Dane oryginału

Eating Disorders. What Everyone Needs to Know by B. Timothy Walsh, Evelyn Attia, Deborah R. Glasofer

© Oxford University Press 2022020

Eating Disorders. What Everyone Needs to Know was originally published in English in 2020. This translation is published by arrangement with Oxford University Press. Wydawnictwo Naukowe PWN is solely responsible for this translation from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any errors, omissions or inaccuracies or ambiguities in such translation or for any losses caused by reliance thereon.

Projekt okładki i stron tytułowych Agata Muszalska

Ilustracja na okładce Paweł Rakowski

Wydawca Aleksandra Małek

Redaktor Anna Gardyniak

Redaktor prowadzący Agata Kołacz

Produkcja Monika Ciesielska-Kacprzak, Marta Kubica

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024 r. (Wydanie I)

Warszawa 2024

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2024

ISBN: 978-83-01-24014-1

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02–460 Warszawa, ul. G. Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl;www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

OPINIE O KSIĄŻCE

„Walsh, Attia i Glasofer to osoby, które od kilku dekad przodują w dziedzinie terapii zaburzeń odżywiania i badań naukowych nad nimi. Mieli zatem wyjątkowo dobre podstawy do tego, by stworzyć obszerny i pouczający poradnik o wszystkim, co powinna wiedzieć osoba z zaburzeniem odżywiania lub ktoś, kto opiekuje się bliskim z takim zaburzeniem. Powstał doskonały poradnik psychoedukacyjny, dający chorym i ich opiekunom siłę do podejmowania niezbędnych działań w procesie zdrowienia”.

dr Daniel Le Grange, profesor pediatrii, Benioff Children’s Hospital, Department of Psychiatry, UCSF, CA, emerytowany profesor psychiatrii i neuronauki behawioralnej, University of Chicago, Chicago, IL

„Ta, napisana przez międzynarodowy zespół uznanych badaczy klinicznych książka to źródło kompleksowej, najnowszej wiedzy o zaburzeniach odżywiania i jej znaczeniu w opiece klinicznej nad osobami cierpiącymi na takie zaburzenia. To obowiązkowa lektura dla każdego, kto chce dokładnie zrozumieć zaburzenia odżywiania: czym są, jak można im zapobiegać i jak najlepiej wspierać osoby borykające się z nimi lub ich bliskich”.

dr Ruth Striegel Weissman, dyplomowana psychiatra, redaktor naczelna „International Journal of Eating Disorders”

„To napisany przez najlepszych klinicystów i badaczy wyjątkowo praktyczny poradnik, który wyjaśnia, na czym polegają zaburzenia odżywiania i co wiemy na ich temat. Czytelnik dostaje jasne i zwięzłe informacje o najskuteczniejszych, opartych na dowodach naukowych terapiach i o tym, gdzie szukać pomocy dla siebie lub bliskiej osoby”.

Angela S. Guarda, Stephen and Jean Robinson Associate profesor psychiatrii specjalizująca się w zaburzeniach odżywiania, Department of Psychiatry, Johns Hopkins University School of Medicine

PODZIĘKOWANIA

Dziękujemy pacjentom i ich rodzinom, z którymi pracowaliśmy przez lata i którzy tak wiele nas nauczyli – to oni inspirowali nas do ciągłego zadawania pytań i pokazywali, że całkowite wyleczenie zaburzeń odżywiania jest możliwe. Dziękujemy także Sarah Harrington z Oxford University Press za sugestię, byśmy podjęli się napisania tej książki, za czytanie na bieżąco powstających rozdziałów i formułowanie bezcennych uwag. I wreszcie, dziękujemy wszystkim koleżankom i kolegom z Columbia University oraz innych krajowych i międzynarodowych instytucji, bez których wiedza na temat zaburzeń odżywiania nie mogłaby się rozwijać.

Fragment

CZĘŚĆ I. FAKTY I MITY

Rozdział 1. Czym są zaburzenia odżywiania?

Diagnozowanie zaburzeń odżywiania

Co znajduje się na liście zaburzeń odżywiania?

