RACHUNKOWOŚĆ FINANSOWA I PODATKOWA

Redaktor naukowy

Teresa Cebrowska

Autorzy

Teresa Cebrowska, Waldemar Dotkuś, Władysław Fałowski,
Anna Kasperowicz, Janusz Kaspryszyn, Mirosława Kwiecień, Zbigniew Luty,
Marek Łyszczak, Janusz Mindowicz, Danuta Misińska,
Urszula Mleczko, Edward Nowak, Edward Pielichaty,
Bożena Rudnicka, Danuta Sołtys, Jadwiga Szafraniec, Dorota Trzcińsk-Mielczarek

Projekt okładki i stron tytułowych Dariusz Maślanka

Autorzy Teresa Cebrowska - rozdz. 11, 29, 30; Waldemar Dotkuś - rozdz. 13, 18, 21, 26; Władysław Fałowski - rozdz. 8, 12, 23; Anna Kasperowicz - rozdz. 22; Janusz Kaspryszyn - rozdz. 1, 2; Mirosława Kwiecień - rozdz. 7; Zbigniew Luty - rozdz. 27, 28; Marek Łyszczak - rozdz. 3; Janusz Mindowicz - rozdz. 15, 19; Danuta Misińska - rozdz. 5; Urszula Mleczko - rozdz. 4; Edward Nowak - rozdz. 25; Edward Pielichaty - rozdz. 14; Bożena Rudnicka - rozdz. 10, 16, 17; Danuta Sołtys - rozdz. 24; Jadwiga Szafraniec - rozdz. 6, 20, Dorota Trzcińska-Mielczarek - rozdz. 9

Redaktorzy inicjujący Dorota Ostrowska-Furmanek, Anita Uchańska

Redaktorzy Zofia Wiankowska-Ładyka, Zofia Dyśko

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2013 r. (wyd. II zm. - 2 dodruk)

Warszawa 2014

Copyright @ by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2005, 2010

ISBN ISBN 978-83-01-17922-9 (ePub)

ISBN 978-83-01-17923-6 (Mobi)

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wstęp do wydania II zmienionego i rozszerzonego

Transformacja ustrojowa zapoczątkowana pod koniec lat osiemdziesiątych dokonała istotnych zmian i przeobrażeń funkcjonowania systemu państwa i prawa. Wraz z urynkowieniem gospodarki radykalnie zmieniła się rola pieniądza i finansów – zarówno publicznych, jak i prywatnych. Pojawiły się nowe wyzwania, zaczęto szukać odpowiedzi na pytania, jak zarządzać finansami, jak zarządzać majątkiem, jak spożytkować istniejące możliwości korzystania z własnych bądź obcych źródeł finansowania, jak optymalnie kształtować strukturę kapitału, jak działać, aby nie tylko utrzymać się na wolnym rynku, ale także zapewnić rentowność i zachować płynność.

W tych nowych warunkach przedsiębiorstwo z równym prawdopodobieństwem mogło osiągnąć sukces, jak i stać się bankrutem i ogłosić upadłość. Zmienione realia gospodarki spowodowały, że znaczenia nabrał specyficzny towar, jakim jest informacja, szczególnie gdy można jej zaufać, a więc gdy jest wiarygodna.

Jednym z najpełniejszych źródeł informacji finansowych jest rachunkowość, stąd jej rola niepomiernie wzrasta. Ponadto, co zasługuje na szczególne podkreślenie, zainteresowanie nią okazują decydenci z różnych szczebli zarządzania, oczekując informacji nie tylko wiarygodnej, ale i przydatnej. Poza tym, co szczególnie ważne, ewidencja księgowa jest bazą do ustalania zobowiązania podatkowego, do stwierdzania, czy prawidłowo ustalony został należny podatek od towarów i usług (VAT), a także czy możliwe jest odliczenie tego naliczonego podatku. W konsekwencji rośnie chęć poznania rachunkowości jako nauki, a także jej praktycznych zastosowań.

Wiedza i umiejętności, jakie należy posiąść, by z pełną odpowiedzialnością stwierdzić, że jest się specjalistą z zakresu rachunkowości, są niezwykle szerokie. Niezbędna jest znajomość prawnych uregulowań prowadzenia działalności gospodarczej, reguł rządzących rachunkowością finansową, zasad i formuł opodatkowania, procedur kalkulacyjnych rachunku kosztów, rachunków decyzyjnych, założeń sprawozdawczości finansowej oraz narzędzi oceny kondycji firmy. Szczególnie ważna jest wiedza i umiejętność łączenia i stosowania wymagań prawa bilansowego i szeroko rozumianego prawa podatkowego. Kwalifikacje te są nieodzowne nie tylko współczesnemu księgowemu, ale także finansiście, inwestorowi i menedżerom firm.

Literatura na temat rachunkowości jest bogata. Zmienność prawa podatkowego powoduje, że opracowania z zakresu rachunkowości opierają się na wymogach ustawy o rachunkowości i Międzynarodowych Standardów Rachunkowości, wielekroć pomijając aspekty podatkowe.

Proponowane opracowanie wypełnia tę lukę. Nie zastępuje przy tym bardzo obszernej literatury przedmiotu. Nie pretenduje do roli jedynie słusznego kompendium wiedzy. Ma charakter przewodnika dla tych wszystkich, którzy znają podstawy rachunkowości i którym nieobce są podstawowe zasady systemu podatkowego. Książka ma pomóc w poszerzaniu wiedzy, jej uporządkowaniu, wyrobieniu umiejętności jej praktycznego wykorzystania, ma inspirować do pytań, poszukiwań i dyskusji.

Poszczególne rozdziały mają charakter autorski i zostały przygotowane przez pracowników Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu prowadzących na studiach magisterskich wykłady w zakresie rachunkowości i audytingu oraz na studiach podyplomowych w zakresie rachunkowości i kontroli finansowej oraz rachunkowości i podatków.

Bogactwo poruszanych problemów, aktualność rozwiązań, nawiązywanie do prawa podatkowego, obszerne powoływanie literatury powoduje, że książka może być cennym źródłem wiedzy nie tylko dla studentów rachunkowości, ale także dla szerokiego gremium studentów szkół ekonomicznych innych specjalności, dla studiów podyplomowych oraz dla praktyków gospodarczych. Podręcznik adresowany jest do wszystkich, którzy chcą wzbogacić swą wiedzę w dziedzinie rachunkowości i podatków, posiąść umiejętność stosowania jej w praktyce gospodarczej i wykorzystania w zarządzaniu firmą.

Złożoność problemów, a jednocześnie ograniczona objętość opracowania powodują, że autorzy skoncentrowali się na problemach, których rozwiązanie może budzić wątpliwości; podając różne możliwości interpretacji, wskazują argumenty przemawiające za zaproponowanym stanowiskiem i ich skutki podatkowe. Zagadnienia bezsporne potraktowane są marginesowo. Bogata literatura na końcu każdego rozdziału wskazuje czytelnikowi możliwość uzupełnienia wiedzy.

Zgodnie z przyjętą koncepcją podręcznika podstawą rozważań jest rachunkowość, której prowadzenie jest obligatoryjne dla znacznej części podmiotów gospodarczych, a na którą „nałożono” rozwiązania występujące w licznych ustawach podatkowych. Takie rozwiązanie wynika z konieczności łączenia wymagań prawa bilansowego i podatkowego przy tworzeniu systemów rachunkowości w jednostkach gospodarczych. Bogactwo i wielka zmienność polskiego ustawodawstwa (szczególnie podatkowego) wpływającego na rozwiązania stosowane w rachunkowości powoduje, że w celu zabezpieczenia się przed dezaktualizacją w opracowaniu podano wykaz wykorzystanych aktów prawnych, a w poszczególnych rozdziałach autorzy nawiązują do określonych uregulowań podając artykuł, ustęp i punkt. Pozwoli to czytelnikowi na skonfrontowanie omawianych kwestii ze źródłem prawa.

Każdy rozdział poprzedza krótka informacja o tym, co jest jego celem i przedmiotem, a kończy wykaz literatury godnej, zdaniem autora, przestudiowania, a także zestaw pytań testowych sprawdzających wiedzę z jego zakresu. Odpowiedzi na pytania znajdują się na końcu książki.

Zaproponowane w poszczególnych rozdziałach rozwiązania ewidencyjne, dotyczące zarówno schematów księgowań, jak i przykładów liczbowych, opierają się na wykazie kont, który podano na początku podręcznika. W całym opracowaniu stosowane są te same konta, przy czym operuje się albo ich numerami i nazwami, albo tylko nazwami. Podany na początku wykaz kont pozwala, w tym drugim przypadku, na ich przyporządkowanie do zespołu kont, co jest szczególnie ważne w praktyce.

Całość opracowania została podzielona na siedem części. Część pierwsza ma charakter wprowadzenia w prawno-ekonomiczne otoczenie firmy. Omówiono w niej niezbędne do rozumienia transakcji elementy prawa cywilnego, wybrane zagadnienia prawa gospodarczego, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii zawartych w kodeksie spółek handlowych, oraz podstawy gospodarki finansowej podmiotu i zasady jego współpracy z bankiem.

Część druga, poświęcona prawnym i zawodowym normom rachunkowości, zawiera 7 rozdziałów komentujących praktyczne konsekwencje wymagań prawa bilansowego na tle uregulowań międzynarodowych. Trzy rozdziały (5, 6 i 7) stanowią tło dalszych rozważań, omówiono w nich bowiem zasady harmonizacji rachunkowości w świecie, istotę międzynarodowych i krajowych standardów rachunkowości oraz światowe tendencje do rozwoju rachunkowości. W rozdziale 8 przedstawiono polskie ustawodawstwo bilansowe i podatkowe i określono cechy dobrej organizacji rachunkowości, a w rozdziale 9 omówiono sposób rozwiązania kwestii uznawania za prawidłowe elektronicznych systemów finansowo-księgowych. W tej części ukazano też podstawowe kwestie rachunkowości jednostek nieprowadzących działalności gospodarczej (non profit), uwzględniając szczególnie ważny z podatkowego punktu widzenia problem jednostek pożytku publicznego. Tę część opracowania zamyka rozdział poświęcony polityce bilansowej, podejmujący kwestie prawnej dopuszczalności kreowania obrazu firmy w sprawozdaniu finansowym.

Części trzecia i czwarta koncentrują się na zagadnieniach rachunkowości finansowej w podziale bilansowym, stąd tytuły części: rachunkowość aktywów i rachunkowość pasywów. Dwie pozycje: rozrachunki i rozliczenia międzyokresowe, które są ujmowane – zależnie od charakteru – w aktywach lub pasywach, umownie przypisano do części trzeciej poświęconej aktywom. We wszystkich rozdziałach tych dwu części konfrontuje się rozwiązania dopuszczalne przez prawo bilansowe i podatkowe z nawiązaniem do MSR/MSSF.

Część trzecia, zatytułowana „Rachunkowość aktywów”, zawiera 7 rozdziałów, w których omówiono problemy klasyfikowania, wyceny i ewidencji poszczególnych pozycji aktywów, poczynając od środków trwałych i wartości niematerialnych i prawnych, a na rozliczeniach miedzyokresowych kończąc. W każdym rozdziale przedstawiona jest definicja omawianej kategorii bilansowej, zasady jej pomiaru, wyceny bieżącej i bilansowej, schematy ewidencji oraz przykłady. Złożoność kategorii inwestycji spowodowała nietypowy podział na dwa rozdziały: 13. Inwestycje w rzeczowe aktywa trwałe i 14. Instrumenty finansowe.

Część czwarta nosi tytuł „Rachunkowość pasywów”, jako że poświęcona jest składnikom pasywów. Omówiono w niej nie tylko kapitały i rezerwy na zobowiązania, ale także procedury ustalania wyniku finansowego i dwa specyficzne, nowe zagadnienia – problemy ujmowania kosztów i przychodów związanych z kontraktami długoterminowymi oraz odroczonego podatku dochodowego.

Część piąta obejmuje rachunkowość zarządczą i controlling. Punktem wyjścia rozważań tej części jest rozdział 24, poświęcony rachunkowi kosztów, procedurom kalkulacyjnym, modelom rachunku kosztów zmiennych oraz kalkulacji kosztów działań. Rozdział 25 rozszerza problemy rachunku kosztów, akcentując jego aspekty informacyjno-decyzyjne. Identyfikuje istotę rachunkowości zarządczej oraz jej umiejscowienie w systemie rachunkowości. Omawia kwestie analizy progu rentowności, problemy decyzji cenowych oraz budżetowania działalności. Część piątą zamyka rozdział poświęcony controllingowi.

Część szósta dotyczy rachunkowości zdarzeń nietypowych, za które uznano procesy łączenia i podziału spółek oraz problemy pomiaru, wyceny i ewidencji firm w trakcie postępowania układowego, upadłościowego i likwidacyjnego.

Część siódma jest poświęcona sprawozdawczości i analizie finansowej. Składa się na nią rozdział 29 poświęcony omówieniu istoty sprawozdań finansowych, ich klasyfikacji, cech jakościowych, konstrukcji i pojemności informacyjnej, a także procedurom związanym z zamknięciem roku obrotowego. Przedmiotem rozdziału 30 jest metodyka „czytania” sprawozdań finansowych oraz instrumentarium oceny kondycji finansowej przedsiębiorstwa.

W książce opieramy się na stanie prawnym na dzień 30 kwietnia 2010 r. Zamieszczony na początku książki wykaz aktów prawnych z pełnym opisem bibliograficznym pozwala na śledzenie zmian w przepisach. Umieszczone na końcu odpowiedzi na pytania pozwalają na samoweryfikację wiedzy.

Jako autorzy mamy nadzieję, że książka nie tylko posłuży wzbogaceniu wiedzy, ale także będzie inspiracją do dalszych pytań i dyskusji oraz do samodzielnego kontynuowania badań na podstawie powoływanej literatury.

W imieniu autorów

Teresa Cebrowska

Wrocław, maj 2010

Wykaz aktów prawnych i zastosowanych skrótów

Wykaz obejmuje wszystkie akty prawne wykorzystane w podręczniku. Sporządzony został w porządku chronologicznym w podziale na ustawy, rozporządzenia, zarządzenia i inne regulacje. W wykazie podane zostały źródła prawa z zachowaniem ich kolejnych zmian. W przypadku istnienia tekstu jednolitego podany jest dziennik ustaw, w którym tekst ten opublikowano. Powoływane w rozdziałach akty prawne oraz ich zapis bibliograficzny są zgodne z wykazem.

Ustawy

Ustawa z 28 kwietnia 1936 r. – prawo czekowe, Dz.U. 1936, nr 37, poz. 283; z późniejszymi zmianami Dz.U. 1977, nr 88, poz. 554.

Ustawa z 28 kwietnia 1936 r. – prawo wekslowe, Dz.U. 1936, nr 37, poz. 282.

Ustawa z 18 stycznia 1951 r. o dniach wolnych od pracy, Dz.U. 1951, nr 4, poz. 28 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 1990, nr 28, poz. 159 i 160.

Ustawa z 25 lutego 1964 r. – kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz.U. 1964, nr 9, poz. 59 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2008, nr 220, poz. 1431.

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – kodeks cywilny, Dz.U. 1964, nr 16, poz. 93 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 131, poz. 1075.

Ustawa z 17 listopada 1964 r. – kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 1964, nr 43, poz. 296 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2010, nr 24, poz. 125.

Ustawa z 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych; tekst jednolity Dz.U. 2000, nr 9, poz. 88 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2004, nr 210, poz. 2135.

Ustawa z 26 czerwca 1974 r. – kodeks pracy, Dz.U. 1998, nr 21, poz. 94 z późniejszymi zmianami; ostatnie zmiany Dz.U. 2009, nr 219, poz. 1704.

Konwencja Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów, sporządzona w Wiedniu dnia 11 kwietnia 1980 r. – tekst jednolity Dz.U. 1997, nr 45, poz. 286.

Ustawa z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, tekst jednolity Dz.U. 2001, nr 124, poz. 1361, późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2008, nr 116, poz. 731.

Ustawa z 16 września 1982 r. – prawo spółdzielcze, tekst jednolity Dz.U. 2003, nr 188, poz. 1848.z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 77, poz. 649.

Ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach, tekst jednolity Dz.U. 1991 r. nr 46, poz. 203 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2005, nr 175, poz. 1462).

Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach, tekst jednolity Dz.U. 2001, nr 79, poz. 855 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2007, nr 112, poz. 766).

Ustawa z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, tekst jednolity Dz.U. 2010, nr 51, poz. 307.

Ustawa z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych, Dz.U. 2000, nr 54, poz. 654 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 215, poz. 1664.

Ustawa z 24 czerwca 1994 r. o własności lokali, Dz.U. 2000, nr 80, poz. 903 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2004, nr 141, poz. 1492.

Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane, tekst jednolity Dz.U. z 2006 r. nr 156, poz. 1118, z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2009 nr 161, poz. 1279.

Ustawa z 29 września 1994 r. o rachunkowości, tekst jednolity Dz.U. 2009, nr 152 , poz. 1223, z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2010, nr 47, poz. 278.

Ustawa z 29 czerwca 1995 r. o obligacjach, Dz.U. 1995, nr 83, poz. 420 z póź-niejszymi zmianami.

