Adaptacja i redakcja
Anna Skrobiszewska

Książka powstała dzięki uprzejmości Ireneusza Iwańskiego, prezesa EMI-PRO Sp. z o.o., producenta audycji radiowej Słowo o słowie prowadzonej przez Autora

Projekt graficzny okładki i stron tytułowych

Przemysław Spiechowski

z wykorzystaniem ilustracji Mingirov Yuriy/Shutterstock

Wydawcy

Dąbrówka Gujska, Katarzyna Rosińska

Konsultacja redakcyjna

Aleksandra Kubiak-Sokół

Redaktor prowadzący

Barbara Surówka

Redakcja

Małgorzata Jaxa-Małachowska

Korekta

Elwira Wyszyńska

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Monika Lipiec /Woblink

Copyright © for the text by Jerzy Bralczyk, Warszawa 2021

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2021

ISBN 978-83-01-21931-4

DOI: https://doi.org/10.53271/2021.008

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2021 r., (wyd. I)

Warszawa 2021

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Od redakcji

Co znaczy?

Sobie a muzom

Zajść do sklepu i zachodzić w głowę

Ład i porządek

Pieczywo i pieczyste

Wraże wartości

Hybrydowe tapnij

Oportunizm i konformizm

Personifikacja i animizacja

Zasadniczo różne znaczenia

Kto ma długi ogon

Radykalizm, ekstremizm, fanatyzm

Referencje i preferencje

Promocja wyżej czy niżej?

Czym zastąpić wellness?

Tournée bez zastępstw

Dramat z podziałem na role

Onegdaj, czyli kiedy?

Konserwacja i serwis

Miarkować i rozeznawać

Czy inteligentny to zawsze mądry?

Okazjonalnie, czyli sporadycznie

Kto jest w sile wieku?

Alboś mi o tym mówił?

Utopił się czy utonął

Współwłaściciel i współposiadacz

Narrator może wiedzieć wszystko

Obrzydliwy, bo się brzydzi?

Po co w książce errata?

Bogu ducha winny

Skąd pochodzi?

Szubrawiec literacką prowokacją

Gnieźnieński, drezdeński i leszczyński

Co łączy bodaj z Bogiem?

Od nieprzyzwoitych fochów do focha

Suto, czyli jak?

Poczet sztandarowy

Jak to jest z tym no?

Jak wymawiać?

Aquapark z angielska czy z niemiecka?

Wykańczać, ale tylko dołączać

Trudności z Zełenskim

W tę niedzielę z lekką nosowością

Dziesięć i cztery dziesiąte

Francuski budżet, angielski dżem

Piosenka zmiękczona regionalnie

Z Sierrą czy ze Sierrą?

Nazwy dwuznaków

Tortilla, paella i tarta

Jak pisać?

Bez pudru bezpudrowy

Czy powtarzać cząstkę -śmy?

Koty wolno żyjące

Miejsce formuł w listach

Uprzywilejowany skrót pkt

Dlaczego koronawirus?

Dbamy o sens wypowiedzi

Tylko oryginał i oryginalny

Aha i wszystko jasne!

Kropki przy zapisach cyfrowych

Słabowidzący i słabo widzący

Smok Wawelski

Wielka litera w Związku

Wpółzapomniany, ale na wpół zapomniany

Lekkoatletyka i lekkoatleta

Dwukropek nie likwiduje odmiany

Kiedy odzyskanie niepodległości staje się nazwą

Kreska przy przenoszeniu wyrazów

VI Komisariat Policji

Bułhakow, Tołstoj, Szekspir

Jakiś człowiek mówił o jakichś sprawach

Nieuznana reklamacja

W której linii umieścić i?

Gdy w nazwie jest x na końcu

Wykrzyknik przed ważną treścią

Skracamy juniora

Powitania w mailach

Jak odmieniać?