Dlaczego na liście DSM-5 znajduje się tak dużo zaburzeń odżywiania?

Jakich problemów z odżywianiem nie ma na liście?

Po co nam tyle różnych jednostek chorobowych?

Skąd pewność, że klasyfikacja jest poprawna?

Najważniejsze elementy wspólne dla zaburzeń odżywiania

Na czym polega prawidłowe odżywianie?

Na czym polega różnica między zaburzeniem odżywiania a zaburzonym odżywianiem?

Dlaczego ważne jest określenie, czy mamy do czynienia z zaburzeniem odżywiania?

Czy zaburzenia odżywiania są wszędzie opisywane i doświadczane w ten sam sposób?

Główny punkt: fakty

Rozdział 2. Kto choruje na zaburzenia odżywiania?

Jak bardzo zaburzenia odżywiania są rozpowszechnione?

Czy rzeczywiście jest tylko kilka zaburzeń odżywiania?

Czy jakieś grupy mniejszościowe są wolne od zaburzeń odżywiania?

Czy zaburzenia odżywiania to problem tylko nastolatków?

Czy zaburzenia odżywiania dotyczą tylko bogatych?

Jaki wpływ na rozwój zaburzeń odżywiania ma kultura?

Czy są osoby szczególnie narażone na rozwój zaburzeń odżywiania?

Czy chłopcom i mężczyznom nie grożą zaburzenia odżywiania?

Czy przypadków zaburzeń odżywiania jest coraz więcej?

Główny punkt: częstotliwość występowania zaburzeń odżywiania

Rozdział 3. Jak rozpoznać zaburzenie odżywiania u siebie lub bliskiej osoby?

Kiedy należy zgłosić się na badanie?

Kto stawia diagnozę zaburzenia odżywiania?

Jak wygląda proces ewaluacji? Czy istnieją testy mogące potwierdzić zaburzenie odżywiania?

Jakie choroby mogą być podobne do zaburzeń odżywiania?

Jakie inne choroby mogą współwystępować z zaburzeniami odżywiania?

Główny punkt: identyfikacja problemu

Rozdział 4. Jakie są przyczyny powstawania zaburzeń odżywiania?

Co mają z tym wspólnego geny?

Czyja to wina?

Czy można zapobiegać zaburzeniom odżywiania?

Jakie są czynniki ryzyka powstania zaburzeń odżywiania?

Czy przyczyną jest odchudzanie?

Czy przyczyną są uwarunkowania rodzinne?

Czy przyczyną są media?

Czy przyczyną są rówieśnicy?

Główny punkt: przyczyny

Rozdział 5. Co może pogorszyć, a co polepszyć stan w zaburzeniu odżywiania?

Czy ćwiczenia fizyczne są dobre?

Czy stan może się poprawić mimo nieskorzystania z profesjonalnej pomocy?

Może warto skorzystać z liposukcji lub innego zabiegu chirurgii plastycznej, by zmienić wygląd?

Jak korzystanie z mediów społecznościowych wpływa na objawy zaburzeń odżywiania?

Główny punkt: co poprawia, a co pogarsza stan?

Rozdział 6. Czy zaburzenia odżywiania pokrywają się z innymi zaburzeniami psychicznymi?

Jakie inne problemy psychiczne pojawiają się u osób z zaburzeniami odżywiania?

Jak współistniejący problem psychiczny wpływa na leczenie zaburzenia odżywiania?

Główny punkt: współistniejące zaburzenia psychiczne

Rozdział 7. Czy dzieci chorują na zaburzenia odżywiania?

Co to jest zaburzenie karmienia u dzieci?

Co to jest ARFID?

Jakie rodzaje zachowań związanych z jedzeniem mogą kreować problemy u dzieci?

Czy anoreksja, która pojawia się na wczesnym etapie życia, różni się czymkolwiek od klasycznej anoreksji?

Główny punkt: dzieci

Rozdział 8. Czy otyłość to zaburzenie odżywiania?

Jak zmierzyć otyłość?