Ustawa z 5 lipca 1996 r. o doradztwie podatkowym, Dz.U. 2002, poz. 86 z póź-niejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2010, nr 47, poz. 278.

Ustawa z 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, Dz.U. 1996, nr 149, poz. 703 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 215b, poz. 1663.

Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym, Dz.U. 2001, nr 17, poz 209 z późniejszymi zmianami.

Ustawa z dnia 21.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami; tekst jednolity Dz.U. 2004, nr 261, poz. 2603, z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2010, nr 47, poz. 278.

Ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o publicznym obrocie papierami wartościowymi; tekst jednolity Dz.U. 2002, nr 49, poz. 447 z późniejszymi zmianami.

Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – ordynacja podatkowa, tekst jednolity Dz.U. 2005, nr 8, poz. 60 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 216, poz. 1676.

Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – prawo bankowe, Dz.U. 1997, nr 140, poz. 939; Dz.U. 2009, nr 18, poz. 97 z późniejszymi zmianami.

Ustawa z 13 października 1998 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw; tekst jednolity Dz.U. 2009, nr 205, poz. 1585 z późniejszymi zmianami.

Ustawa z 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne, Dz.U. 1998, nr 144, poz. 930 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 201, poz. 1541.

Ustawa z 19 listopada 1999 r. – prawo działalności gospodarczej, Dz.U. 1999, nr 101, poz. 1178, z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2009 nr 18, poz. 97.

Ustawa z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych, Dz.U. 2000, nr 86, poz. 959 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2010, nr 44, poz. 251.

Ustawa z 15 września 2000 r. – kodeks spółek handlowych, Dz.U. 2000, nr 94, poz. 1037 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 104, poz. 860.

Ustawa z 16 listopada 2000 r. o przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł oraz o przeciwdziałaniu finansowaniu terroryzmu, Dz.U. 2000, nr 116, poz. 1216; ostatnia zmiana. Dz.U. 2009 nr 166, poz. 1317.

Ustawa z 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, tekst jednolity Dz.U. 2003, nr 119, poz. 1116 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 223, poz. 1779.

Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. o ostateczności rozrachunku w systemach płatności i systemach rozrachunku papierów wartościowych oraz zasadach nadzoru nad tymi systemami, Dz.U.2001 nr 123, poz. 1351.

Ustawa z 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym, Dz.U. 2001, nr 130, poz. 1450 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 18, poz. 97.

Ustawa z 27 lipca 2002 r. – prawo dewizowe, Dz.U. 2002, nr 141 z późniejszymi zmianami.

Ustawa z 12 września 2002 r. o elektronicznych instrumentach płatniczych, Dz.U. 2002, nr 169, poz. 1385 z późniejszymi zmianami.

Ustawa z 28 lutego 2003 r. – prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. 2003, nr 60, poz. 535. z późniejszymi zmianami.

Ustawa z 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i wolontariacie, Dz.U. 2003, nr 96, poz. 873.

Ustawa z 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, Dz.U. 2003, nr 129, poz. 1443 z późniejszymi zmianami , ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 157, poz. 1241.

Ustawa z 29 stycznia 2004 r. – prawo zamówień publicznych, tekst jednolity Dz.U. 2007 , nr 223, poz. 1655, późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U 2009, nr 223, poz. 1778.

Ustawa z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług, Dz.U. 2004, nr 54, poz. 535, z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2010, nr 215, poz. 166.

Ustawa z dnia 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawie dotyczącej pomocy publicznej, Dz.U. nr 123, poz. 1291, z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2008, nr 93, poz. 585.

Ustawa z 2 lipca 2004 o swobodzie działalności gospodarczej, tekst jednolity Dz.U. 2007, nr 155, poz. 1095 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U 2010, nr 47, poz. 278.

Ustawa z dnia 6 grudnia 2008 r. o podatku akcyzowym ; tekst jednolity Dz.U. 2009, nr 3, poz. 11, nr 98, z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2010, nr 21, poz. 104.

Ustawa z dnia 5 marca 2009 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, Dz.U. nr 69, poz. 587.

Ustawa z dnia 7 maja 2009 r. o biegłych rewidentach i ich samorządzie, podmiotach uprawnionych do badania oraz publicznym nadzorze, Dz.U. 2009, nr 77, poz. 649.

Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, Dz.U. 2009, nr 157, poz. 1240.

Rozporządzenia

Rozporządzenie Rady Ministrów z 30 grudnia 1999 r. w sprawie Klasyfikacji Śródków Trwałych (KŚT), Dz.U. 1999, nr 112, poz. 1317; z poźniejszymi zmianami. Dz.U. 2002, nr 18, poz. 169; Dz.U. 2004, nr 260, poz. 2589.

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 maja 2001 r. w sprawie ramowego zakresu sprawozdania z działalności fundacji, Dz.U. 2001 nr 50, poz. 529.

Rozporządzenie Rady Ministrów z 16 października 2001 r. w sprawie warunków, jakim powinien odpowiadać prospekt emisyjny oraz skrót prospektu, Dz.U. 2001, nr 139, poz. 1569 z późniejszymi zmianami.

Rozporządzenie Ministra Finansów z 15 listopada 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad rachunkowości dla niektórych jednostek niebędących spółkami handlowymi, nieprowadzących działalności gospodarczej, Dz.U. 2001, nr 137, poz. 1539 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2003, nr 11, poz. 117.

Rozporządzenie Ministra Finansów z 28 listopada 2001 r. w sprawie zakresu działania i sposobu organizacji Komitetu Standardów Rachunkowości, Dz.U. 2001, nr 140, poz. 1580 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana 2006, nr 211, poz. 1566.

Rozporządzenie Ministra Finansów z 12 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych, Dz.U. 2001, nr 149, poz. 1674; z późniejszymi zmianami, ostatnia zmiana 2008, nr 228, poz. 1508.

Rozporządzenie Ministra Finansów z 17 grudnia 2002 r. w sprawie prowadzenia kart przychodów, Dz.U. 2002, nr 219, poz. 1839 (dotyczy karty podatkowej i ryczałtu ewidencjonowanego).

Rozporządzenie Ministra Finansów z 17 grudnia 2002 r. w sprawie prowadzenia ewidencji zatrudnienia, Dz.U. 2002, nr 219, poz. 1838 (dotyczy karty podatkowej).

Rozporządzenie Ministrów Finansów z 17 grudnia 2002 r. w sprawie prowadzenia ewidencji przychodów i wykazu środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, Dz.U. 2002, nr 219, poz. 1836 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana 2007, nr 34, poz. 211.

Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 24 kwietnia 2003 r. w sprawie szczególnych zasad rachunkowości partii politycznych, Dz.U. nr 96, poz. 873.

Rozporządzenie Ministra Finansów z 26 sierpnia 2003 r. w sprawie prowadzenia podatkowej księgi przychodów i rozchodów, Dz.U. 2003, nr 152, poz. 1475; ostatnia zmiana 2007, nr 140, poz. 988.

Rozporządzenie Rady Ministrów z 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego, Dz.U. nr 207, poz. 2109, z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana, Dz.U. 2005 nr 196, poz. 1628.

Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 23 grudnia 2004 w sprawie obowiązku badania sprawozdań finansowych organizacji pożytku publicznego, Dz.U. nr 285, poz. 2852.

Rozporządzenie Ministra Finansów z 22 sierpnia 2005 r. sprawie naliczania odsetek za zwłokę oraz opłaty prolongacyjnej, dokonywania zaokrągleń oraz zakresu informacji, które muszą być zawarte w rachunkach, Dz.U. 2005, nr 165, poz. 1373.

Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 19 stycznia 2006 r. w sprawie zasad rachunkowości i planu kont w zakresie ewidencji podatków, opłat i niepodatkowych należności budżetowych w organach podatkowych podległych ministrowi właściwemu do spraw finansów publicznych. Dz.U. 2006, nr 17, poz. 134, z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2008, nr 214, poz. 1351.

Rozporządzenie Ministra Finansów z 28 lipca 2006 r. w sprawie szczególnych zasad rachunkowości oraz planu kont dla budżetu państwa, budżetów jednostek samorządu terytorialnego oraz niektórych jednostek sektora finansów publicznych, Dz.U. 2006, nr 142, poz. 1020.

Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 28 listopada 2008 r. w sprawie zwrotu podatku niektórym podatnikom, wystawiania faktur, sposobu ich przechowywania oraz listy towarów i usług, do których nie mają zastosowania zwolnienia od podatku od towarów i usług, Dz.U. nr 212, poz. 1337, z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana, Dz.U. 2009, nr 222 poz. 1760.

Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej przedsiębiorców wykonujących działalność z zakresu usługowego prowadzenia ksiąg rachunkowych, Dz.U. nr 234, poz. 1576.

Rozporządzenie Komisji (WE) NR 1274/2008 z dnia 17 grudnia 2008 zmieniające rozporządzenie (WE) NR 1126/2008 przyjmujące określone międzynarodowe standardy rachunkowości zgodnie z rozporządzeniem (WE) NR 1606/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do Międzynarodowego Standardu Rachunkowości (MSR 1) (Dz.Urz. UE L.339/6).

Rozporządzenie Rady Ministrów z 19 lutego 2009 r. w sprawie informacji bieżącej i okresowej przekazywanych przez emitentów papierów wartościowych (Dz.U.2009, nr 33, poz. 259) oraz w sprawie szczegółowych warunków, jakim powinno odpowiadać memorandum informacyjne, o którym mowa w art. 39, ust.1 oraz art. 42, ust.2 ustawy o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (Dz.U. 2008, nr 132, poz. 96 ze zmianami).

Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 8 kwietnia 2009 r. w sprawie uprawnień do usługowego prowadzenia ksiąg rachunkowych, Dz.U. 2009, nr 62, poz. 508.

Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 20 listopada 2009 r. w sprawie obowiązków sprawozdawczych w zakresie obrotu papierami wartościowymi emitowanymi przez Skarb Państwa, Dz.U. 2009, nr 204, poz.157.

Uchwały

Uchwała 4/98 Komisji Nadzoru Bankowego z 30 czerwca 1998 r. w sprawie trybu postępowania banków w przypadku prania pieniędzy oraz ustalania wysokości kwoty i warunków prowadzenia rejestru wpłat gotówkowych powyżej określonej kwoty oraz danych o osobach dokonujących wpłaty i na rzecz których wpłata została dokonana, Dz.Urz. NBP 1998, nr 18, poz. 40.

Uchwała 4/2001 Komisji Nadzoru Bankowego z 6 sierpnia 2001 r. w sprawie postępowania Komisji Nadzoru Bankowego jako jednostki współpracujących z Generalnym Inspektorem Informacji Finansowej, Dz.Urz. NBP 2001, nr 11, poz. 24.

Uchwała 5/03 Komitetu Standardów Rachunkowości z 22 lipca 2003 r. w sprawie przyjęcia krajowego standardu rachunkowości nr 1 „Rachunek przepływów pieniężnych”, Dz.Urz. M.F. 2003, nr 12, poz. 69.

Uchwała 5/04 Komitetu Standardów Rachunkowości z 14 września 2004 r. w sprawie przyjęcia krajowego standardu rachunkowości nr 2 „Podatek dochodowy”, Dz.Urz. M.F. 2004, nr 13, poz. 132.

Uchwała nr 6/05 Komitetu Standardów Rachunkowości z dnia 28 listopada 2005 r. w sprawie przyjęcia stanowiska w sprawie księgowego ujęcia praw (uprawnień) do emisji zanieczyszczeń do powietrza, Dz. Urz. MF nr 15, poz. 134.

Uchwała Nr 9/06 Komitetu Standardów Rachunkowości z dnia 18 września 2006 r. w sprawie przyjęcia krajowego standardu rachunkowości nr 3 „Niezakończone usługi budowlane”, Dz.Urz. MF nr 13, poz. 93 oraz

Uchwała Nr 9/09 Komitetu Standardów Rachunkowości z dnia 26 października 2009 r. w sprawie przyjęcia znowelizowanego krajowego standardu rachunkowości nr 3 „Niezakończone usługi budowlane”, Dz.Urz. MF nr 16, poz. 88.

Uchwała nr 1/07 Komitetu Standardów Rachunkowości z dnia 16 stycznia 2007 r. w sprawie przyjęcia stanowiska w sprawie ustalania kosztu wytworzenia dla celów bilansowej wyceny zapasów, Dz.Urz. MF nr 2, poz. 11.

Uchwała nr 6/07 Komitetu Standardów Rachunkowości z dnia 26 czerwca 2007 r. w sprawie przyjęcia krajowego standardu rachunkowości nr 4 „Utrata wartości aktywów”, Dz.Urz. MF nr 8, poz. 46.

Uchwała nr 7/07 Komitetu Standardów Rachunkowości z dnia 26 czerwca 2007 r. w sprawie przyjęcia stanowiska w sprawie księgowego ujęcia praw majątkowych wynikających ze świadectw pochodzenia energii wytworzonej w odnawialnych źródłach energii, Dz.Urz. MF nr 8, poz. 47.

Uchwała nr 2/08 Komitetu Standardów Rachunkowości z dnia 11 marca 2008 r. w sprawie przyjęcia krajowego standardu rachunkowości nr 5 „Leasing, najem i dzierżawa”, Dz.Urz. MF nr 4, poz. 35.

Uchwała nr 1608n/38/2010 Krajowej Rady Biegłych Rewidentów z dnia 16 lutego 2010 w sprawie Krajowych Standardów Rewizji Finansowej; strona internetowa „www.kibr.org.pl”.

Zarządzenie Prezesa NBP z 29 maja 1998 r. w sprawie form i trybu przeprowadzania rozliczeń pieniężnych za pośrednictwem banków, Monitor Polski 1998, nr 21, poz. 320.

Wykaz stosowanych kont

ZESPÓŁ 0

010 Środki trwałe

020 Wartości niematerialne i prawne

030 Inwestycje długoterminowe rzeczowe i prawne lub

031 Nieruchomości będące inwestycjami długoterminowymi

032 Wartości niematerialne i prawne będące inwestycjami długoterminowymi

033 Korekta wyceny inwestycji długoterminowych rzeczowych i prawnych

040 Długoterminowe aktywa finansowe lub

041 Udzielone pożyczki i należności własne

042 Aktywa finansowe utrzymywane do terminu wymagalności

043 Aktywa finansowe dostępne do sprzedaży

050 Korekta wartości długoterminowych aktywów finansowych lub

051 Korekta wartości udzielonych pożyczek i należności własnych

052 Korekta wartości aktywów finansowych utrzymanych do terminu wymagalności

053 Korekta wartości aktywów finansowych dostępnych do sprzedaży

071 Umorzenie środków trwałych

076 Umorzenie wartości niematerialnych i prawnych

078 Utrata wartości niefinansowych aktywów trwałych

080 Środki trwałe w budowie

081 Maszyny i urządzenia do montażu

084 Rozliczenie budowy środków trwałych

Pozabilansowe:

090 Środki trwałe w likwidacji

095 Obce środki trwałe

099 Środki trwałe o niskiej wartości

ZESPÓŁ 1

101 Kasa

131 Rachunek bankowy (bieżący)

132 Kredyt bankowy

135 Rachunek walutowy

139 Inne rachunki bankowe

140 Inne środki pieniężne lub

141 Czeki obce

142 Weksle obce

143 Środki pieniężne w drodze

150 Inne niż środki pieniężne krótkoterminowe aktywa finansowe lub

151 Udzielone pożyczki i należności własne

152 Aktywa finansowe utrzymane do terminu wymagalności

153 Aktywa finansowe dostępne do sprzedaży

154 Aktywa finansowe przeznaczone do obrotu

160 Korekta wartości innych niż środki pieniężne krótkoterminowych aktywów finansowych lub

161 Korekta wartości udzielonych pożyczek i należności własnych

162 Korekta wartości aktywów finansowych utrzymanych do terminu wymagalności

163 Korekta wartości aktywów finansowych dostępnych do sprzedaży

164 Korekta wartości aktywów finansowych przeznaczonych do obrotu

170 Inwestycje krótkoterminowe – rzeczowe

171 Korekta wyceny inwestycji rzeczowych – krótkoterminowych

180 Inne aktywa pieniężne

ZESPÓŁ 2

200 Rozrachunki z dostawcami i odbiorcami lub

201 Rozrachunki z odbiorcami

202 Rozrachunki z dostawcami

203 Zobowiązania wekslowe

204 Rozrachunki dotyczące niefinansowych aktywów trwałych

205 Roszczenia sporne

206 Rozrachunki z komitentem

220 Rozrachunki publicznoprawne lub

221 VAT naliczony i jego rozliczenie

222 VAT należny i jego rozliczenie

223 Rozrachunki z urzędem skarbowym z tytułu VAT

224 Rozrachunki z budżetem z tytułu podatków

225 Rozrachunki z ZUS

226 Pozostałe rozrachunki publicznoprawne

231 Rozrachunki z tytułu wynagrodzeń

232 Inne rozrachunki z pracownikami

241 Rozliczenie niedoborów i szkód

242 Rozliczenie nadwyżek

243 Rozrachunki leasingowe

250 Rozrachunki z właścicielami lub

251 Rozrachunki z udziałowcami

252 Rozrachunki z akcjonariuszami

260 Pozostałe rozrachunki

281 Odpisy aktualizujące należności

Pozabilansowe:

291 Należności warunkowe

292 Zobowiązania warunkowe

293 Zobowiązania zabezpieczone na majątku jednostki

294 Weksle obce dyskontowane lub indosowane

ZESPÓŁ 3

300 Rozliczenie zakupu lub

301 Rozliczenie zakupu materiałów

302 Rozliczenie zakupu towarów

303 Rozliczenie zakupu usług i robót

304 Rozliczenie zakupu środków trwałych

305 Rozliczenie zakupu inwestycji

310 Materiały na składzie

311 Materiały w przerobie

320 Odchylenia od cen ewidencyjnych materiałów

330 Towary lub

331 Towary w hurcie

332 Towary w detalu

333 Towary w magazynie

334 Towary w kuchni

335 Towary w bufecie

340 Odchylenia od cen ewidencyjnych towarów z tytułu marży

341 Odchylenia od cen ewidencyjnych towarów z tytułu VAT

350 Odpisy aktualizujące z tytułu utraty wartości zapasów lub

351 Odpisy aktualizujące z tytułu utraty wartości materiałów

352 Odpisy aktualizujące z tytułu utraty wartości towarów

360 Odchylenia od cen ewidencyjnych wyrobów gotowych

Pozabilansowe:

391 Zapasy obce

392 Towary w komisie

ZESPÓŁ 4

400 Amortyzacja

401 Zużycie materiałów i energii

402 Usługi obce

403 Podatki i opłaty

404 Wynagrodzenia

405 Ubezpieczenia społeczne i inne świadczenia

406 Pozostałe koszty rodzajowe

420 Koszty realizacji zadań statutowych

490 Rozliczenie kosztów

ZESPÓŁ 5

500 Koszty działalności lub

501 Koszty produkcji

502 Koszty świadczenia usług

503 Koszty działalności handlowej (handlowe)

504 Koszty realizacji zadań statutowych

520 Koszty wydziałowe

521 Koszty zakupu

527 Koszty sprzedaży

530 Koszty produkcji pomocniczej

550 Koszty ogólnego zarządu

580 Rozliczenie kosztów działalności (produkcji)

ZESPÓŁ 6

600 Produkty gotowe

620 Odchylenia od cen ewidencyjnych wyrobów gotowych

630 Odpisy aktualizujące z tytułu utraty wartości wyrobów gotowych

640 Rozliczenia międzyokresowe kosztów operacyjnych lub

641 Rozliczenia międzyokresowe kosztów czynne

642 Rozliczenia międzyokresowe kosztów bierne

643 Rozliczenia usług długoterminowych

644 Wynik usług długoterminowych

650 Rozliczenia międzyokresowe kosztów finansowych

660 Aktywa z tytułu odroczonego podatku dochodowego

ZESPÓŁ 7

700 Przychody ze sprzedaży wyrobów

701 Przychody ze sprzedaży usług

702 Przychody ze sprzedaży usług długoterminowych – korekta

710 Koszty wytworzenia sprzedanych produktów

711 Koszty wytworzenia sprzedanych usług

712 Koszty wytworzenia sprzedanych usług długoterminowych – korekta

720 Przychody z działalności statutowej

730 Przychody ze sprzedaży towarów

731 Przychody ze sprzedanych towarów w gastronomii

735 Wartość sprzedanych towarów w cenie nabycia (zakupu)

736 Wartość sprzedanych towarów w gastronomii

740 Przychody ze sprzedaży materiałów

745 Wartość sprzedanych materiałów w cenie nabycia (zakupu)

750 Przychody finansowe

755 Koszty finansowe

760 Pozostałe przychody operacyjne

765 Pozostałe koszty operacyjne

766 Wynik ze zbycia niefinansowych aktywów trwałych

770 Zyski nadzwyczajne

771 Straty nadzwyczajne

790 Obroty wewnętrzne

791 Koszty wytworzenia świadczeń na potrzeby własne jednostki

ZESPÓŁ 8

800 Kapitały (fundusze) podstawowe

801 Kapitał zakładowy spółki akcyjnej

802 Kapitał zakładowy spółki z o.o.

803 Fundusz założycielski w przedsiębiorstwach państwowych (i samodzielnych publicznych zakładach opieki zdrowotnej)

804 Kapitał zapasowy

805 Kapitał rezerwowy z dopłat

810 Kapitał (Fundusz) z aktualizacji wyceny lub

811 Kapitał (Fundusz) z aktualizacji wyceny – aktualizacja wartości środków trwałych

812 Kapitał (Fundusz) z aktualizacji wyceny – wycena finansowych aktywów trwałych

815 Kapitał (Fundusz) z aktualizacji wyceny – rezerwa na odroczony podatek dochodowy

816 Kapitał (Fundusz) z aktualizacji wyceny – aktywa z tytułu odroczonego podatku dochodowego

819 Pozostałe kapitały rezerwowe

820 Rozliczenie wyniku finansowego lub

821 Wynik lat ubiegłych – koszty i przychody lat ubiegłych

822 Wynik lat ubiegłych – podatek dochodowy lat ubiegłych

825 Wynik lat ubiegłych – rezerwa na odroczony podatek dochodowy

826 Wynik lat ubiegłych – aktywa z tytułu odroczonego podatku dochodowego

830 Rezerwa na przewidywane straty

840 Rezerwa na odroczony podatek dochodowy

841 Rezerwy na zobowiązania

842 Rezerwa na świadczenia emerytalne i podobne

843 Rezerwa na restrukturyzację

845 Rozliczenia międzyokresowe przychodów

850 Fundusze specjalne

851 Zakładowy Fundusz Świadczeń Socjalnych

860 Wynik finansowy

870 Obowiązkowe obciążenia wyniku finansowego lub

871 Obowiązkowe obciążenia wyniku finansowego – bieżący podatek dochodowy

872 Obowiązkowe obciążenia wyniku finansowego – rezerwa na odroczony podatek dochodowy

873 Obowiązkowe obciążenia wyniku finansowego – aktywa z tytułu odroczonego podatku dochodowego

ZESPÓŁ 9. Pozabilansowa ewidencja podatkowa

901 Środki trwałe – wartość podatkowa

902 Wartości niematerialne i prawne – wartość podatkowa

906 Podatkowe umorzenie środków trwałych

907 Podatkowe umorzenie wartości niematerialnych i prawnych

940 Koszty podatkowe nieujęte jako koszty księgowe – doliczane statystycznie

970 Przychody podatkowe nieujęte jako przychody księgowe – doliczane statystycznie

CZĘŚĆ PIERWSZA

Prawne i ekonomiczne otoczenie firmy

1. Elementy prawa cywilnego

JANUSZ KASPRYSZYN

Prawo cywilne jest nazywane prawem życia codziennego. To właśnie instytucje prawa cywilnego leżą u podstaw czynności o charakterze finansowo-księgowym. Dlatego niezbędne wydaje się przedstawienie najważniejszych pojęć z zakresu tego prawa, tak by zagadnienia ogólne dotyczące prawa cywilnego, bez których świadome funkcjonowanie w obrocie prawnym nie jest możliwe, a także zagadnienia dotyczące zawierania i wykonywania umów, nadto kwestie odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązań, były prawidłową bazą dla czynności rachunkowych. Złożoność materii prawa cywilnego oraz ograniczone ramy tego opracowania powodują, że zagadnienia przedstawione są w sposób hasłowy, ze szczególnym uwzględnieniem elementów, których poznanie i zrozumienie jest szczególnie ważne dla służb finansowo-księgowych. Rozdział składa się z trzech części (część ogólna, prawo rzeczowe, zobowiązania).

1.1. Istota prawa cywilnego

Prawo cywilne, jedna z podstawowych gałęzi prawa, reguluje majątkowe i niemajątkowe stosunki prawne między równorzędnymi podmiotami. Najbardziej charakterystyczne cechy tego prawa to autonomia woli podmiotów (w szczególności przejawia się to w zasadzie swobody umów), ochrona interesu jednostki oraz podejmowanie tej ochrony na wniosek zainteresowanego. Ponadto wśród przepisów prawa cywilnego dominują przepisy dyspozytywne, tzn. takie, które mogą być zmieniane wolą stron. To strony de facto kształtują łączące je stosunki prawne, z zachowaniem właściwości (natury) stosunku, przepisów ustawy oraz zasad współżycia społecznego, co zostało wyraźnie podkreślone w głoszącym zasadę swobody umów art. 353¹ kodeksu cywilnego[1].

W doktrynie prawniczej można się spotkać z różnymi podziałami w obrębie samego prawa cywilnego. Do działów prawa cywilnego zalicza się zgodnie: część ogólną, prawo rzeczowe, zobowiązania, prawo spadkowe; są one treścią czterech ksiąg kodeksu cywilnego. Jako wyspecjalizowane działy prawa cywilnego można wskazać również: prawo rodzinne, prawo handlowe, a także prawa na dobrach niematerialnych (np. autorskie).

Do podstawowych kodeksowych zasad ogólnych prawa cywilnego należą (zgodnie z kodeksem cywilnym):

a) nieretroakcyjność – zasada niedziałania prawa cywilnego wstecz (art. 3);

b) zakaz nadużywania prawa – nie można ze swojego prawa czynić użytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego (art. 5);

c) charakterystyczny rozkład ciężaru dowodów – ciężar udowodnienia spoczywa na osobie, która z faktu wywodzi skutki prawne (art. 6);

d) domniemanie dobrej wiary (art. 7).

Podmioty prawa

Mimo że w kodeksie cywilnym w art. 1 wymienia się tylko dwa rodzaje podmiotów prawa, tj. osoby fizyczne i osoby prawne, to nie ulega wątpliwości, że istnieje ich trzecia kategoria, a mianowicie tzw. ułomne (niepełne) osoby prawne, czyli jednostki organizacyjne nie będące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną (art. 33¹ § 1 kodeksu cywilnego).

Osobą fizyczną jest każdy człowiek, zindywidualizowany poprzez:

a) imię i nazwisko (pseudonim);

b) miejsce zamieszkania, które można mieć tylko jedno, przy czym nie należy utożsamiać go automatycznie z miejscem zameldowania, gdyż miejsce zamieszkania to miejscowość, w której osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu (art. 25 kodeksu cywilnego); można stwierdzić, że miejscem zamieszkania jest centrum życiowe osoby fizycznej;

c) stan cywilny – należy rozumieć przez to sytuację prawną osoby, analizowaną w kontekście całego systemu prawnego, a więc obywatelstwo, stan rodzinny;

d) stan osobisty (często rozumiany jako rozszerzenie stanu cywilnego) – cechy ściśle związane z konkretną osobą (np. płeć, wiek, stan zdrowia).

Osoby prawne to Skarb Państwa i jednostki organizacyjne, którym przepisy prawa przyznają osobowość prawną (art. 33 kodeksu cywilnego). Osoba prawna to twór sztuczny; możliwość jej powstania jest uzależniona od woli ustawodawcy wyrażonej w przepisie szczególnym. Charakteryzuje się ona zwłaszcza szczególną strukturą (działa przez swoje organy), odrębnością majątkową od majątków osób tworzących tę osobę, odpowiedzialnością własnym majątkiem za zobowiązania, zdolnością prawną (i sądową). Powstaje w różny sposób, chociaż zasadniczo uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisu do właściwego rejestru (w praktyce chodzi przede wszystkim o Krajowy Rejestr Sądowy).

Ułomne (niepełne) osoby prawne to cała grupa podmiotów, których ustawodawca nie wyposażył w osobowość prawną, ale jednocześnie nadał im pewne atrybuty osób prawnych. Tak jest w przypadku: a) osobowych spółek handlowych, które mimo że nie są osobami prawnymi, to są podmiotami prawa, które mogą zaciągać zobowiązania i nabywać prawa, pozywać i być pozywane (art. 8 kodeksu spółek handlowych[2]); b) spółek kapitałowych w organizacji; c) wspólnot mieszkaniowych; d) stowarzyszeń zwykłych; e) oddziałów zagranicznych zakładów ubezpieczeń.

Stosunek cywilnoprawny

Prawo cywilne reguluje tylko pewien wycinek całego obszaru stosunków prawnych, a mianowicie stosunki cywilnoprawne. Przez stosunek cywilnoprawny należy rozumieć każdy stosunek społeczny uregulowany przez prawo cywilne, czyli każdą relację zachodzącą między członkami społeczeństwa lub osobami prawnymi przewidzianą przez ustawodawcę w przepisach prawa cywilnego. Istotą tego stosunku jest równorzędność jego podmiotów. W przeciwieństwie do stosunku administracyjno-prawnego nie występuje tu element podporządkowania. Stosunki cywilnoprawne to w zasadzie stosunki o charakterze majątkowym, rzadziej – niemajątkowym.

Zdarzenia cywilnoprawne

Aby powstał stosunek cywilnoprawny, potrzebny jest jakiś fakt, coś, co spowoduje jego powstanie, a później zmianę lub ustanie. Tym faktem jest zdarzenie cywilnoprawne, czyli każde zdarzenie pociągające za sobą powstanie, zmianę lub ustanie stosunku cywilnoprawnego. Zdarzenia cywilnoprawne można podzielić na: zdarzenia sensu stricto (w ścisłym tego słowa znaczeniu), które są niezależne od woli człowieka, np. śmierć człowieka, trzęsienie ziemi, oraz działania – zależne od woli człowieka.

Wśród działań wyróżnia się: czyny oraz akty prawne.

Czyny co prawda zależą od woli człowieka, ale zachowanie podmiotu nie zmierza do wywołania określonych skutków prawnych; skutki te powstają z mocy prawa niezależnie od jego woli. Czyny mogą być dozwolone lub niedozwolone (jak w przykładzie poniżej).

Przykład 1.1. Pan X, wybijając szybę ze złości, nie ma woli spowodowania po swojej stronie odpowiedzialności odszkodowawczej. Jednak z mocy art. 415 kodeksu cywilnego będzie musiał szkodę naprawić. Jego wola nakierowana była tylko na wybicie szyby, ale to zachowanie zrodziło skutek prawny w postaci odszkodowawczego stosunku cywilnoprawnego między panem X a uprawnionym do żądania odszkodowania (w praktyce może chodzić o właściciela samochodu).

Akty prawne nazywane są również czynnościami zmierzającymi do wywołania określonych skutków prawnych, a istotną ich cechą jest zamiar wywołania skutku prawnego w postaci powstania, ustania lub zmiany stosunku cywilnoprawnego. Poniżej wymieniamy rodzaje aktów prawnych.

1. Czynności prawne najkrócej można zdefiniować jako zdarzenia prawne, które polegają na świadomym zachowaniu się podmiotu, zmierzającym do osiągnięcia określonych skutków prawnych w postaci powstania, zmiany lub ustania stosunku cywilnoprawnego. Składnikiem czynności prawnej jest oświadczenie woli rozumiane jako każde zachowanie się osoby, które w sposób dostateczny ujawnia wolę (art. 60 kodeksu cywilnego). O rodzajach czynności piszemy niżej przy omówieniu umów, które są najbardziej typowym przykładem czynności prawnych, a podział umów jest także podziałem czynności prawnych. Jedynym dodatkowym podziałem, o którym trzeba wspomnieć, jest podział na jednoi dwustronne (wielostronne) czynności prawne. Czynności prawne jednostronne to takie, do których zaistnienia potrzeba tylko oświadczenia woli jednej strony (np. testament, udzielenie pełnomocnictwa, przyrzeczenie publiczne – art. 919 kodeksu cywilnego). Natomiast aby mówić o czynnościach dwustronnych, muszą zaistnieć co najmniej dwa zgodne oświadczenia woli (umowa), a przy czynnościach wielostronnych odpowiednio więcej niż dwa zgodne oświadczenia woli.

2. Orzeczenia sądowe konstytutywne to takie orzeczenia, które tworzą, zmieniają lub znoszą stosunek cywilnoprawny (np. rozwód, podział majątku wspólnego wspólników spółki cywilnej, wpis hipoteki umownej, przymusowej). Należy takie orzeczenia odróżniać od orzeczeń deklaratoryjnych, tylko potwierdzających istniejący już wcześniej stosunek prawny.

Przykład 1.2. Pan X pożyczył od pani Y 1000 zł, których nie oddał w umówionym terminie. Pani Y wystąpiła do sądu z powództwem o zasądzenie od pana X 1000 zł. Sąd zasądził żądaną kwotę. Z punktu widzenia prawa sąd wydając wyrok, nie stworzył nowego stosunku prawnego, lecz tylko mocą swojego urzędu potwierdził, że między stronami istnieje stosunek prawny, z racji którego pan X musi oddać 1000 zł.

3. Akty administracyjne w zasadzie wywołują skutki w zakresie prawa administracyjnego, ale czasami dodatkowo również w prawie cywilnym – np. decyzja wywłaszczeniowa pozbawia osobę podstawowego prawa rzeczowego, tzn. własności. Stąd rodzi się pytanie: czy sąd cywilny władny jest badać decyzje administracyjne, jeżeli wywołują one skutki cywilnoprawne? Już w latach 60. Sąd Najwyższy przesądził tę kwestię, uznając, że sąd cywilny nie może kontrolować legalności decyzji administracyjnych i jest nimi związany. Wyjątkiem są tylko decyzje wydane przez organ oczywiście niewłaściwy, ewentualnie z pominięciem jakiejkolwiek procedury[3]. Oczywiście powyższe rozwiązanie nie odnosi się do sytuacji, w których ustawodawca sam przewiduje odwołanie się podmiotu do sądu (np. od decyzji ZUS-u służy odwołanie do sądu).

Zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych

Podstawowymi pojęciami, które będą pojawiać się w trakcie analizowania zagadnień prawa cywilnego, są: zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych. Pozwolą one zrozumieć, kto może dokonywać czynności prawnych, kiedy czynność prawna będzie ważna, w czyim imieniu czynność może być dokonana.

Zdolność prawna to możliwość występowania w stosunkach cywilnoprawnych jako ich podmiot, tzn. podmiot praw i obowiązków.

Zdolność prawna osoby fizycznej (człowieka) powstaje w momencie jej narodzin, a ustaje w chwili śmierci. Jednak dziecko poczęte, ale jeszcze nieurodzone (tzw. nasciturus) ma w niektórych stosunkach cywilnoprawnych tzw. warunkową zdolność prawną (pod warunkiem, że urodzi się żywe), np. może na podstawie art. 927 § 2 kodeksu cywilnego być spadkobiercą, jeżeli urodzi się żywe. Gdyby nie urodziło się żywe, to przyjmuje się, że nigdy nie było spadkobiercą, a więc cały spadek podzieli się między pozostałych spadkobierców. Jako urodzenie rozumie się odcięcie pępowiny. Należy pamiętać, że art. 9 kodeksu cywilnego wprowadza domniemanie, że dziecko przyszło na świat żywe. Tak więc ciężar udowodnienia, że dziecko urodziło się martwe, będzie spoczywał na tym, kto się na tę okoliczność powołuje. Zdolność prawna ustaje wraz z końcem bytu osoby fizycznej: zasadniczo w chwili śmierci [zrównane ze śmiercią: uznanie za zmarłego (art. 29–32 kodeksu cywilnego) i sądowe stwierdzenie zgonu (art. 535–538[4] kodeksu postępowania cywilnego)].

Osoba prawna powstaje zasadniczo z momentem wpisu do właściwego rejestru i wówczas nabywa osobowości prawnej, a co za tym idzie, zdolności prawnej. Analogicznie zasadą jest zakończenie bytu w chwili wykreślenia z rejestru.

Ułomna (niepełna) osoba prawna nabywa zdolności prawnej w zakresie wskazanym przez przepis w momencie powstania. Jednak wobec zróżnicowania tej kategorii podmiotów konieczne jest badanie w każdym przypadku indywidualnie, w którym momencie dochodzi do powstania takiego podmiotu (np. w przypadku osobowych spółek handlowych – powstają one w momencie wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego). Podobnie rzecz ma się z ustaniem bytu ułomnej osoby prawnej.

Zdolność do czynności prawnych to możliwość skutecznego dokonywania czynności prawnych, tj. zdolność do tego, by za pomocą własnych działań (czynności prawnych) nabywać prawa i zaciągać zobowiązania. Z punktu widzenia zdolności do czynności prawnych wśród osób fizycznych należy wyróżnić trzy kategorie:

a. Brak zdolności do czynności prawnych dotyczy osób w wieku 0–13 lat i całkowicie ubezwłasnowolnionych (podstawa ubezwłasnowolnienia całkowitego – art. 13 § 1 kodeksu cywilnego). Ich czynności są nieważne z wyjątkiem umów należących do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, które są ważne z momentem wykonania, chyba że pociągają za sobą rażące pokrzywdzenie osoby niezdolnej do czynności prawnych (art. 14 kodeksu cywilnego). Uwaga: o ubezwłasnowolnieniu orzeka sąd okręgowy w postępowaniu nieprocesowym w składzie trzech sędziów zawodowych (art. 544 § 1 kodeksu postępowania cywilnego) i tylko takie orzeczenie sądu skutkuje ubezwłasnowolnieniem osoby.

b. Ograniczona zdolność do czynności prawnych dotyczy osób w wieku 13–18 lat, częściowo ubezwłasnowolnionych (podstawa ubezwłasnowolnienia częściowego – art. 16 § 1 kodeksu cywilnego). Podstawowym ograniczeniem jest fakt, że czynność dokonywana przez takie osoby (z wyjątkami) dla swej ważności wymaga zgody ich przedstawiciela ustawowego (art. 18 § 1 kodeksu cywilnego). Do czasu potwierdzenia jest czynnością prawną niezupełną – jej ważność zależy od potwierdzenia. Aby uwolnić się od stanu niepewności, druga strona umowy może wyznaczyć przedstawicielowi ustawowemu czas do jej potwierdzenia; po upływie tego terminu, jeżeli druga strona w zakreślonym terminie nie wypowie się co do potwierdzenia lub odmowy potwierdzenia czynności prawnej małoletniego, strona ta staje się wolna (art. 18 § 3 kodeksu cywilnego).

Przykład 1.3. 14-letnie dziecko kupuje rower za 500 zł. Wówczas sprzedawca może wystąpić do rodziców, by potwierdzili umowę w ciągu 14 dni; po tym terminie jest wolny i umowa nie wywołuje skutków, co oznacza, że sprzedawca nie musi jej wykonywać.

c. Pełna zdolność do czynności prawnych działa od chwili uzyskania pełnoletności (18 lat); wyjątkiem jest kobieta, która wyszła za mąż (co jest możliwe od 16. roku życia) – wtedy od momentu zawarcia związku małżeńskiego. Nie traci ona pełnej zdolności po rozwodzie przed ukończeniem 18. roku życia (art. 10 § 2 kodeksu cywilnego w związku z art. 10 § 1 zd. 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego[5]).

Forma czynności prawnych

Oświadczenie woli na ogół może być złożone w formie dowolnej. Kształt, który jest nadawany czynności prawnej, jest określany jako forma tej czynności prawnej. Wyróżnia się następujące rodzaje formy czynności cywilnoprawnych: a) dorozumiana (zob. przykład poniżej); b) ustna; c) szczególna.

Przykład 1.4. 1) położenie na ladzie kiosku 4,95 zł i wskazanie „Przekroju”; jeżeli otrzymamy wskazany tygodnik, dojdzie do zawarcia umowy; 2) wejście do środka komunikacji masowej (tramwaju, autobusu); 3) wrzucenie pieniędzy do automatu z napojami i naciśnięcie odpowiedniego przycisku.

Szczególna forma czynności cywilnoprawnych może występować w różnych postaciach:

1) pisemnej zwykłej, do zachowania której wymagane jest umieszczenie własnoręcznego podpisu na dokumencie obejmującym treść oświadczenia woli (art. 78 § 1 zd. 1 kodeksu cywilnego); nie ma ustawowej definicji podpisu, toteż istnieją spory, jak powinien wyglądać podpis; można jednak stanowczo stwierdzić, że podpis nie musi być czytelny, byle realizował założone przez ustawodawcę funkcje, w tym także indywidualizował składającego podpis; przy tym do zawarcia umowy wystarcza wymiana dokumentów obejmujących treść oświadczeń woli, z których każdy jest podpisany przez jedną ze stron, lub dokumentów, z których każdy obejmuje treść oświadczenia woli jednej ze stron i jest przez nią podpisany (art. 78 § 1 zd. 2 kodeksu cywilnego); formą równoważną jest oświadczenie woli złożone w postaci elektronicznej, opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym za pomocą ważnego kwalifikowanego certyfikatu (art. 78 § 2 kodeksu cywilnego; zob. ustawę o podpisie elektronicznym[6]);

2) pisemnej z datą pewną, której funkcja sprowadza się do przeciwdziałania antydatowaniu (postdatowaniu) czynności prawnych; istota tej formy sprowadza się do urzędowego poświadczenia daty, ale czynność prawna ma datę pewną także: w razie stwierdzenia dokonania czynności w jakimkolwiek dokumencie urzędowym (od daty dokumentu urzędowego); w razie umieszczenia na obejmującym czynność dokumencie jakiejkolwiek wzmianki przez organ państwowy, organ jednostki samorządu terytorialnego albo przez notariusza (od daty wzmianki); w razie śmierci jednej z osób podpisanych na dokumencie (datę złożenia przez tę osobę podpisu na dokumencie uważa się za pewną od daty śmierci tej osoby – art. 81 kodeksu cywilnego); formą równoważną jest podpis elektroniczny znakowany czasem przez podmiot świadczący usługi certyfikacyjne (art. 7 ust. 2 ustawy o podpisie elektronicznym);

Przykład 1.5. Strony zawierają umowę najmu lokalu użytkowego na okres 2 lat na piśmie w dniu 2 grudnia 2003 r., ale zgłaszają do urzędu skarbowego w dniu 6 grudnia 2003 r. Prezentata urzędu skarbowego potwierdzająca wpłynięcie umowy będzie datą pewną.

Przykład 1.6. (Skutki niezachowania daty pewnej). Jeżeli czas trwania najmu jest oznaczony, to zarówno wynajmujący, jak i najemca mogą wypowiedzieć umowę w wypadkach określonych w umowie (art. 673 § 3 kodeksu cywilnego). Wynajmujący może jednak dokonać zbycia rzeczy najętej w czasie trwania najmu. Wówczas nabywca wstępuje w stosunek najmu na miejsce zbywcy; może on wypowiedzieć najem z zachowaniem ustawowych terminów wypowiedzenia (niezależnie od tego, czy taka możliwość była przewidziana w umowie najmu). Jeżeli jednak umowa najmu była zawarta na czas oznaczony z zachowaniem formy pisemnej i z datą pewną, a rzecz została najemcy wydana, to nabywcy nie przysługuje uprawnienie do wypowiedzenia najmu.

3) pisemnej z podpisem notarialnie (urzędowo) poświadczonym;

4) aktu notarialnego;

5) oświadczenia złożonego przed powołanym do tego organem (państwowym, samorządu terytorialnego, notariuszem), przy czym w tym przypadku istnieją spory co do kwalifikacji tego wymogu, tzn. czy jest to jeszcze wymóg dotyczący formy czynności prawnych.

Należy pamiętać, że strony mogą same modyfikować w umowie formę czynności prawnych między sobą. Jeżeli wprowadzą zastrzeżenie w umowie, że określona czynność prawna między nimi powinna być dokonana w szczególnej formie, czynność ta dochodzi do skutku tylko przy zachowaniu zastrzeżonej formy (art. 76 zd. 1 kodeksu cywilnego); zob. jednak uwagi dotyczące formy ad probationem.

Forma czynności prawnych może być przewidziana (zob. kodeks cywilny):

a) pod rygorem nieważności (ad solemnitatem), np. sprzedaż nieruchomości musi być dokonana w formie aktu notarialnego, w innym przypadku jest nieważna;

b) do celów dowodowych (ad probationem), np. w przypadku umowy renty; jeżeli forma pisemna nie zostanie zachowana, to umowa będzie ważna, ale w razie sporu kodeks cywilny przewiduje ograniczenia dowodowe (zakaz przeprowadzania dowodu z zeznań świadków i przesłuchania stron – wyjątki art. 74 § 2 kodeksu cywilnego); gdy strony zastrzegły w umowie dokonanie czynności w formie pisemnej, nie określając skutków niezachowania tej formy, poczytuje się w razie wątpliwości, że była ona zastrzeżona wyłącznie dla celów dowodowych (art. 76 zd. 2 kodeksu cywilnego); przepisów o formie pisemnej przewidzianej dla celów dowodowych nie stosuje się do czynności prawnych w stosunkach między przedsiębiorcami (art. 74 § 3 kodeksu cywilnego), co oznacza, że w takim przypadku mimo niezachowania formy nie będą stosowane wskazane wyżej ograniczenia dowodowe;

c) dla wywołania określonych skutków prawnych (ad eventum); jeżeli umowa nie zostanie zawarta w określonej formie, wywołuje skutki nie takie, jak tego pragną strony, lecz takie, jakie przewidział ustawodawca.

Przykład 1.7. Umowa najmu nieruchomości lub pomieszczenia zawarta na czas dłuższy niż rok powinna być zawarta na piśmie; w razie niezachowania tej formy poczytuje się tę umowę za zawartą na czas nieoznaczony (art. 660 kodeksu cywilnego), co rodzi konsekwencje np. w zakresie możliwości jej wypowiedzenia.

Tryb zawierania umów

Tryb zawierania umów może być ofertowy, negocjacyjny oraz aukcyjny lub przetargowy.

Tryb ofertowy wymaga złożenia oferty – stanowczego oświadczenia drugiej stronie woli zawarcia umowy wraz z określeniem istotnych jej postanowień. Oferent jest związany swoją ofertą do upływu terminu wskazanego przez niego jako czas na odpowiedź (art. 66 § 2 kodeksu cywilnego – zob. jednak art. 66²). Jeżeli brak takiego terminu, to oferta przestaje wiązać w przypadku złożenia w obecności drugiej strony lub za pomocą środka bezpośredniego porozumiewania się na odległość, np. telefonu – gdy nie zostanie przyjęta niezwłocznie (de facto do końca rozmowy). W pozostałych sytuacjach: z upływem czasu, w którym składający ofertę mógł w zwykłym toku czynności otrzymać odpowiedź wysłaną bez nieuzasadnionego opóźnienia (art. 66 § 2 kodeksu cywilnego), należy uwzględnić czas na zapoznanie się z ofertą. Za moment złożenia oferty uważa się czas jej doręczenia (tak zwana teoria doręczenia); zob. jednak art. 66¹ § 1 kodeksu cywilnego. Przyjęcie oferty z jakimiś zastrzeżeniami uważa się za nową ofertę (kontrofertę), jednak w stosunkach między przedsiębiorcami odpowiedź na ofertę z zastrzeżeniem zmian lub uzupełnień niezmieniających istotnie treści oferty poczytuje się za jej przyjęcie, a strony wiąże umowa o treści określonej w ofercie, ale z uwzględnieniem zastrzeżeń zawartych w odpowiedzi na nią (68¹ § 1 kodeksu cywilnego, zob. jednak także § 2 tego artykułu). Kodeks cywilny nie wyjaśnia, co należy rozumieć przez zmiany lub uzupełnienia niezmieniające istotnie treści oferty. Jako wskazówkę interpretacyjną tego niedookreślonego zapisu można wskazać art. 19 (3) Konwencji Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów (Wiedeń, 11 kwietnia 1980 r.), który wyjaśnia, że dodatkowe lub odmienne warunki, dotyczące między innymi ceny, płatności, jakości i ilości towarów, miejsca i czasu dostawy, zakresu odpowiedzialności jednej ze stron względem drugiej lub sposobu rozstrzygania sporów, uważa się za zmieniające w sposób zasadniczy warunki oferty.

Tryb negocjacyjny (art. 72 kodeksu cywilnego) polega na zawarciu umowy w momencie, w którym strony dojdą do porozumienia we wszystkich (a nie tylko istotnych) elementach (punktach umowy) będących przedmiotem negocjacji.

Tryb aukcyjny lub przetargowy: w przypadku aukcji chodzi o uzyskanie jak najkorzystniejszej (z reguły najwyższej) ceny, np. aukcja, licytacja; w przypadku przetargu poza ceną liczą się dodatkowe warunki umowy, zaproponowane przez przystępującego do przetargu. Aukcję i przetarg należy traktować jako zaproszenie do składania ofert, gdyż organizator przetargu zawrze umowę tylko z tym, kto zaproponuje najlepsze warunki.

Wady oświadczenia woli

Przy zawieraniu umów ważne jest, by wola osoby, która składa oświadczenie, była wyrażona w sposób prawidłowy. Stąd m.in. kodeks cywilny nakazuje oświadczenie woli tłumaczyć tak, jak wymagają tego – z uwzględnieniem okoliczności, w których zostało złożone – zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje. Dodatkowo kodeks cywilny w art. 65 § 2 podkreśla, że w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, niż opierać się na jej dosłownym brzmieniu.

Między podjęciem przekonania (wewnętrznego aktu woli) a jego przejawem zewnętrznym mogą się pojawić okoliczności, wskutek których między tymi elementami nie występuje korelacja. Dlatego wprowadzono pojęcie wad oświadczenia woli i umożliwiono stronom niewykonywanie wadliwie zawartych umów. Kodeks cywilny przewiduje cztery wady oświadczenia woli (pierwsze dwie skutkują nieważnością bezwzględną, dwie następne nieważnością względną).

1. Brak świadomości lub swobody. Nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli (art. 82 kodeksu cywilnego). Przepis określa tę wadę wariantywnie. Do jej zaistnienia wystarcza wystąpienie tylko jednego z elementów (braku świadomości lub braku swobody). Ustawodawca wskazuje, ale tylko przykładowo, że powodem może być choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy (to są też przyczyny ubezwłasnowolnienia), inne zaburzenia czynności psychicznych (ważne jednak, by w momencie zawierania umowy one występowały), np. uwiąd starczy. Przez brak swobody należy rozumieć przymus fizyczny (np. poprowadzenie siłą ręki innej osoby w celu złożenia podpisu pod oświadczeniem woli).