Trudności z około połową

Tysiąc sto w narzędniku

Nijaki vacatio legis

Z dwiema czy dwoma falami

Około z dopełniaczem

Męski i żeński PRL

Pogrzeb Diego czy Diega Maradony

Jasny, Cichy i Masny w liczbie mnogiej

To polonikum, te polonika

Królewna z marcepana

Szewc w celowniku

Ambasada państwa Katar

Wołacz O! bez pytania

Rau, Strejlau, Strelau

Ten szczątek, tych szczątków

Państwo Radowie jak Moniuszkowie

Łaszczanie z Łasku czy z Łaska

Białystok, ulica Białostocka

O szynkowarze w dopełniaczu

Gdy rodzeństwo ma podwójne nazwisko

IKEA jak idea

Z autobusu do busa

Programy i gry komputerowe w bierniku

Podstawki w dopełniaczu

Kuba w liczbie mnogiej

Norweskie Stavanger i Haugesund

Akwaria jak muzea i licea

Orzeł i osioł w celowniku

Nicki, czyli nazwy graczy

Nazwiska dwuczłonowe panów i pań

Jak używać?

W grupie facebookowej i na kwarantannie

Popiątna miara, poszóstna kareta

Pięć deka, sto gramów, pół kilo

Dwa i pół raza, sześć i pół razy

Kancelaria prawna czy prawnicza

Czekać i oczekiwać

Ubezpieczenie od katastrofy

Konsultacja i opinia

Zdeklarowany katolik niezadeklarowany

Odkupić coś od kogoś

Będę iść i będę szedł

Wolontariusz i woluntariusz

Gdy prezydentem jest kobieta

Jubilat może być solenizantem

Dwie pary spodni, nożyczek

Głowa państwa pojechała

Z norweskiego przełożył

Podróż trasą, po trasie, na trasie

Slogany reklamowe z od

Kiedy kiedy, kiedy gdy

Szczepić się przeciw, przeciwko, na

Kiedy w zdaniu jest sporo negacji

Taj czy Tajlandczyk?

Nietolerancja na składniki pokarmowe

Gdy kobieta zostaje prezesem

Potrzebuję z bezokolicznikiem

Namysłowszczyzna jak włoszczyzna

Mieszkańcy Kaczek

Otwarłem i otworzyłem

Błogosławimy Tobie czy Ciebie

Nazwa instytucji wojskowej

Sprawa precedensowa czy bezprecedensowa?

Przedszkolanka w wydaniu męskim

Decyzja i wybór

Formularz z przyimkami w i na

O trzeciej rano dzień dobry?

Mieszkańcy Wysp Wielkanocnych

Kiedy żużlu, kiedy żużla

Prać z przedrostkami

Czy raport jest nad protokołem?

Popsuty, zepsuty, uszkodzony, niesprawny

Indyczątko, kaczątko i inne zdrobnienia

Wersja poglądowa

O ssaniu ssaka

Tylko odpady biodegradowalne

Z kim ona była w ciąży?

Pani leśniczyna czy leśnicza?

Nasiona w liczbie pojedynczej

Życzenia z szykiem przestawnym

Wieloznaczne przynajmniej

Biernik i dopełniacz z odległą negacją

Stosownie do i zgodnie z

Podwójne schody

Za czy pod numerem repertorium

Pary jednopłciowe w listach

Emocja i emocje

Kochanica gorsza od kochanki

Wyzwolić i uwolnić z przyimkami

Grill w bierniku

Kiedy moim ulubionym filmem jest, a kiedy są?

Ślady od opuszek palców

Doszło czy nie doszło do przewinienia

Turek, powiat turecki

To ogłoszenie, te ogłoszenia

Z rzędu i pod rząd

Audyt kontra audit

Teoria spiskowa

Wielka czy duża litera

Przywiązywać wagę, zwracać uwagę

Świadomość o potencjale

Przekroczyć hipotetyczną oś drogi

Dewotka i hurtownia dewocjonaliów

Tapet to nie tapeta

W wyniku, na skutek problemu

Ptaki tylko przyleciały

Operować maszyną

Związek przyczynowo-skutkowy

Filolog angielski jak filolog klasyczny

Wilczy trop czy trop wilczy

Czworo rodzeństwa, siedmioro drzwi

Kiedy nie znamy płci korespondenta

Zauważać różnymi zmysłami

Nadużycie jest karalne

Uwaga na kalki z angielskiego

Tatar w bierniku

Po prostu kutnianka

Wzajemnie, nawzajem

Po około zawsze dopełniacz

Szkoła gry na perkusji

Własnymi rękoma i rękami

Aktywniej do wyborów!