Czy istnieje jakiś związek między otyłością a zaburzeniami odżywiania?

Czy napadowe objadanie się jest przyczyną otyłości?

Główny punkt: otyłość

CZĘŚĆ II. PODJĘCIE DZIAŁAŃ. TERAPIA I WYZDROWIENIE

Rozdział 9. Gdzie się leczy zaburzenia odżywiania?

Czym różni się leczenie w szpitalu od leczenia w ośrodku?

Co robi pacjent podczas leczenia zaburzenia odżywiania w szpitalu lub ośrodku terapeutycznym?

Na czym polega leczenie przymusowe?

Na czym polega intensywne leczenie w warunkach ambulatoryjnych?

Jaka jest różnica między IOA a programem leczenia częściowo w warunkach szpitalnych?

Jakie są opcje leczenia ambulatoryjnego?

Co rozumie się pod pojęciem „terapia oparta na dowodach naukowych”?

Czym różnią się od siebie poszczególne opcje leczenia?

Na ile skuteczne są poszczególne opcje leczenia?

Co robić, gdy terapia nie działa?

Czy wszyscy pacjenci potrzebują każdego z poziomów opieki?

Ile kosztuje leczenie?

A jeśli ktoś nie ma ubezpieczenia, żeby opłacić leczenie?

Główny punkt: formy terapii

Rozdział 10. Kto prowadzi leczenie zaburzeń odżywiania?

Kto jest kim w zespole leczącym zaburzenia odżywiania?

Czym różni się psychiatra od psychoterapeuty?

Kto świadczy usługi psychoterapii w przypadku zaburzeń odżywiania?

Główny punkt: osoby prowadzące terapię

Rozdział 11. Jakie leki pomagają?

Jakie leki są stosowane w leczeniu zaburzeń odżywiania?

Jak działają leki stosowane w leczeniu zaburzeń odżywiania?

Czy te leki powodują wzrost wagi?

Czy te leki niszczą mózg?

Ile trzeba czekać, żeby leki zadziałały na zaburzenie odżywiania, i jak długo trzeba je zażywać?

Jakie leki stosuje się w leczeniu anoreksji?

Jakie leki stosuje się w leczeniu bulimii?

Co to znaczy, że lek jest zatwierdzony przez FDA?

Jakie leki stosuje się w leczeniu zaburzenia z napadami objadania się?

Główny punkt: leki

Rozdział 12. Jakie rodzaje psychoterapii są najskuteczniejsze w leczeniu zaburzeń odżywiania?

Na czym polega terapia poznawczo-behawioralna?

Na czym polega terapia ekspozycji i czy można nią leczyć zaburzenia odżywiania?

Na czym polega terapia prorodzinna?

Na czym polega terapia interpersonalna?

Na czym polega dialektyczna terapia behawioralna?

Jak długo trwa psychoterapia?

Jak długo utrzymują się pozytywne efekty psychoterapii?

Co jest lepsze: leki, psychoterapia czy oba sposoby stosowane łącznie?

Główny punkt: psychoterapia

Rozdział 13. Czy inne strategie też się przydają?

Czym jest doradztwo żywieniowe?

Jakie poradniki samopomocowe mogą się przydać?

Czy elektroniczne źródła pomocy psychicznej, takie jak aplikacje na telefon, są przydatne?

Czy warto korzystać z innych osobistych urządzeń elektronicznych?

Główny punkt: inne strategie terapeutyczne

Rozdział 14. Na czym polega wyzdrowienie?

Na ile istotna jest masa ciała?

Czym się różni wyzdrowienie całkowite od częściowego?

Jak wygląda schemat żywienia po wyzdrowieniu?

Dlaczego różnorodność nadaje życiu smak?

Czego trzeba, żeby przyzwyczaić się do „nowych norm” dotyczących wyglądu ciała?

Jak radzić sobie z postawami i komentarzami innych osób?

Jak wspierająca drużyna może pomóc w wychodzeniu z zaburzenia odżywiania?

Główny punkt: wyzdrowienie

Rozdział 15. Czy zaburzeniom odżywiania można zapobiegać?