2. Pozorność. Nieważne jest też oświadczenie woli złożone drugiej osobie dla pozoru; druga strona musi jednak wiedzieć, że jest to tylko pozornie (np. dla żartu, jako przykład na wykładzie) złożone oświadczenie woli. Ważna jest jednak czynność ukryta pod pozorną, jeżeli wszystkie jej elementy zostały zachowane. Należy podkreślić, że każdy prawnie zainteresowany może powoływać się na nieważność pozornej czynności prawnej. Do stwierdzenia tej nieważności nie jest konieczne orzeczenie sądu powszechnego, które ma jedynie charakter deklaratywny.

Przykład 1.8. Strony chciały ukryć umowę darowizny nieruchomości pod umową sprzedaży i spisały umowę sprzedaży; mimo że nie było zapłaty ceny, to umowa darowizny będzie ważna, gdyż umowa sprzedaży musiała zawierać przedmiot sprzedaży (z ceną) – art. 535 kodeksu cywilnego, zaś umowa darowizny musi zawierać tylko przedmiot darowizny – bez ceny (art. 888 § 1 kodeksu cywilnego); cena będzie postanowieniem martwym.

Przykład 1.9. Strony chciały ukryć umowę sprzedaży nieruchomości pod umową darowizny i spisały umowę darowizny, a następnie po wyjściu od notariusza jedna strona zapłaciła drugiej 100 000 zł za nieruchomość. Dysymulowana (ukryta) umowa sprzedaży będzie nieważna, gdyż umowa sprzedaży musi zawierać przedmiot sprzedaży i cenę (art. 535 kodeksu cywilnego), zaś w spisanej umowie darowizny brak jest ceny (art. 888 § 1); tak więc w zakresie ceny nie zachowano wymogu formy aktu notarialnego (art. 158)[7].

3. Błąd. Od oświadczenia złożonego pod wpływem błędu można się uchylić w ciągu roku od jego wykrycia. Błąd musi dotyczyć treści czynności prawnej i być istotny (art. 84 § 2 kodeksu cywilnego; wyjątek: podstęp – art. 86 kodeksu cywilnego). Dodatkowym warunkiem uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego innej osobie jest wywołanie błędu przez tę osobę (nawet bez jej winy) albo wiedza tej osoby o błędzie lub możliwość zauważenia (z łatwością) błędu; ograniczenie to nie dotyczy czynności prawnej nieodpłatnej (art. 84 § 1 zd. 2 kodeksu cywilnego).

Przykład 1.10. Pan X kupuje na giełdzie samochód od pana Y. Pan Y zapewnia nabywcę, że jest właścicielem samochodu, gdyż kupił samochód od znajomego, który jeździł nim ponad rok. Po trzech miesiącach okazuje się, że samochód był skradziony 2 lata temu w Berlinie. Pan Y nie wiedział o tym, że samochód był wcześniej skradziony. Nie zmienia to jednak faktu, że pan X będzie mógł uchylić się od oświadczenia o zakupie samochodu złożonego panu Y pod wpływem błędu.

Przykład 1.11. Pan X zwrócił się do przedsiębiorcy Y z zapytaniem, czy ten wykona na jego rzecz konkretną usługę, a jeżeli tak, to prosi o złożenie oferty. Przedsiębiorca Y sporządził kalkulację i na jej podstawie przedstawił panu X ofertę z wynagrodzeniem określonym na kwotę 12 000 zł. Pan X przyjął ofertę. Wówczas przedsiębiorca Y zorientował się, że pomylił się w kalkulacji i że wynagrodzenie 12 000 zł nie pokryje nawet jego kosztów, które wynoszą 12 500 zł. Przedsiębiorca Y (jeśli pan X o błędzie nie wiedział lub nie mógł go z łatwością zauważyć) nie będzie mógł uchylić się od skutków złożonego oświadczenia pod wpływem błędu, mimo że błąd był istotny i dotyczył treści czynności prawnej, gdyż pan X nie wywołał błędu.

4. Groźba. Od oświadczenia złożonego pod wpływem groźby można się uchylić w ciągu roku od chwili, kiedy stan obawy ustał. Groźba musi być bezprawna i poważna (wywołująca obawę). Nieważne, czy dotyczy osoby, czy majątku (art. 87 kodeksu cywilnego).

Przedstawicielstwo ustawowe i pełnomocnictwo

W praktyce często nie jest możliwe osobiste dokonywanie czynności prawnych, stąd prawo dopuszcza możliwość ich dokonania przez przedstawiciela. Umocowanie do działania w cudzym imieniu może się opierać na ustawie – przedstawicielstwo ustawowe, np. rodziców w imieniu dzieci, opiekuna, kuratora, w imieniu osób pozostających pod opieką, kuratelą, albo na oświadczeniu reprezentowanego – pełnomocnictwo (art. 96 kodeksu cywilnego).

W prawie polskim pełnomocnictwo opiera się na oświadczeniu woli mocodawcy, tzn. tego, który upoważnia do działania. Przyczyną takiej regulacji jest stosunek zaufania, który zdaniem ustawodawcy musi leżeć u podstaw peł nomocnictwa.

Czynność dokonywana przez pełnomocnika (o ile działa on w imieniu mocodawcy) pociąga za sobą skutki bezpośrednio dla reprezentowanego.

Wyróżniamy trzy rodzaje pełnomocnictwa:

• ogólne – umocowanie do czynności zwykłego zarządu, tzn. czynności związanych z normalnym funkcjonowaniem i gospodarowaniem w określonym zakresie (np. pełnomocnikiem ogólnym może być zarządca nieruchomości, a wówczas wynajmowanie lokali, zawieranie umów w sprawie drobnych remontów itp. będzie czynnością zwykłego zarządu; obciążenie nieruchomości hipoteką byłoby już czynnością przekraczającą zwykły zarząd);

• rodzajowe – umocowanie do wielokrotnego dokonywania tej samej czynności lub pewnego rodzaju czynności (np. dotyczących określonego przedmiotu), przykład: sprzedawca w sklepie (dodatkowo w tym przypadku domniemanie w art. 97 kodeksu cywilnego);

• szczególne – umocowanie do dokonania określonej czynności prawnej.

Swoistym rodzajem pełnomocnictwa jest prokura, która od 25 września 2003 r. jest uregulowana w kodeksie cywilnym (zob. w uwagach dotyczących prawa gospodarczego).

Pełnomocnictwo może być udzielone w formie dowolnej, z wyjątkiem pełnomocnictwa ogólnego, które pod rygorem nieważności musi być udzielone w formie pisemnej (art. 99 § 2 kodeksu cywilnego). Jeżeli jednak czynność, która ma być dokonana, wymaga dla swojej ważności formy szczególnej, to pełnomocnictwo też musi być w tej formie (art. 99 § 1 kodeksu cywilnego), np. pełnomocnictwo do sprzedaży nieruchomości musi być udzielone w formie aktu notarialnego.

Pełnomocnictwo może być w każdym czasie odwołane (wyjątek art. 101 § 1 kodeksu cywilnego). Zasadą jest, że wygasa ono wraz ze śmiercią mocodawcy lub pełnomocnika (art. 101 § 2). Dodać należy, że pełnomocnik może ustanowić dla mocodawcy innych pełnomocników tylko wtedy, gdy umocowanie takie wynika z treści pełnomocnictwa, z ustawy lub ze stosunku prawnego będącego podstawą pełnomocnictwa (art. 106). W przypadku ustanowienia kilku pełnomocników (z takim samym zakresem umocowania) zasadą jest możliwość samodzielnego działania przez każdego z nich. Odmienne zastrzeżenie powinno wynikać z treści pełnomocnictwa (art. 107).

Od pełnomocnika, który działa w cudzym imieniu i na cudzy rachunek, należy odróżnić zastępcę pośredniego i posłańca. Zastępca pośredni działa w swoim imieniu, ale na cudzy rachunek (np. komisant). Posłaniec tylko przenosi cudze oświadczenie woli (sam oświadczenia takiego nie składa).

Terminy

Instytucje prawa cywilnego związane z upływem czasu określane są w literaturze prawniczej zbiorczo jako dawność. Są one zróżnicowane przedmiotowo i pełnią różne funkcje. Jednak w każdym przypadku duże znaczenie dla skutków prawnych ma upływ czasu. Na dawność składają się:

a) terminy zawite,

b) przedawnienie,

c) zasiedzenie,

d) przemilczenie.

Ostatnie dwie instytucje są związane z prawem rzeczowym (zob. uwagi o prawie własności).

Termin zawity to oznaczony w przepisie prawnym czas, w którym podmiot powinien dokonać jakiejś czynności. Niepodjęcie w zakreślonym terminie czynności skutkuje ujemnymi konsekwencjami dla strony, tj. utratą przez podmiot (stronę) uprawnień. Jak się podkreśla w literaturze, przepisy zakreślające terminy mają różnorodny charakter, są rozproszone po całym prawie cywilnym. Najważniejsze jest, by pamiętać, że po zakreślonym terminie uprawnienie wygasa (inaczej niż przy przedawnieniu). Terminy zawite nazywane są również terminami prekluzyjnymi, chociaż można się także spotkać ze stwierdzeniem, że terminy prekluzyjne tym różnią się od terminów zawitych, iż – w przeciwieństwie do zawitych – są one przywracalne. Upływ terminu zawitego jest uwzględniany przez sąd z urzędu.

Obliczanie terminów

Termin oznaczony w dniach kończy się z upływem ostatniego dnia (godz. 24.00), przy czym nie uwzględnia się dnia, w którym nastąpiło zdarzenie skutkujące rozpoczęciem biegu terminu (art. 111 kodeksu cywilnego).

Przykład 1.12. Pan X pożycza panu Y 1000 zł w dniu 23 lutego. Strony umawiają się, że pożyczkobiorca odda pieniądze za 3 dni. Oznacza to, że pan Y powinien zwrócić 1000 zł do końca 26 lutego.

Termin oznaczony w tygodniach kończy się z upływem dnia, który nazwą odpowiada początkowemu dniowi terminu.

Przykład 1.13. Pani X pożycza panu Y 1000 zł w sobotę 2 lutego. Strony umawiają się, że pożyczkobiorca odda pieniądze za tydzień. Oznacza to, że pan Y powinien zwrócić 1000 zł do końca soboty 9 lutego.

Termin oznaczony w miesiącach kończy się z upływem dnia, który datą odpowiada początkowemu dniowi terminu, a gdyby takiego nie było – w ostatnim dniu tego miesiąca (art. 112 kodeksu cywilnego).

Przykład 1.14. Pani X pożycza panu Y 1000 zł w dniu 23 lutego. Strony umawiają się, że pożyczkobiorca odda pieniądze za miesiąc. Oznacza to, że pan Y powinien zwrócić 1000 zł do końca 23 marca.

Przykład 1.15. Pani X pożycza panu Y 1000 zł w dniu 30 stycznia. Strony umawiają się, że pożyczkobiorca odda pieniądze za miesiąc. Oznacza to, że pan Y powinien zwrócić 1000 zł do końca 28 lutego (ewentualnie 29 lutego).

Termin półmiesięczny jest równy piętnastu dniom (art. 113 § 2).

Jeżeli termin jest oznaczony (art. 113 § 1):

a) na początek miesiąca, to rozumie się przez to pierwszy dzień miesiąca,

b) na środek miesiąca, to rozumie się przez to piętnasty dzień miesiąca,

c) na koniec miesiąca, to rozumie się przez to ostatni dzień miesiąca.

Jeżeli ciągłość terminu nie jest wymagana, to przy terminach oznaczonych w latach rok liczy się za 365 dni, a przy terminach oznaczonych w miesiącach miesiąc liczy się za 30 dni (art. 114).

Jeżeli koniec terminu przypada na dzień ustawowo wolny od pracy, to upływa on w dniu następnym (art. 115). Należy jednak pamiętać, że dni ustawowo wolne od pracy to niedziele i święta, co wynika z ustawy o dniach wolnych od pracy[8]. Nie są więc dniami ustawowo wolnymi od pracy tzw. wolne soboty. Tak więc kiedy termin spełnienia świadczenia przypada na wolną sobotę, powinno ono być w tym dniu spełnione, a w przypadku opóźnienia wierzyciel może naliczać odsetki od dnia następnego, czyli od niedzieli. Inaczej jest w przypadku zobowiązań podatkowych, ale wynika to z przepisu szczególnego art. 161 § 4 ordynacji podatkowej[9], który wprost wskazuje, że kiedy ostatni dzień terminu przypada na sobotę lub dzień ustawowo wolny od pracy, za ostatni dzień terminu uważa się dzień po dniu lub dniach wolnych od pracy. Warto zauważyć, że nie ma tu rozbicia na wolne i inne soboty[10]. Innym wyjątkiem jest wypłata wynagrodzenia za pracę. Jeżeli ustalony dzień wypłaty wynagrodzenia za pracę jest dniem wolnym od pracy, wynagrodzenie wypłaca się w dniu poprzedzającym (art. 85 § 3 kodeksu pracy)[11].

Przedawnienie

Przedawnienie to instytucja prawa cywilnego związana z upływem czasu, a prowadząca do ograniczenia możliwości dochodzenia spełnienia świadczenia przed sądem. Roszczenie wynikające z przedawnionego zobowiązania nie może być skutecznie dochodzone przed sądem. Zobowiązanie to nie wygasa, lecz przekształca się w tzw. zobowiązanie naturalne, co oznacza, że istnieje dalej, ale jego spełnienie zależy od dobrej woli dłużnika. Wierzyciel nie ma prawnych środków przymusu mogących pomóc w wyegzekwowaniu odpowiedniego zachowania się dłużnika. Jednak gdyby dłużnik po upływie terminu przedawnienia spełnił świadczenie, to nie może żądać jego zwrotu (nawet gdyby spełnienie wynikało z błędu dłużnika co do terminu przedawnienia) – art. 411 pkt 3 kodeksu cywilnego.

Przyczyną wprowadzenia instytucji przedawnienia jest dążenie ustawodawcy do ucięcia po stronie dłużnika stanu niepewności wywołanego długim okresem braku zainteresowania wierzyciela spełnieniem świadczenia.

Przedawnienie nie jest przez sąd uwzględniane z urzędu, lecz tylko na zarzut dłużnika. Kiedy więc dłużnik nie podniesie zarzutu przedawnienia, to sąd zasądzi całą przedawnioną należność. Zarzutu przedawnienia można się skutecznie zrzec, ale tylko po upływie terminu tego przedawnienia. Zrzeczenie przed jego upływem jest nieważne (art. 117 § 2 kodeksu cywilnego).

Podstawowym terminem przedawnienia jest okres 10 lat, ale dla roszczeń związanych z działalnością gospodarczą oraz o świadczenia okresowe – 3 lata. Terminy te mają jednak zastosowanie tylko wtedy, gdy przepis szczególny nie

stanowi inaczej. Przepis szczególny wyłącza stosowanie ogólnego terminu (np. art. 554, 646 i 677 kodeksu cywilnego).

Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne (przy zobowiązaniach zasadniczo pokrywa się on z terminem zapłaty). Jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego (np. wezwania przy zobowiązaniach bezterminowych), to bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie (art. 120 § 1 kodeksu cywilnego). Roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu przedawnia się po 10 latach, nawet gdyby jego termin przedawnienia był krótszy (art. 125 § 1 kodeksu cywilnego).

Bieg terminu przedawnienia może ulec przerwaniu lub zawieszeniu. Po każdym przerwaniu biegu terminu przedawnienia biegnie on na nowo, przy zawieszeniu biegnie dalej. Bieg przedawnienia przerywa się (art. 123 § 1 kodeksu cywilnego):

1) przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym – przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia; przerwanie następuje w momencie skutecznego dokonania takiej czynności (złożenie pisma w polskim urzędzie pocztowym jest równoznaczne z wniesieniem go do sądu – art. 165 § 2 kodeksu postępowania cywilnego); wniesienie pozwu, który został zwrócony, gdyż strona nie uzupełniła jego braków formalnych lub nie uiściła wpisu sądowego, nie wywołuje skutku w postaci przerwania biegu terminu przedawnienia (art. 130 § 2 zd. 2 kodeksu postępowania cywilnego);

2) przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje; uwaga: przesłane przez dłużnika wierzycielowi wezwanie do potwierdzenia salda, niepodpisane przez osoby upoważnione do reprezentowania dłużnika, nie stanowi uznania roszczenia przerywającego bieg przedawnienia[12];

3) przez wszczęcie mediacji.

Bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu (art. 121 kodeksu cywilnego):

• co do roszczeń, które przysługują dzieciom przeciwko rodzicom – przez czas trwania władzy rodzicielskiej;

• co do roszczeń, które przysługują osobom nie mającym pełnej zdolności do czynności prawnych przeciwko osobom sprawującym opiekę lub kuratelę – przez czas sprawowania przez te osoby opieki lub kurateli;

• co do roszczeń, które przysługują jednemu z małżonków przeciwko drugiemu – przez czas trwania małżeństwa;

• co do wszelkich roszczeń, gdy z powodu siły wyższej uprawniony nie może ich dochodzić przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju – przez czas trwania przeszkody; przez siłę wyższą w klasycznym ujęciu należy rozumieć zdarzenie zewnętrzne, nieprzewidywalne, któremu nie można zapobiec; obecnie ze względu na rozwój techniki odstępuje się od wymogu nieprzewidywalności.