Budowanie i produkowanie

Wypowiedzenie i wypowiedź

Tańców, meczów i różańców

Nazywam się Anna Kowalska

Drugi maja, drugiego maja

Przyimek dla jasności zdania

Płeć zwierząt i czasowniki

Szczera prawda

Liczba kalorii czy ich ilość

Ogolić się w rozkaźniku

Jabłko o sobie, gdy spadło

Ode mnie, ze mną i we mnie

Występowanie błędu

Pomoc społeczna zalecana

Co się robi z loterią?

Czy stryjostwo pochwalili chłopca?

Czy używać?

Przydomek z pobłażaniem

Wulgaryzmy w przestrzeni publicznej

Jednostka broni

Jak znajdujesz ten film?

Najpierw i potoczne wpierw

Tylko nie rekord zachorowań

Piątka dzieci i pięcioro dzieci

Vel między dwoma nazwiskami

Epicentrum nie wszędzie

Można mieć kilka żyć?

Często gęsto, chwacko gracko

Wtedy i tylko wtedy

W dniu dzisiejszym, czyli dziś

Sarkazm w wypowiedzi

Podzielić się zdjęciem

Samopoczucie w liczbie mnogiej

O potocznym kojarzeniu

Etapizacja jak realizacja

Anglicyzmy nie zawsze pożądane

Zakonniczek, wędrowniczek i inne -niczki

Pogodna pesymistka

Akcja socjalna, osoba uspołeczniona

Uroczy i urokliwy

Małopolskie oglądnąć

Zespół gra za mało agresywnie?

Korek się ciągnie

Kompletowanie wystarczy

O psie jak o człowieku

Mickiewicz pisze, że…

Litera q nie zniknęła

Za dziesięć dziewiąta

Neutralny cukrzyk

Mieć o sobie jakąś narrację

Adopcja zwierząt?

Powszechnie używane przedzwonić

Ostrożnie z kreowaniem

Co robimy z odpowiedzialnością?

Mało, bez mała

Prognozowanie zachodów słońca?

Drodzy w życzeniach do pracowników

Flisaczy i flisacki

Archaiczne końcówki osobowe

O Autorze

Co znaczy?

Onegdaj, czyli kiedy?

Pan Jan pisze, że w aktach urodzenia z XIX wieku często używa się słowa onegdaj do określenia dnia urodzenia. Pan Jan się domyślił, że chodzi o dzień przedwczorajszy, a nie „kiedyś tam, w dawnych czasach”, według przyjmowanej dziś bajkowej wersji. Pan Jan pyta, czy te określenia są dobrze przez niego rozumiane.

Onego dnia, czyli onegdaj, dzisiaj używa się – i słowniki to już odnotowują – w znaczeniu ‘kiedyś’, ‘dawniej’. Trochę mi szkoda, że zostało tym zastąpione dawniejsze znaczenie ‘przedwczoraj’. To ‘przedwczoraj’ już tylko tak jest nazywane, już nikt nie powie onegdaj w tym znaczeniu, chyba że ktoś, mówiąc kiedyś tam, nie wyklucza, że było to przedwczoraj. Słowniki odnotowują też, że znaczenie ‘przedwczoraj’ dla onegdaj jest przestarzałe. Czy naprawdę? Trudno powiedzieć. Skłonny jestem uważać, że onegdaj jest trochę archaizmem, słowem może książkowym, a może tylko rzadko spotykanym. I jeżeli ktoś tylko dla dodania sobie splendoru albo dla zadania szyku używa tego onegdaj, to niekoniecznie musi to być przedmiotem pochwały. Wolałbym onegdaj w znaczeniu ‘przedwczoraj’. A dawniej? No to dawniej. Kiedyś? No to kiedyś. Kiedyś dawniej – możemy i tak. A onegdaj jest troszkę pretensjonalne. Natomiast na określenie dnia urodzenia – z tym się nie spotkałem. Chyba że ten ktoś urodził się przedwczoraj. I wtedy piszemy urodził się przedwczoraj albo urodził się onegdaj, czyli dwa dni przed momentem, kiedy jest to spisywane. Dziś, 11 grudnia, piszemy, że onegdaj, czyli 9 grudnia, urodził się Jan. Nic w tym dziwnego, jeśli takie znaczenie i odniesienie te słowa w zapisach mają.