Jakie są rodzaje prewencji?

Czy powszechna profilaktyka zaburzeń odżywiania jest możliwa?

Czy profilaktyka drugiego stopnia jest przydatna w przypadku zaburzeń odżywiania?

Co z profilaktyką trzeciego stopnia?

Główny punkt: profilaktyka

CZĘŚĆ III. BADANIA NA TEMAT ZABURZEŃ ODŻYWIANIA. GORĄCE TEMATY

Rozdział 16. Olanzapina. Nowy lek na anoreksję

Czym jest nowy lek – olanzapina?

Na czym polegało nasze badanie i jakie przyniosło rezultaty?

Dlaczego lek miałby pomagać w walce z anoreksją?

Dlaczego wybrano olanzapinę jako lek wart przetestowania u osób z anoreksją?

Na czym polega randomizowane badanie kliniczne i czy właśnie takie zostało przeprowadzone w przypadku olanzapiny?

Czy badanie wykazało, że olanzapina pomaga?

Dlaczego objawy psychiczne nie zmieniły się pod wpływem olanzapiny?

Jaka jest właściwa dawka olanzapiny przepisywanej w przypadku anoreksji?

Czy olanzapina wywoływała skutki uboczne?

Kto powinien przyjmować olanzapinę?

Czy olanzapina to terapia pierwszego wyboru w przypadku anoreksji?

Czy inne podobne do olanzapiny leki także sprawdzają się w przypadku anoreksji?

Czy olanzapinę można stosować u dzieci i młodzieży z anoreksją?

Czy nie ma ograniczeń czasowych stosowania olanzapiny przez osoby z anoreksją?

Główny punkt: nowy lek

Rozdział 17. Neuronauka poznawcza. nowa wiedza o tym, jak działa mózg w zaburzeniach odżywiania

Jakie rodzaje aktywności mózgu są analizowane w kontekście zaburzeń odżywiania?

W jaki sposób neuronauka poznawcza może się przydać w leczeniu zaburzeń odżywiania?

W jaki sposób nasze odkrycia mogą pomóc w opracowaniu nowych interwencji

Czy można podać inne przykłady?

Główny punkt: neuronauka poznawcza

Rozdział 18. Genetyka. Rozwój wiedzy na temat genów

Czym są geny?

Za co odpowiedzialne są nasze geny?

Jak bada się geny?

Jak SNP pomaga znaleźć geny stwarzające problemy?

Co wiadomo o genach w kontekście zaburzeń psychicznych, w tym zaburzeń odżywiania?

Główny punkt: genetyka

Źródła

Książki

Inne materiały

Gorące kwestie badawcze: artykuły naukowe

Organizacje

Przydatne źródła w języku polskim

O Autorach

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

CZĘŚĆ I

FAKTY I MITY

Rozdział 1

CZYM SĄ ZABURZENIA ODŻYWIANIA?

Określenie „zaburzenia odżywiania” obejmuje grupę chorób charakteryzujących się zakłóceniem zachowań związanych z jedzeniem. Zaburzenia odżywiania stwarzają poważne zagrożenie dla zdrowia fizycznego, wpływają negatywnie na codzienne funkcjonowanie (na przykład w szkole, pracy i relacjach społecznych) i są powszechnie uznawane za jedne z najbardziej niebezpiecznych zaburzeń psychicznych.

Diagnozowanie zaburzeń odżywiania

Wydawany przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (APA) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM, podręcznik diagnostyczny i statystyczny zaburzeń psychicznych) powstał na podstawie opinii szerokiego grona specjalistów klinicznych – nie tylko psychiatrów – z różnych dziedzin związanych ze zdrowiem psychicznym[1]. Podręcznik zawiera opisy oznak i symptomów wszystkich zaburzeń psychicznych oraz kryteriów, jakimi należy się kierować przy podejmowaniu decyzji o tym, czy u danej osoby występuje jakieś klasyfikowane zaburzenie psychiczne. Podręcznik funkcjonuje od 1952 roku, a jego obecna, piąta wersja (DSM-5) została opublikowana w 2013 roku. Każda kolejna powstająca wersja podręcznika miała na celu poprawę jego przydatności i funkcjonalności.