1.2. Prawo rzeczowe

Przez prawo rzeczowe należy rozumieć zbiór norm dotyczących rzeczy rozumianych według definicji J. Wasilkowskiego jako „materialne części przyrody w stanie pierwotnym lub przetworzonym na tyle wyodrębnione (w sposób naturalny lub sztuczny), że w stosunkach społeczno-gospodarczych mogą być traktowane jako dobra samoistne”. Prawa rzeczowe są skuteczne wobec wszystkich, tzn. że np. właściciel może domagać się respektowania swojego prawa od każdej osoby. Liczba praw rzeczowych jest zamknięta, tzn. nie można np. w drodze umowy stworzyć nowego prawa rzeczowego. Do praw rzeczowych zaliczamy: własność, użytkowanie wieczyste oraz pięć ograniczonych praw rzeczowych (użytkowanie, służebności, zastaw, hipoteka, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego).

Własność

1. W granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego właściciel może, z wyłączeniem innych osób, korzystać z rzeczy zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa, w szczególności może pobierać pożytki i inne dochody z rzeczy. W tych samych granicach może rozporządzać rzeczą (art. 140 kodeksu cywilnego). Uprawnienia właściciela to korzystanie z rzeczy oraz prawo dysponowania rzeczą.

2. Tylko sygnalizując problem, należy wskazać, że nabycie własności może nastąpić w sposób pierwotny (niezależny od zakresu uprawnień poprzedniego właściciela), np. zasiedzenie, przemilczenie, lub pochodny (wówczas zakres uprawnień właściciela zależy od zakresu uprawnień poprzedniego właściciela), np. nabycie w drodze umowy sprzedaży nieruchomości obciążonej hipoteką.

• Istota zasiedzenia polega na upływie czasu, przez który posiadacz samoistny nie będący właścicielem nabywa własność rzeczy. W przypadku nieruchomości jest to nieprzerwane posiadanie od lat dwudziestu, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze (wówczas 30 lat) – art. 172 kodeksu cywilnego. W przypadku ruchomości jest to nieprzerwane posiadanie od lat trzech, chyba że posiada w złej wierze (wówczas nie nabędzie prawa własności) – art. 174 kodeksu cywilnego.

• Istota przemilczenia (art. 187 kodeksu cywilnego) związana jest z niewykonywaniem swojego prawa przez właściciela oraz z upływem czasu. Chodzi mianowicie o rzeczy zagubione. Pieniądze, papiery wartościowe, kosztowności oraz rzeczy mające wartość naukową lub artystyczną znalazca powinien niezwłocznie oddać na przechowanie właściwemu organowi państwowemu, inne zaś rzeczy znalezione – tylko na żądanie tego organu. Pieniądze, papiery wartościowe, kosztowności oraz rzeczy mające wartość naukową lub artystyczną, które nie zostaną przez uprawnionego odebrane w ciągu roku od dnia wezwania go przez właściwy organ, a w razie niemożności wezwania – w ciągu dwóch lat od ich znalezienia, stają się własnością Skarbu Państwa. Inne rzeczy stają się po upływie tych samych terminów własnością znalazcy, jeżeli uczynił on zadość swoim obowiązkom; jeżeli rzeczy są przechowywane przez organ państwowy, znalazca może je odebrać za zwrotem kosztów.

3. Własność tej samej rzeczy może przysługiwać niepodzielnie kilku osobom (współwłasność). Przepisy art. 195 kodeksu cywilnego i artykułów następnych regulują kwestie współwłasności w częściach ułamkowych. Oprócz niej występuje współwłasność łączna, która jest nazywana bezudziałową. Wynika ona z innego stosunku łączącego strony (np. małżeństwa). Wówczas trzeba problemy rozstrzygać według przepisów regulujących dany stosunek.

Użytkowanie wieczyste

Jest to prawo o charakterze odpłatnym, zbywalnym i dziedzicznym. Regulowane jest zasadniczo dwoma aktami prawnymi: kodeksem cywilnym i ustawą o gospodarce nieruchomościami. Może być ustanowione wyłącznie na nieruchomości gruntowej. Tylko grunty stanowiące własność Skarbu Państwa (zasadniczo położone w granicach administracyjnych miast oraz położone poza tymi granicami, lecz włączone do planu zagospodarowania przestrzennego miasta i przekazane do realizacji zadań jego gospodarki) i grunty stanowiące własność jednostek samorządu terytorialnego lub ich związków mogą być oddawane w użytkowanie wieczyste (art. 232 kodeksu cywilnego). Oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste następuje na okres dziewięćdziesięciu dziewięciu lat. W wypadkach wyjątkowych, gdy cel gospodarczy użytkowania wieczystego nie wymaga oddania gruntu na dziewięćdziesiąt dziewięć lat, dopuszczalne jest oddanie gruntu na okres krótszy, co najmniej jednak na lat czterdzieści (art. 236 § 1 kodeksu cywilnego). Sposób korzystania z gruntu przez wieczystego użytkownika powinien być określony w umowie (art. 29 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami[13] w związku z art. 239 kodeksu cywilnego). Oddanie w użytkowanie wieczyste nieruchomości gruntowej wymaga zawarcia umowy w formie aktu notarialnego (art. 27 zd. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami i art. 237 kodeksu cywilnego w związku z art. 158 kodeksu cywilnego). Oddanie nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste i przeniesienie tego prawa w drodze umowy wymaga wpisu w księdze wieczystej (art. 27 zd. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami). Wpis ma więc charakter konstytutywny, strona umowy staje się zaś użytkownikiem wieczystym w momencie wpisu do księgi wieczystej, ale ze skutkiem wstecznym od dnia złożenia wniosku – art. 29 ustawy o księgach wieczystych i hipotece[14].

Użytkowanie

Jest to niezbywalne prawo do używania rzeczy i do pobierania jej pożytków (art. 252 kodeksu cywilnego). Użytkownik obowiązany jest dokonywać napraw i innych nakładów związanych ze zwykłym korzystaniem z rzeczy, które nie ulegają zwrotowi[15]. O potrzebie innych napraw i nakładów powinien niezwłocznie zawiadomić właściciela i zezwolić mu na dokonanie potrzebnych robót (art. 260 § 1 kodeksu cywilnego). Po wygaśnięciu użytkowania użytkownik obowiązany jest zwrócić rzecz właścicielowi w takim stanie, w jakim powinna się znajdować stosownie do przepisów o wykonywaniu użytkowania (art. 262). Przedmiotem użytkowania mogą być także prawa (art. 265 § 1).

Służebności gruntowe i osobiste

1. Istota służebności gruntowej polega na możliwości obciążenia nieruchomości na rzecz właściciela innej nieruchomości (nieruchomości władnącej) prawem, którego treść polega bądź na tym, że właściciel nieruchomości władnącej może korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej, bądź na tym, że właściciel nieruchomości obciążonej zostaje ograniczony w możności dokonywania w stosunku do niej określonych działań, bądź też na tym, że właścicielowi nieruchomości obciążonej nie wolno wykonywać określonych uprawnień, które mu przysługują względem nieruchomości władnącej na podstawie przepisów o treści i wykonywaniu własności. Służebność gruntowa może mieć jedynie na celu zwiększenie użyteczności nieruchomości władnącej lub jej oznaczonej części (art. 285 § 1 kodeksu cywilnego).

2. Służebność osobista polega na możliwości obciążenia nieruchomości na rzecz oznaczonej osoby fizycznej prawem, którego treść odpowiada treści służebności gruntowej (art. 296). Zakres służebności osobistej i sposób jej wykonywania oznacza się (w braku innych danych) według osobistych potrzeb uprawnionego, z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego i zwyczajów miejscowych (art. 298). Służebność osobista jest niezbywalna, nie można przenieść uprawnienia do jej wykonywania, wygasa najpóźniej ze śmiercią uprawnionego (art. 299–300). Od niedawna występuje też służebność przesyłu (art. 305¹ k.c. i nast.).

Zastaw

W celu zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności można rzecz ruchomą obciążyć prawem, na mocy którego wierzyciel będzie mógł dochodzić zaspokojenia z rzeczy bez względu na to, czyją stała się własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela rzeczy, wyjąwszy tych, którym z mocy ustawy przysługuje pierwszeństwo szczególne (art. 306 kodeksu cywilnego).

Można wyróżnić zastaw klasyczny (o małym znaczeniu gospodarczym, gdyż wymaga wydania rzeczy), rejestrowy i ustawowy (np. art. 670 § 1 kodeksu cywilnego) oraz zastaw skarbowy (dotyczący należności podatkowych). Do ustanowienia zastawu rejestrowego potrzebna jest umowa na piśmie ad solemnitatem między osobą uprawnioną do rozporządzania przedmiotem zastawu (zastawcą) a wierzycielem (zastawnikiem) oraz wpis do rejestru zastawów prowadzonego przez sąd rejonowy (art. 2 ust. 1 ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów)[16].

W przypadku kilku zastawów rejestrowych na tym samym przedmiocie o pierwszeństwie tych zastawów rozstrzyga dzień złożenia wniosku o wpis do rejestru zastawów. Przy tym jest to dzień wpływu wniosku do sądu prowadzącego rejestr zastawów, a więc wyjątkowo nie dzień oddania pisma w polskim urzędzie pocztowym (art. 16 ustawy o zastawie rejestrowym).

Przy zastawie klasycznym w celu przeprowadzenia egzekucji z przedmiotu zastawu konieczne jest przeprowadzenie sądowego postępowania egzekucyjnego. Taka zasada obowiązuje również przy zaspokojeniu zastawnika z przedmiotu zastawu rejestrowego (art. 21 ustawy o zastawie rejestrowym). Jednak w przypadku zastawu rejestrowego dopuszczono dogodniejsze formy zaspokojenia zastawnika.

Hipoteka

W celu zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności można nieruchomość obciążyć prawem, na mocy którego wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości (hipoteka) – art. 65 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Część ułamkowa nieruchomości może być obciążona hipoteką, jeżeli stanowi udział współwłaściciela (art. 65 ust. 2 tejże ustawy). Przedmiotem hipoteki mogą być także: użytkowanie wieczyste, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu (zob. jednak niżej wzmiankę o spółdzielczych ograniczonych prawach rzeczowych), wierzytelność zabezpieczona hipoteką. Hipoteka zabezpiecza wierzytelności pieniężne i może być wyrażona tylko w oznaczonej sumie pieniężnej. Jeżeli wierzytelność zgodnie z prawem została wyrażona w innym pieniądzu niż pieniądz polski, hipotekę wyraża się w tym innym pieniądzu (art. 68 ustawy o księgach wieczystych i hipotece).

Należy pamiętać, że oprócz umownego sposobu powstania hipoteki możliwe jest uzyskanie hipoteki przymusowej wbrew woli dłużnika (co do zasady na podstawie tytułu wykonawczego). Hipoteka zabezpieczająca określoną kwotowo istniejącą wierzytelność jest nazywana hipoteką zwykłą. Wierzytelności o wysokości nieustalonej mogą być zabezpieczone hipoteką do oznaczonej sumy najwyższej. Wówczas mamy do czynienia z hipoteką kaucyjną; może ona w szczególności zabezpieczać istniejące lub mogące powstać wierzytelności z określonego stosunku prawnego albo roszczenia związane z wierzytelnością hipoteczną, lecz nieobjęte z mocy ustawy hipoteką zwykłą. Do powstania hipoteki niezbędny jest wpis w księdze wieczystej (art. 67 ustawy o księgach wieczystych i hipotece). Nowością jest dopuszczalność hipoteki łącznej umownej. Obecnie można w celu zabezpieczenia tej samej wierzytelności, w drodze czynności prawnej, obciążyć więcej niż jedną nieruchomość (nie trzeba dzielić kwoty wierzytelności między nieruchomości) – art. 76 ust. 3 tejże ustawy.

O pierwszeństwie hipotek rozstrzyga chwila, od której liczy się skutki dokonanego wpisu (art. 12 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece). Oznacza to, że rozstrzyga chwila wpływu wniosku do właściwego sądu, przy czym za chwilę wpływu wniosku uważa się godzinę i minutę, w której w danym dniu wniosek wpłynął do sądu (wyjątek od zasady określonej w art. 165 § 2 kodeksu postępowania cywilnego). Wnioski, które wpłynęły w tej samej chwili, będą uważane za złożone równocześnie (art. 62⁶ tego kodeksu).

Spółdzielcze ograniczone prawa rzeczowe (wzmianka)

Kodeks cywilny w art. 244 wyróżnia po ostatnich zmianach jedno ogólne spółdzielcze ograniczone prawo rzeczowe: spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu. Jest to wynik zmiany ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych (zob. rozdział 2¹). Uwaga: dla spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu na podstawie tych praw może być prowadzona księga wieczysta. Spółdzielnie mieszkaniowe są obowiązane prowadzić rejestr lokali, dla których zostały założone oddzielne księgi wieczyste, z adnotacją o ustanowionych hipotekach.

1.3. Zobowiązania

Pojęcie zobowiązania i jego elementy

Zobowiązanie jest to stosunek cywilnoprawny, w którym jedna ze stron (wierzyciel) może żądać od drugiej (dłużnik) określonego świadczenia, a ta powinna je spełnić (art. 353 § 1 kodeksu cywilnego).

Elementy zobowiązania to:

a) podmioty: wierzyciel – dłużnik,

b) przedmiot: świadczenie (określone zachowanie się dłużnika),

c) treść: uprawnienia wierzyciela, obowiązki dłużnika.

Oto najprostszy model zobowiązania, np. w umowie darowizny:

Często jednak podmioty są zarówno wierzycielami, jak i dłużnikami, np. w umowie sprzedaży:

Źródłami zobowiązań są:

a) czynności prawne, np. umowy;

b) czyny niedozwolone – zdarzenia, z których wynika szkoda i prawo czyni za nią kogoś odpowiedzialnym (np. wybicie szyby, wyrzucenie butelki z okna, niewłaściwie przeprowadzona operacja);

c) akty administracyjne;

d) orzeczenia sądowe;

e) inne zdarzenia, np. bezpodstawne wzbogacenie, prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia.

Umowa – pojęcie i rodzaje

Umowa jest to czynność prawna polegająca na złożeniu co najmniej dwóch zgodnych oświadczeń woli, zmierzających do powstania, ustania lub zmiany stosunku prawnego.

Wyróżnia się następujące rodzaje umów:

• jednostronnie zobowiązujące (np. darowizna – zobowiązany: darczyńca); dwustronnie zobowiązujące (np. sprzedaży, patrz wyżej); wzajemne – szczególna odmiana umów dwustronnie zobowiązujących cechująca się ekwiwalentnością świadczeń (art. 487 § 2 kodeksu cywilnego); oznacza to, że w subiektywnym przekonaniu stron wartość jednego świadczenia odpowiada wartości drugiego świadczenia (np. sprzedaż, najem);

• odpłatne, nieodpłatne (pod tytułem darmym);

• umowy zobowiązujące – strona zobowiązuje się do określonego zachowania się w przyszłości; rozporządzające – przenoszą prawo na inną osobę, ewentualnie doprowadzają do osłabienia przysługującego prawa; o podwójnym skutku – zobowiązująco-rozporządzające;

• konsensualne – do zawarcia umowy wystarczy złożenie dwóch oświadczeń woli (np. sprzedaż); już w momencie złożenia tych oświadczeń woli umowa dochodzi do skutku i można ewentualnie dochodzić przed sądem jej wykonania (np. jeżeli w sklepie widzimy buty z wystawioną ceną, to nasze oświadczenie, że kupujemy te buty, spowoduje zawarcie umowy – można będzie dochodzić przed sądem, by sprzedawca za zapłatę przez nas tej wystawionej ceny wydał te buty);

• realne – nie wystarczy tu samo oświadczenie woli, potrzeba jeszcze odpowiedniego zachowania się, tj. wydania rzeczy (w kodeksie cywilnym: umowy użyczenia, przechowania, a także zadatek); oznacza to, że umowa zostaje zawarta nie w momencie oświadczenia przez stronę, że użyczy ona samochodu panu X, lecz w momencie, gdy wyda panu X ten samochód; do momentu wydania nie ma umowy i nie można skutecznie dochodzić jej wykonania;

• przyczynowe (kauzalne) i oderwane (abstrakcyjne); w kodeksie cywilnym przejęcie długu jest umową abstrakcyjną (nie bada się stosunku prawnego leżącego u podstaw przejęcia długu); inne czynności: przekaz (to nie jest umowa), w prawie wekslowym i czekowym – weksle (indosowane) i czeki;

• nazwane – typowe, powtarzające się w praktyce, unormowane w sposób wyczerpujący przez przepisy obowiązującego prawa; nienazwane – brak wyczerpującej regulacji w przepisach obowiązującego prawa, np.: factoring, franchising; mieszane – mogą występować różne ich typy, ale podstawą ich wyróżnienia jest fakt, że w jednej umowie występują elementy różnych umów nazwanych.