Konserwacja i serwis

Pan Dariusz pyta, jaka jest różnica między konserwacją a serwisem. Dalej pyta, czy te słowa są tożsame.

Tożsame na pewno nie są. Tożsame jest tylko coś z tym samym, a więc ja jestem tożsamy ze mną. A tożsame słowa, które brzmią inaczej? No nie, jak mogą być tożsame, skoro nawet inaczej brzmią? Natomiast pan Dariusz pyta dalej, czy konserwacja windy jest tożsama z serwisem tej windy. Niezupełnie. Powiedziałbym, że konserwacja jest czynnością, tak jak konserwowanie. Konserwacja odnosi się do większego konkretu. Konserwacja, owszem, to także utrzymywanie czegoś w dobrym stanie; coś podlega konserwacji, czyli podlega utrzymywaniu w dobrym stanie; konserwacja zabezpiecza przed zniszczeniem, czyli jest tu położony akcent na działanie. Natomiast serwis to raczej rodzaj usługi, obsługi, czyli czegoś, co umożliwia nam taką konserwację albo co polega na konserwacji. Tu się znajduje serwis – powiemy, czyli tutaj są ludzie, którzy mogą to robić. W tym biurze, w tym miejscu, tutaj znajduje się jakiś warsztat. Natomiast konserwacja – nie powiedziałbym, że tu znajduje się konserwacja. Nie. I tym się właśnie to różni. Poza innymi znaczeniami, a więc związanymi i z konserwatyzmem, i z konserwowaniem, i z konserwą. No a tutaj z serwowaniem i z innymi jeszcze serwisami, które mogą stać na naszych stołach.

Miarkować i rozeznawać

Pan Radosław pisze, że nurtuje go znaczenie słów Macieja Boryny (z „Chłopów” oczywiście), kiedy to w gospodzie mówi do Dominikowej, czyli matki Jagny, iż co do działań pewnej osoby „miarkuję, miarkuję, jeno rozeznać nie mogę”. Co to mogłoby znaczyć? Co to jest miarkowanie i rozeznawanie?

Miarkuje ma wiele znaczeń, na przykład – miarkuj się, czyli ‘uważaj’, ‘nie wychodź poza pewne granice’. Ale miarkować mogło też znaczyć ‘ustalać’ i ‘domyślać się’ – miarkuję, że to tak a tak. Czasem znaczyło też ‘zestawiać jedno z drugim’. Wszystkie te znaczenia mają ze sobą coś wspólnego – bo miarkowanie nie było wiedzą pewną, tylko raczej domyślaniem się, jedynie próbą rozeznania się w jakimś temacie. Jak coś rozeznałem, to wiem, jak miarkuję, to tylko się domyślam. Boryna pewnie miarkuje, wyczuwa coś, ale tak rozróżnić czegoś czy zorientować się w czymś w pełni nie może.

„Miarkuję, miarkuję, jeno rozeznać nie mogę” – myślę, że jest trafnym odzwierciedleniem naszego czasami mniemania – „tak coś wnioskuję, tak się domyślam, ale w pełni rozeznać się w tym, żeby mieć pełną świadomość, to jednak nie mogę”. I chyba to właśnie miał na myśli Maciej, czyli Reymont, który o Macieju tak napisał.

Czy inteligentny to zawsze mądry?

Pan Dawid zadaje mi pytanie głęboko już pozajęzykowe. Czy kobieta mądra i kobieta inteligentna, to ta sama kobieta? Przekładając to na pytanie językowe: Czy oba te słowa – mądra i inteligentna – mają to samo znaczenie?