Zaburzenia odżywiania zaliczane są do chorób psychicznych i dlatego zostały ujęte w DSM-5. Ich omówienie znajduje się w rozdziale zatytułowanym Zaburzenia jedzenia i odżywiania się, ale skrótowo będziemy o wszystkich zaburzeniach z tej sekcji DSM-5 mówili jako zaburzeniach odżywiania. Kryteria diagnostyczne zaburzeń odżywiania podane w DSM-5 zmieniły się w stosunku do tego, co znajdowało się w poprzedniej wersji podręcznika, DSM-IV. Zmiany miały na celu doprecyzowanie pewnych kwestii i dostosowanie kryteriów do wszystkich grup pacjentów (na przykład zarówno nastolatków, jak i dorosłych, mężczyzn i kobiet).

Podręcznik DSM-5 jest wykorzystywany przez specjalistów od zdrowia psychicznego (zwanych tu także klinicystami) przy stawianiu diagnozy. Pozwala wszystkim osobom świadczącym usługi medyczne i decydującym, czy u danego pacjenta występuje zaburzenie odżywiania, stosować te same kryteria oceny. Klinicystów zachęca się jednak, żeby traktowali DSM-5 jako zbiór wytycznych, a nie biblię. Dlatego decydując, czy u pacjenta można postawić daną diagnozę, zawsze powinni oni kierować się własnym doświadczeniem i wiedzą.

Co znajduje się na liście zaburzeń odżywiania?

Zaburzenia odżywiania opisane w DSM-5 to: jadłowstręt psychiczny, żarłoczność psychiczna, zaburzenie z napadami objadania się, zaburzenia odżywiania polegające na unikaniu lub ograniczaniu przyjmowania pokarmów, pica i zaburzenie przeżuwania.

Cechą charakterystyczną jadłowstrętu psychicznego, czyli anorexii nervosy (zwanego często po prostu anoreksją), jest ograniczenie podaży kalorii, które skutkuje:

• nieprawidłowo niską masą ciała u dorosłych lub nieprawidłowym przyrostem tej masy u dzieci i młodzieży[2];

• silną obawą o zwiększenie masy ciała lub przytycie (bądź niezdolnością do odżywiania się w sposób sprzyjający zdrowemu przyrostowi wagi);

• zakłóceniami w zakresie postrzegania lub przykładaniem nadmiernej wagi do masy lub kształtu ciała.

Osoby cierpiące na to zburzenie nie potrafią rozpoznać zagrożenia, jakie dla ich zdrowia fizycznego stwarza niedożywienie.

Mniej więcej połowa dorosłych z anoreksją ma regularne napady objadania się i/lub przeczyszczania. Przeczyszczanie to zachowania zmierzające do usunięcia z organizmu zjedzonego pokarmu za pomocą, na przykład, prowokowanych wymiotów lub nadużywania środków przeczyszczających, moczopędnych lub lewatyw.

Żarłoczność psychiczna, czyli bulimia nervosa (zwaną też po prostu bulimią), to zaburzenie polegające na tym, że u osoby z wagą mieszczącą się w normie lub nieco ją przewyższającą występują epizody naprzemiennego objadania się i przeczyszczania. Zazwyczaj powtarzają się one co najmniej raz w tygodniu przez trzy miesiące. Trzeba podkreślić, że „objadanie się” – termin używany potocznie do określenia sytuacji, gdy po prostu zjadło się zbyt dużo – w odniesieniu do zaburzeń odżywiania ma specyficzne znaczenie. Epizod objadania się w tym przypadku oznacza brak poczucia kontroli nad sobą (tzn. poczucie, że niemal nie jest się w stanie zaprzestać jedzenia) w trakcie spożywania takiej ilości jedzenia, która przez większość ludzi zostałaby w tych okolicznościach uznana za bardzo dużą.