Podstawową zasadą w prawie cywilnym jest swoboda umów (art. 353¹ kodeksu cywilnego), która głosi, że strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze), ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Swoboda umów obejmuje trzy zakresy:

1) czy zawrzeć umowę,

2) z kim zawrzeć umowę,

3) jaką zawrzeć umowę (jakiej treści, w jakiej formie).

Umowa przedwstępna

Umowa przedwstępna to umowa, w której jedna ze stron lub obie zobowiązują się do zawarcia w przyszłości umowy właściwej (finalnej) – art. 389 kodeksu cywilnego. Dla swej ważności wymaga określenia istotnych postanowień umowy przyrzeczonej. Jeżeli termin, w ciągu którego ma być zawarta umowa przyrzeczona, nie został oznaczony, powinna ona być zawarta w odpowiednim terminie wyznaczonym przez stronę uprawnioną do żądania zawarcia umowy przyrzeczonej. Jeżeli jednak w ciągu roku od dnia zawarcia umowy przedwstępnej nie wyznaczono terminu do zawarcia umowy finalnej, nie można żądać jej zawarcia (art. 389 § 2 kodeksu cywilnego). Umowa przedwstępna może wywołać:

• skutek silniejszy – strona może żądać zawarcia umowy właściwej; jest to możliwe, kiedy umowa przedwstępna została zawarta w takiej formie, jaka jest wymagana dla umowy właściwej (np. umowa przedwstępna dotycząca sprzedaży nieruchomości musiałaby być zawarta w formie aktu notarialnego); art. 390 § 2 kodeksu cywilnego;

• skutek słabszy – strona może żądać naprawienia szkody, którą poniosła, licząc na zawarcie umowy przyrzeczonej (chociaż strony mogą w umowie przedwstępnej inaczej określić zakres odszkodowania, np. szerzej); z taką sytuacją mamy do czynienia, jeżeli nie została zachowana wymagana forma (art. 390 § 1 kodeksu cywilnego).

Niektóre dodatkowe zastrzeżenia umowne

1. Zadatek jest to zastrzeżenie umowne, określające pewną kwotę, polegające na tym (o ile brak odmiennego zastrzeżenia umownego bądź zwyczaju), że w razie niewykonania umowy przez jedną ze stron druga może bez wyznaczania terminu dodatkowego od umowy odstąpić, a otrzymany zadatek zachować, a jeżeli sama go dała, może żądać zapłaty sumy dwukrotnie wyższej (art. 394 § 1 kodeksu cywilnego). Zastrzeżenie zadatku jest skuteczne w momencie wydania zadatku, a nie samego podpisania umowy. Zadatek wyczerpuje wszelkie roszczenia strony, która ten zadatek otrzymała lub od drugiej strony dochodziła sumy dwukrotnie wyższej.

Przykład 1.16. A dał B 500 zł zadatku. Jeżeli A nie wykona umowy, to B (po odstąpieniu od umowy) zachowa 500 zł. Jeżeli B nie wykona umowy, to A może (po odstąpieniu od umowy) żądać od niego 1000 zł. I te zachowania wyczerpują możliwość dochodzenia odszkodowania.

Suma zadatku powinna być tak ustalona, by rekompensowała wszystkie ewentualne szkody. Uregulowanie zadatku znajduje się w ustawie.

Oprócz zadatku spotyka się jeszcze zaliczkę. Jeżeli strony określą kwotę daną drugiej stronie jako zaliczkę, to nie można stosować reguł zadatku. Strona może wówczas żądać jedynie zwrotu nominalnej kwoty danej zaliczki.

Przykład 1.17. W podanym wyżej przykładzie: w przypadku niewykonania umowy przez A, B nie będzie mógł zachować zaliczki – 500 zł (chyba, że inaczej będzie w umowie), zaś w przypadku, gdy B umowy nie wykona, A będzie mógł żądać tylko zwrotu 500 zł, a nie 1000 zł. Odszkodowania strony będą mogły dochodzić na zasadach ogólnych (art. 471 i nast. kodeksu cywilnego).

2. Umowne prawo odstąpienia to możliwość zastrzeżenia oznaczonego terminu, w ciągu którego strona bez żadnych konsekwencji będzie mogła od umowy odstąpić; wówczas umowę uważa się za niezawartą (art. 395 kodeksu cywilnego).

3. Odstępne to zastrzeżenie polegające na określeniu oznaczonej kwoty, za której zapłatą strona może od umowy odstąpić (art. 396 kodeksu cywilnego); w literaturze prawniczej istnieją rozbieżności co do tego, czy konieczne jest oznaczenie terminu, w którym za zapłatą określonej kwoty można od umowy odstąpić; należy opowiedzieć się za istnieniem takiego obowiązku.

4. Kara umowna. Przy świadczeniach niepieniężnych istnieje możliwość zastrzeżenia określonej sumy, przez której zapłatę nastąpi naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania umowy (art. 483 § 1 kodeksu cywilnego). Kara ta ma charakter wyłączny, co oznacza, że bez względu na wysokość poniesionej szkody wierzycielowi należy się zapłata tylko w wysokości kary umownej. Możliwe jednak jest zastrzeżenie, że kara umowna ma charakter zaliczalny lub alternatywny. Wyróżnia się też karę umowną kumulatywną.

Przykład 1.18

Kara umowna ustalona w wysokości 1000 zł. Szkoda powstała w wysokości 1500 zł.

• Kara umowna wyłączna

1500 zł

500 zł

1000 zł

Wierzyciel nie może dochodzić różnicy 500 zł.

• Kara umowna zaliczalna

1500 zł

500 zł

1000 zł

Wierzyciel dochodzi kary umownej, a nadto 500 zł do wyrównania szkody. Karę umowną zalicza się na poczet odszkodowania.

• Kara umowna alternatywna

1500 zł

500 zł

1000 zł

Wierzycielowi służy wybór, czy chce dochodzić kary umownej, czy odszkodowania na zasadach ogólnych; wraz z wyborem idą konsekwencje prawnego sposobu dochodzenia (m.in. postępowanie dowodowe).

• Kara umowna kumulatywna

1500 zł

500 zł

1000 zł

Wierzyciel może dochodzić i kary umownej, i odszkodowania, razem 2500 zł. Należałoby przychylić się do poglądów zgłaszanych w doktrynie, że stosowanie na gruncie polskiego systemu prawnego kary umownej kumulatywnej nie jest dopuszczalne, gdyż na odszkodowaniu nie można zarobić.

Sąd może obniżyć (miarkować) karę umowną, jeżeli:

• uzna ją za rażąco wygórowaną; w sytuacji, gdy kara umowna równa się bądź zbliżona jest do wysokości wykonanego ze zwłoką zobowiązania, w związku z którym ją zastrzeżono, można ją uważać za rażąco wygórowaną w rozumieniu art. 484 § 2 kodeksu cywilnego[17];

• zobowiązanie zostało przez dłużnika w znacznej części wykonane (art. 484 § 2 kodeksu cywilnego).

5. Odsetki a kara umowna. W przypadku zobowiązań pieniężnych możliwe jest zastrzeżenie odsetek umownych. W praktyce odsetki zbliżają się do kary umownej, gdyż kara umowna może też być zastrzeżona w formie procentu od wartości świadczenia. Należy jednak pamiętać, że zapłaty odsetek można dochodzić także wtedy, kiedy dłużnik nie ponosi odpowiedzialności za nieterminowe wykonanie zobowiązania. W prawie polskim nie można pobierać odsetek od odsetek (zakaz anatocyzmu), chyba że strony po powstaniu zaległości zgodzą się na doliczenie odsetek do dłużnej sumy (art. 482 § 1 kodeksu cywilnego). Wyjątkiem od zakazu anatocyzmu jest możliwość pobierania odsetek od odsetek w momencie złożenia pozwu do sądu (art. 482 § 1 kodeksu cywilnego). Wówczas można dochodzić odsetek od odsetek od dnia wniesienia pozwu. Aby móc to uczynić, trzeba obliczyć odsetki należne do tego dnia i doliczyć je do dochodzonej kwoty podstawowej, a następnie jako żądanie pozwu określić całą kwotę. Cały problem polega na odpowiednim skonstruowaniu powództwa.

Przykład 1.19. Kwota główna 1000 zł, należne odsetki do dnia wniesienia pozwu 460 zł. Jeżeli chcemy dochodzić również odsetek od kwoty 460 zł, to powinniśmy określić nasze żądanie na kwotę 1460 zł. Jeżeli będziemy dochodzić 1000 zł wraz z odsetkami, to nie zostaną nam naliczone odsetki od 460 zł.

Zakaz anatocyzmu jest normą bezwzględnie obowiązującą. Ograniczenia w naliczaniu odsetek od odsetek nie dotyczą pożyczek długoterminowych udzielanych przez instytucje kredytowe (art. 482 § 2 kodeksu cywilnego). Wspomniany przepis stanowi o pożyczkach, niemniej jednak należy stosować go również do kredytów[18].

Podstawowe zasady wykonywania umów

Miejsce wykonania umowy

Miejsce spełnienia świadczenia wynika z umowy lub z właściwości czynności prawnej (art. 454 § 1 zd. 1 kodeksu cywilnego). Jeżeli brak powyższych przesłanek, świadczenie niepieniężne powinno być spełnione w miejscu, w którym w chwili powstania zobowiązania dłużnik miał zamieszkanie lub siedzibę (art. 454 § 1 zd. 1 kodeksu cywilnego). Przy świadczeniu pieniężnym dłużnik ma obowiązek spełnić je w miejscu zamieszkania lub w siedzibie wierzyciela w chwili spełnienia świadczenia (art. 454 § 1 zd. 2 kodeksu cywilnego). Jeżeli zobowiązanie ma związek z przedsiębiorstwem dłużnika lub wierzyciela, o miejscu spełnienia świadczenia rozstrzyga siedziba przedsiębiorstwa (art. 454 § 1 zd. 2 kodeksu cywilnego). Jeżeli zobowiązanie ma związek z przedsiębiorstwem zarówno dłużnika, jak i wierzyciela, należy stosować odpowiednio regulację wskazaną w art. 454 § 1 kodeksu cywilnego.

Wierzyciel może nie przyjąć świadczenia spełnionego w niewłaściwym miejscu, a nawet jeżeli przyjmie, to przysługuje mu odszkodowanie, jeżeli wykaże, że poniósł z tego tytułu szkodę (np. dodatkowe koszty transportu).

Od miejsca wykonania (spełnienia) zobowiązania (w przypadku zobowiązania pieniężnego – zapłaty) należy odróżnić miejsce świadczenia (płatności); to w tym miejscu dłużnik zachowuje się (podejmuje wszelkie niezbędne czynności) w sposób prowadzący do należytego wykonania zobowiązania.

Przykład 1.20. Dłużnik posiadający rachunek bankowy w banku w Krakowie ma zapłacić przelewem kwotę 1000 zł wierzycielowi na jego rachunek w banku w Częstochowie. Dłużnik wydaje w swoim banku w Krakowie polecenie przelewu. Miejscem wykonania zobowiązania (zapłaty) jest Częstochowa, zaś miejscem płatności jest Kraków[19].

Czas wykonania umowy

Czas spełnienia zobowiązania wynika najczęściej z umowy. Może być określony konkretnie (data dzienna) lub przez podanie pewnego zdarzenia w przyszłości (np. śmierć dotychczasowego najemcy). Jeżeli brak określenia w umowie, to świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela (tzn. bez nieuzasadnionego odwlekania). Termin może zależeć od wypowiedzenia umowy (zob. np. art. 723 kodeksu cywilnego dotyczący pożyczki).

Z chwilą nadejścia terminu świadczenie staje się wymagalne: wierzyciel może skutecznie żądać zaspokojenia, dłużnik ma realny obowiązek spełnić świadczenie. Tak więc odsetki od nieterminowej zapłaty można naliczać od dnia następnego po terminie zapłaty. Jednak i tu istnieje wyjątek. Zgodnie z ustawą o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, jeżeli strony przewidziały w umowie termin zapłaty dłuższy niż 30 dni, wierzyciel może żądać odsetek ustawowych począwszy od 31. dnia po spełnieniu swojego świadczenia niepieniężnego i doręczeniu dłużnikowi faktury lub rachunku – do dnia zapłaty, ale nie dłuższy niż do dnia wymagalności świadczenia pieniężnego (art. 5 ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych)[20]. Jeżeli dłużnik nie dokona, w terminie określonym w umowie, zapłaty na rzecz wierzyciela, który spełnił określone w umowie świadczenie niepieniężne, wierzycielowi przysługują bez osobnego wezwania odsetki ustawowe skarbowe, chyba że strony uzgodniły wyższe odsetki (art. 7 tejże ustawy). Strony nie mogą dokonać czynności prawnej, która ograniczałaby (wyłączałaby) uprawnienia wierzyciela lub obowiązki dłużnika w tym zakresie (art. 9 tejże ustawy).

Termin może być zastrzeżony na korzyść dłużnika, tj. dłużnik może zobowiązanie spełnić wcześniej, a wierzyciel musi to świadczenie przyjąć, zwalniając dłużnika z zobowiązania, lub na korzyść wierzyciela, tj. wierzyciel może skutecznie wcześniej żądać spełnienia zobowiązania przez dłużnika. W razie wątpliwości termin uważa się za zastrzeżony na korzyść dłużnika (art. 457 kodeksu cywilnego). W wyjątkowych sytuacjach dłużnik może być wezwany do wcześniejszego spełnienia świadczenia bez zastrzeżenia terminu na korzyść wierzyciela (art. 458 kodeksu cywilnego).

Przy zobowiązaniach wzajemnych obowiązuje zasada jednoczesności świadczeń. Wyjątek przewidziano w art. 490 § 1 i 2 kodeksu cywilnego – jeżeli jedna ze stron obowiązana jest spełnić świadczenie wcześniej, a spełnienie świadczenia przez drugą stronę jest wątpliwe ze względu na jej stan majątkowy, to strona może się powstrzymać od spełnienia tego wcześniejszego świadczenia (dopóki druga strona nie zaofiaruje jej spełnienia swojego świadczenia lub nie da zabezpieczenia), ale tylko pod warunkiem, że w chwili zawierania umowy nie wiedziała o złym stanie majątkowym kontrahenta.

Od terminu wykonania zobowiązania (zapłaty) należy odróżnić termin spełnienia świadczenia (płatności), przez który należy rozumieć termin, w którym dłużnik zachowuje się w sposób prowadzący do należytego wykonania zobowiązania. W obrocie bezgotówkowym uznanie rachunku wierzyciela ma klasyczną konstrukcję zapłaty[21].

Przykład 1.21. Dłużnik ma zapłacić przelewem kwotę 1000 zł na rachunek wierzyciela. Strony określiły termin zapłaty: do dnia 19 grudnia. W dniu 19 grudnia dłużnik wydaje w swoim banku polecenie przelewu. Pieniądze wpływają na konto wierzyciela w dniu 21 grudnia (następuje uznanie rachunku wierzyciela). Dłużnik popadł w opóźnienie. Za 2 dni będzie musiał uiścić odsetki od kwoty 1000 zł.

Przykład 1.22. Dłużnik ma zapłacić przelewem kwotę 1000 zł na rachunek wierzyciela. Strony określiły termin płatności: do 19 grudnia. W dniu 19 grudnia dłużnik wydaje w swoim banku polecenie przelewu. Pieniądze wpływają na konto wierzyciela w dniu 21 grudnia (następuje uznanie rachunku wierzyciela). Dłużnik nie popadł w opóźnienie. Nie musi płacić odsetek.

Sposób wykonania umowy

Dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią w sposób odpowiadający: a) celowi społeczno-gospodarczemu, b) zasadom współżycia społecznego, c) zwyczajom, jeśli takie istnieją (art. 354 § 1 kodeksu cywilnego – dalej powołania na tę samą ustawę).

Obowiązkiem wierzyciela jest lojalność wobec dłużnika, co oznacza, że co najmniej nie powinien on przeszkadzać w wykonywaniu zobowiązania przez dłużnika, a w szczególnych przypadkach wynikających bądź z umowy, bądź z właściwości stosunku, bądź z ustawy, współdziałać (art. 354 § 2). Na przykład w umowie o dzieło, jeżeli wykonawca ma wykonać meble z materiałów powierzonych przez zamawiającego, to obowiązkiem zamawiającego jest dostarczenie materiału w takim terminie i takiej jakości, by dłużnik mógł zmieścić się ze swoim wykonaniem w terminie zakreślonym umową.

Dłużnik jest zobowiązany do należytej staranności, a więc staranności wymaganej ogólnie w tego rodzaju stosunkach (art. 355 § 1). Jeżeli dłużnik prowadzi działalność gospodarczą, a zobowiązanie powstało w jej ramach, to zaostrza się dla niego kryteria staranności poprzez uwzględnienie zawodowego charakteru tej działalności (art. 355 § 2).

Przy świadczeniu rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku dłużnik powinien świadczyć rzeczy średniej jakości (chyba że co innego wynika z umowy) – art. 357.