To, że jest mowa o kobiecie, jest może jedynie konkretyzacją, ale równie dobrze możemy mówić tu o dziecku – tak będzie chyba jaśniej i łatwiej. Czy możemy powiedzieć, że jakieś dziecko jest inteligentne? Bystre, prawda? Chyba tak. A czy mądre? Oczywiście, potocznie mówi się: to mądre dziecko, ale mamy wtedy na myśli właśnie bystrość i inteligencję. A więc w niektórych sytuacjach mądry i inteligentny to znaczenia bardzo bliskie, możemy więc powiedzieć o tym samym dziecku, że jest ono mądre albo że jest inteligentne. A o człowieku dorosłym? Inteligentny to tyle co bystry, szybko wnioskujący – bardzo wysoko cenimy tę inteligencję, która nawet przy małej wiedzy może pomagać w życiu. A mądrość? Mądrość bardziej kojarzy się właśnie z wiedzą. Można być co prawda mądrym w taki naturalny sposób, jak mądrzy bywali starcy, którzy nie tyle mieli wiedzę książkową, co doświadczenie. Ale jednak była to wiedza, tyle tylko, że wynikała z życiowego doświadczenia. Wiedza jest atrybutem czy też częścią mądrości, a inteligencja jest raczej dyspozycją umysłu.

Kobiety są mądre i inteligentne, podobnie zresztą jak mężczyźni, ale słowa te nie znaczą dokładnie to samo. Inteligentny to bystry, a mądry to taki, który ma wiedzę i rozsądek.

Alboś mi o tym mówił?

Pani Małgorzata pyta, co znaczy słowo alboś i czy używane jest w życiu codziennym.

Każdy ma trochę inne życie codzienne. Forma taka jak alboś prawdopodobnie bywa rzadko używana potocznie. Owszem, możemy śpiewać: „Albośmy to jacy tacy, ino chłopcy Krakowiacy”, ale nie mamy już świadomości możliwości przyklejania osobowej końcówki do różnych form. „Jużem o tym mówił kiedyś”. To jest forma, którą uznajemy za archaiczną albo za trochę regionalną. Alboś był tam? Czyżbyś? W czyżbyś to jest już normalne, ś na końcu może być tu umieszczone, ale w alboś byłoby tak jak w aleś – aleś się zmachał! na przykład. Alem dużo zrobił! Może akurat tę formę spotykamy częściej, a to taka sama sytuacja. Alem się zmęczył!, Alem pokazał mu, o co chodzi! I wtedy końcówka osobowa z czasownika wędruje do spójnika, i dobrze się tam czuje. Może też przywędrować do spójnika albo i wtedy będzie alboś. Alboś mi o tym mówił? Albo: Alboś to zrobił? – ‘Czy rzeczywiście to zrobiłeś?’. „Albośmy to jacy tacy?”

Utopił się czy utonął

Pan Jacek pyta o różnicę między czasownikami utopił się i utonął. Jest płetwonurkiem i zauważa, że pojęcia te często używane są zamiennie.

Rzeczywiście używamy tych czasowników zamiennie. Wprawdzie jeden wydaje się zwrotnym – utopił się, bo przecież utopić można nie tylko się, ale też kogoś lub coś, ale drugi zwrotnym nie jest, bo można utonąć, ale nie można utonąć kogoś. Jak jest ze znaczeniami tych słów? Poza tym, że dość często używane są zamiennie, pewne subtelne różnice moglibyśmy tutaj znaleźć. Przede wszystkim wynikają one stąd, że topić można coś lub kogoś, a tonąć tylko samemu. Możemy powiedzieć, że ktoś się utopił w tym sensie, że dokonał aktu samobójczego. Utonąć może człowiek raczej w wyniku wypadku niż przez celowe działania. Człowiek utonął – myślimy wtedy, że to był wypadek, że on nie chciał tego zrobić. Natomiast utopił się może dotyczyć i wypadku, i wyboru sposobu własnej śmierci. Ta różnica wydaje się tutaj najistotniejsza. Kiedy ktoś tonie, to się topi – tak czasem mówimy. Kiedyś była forma topiki, jeszcze prasłowiańska, a także topnąti, co znaczyło ‘topić’, ‘pogrążać się’. Potem z topnąti wypadło p i powstało tonąti. Tak że słowa, które dziś są może mniej podobne, kiedyś były formami analogicznymi – topnąti ‘zacząć się topić’, topiti ‘topić’, topiti sę ‘topić się’, czyli się topić.