Osoby cierpiące na bulimię starają się kompensować napady objadania się takimi działaniami jak:

• wymioty,

• post,

• ćwiczenia fizyczne i/lub

• nadużywanie środków przeczyszczających.

Tego typu zachowania kompensacyjne mogą także występować bez związku z napadami objadania się. Podobnie jak osoby z anoreksją, osoby cierpiące na bulimię również są bardzo skoncentrowane na swojej wadze i figurze. Te aspekty wyglądu zewnętrznego są głównym czynnikiem decydującym o tym, co osoby z bulimią myślą o sobie i jak się czują – najczęściej są głęboko nieszczęśliwe z powodu tego, jak się postrzegają.

Zaburzenie z napadami objadania się to nawracające epizody objadania się, takie jak te opisane powyżej, ale bez następującego po nich przeczyszczania. W trakcie takich epizodów osoby cierpiące na zaburzenie z napadami objadania się zazwyczaj jedzą:

• szybciej niż zwykle,

• aż do osiągnięcia nieprzyjemnej pełności,

• pomimo braku odczuwania głodu,

• w samotności, ponieważ wstydzą się i mają poczucie winy z powodu tego, ile jedzą.

Napady objadania się mogą być doświadczeniem bardzo nieprzyjemnym. Większość dorosłych zgłaszających się na leczenie z powodu zaburzenia z napadami objadania się (choć nie wszyscy) to osoby z nadwagą lub otyłością. Niektórych bardzo martwi ich waga lub figura, ale ten czynnik nie jest powszechny ani konieczny do postawienia diagnozy tego zaburzenia.

Osoby z zaburzeniem odżywiania polegającym na unikaniu lub ograniczaniu przyjmowania pokarmów (ARFID, avoidant/restrictive food intake disorder) prezentują bardzo restrykcyjne wzorce odżywiania się, które czasem prowadzą do niedożywienia lub problemów zdrowotnych. W przeciwieństwie do osób z anoreksją osoby z ARFID unikają pewnych pokarmów z powodu ich cech sensorycznych, takich jak tekstura czy kolor, z powodu lęku związanego z procesem jedzenia, na przykład strachu przed zakrztuszeniem bądź braku zainteresowania pożywieniem i jedzeniem, a nie z powodu obaw o przytycie, figurę lub wagę ciała.

Spaczone łaknienie, czyli pica, to zaburzenie polegające na nawracającym jedzeniu substancji nienadających się do spożycia, takich jak na przykład ziemia, farba czy papier, które nie jest związane z etapem rozwoju osobniczego i kontekstem. Jeśli, na przykład, regularnie tego typu substancje zjada małe dziecko lub ktoś cierpiący głód, nie uznaje się tego za objaw picy.

Zaburzenie przeżuwania charakteryzuje się nawracającą regurgitacją (czyli cofaniem przed chwilą połkniętego jedzenia z powrotem do jamy ustnej), której nie można tłumaczyć innym zaburzeniem odżywiania lub stanem medycznym.

W DSM-5 opisano także pokrótce inne określone zaburzenia jedzenia lub odżywiania się, istotne ze względu na to, że zakłócają codzienne funkcjonowanie jednostki i są dla niej bardzo stresujące. Określa się je jako „inne” tylko dlatego, że wiedza na ich temat jest stosunkowo niewielka i potrzeba więcej badań naukowych, by zrozumieć ich charakter i komplikacje przez nie wywoływane oraz wiedzieć, jak je najlepiej zdefiniować.

Oto przykłady innych określonych zaburzeń jedzenia lub odżywiania się podanych w DSM-5:

• jadłowstręt psychiczny atypowy,

• subkliniczna żarłoczność psychiczna,

• subkliniczne zaburzenie z napadami objadania się,

• zaburzenie z przeczyszczaniem się,

• zespół nocnego objadania się.