W naszym prawie cywilnym obowiązuje zasada pacta sunt servanda (umów należy dotrzymywać), ale w wyjątkowych sytuacjach, kiedy z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunków zaistniały nadmierne trudności w spełnieniu zobowiązania lub gdyby jednej ze stron stosunku prawnego groziła rażąca strata, sąd może oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia lub nawet orzec o rozwiązaniu umowy (art. 357). Przy kwocie pieniędzy obowiązuje generalnie zasada nominalizmu, choć należy pamiętać o zasadzie dopuszczalności waloryzacji (art. 358 § 3).

Jeżeli dłużnik ma względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju, to przy spełnianiu świadczenia może wskazać, który dług chce zaspokoić. Wierzyciel może jednak otrzymane świadczenie zaliczyć przede wszystkim na poczet zaległych należności ubocznych związanych z tym długiem (np. odsetki) oraz na zalegające świadczenia główne (art. 451 § 1). Jeżeli dłużnik nie wskazał, który z kilku długów chce zaspokoić, a przyjął pokwitowanie, w którym wierzyciel zaliczył otrzymane świadczenie na poczet jednego z tych długów, to dłużnik nie może już żądać zaliczenia na poczet innego długu (art. 451 § 2). W braku oświadczenia dłużnika lub wierzyciela spełnione świadczenie zalicza się przede wszystkim na poczet długu wymagalnego, a jeżeli jest kilka długów wymagalnych, to na poczet najdawniej wymagalnego, ale nieprzedawnionego, o ile taki istnieje[22].

Wierzyciel nie może odmówić przyjęcia świadczenia częściowego, chociażby cała wierzytelność była już wymagalna (art. 450). Odmowa przyjęcia zaoferowanej części świadczenia skutkować będzie popadnięciem wierzyciela w zwłokę, a więc np. przy zobowiązaniu pieniężnym nie będzie mógł od momentu odmowy naliczać odsetek za opóźnienie. Wierzyciel może odmówić przyjęcia części świadczenia tylko wtedy, kiedy przyjęcie części naruszałoby jego uzasadniony interes.

Przykład 1.23. Pan X umówił się z panem Y, że ten pożyczy mu za tydzień 1000 zł, który był panu X potrzebny do zakupu oprogramowania. Pan Y, wykonując zobowiązanie, przyniósł w ostatnim dniu kwotę 900 zł i oznajmił, że więcej nie udało mu się uzbierać. Pan X może odmówić przyjęcia tej kwoty, gdyż i tak nie wystarczyłaby ona na zakup oprogramowania.

Osoby uczestniczące w wykonaniu umowy

Z punktu widzenia prawa nie ma znaczenia, kto będzie wykonywał świadczenie – dłużnik osobiście czy osoba trzecia, która nawet dłużnika nie zna. Jednak w określonych wypadkach wierzyciel może żądać osobistego świadczenia przez dłużnika:

• gdy wynika to z treści czynności prawnej (umowy);

• gdy wynika to z ustawy, np. zasadniczo: zlecenie, por. art. 738 § 1;

• gdy wynika to z właściwości świadczenia; np. wierzyciel chce otrzymać obraz namalowany przez panią X, a nie przez inną osobę (art. 356 § 1).

Pomijając wskazane wyżej wyjątki, wierzyciel nie może odmówić przyjęcia świadczenia od osoby trzeciej, chociażby działała ona bez wiedzy dłużnika (art. 356 § 2).

Wierzyciel może oczywiście wskazać osobę, która będzie uprawniona do odebrania świadczenia w jego imieniu. Wówczas świadczenie spełnione do rąk osoby, która pokazuje pokwitowanie wierzyciela, zwalnia dłużnika (art. 464). Gdy jednak dłużnik spełni świadczenie do rąk osoby trzeciej nieuprawnionej, nie będzie zwolniony od świadczenia, a zobowiązanie nie wygaśnie. Należy jednak podkreślić, że jeżeli wierzyciel skorzysta z tego spełnienia świadczenia, to w zakresie, w jakim skorzystał, dłużnik będzie zwolniony (art. 452). W wyjątkowych sytuacjach dłużnik może być zwolniony także w innych przypadkach (art. 105, 464, 512, 1028).

Dowód wykonania zobowiązania

Obowiązek udowodnienia, że zobowiązanie zostało wykonane, obciąża dłużnika, bo on wywodzi z tego skutki prawne dla siebie (art. 6). Dlatego kodeks cywilny upoważnił dłużnika do żądania pokwitowania wykonania zobowiązania, a jeżeli wykaże interes prawny, że jest mu potrzebne to pokwitowanie w szczególnej formie, to wówczas może żądać takiej formy (art. 462). Koszty pokwitowania obciążają dłużnika. Jeżeli wierzyciel odmawia pokwitowania, to dłużnik może się powstrzymać ze spełnieniem świadczenia albo złożyć przedmiot świadczenia do depozytu sądowego.

Przesłanki odpowiedzialności kontraktowej (art. 471 kodeksu cywilnego)

W doktrynie zasadniczo wyróżnia się trzy przesłanki odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania:

a) szkoda – zarówno to, co realnie strona utraciła (damnum emergens), jak i utracone zyski (lucrum cessans);

b) niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania (np. świadczenie nieterminowe, rzeczy złej jakości, nie w tym miejscu itp.);

c) związek przyczynowy między a) i b) – adekwatny, co oznacza, że szkoda musi być normalnym następstwem niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.

Jednak można się także spotkać[23] z wyróżnieniem dwóch dodatkowych przesłanek:

d) okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność;

e) związek między nimi a punktem b).

Przesłanki a)–c) wierzyciel musi udowodnić, przy założeniu zaś, że wyróżni się dodatkowe przesłanki d)–e), są one objęte domniemaniem; oznacza to, że jeżeli wierzyciel wykaże pierwsze trzy, to przyjmuje się, że zaistniały także dwie następne.

Dłużnik odpowiada za niezachowanie należytej staranności, co oznacza na gruncie prawa cywilnego odpowiedzialność za niedbalstwo (art. 472). Z niedbalstwem mamy do czynienia wtedy, kiedy dłużnik nie przewidział czegoś, choć powinien był i mógł przewidzieć. Możliwe jest rozszerzenie odpowiedzialności dłużnika nawet na niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania z powodu zaistnienia okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności (art. 473 § 1).

Nie jest natomiast możliwe wyłączenie odpowiedzialności dłużnika za winę umyślną (art. 473 § 2).

Niemożliwość świadczenia

Świadczenie będące przedmiotem umowy musi być możliwe do spełnienia. Gdy jego spełnienie od początku nie jest możliwe (np. umowa o dostarczenie gwiazdki z nieba), to zobowiązanie w ogóle nie powstaje. Jeżeli zobowiązanie stanie się niemożliwe do wykonania po zawarciu umowy, to:

a) jeżeli stało się tak wskutek okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności, to zobowiązanie wygasa (art. 475 § 1);

b) jeżeli stało się tak wskutek okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność, to druga strona może według swego wyboru albo żądać naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania, albo od umowy odstąpić (art. 493 § 1).

Ochrona wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika a możliwość żądania uznania umowy za bezskuteczną wobec osoby trzeciej

Możliwość żądania uznania umowy za nieskuteczną wobec osoby trzeciej – ius ad rem – art. 59 kodeksu cywilnego

Ochrona wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika – skarga pauliańskia – art. 527 kodeksu cywilnego i nast.

Dotyczy umów

Dotyczy także jednostronnych czynności prawnych

Powództwo przeciwko obu stronom umowy

Powództwo przeciwko nabywcy

Umowa musi czynić niemożliwym zadośćuczy nienie roszczeniu osoby, która występuje o ochronę

Czynność powoduje pokrzywdzenie wierzyciela (niewypłacalność dłużnika)

Strony o roszczeniu musiały wiedzieć lub umowa musiała być nieodpłatna (nie ma mowy o niedbalstwie)

Dłużnik musiał działać ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela, a nabywca wiedział lub, przy zachowaniu należytej staranności, mógł się o tym dowiedzieć (niedbalstwo); przy bezpłatności nie trzeba analizować świadomości nabywcy

Możliwość żądania uznania umowy za bezskuteczną w stosunku do żądającego

Również

Roszczenie należy rozumieć szeroko, np. zawarcie przyrzeczonej umowy, wykonanie zawartej umowy

Wierzyciel będzie mógł żądać (w przypadku uwzględnienia) zaspokojenia z tych przedmiotów, które wskutek czynności wyszły z majątku dłużnika lub do niego nie weszły

Czas do skutecznego dochodzenia – 1 rok od chwili zawarcia kwestionowanej umowy

Czas do skutecznego dochodzenia roszczenia – 5 lat od daty tej czynności

Przykład 1.24 (dotyczący art. 59 kodeksu cywilnego). Przedsiębiorca Y oddał w leasing X-owi automat z napojami. Wraz z zapłaceniem ostatniej raty X miał stać się właścicielem. Umowa przewidywała możliwość wcześniejszego przejścia własności w przypadku spłaty wszystkich rat przez X. Przedsiębiorca Y przewłaszczył dla zabezpieczenia automat z napojami na rzecz banku. Pan X zapłacił wszystkie raty, żądając przeniesienia własności automatu. Ale automat z napojami należał już do banku. Umowa przedsiębiorcy Y z bankiem uniemożliwiła wykonanie umowy tegoż przedsiębiorcy z X. Może on więc wystąpić do sądu przeciwko bankowi i przedsiębiorcy Y z art. 59 kodeksu cywilnego o uznanie wobec niego umowy banku i przedsiębiorcy Y za bezskuteczną. Sąd orzekłby bezskuteczność, a X mógłby żądać skutecznie wykonania przez przedsiębiorcę Y umowy leasingu (w zakresie przeniesienia własności).

Pytania

1.1. A zawarł z B umowę najmu budynku na okres 2 lat. Umowa została zawarta ustnie. Umowa:

a) jest nieważna,

b) jest ważna i obowiązuje strony zgodnie z poczynionymi ustaleniami,

c) jest ważna, ale uważa się ją za zawartą na czas nieoznaczony,

d) jest ważna, ale uważa się ją za zawartą na okres 1 roku.

1.2. Ofertą będzie:

a) wystawienie w miejscu publicznym automatu z kanapkami,

b) folder przesłany do domu z hipermarketu,

c) ogłoszenie o przetargu,

d) buty bez ceny wystawione w sklepie.

1.3. Oświadczenie woli we własnym imieniu składa:

a) pełnomocnik,

b) prokurent,

c) posłaniec,

d) zastępca pośredni.

1.4. Wśród podanych niżej przykładów wskaż ograniczone prawa rzeczowe o charakterze zbywalnym:

a) użytkowanie wieczyste,

b) użytkowanie,

c) służebność gruntowa,

d) służebność osobista.

1.5. Anatocyzm to:

a) pobieranie odsetek od odsetek,

b) zakaz pobierania odsetek od odsetek,

c) inaczej niemożność zaskarżenia zobowiązania,

d) obniżenie kary umownej przez sąd.

Literatura

Bieniek G., Ciepła H., Dmowski S., Gudowski J., Kołakowski K., Sychowicz M., Wiśniewski T., Żuławska C., Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, t. I, LexisNexis, Warszawa 2009.

Czachórski W., Brzozowski A., Safjan M., Skowrońska-Bocian E., Zobowiązania. Zarys wykładu, LexisNexis, Warszawa 2009.

Ćwierz-Matysiak B., Wprowadzenie do prawa dla ekonomistów – dla ambitnych, Wydawnictwo AE we Wrocławiu, Wrocław 2004.

Dmowski S., Rudnicki S., Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, LexisNexis, Warszawa 2009.

Gniewek E. (red.), Podstawy prawa cywilnego i handlowego, t. I: Prawo cywilne, C.H. Beck, Warszawa 2002.

Gniewek E. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, C.H. Beck, Warszawa 2008.

Ignatowicz J., Stefaniuk K., Prawo rzeczowe, LexisNexis, Warszawa 2009.

Kania R., Kaspryszyn J., Kaspryszyn M., Kompendium prawa cywilnego w tablicach, OficynaWydawnicza Branta, Bydgoszcz–Wrocław 2003.

Kremis J., Glosa do postanowienia SN z dn. 3 lutego 2000 r., III RN 195/99, „Orzecznictwo Sądów Polskich” 2001, z. 12, poz. 171.

Łętowska E., Podstawy prawa cywilnego, Wydawnictwo Ecoster, Warszawa 1994.

Pajor T., Odpowiedzialność dłużnika za niewykonanie zobowiązania, PWN, Warszawa 1982.

Pietrzykowski K. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, C.H. Beck, Warszawa 2002.

Radwański Z., Prawo cywilne – część ogólna, C.H. Beck, Warszawa 2009.

Radwański Z. (red.), System prawa cywilnego, tom 2: Prawo cywilne – cześć ogólna, Warszawa 2008.

Rudnicki S., Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, LexisNexis, Warszawa 2003.

Siuda W., Elementy prawa dla ekonomistów, Scriptum, Poznań 2009.

Sołtysiński S., Szajkowski A., Szwaja J., Kodeks handlowy. Komentarz, t. I, C.H. Beck, Warszawa 2006.

Wasilkowski J., Zarys prawa rzeczowego, PWN, Warszawa 1963.

Wolter A., Ignatowicz J., Stefaniuk K., Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, LexisNexis, Warszawa 2001.

[1] Zob. Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – kodeks cywilny, Dz.U. 1964, nr 16, poz. 93 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2008, nr 163, poz. 1012 (dalej – kodeks cywilny).

[2] Zob. Ustawa z 15 września 2000 r. – kodeks spółek handlowych, Dz.U. 2000, nr 94, poz. 1037, z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 13, poz. 69 (dalej – kodeks spółek handlowych).

[3] Por. „Orzecznictwo Sądu Najwyższego” nr 3, 1965, poz. 41; „Orzecznictwo Sądu Najwyższego” 1965, nr 7–8, poz. 116.

[4] Zob. Ustawa z 17 listopada 1964 r. – kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 1964, nr 43, poz. 296 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2010, nr 24, poz. 125 (dalej – kodeks postępowania cywilnego).

[5] Ustawa z 25 lutego 1964 r. – kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz.U. 1964, nr 9, poz. 59 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2008, nr 220, poz. 1431 (dalej – kodeks rodzinny i opiekuńczy).

[6] Zob. Ustawa z 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym, Dz.U. 2001, nr 130, poz. 1450 ze zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 18, poz. 97.

[7] Por. np. wyrok Sądu Najwyższego z 12 października 2001, CKN 631/100, „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna” 2000, nr 7–8, poz. 91.

[8] Zob. Ustawa z 18 stycznia 1951 r. o dniach wolnych od pracy, Dz.U. 1951, nr 28, poz. 301 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 1990, nr 28, poz. 160.

[9] Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – ordynacja podatkowa, Dz.U. 1997, nr 137, poz. 926 z późniejszymi zmianami; tekst jednolity Dz.U. 2005, nr 8, poz. 60; ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 216, poz. 1676.

[10] O problemach związanych z tym przepisem na gruncie skarg do NSA, zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 3 lutego 2000 r., III RN 195/99, „Orzecznictwo Sądów Polskich” 2001, z. 12, poz. 171 z krytyczną glosą J. Kremisa.

[11] Ustawa z 26 czerwca 1974 r. – kodeks pracy, Dz.U. 1998, nr 21, poz. 94 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 219, poz. 1704.

[12] Por. uchwałę Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 1995 r., III CZP 39/95, „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna” 1995, nr 9, poz. 120.

[13] Ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami; tekst jednolity Dz.U. 2004, nr 261, poz. 2603 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2004, nr 281, poz. 2782.

[14] Ustawa z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece; tekst jednolity Dz.U. 2001, nr 124, poz. 1361, z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2008, nr 116, poz. 731; por. też uchwałę Sądu Najwyższego z 21 maja 2002 r., II CZP 29/02 „Biuletyn Sądu Najwyższego” 2002, nr 5, poz. 10.

[15] Por. wyrok Sądu Najwyższego z 19 sierpnia 1980 r., III CRN 145/80, opublikowany w bazie orzeczniczej LEX nr 8261.

[16] Ustawa z 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, tj. Dz.U. 2009, nr 67, poz. 569 z późniejszymi zmianami; ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 215, poz. 1663.

[17] Por. wyrok Sądu Najwyższego z 20 maja 1980 r., ICR 229/80, „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna” 1980, nr 12, poz. 243.

[18] Por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 20 listopada 1996 r. I ACr 547/96, „Prawo Gospodarcze” 1997, nr 10, poz. 52.

[19] Por. np. uchwałę Sądu Najwyższego z 4 stycznia 1995 r., III CZP 164/94, „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna” 1995, nr 4, poz. 62.

[20] Ustawa z 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, Dz.U. 2003, nr 129, poz. 1443, z późniejszymi zmianami, ostatnia zmiana Dz.U. 2009, nr 157, poz. 1241.

[21] Por. np. uchwałę Sądu Najwyższego z 4 stycznia 1995 r., III CZP 164/94, „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna” 1995, nr 4, poz. 62.

[22] Zob. orzeczenie Sądu Najwyższego z 18 czerwca 1957 r., ICR 456/56, „Orzecznictwo Sądów Polskich” 1958, z. 9, poz. 228.

[23] Zob. T. Pajor, Odpowiedzialność dłużnika za niewykonanie zobowiązania, PWN, Warszawa 1982.