Osoby z nietypową anoreksją wykazują wszystkie behawioralne i psychiczne objawy klasycznej anoreksji, w tym znaczącą utratę wagi, ale formalnie nie mają niedowagi liczonej według wytycznych amerykańskiej agencji do spraw kontroli i zapobiegania chorobom (Centers for Disease Control and Prevention). Wśród osób z nietypową anoreksją jest dużo takich, które przedtem miały nadwagę lub były otyłe, a teraz w związku z zaburzeniem straciły mocno na wadze i można uznać, że biorąc pod uwagę potrzeby ich ciała, mają niedowagę. Pod tym względem bardzo przypominają osoby z typową anoreksją, bo istnieje ryzyko, że pojawią się u nich komplikacje fizyczne związane z tym zaburzeniem. U osób z subkliniczną postacią bulimii i zaburzeniami z napadami objadania się opisywane wcześniej napady objadania się i przeczyszczanie występują, ale rzadziej niż raz na tydzień. Główną cechą zaburzenia z przeczyszczaniem się są niewłaściwe zachowania kompensacyjne, takie jak prowokowane wymioty po zjedzeniu małej lub normalnej porcji pożywienia oraz nadmierne przejmowanie się swoją figurą i wagą. U osób z zespołem nocnego objadania się głównym problemem jest powtarzające się spożywanie większości jedzenia wieczorem, a czasami nawet budzenie się w środku nocy po to, żeby coś zjeść.

Ponieważ Stany Zjednoczone są członkiem Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), to amerykańscy lekarze, opisując chorobę, na którą jest leczony pacjent, są zobowiązani stosować kody klasyfikacji medycznej WHO, czyli Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10. Kody służą rozliczaniu wizyt lekarskich i pacjent zapewne znajdzie je na wystawionym przez świadczeniodawcę rachunku za konsultację lub leczenie. Chociaż podręcznik DSM-5 jest wydawany w Stanach Zjednoczonych przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (APA), to znajdują się tam również informacje o tym, jakimi kodami ICD opisuje się każde zaburzenie odżywiania (tabela 1.1).

Dlaczego na liście DSM-5 znajduje się tak dużo zaburzeń odżywiania?

Wyodrębnienie tak wielu rodzajów zaburzeń, które są do siebie podobne, może zaskakiwać. Na przykład zarówno anoreksja, jak i bulimia dotyczą przede wszystkim młodych kobiet, a niezależnie od tego, na którą z tych chorób pacjenci cierpią, są bardzo skoncentrowani na swojej figurze i wadze i starają się ograniczać spożycie kalorii. Powodem, dla którego w DSM-5 omawia się te zaburzenia osobno, jest fakt, że pomimo dużych podobieństw jednak różnią się one od siebie zasadniczo: u osób z anoreksją istnieje o wiele większe prawdopodobieństwo pojawienia się komplikacji ze zdrowiem fizycznym, a pacjenci z bulimią reagują o wiele lepiej na leczenie zarówno środkami farmakologicznymi, jak i psychoterapią niż ci z anoreksją.

Tabela 1.1. Kody ICD-10 i ICD-11 dla zaburzeń jedzenia i odżywiania się[3]

Zaburzenie wg ICD-10

ICD-10

Zaburzenie wg ICD-11

ICD-11

Jadłowstręt psychiczny

F50.0

Jadłowstręt psychiczny

6B80

• nieokreślony

F50.00

• ze znacząco niską masą ciała

6B80.0

• ograniczający

F50.01

• z niebezpiecznie niską masą ciała

6B80.1

• z napadami objadania się/przeczyszczaniem

F50.02

Żarłoczność psychiczna

F50.2

Żarłoczność psychiczna

6B81

Zaburzenie z napadami objadania się

F50.81

Zaburzenie z napadami objadania się

6B82

Inne określone zaburzenia jedzenia lub odżywiania się

F50.89

Inne określone zaburzenia jedzenia lub odżywiania się

6B8Y

Zaburzenie odżywiania polegające na unikaniu lub ograniczaniu przyjmowania pokarmów

F50.82

Zaburzenie odżywiania polegające na unikaniu lub ograniczaniu przyjmowania pokarmów

6B83

Pica

F98.3 (u dzieci)

Pica

6B84

F50.8 (u dorosłych)

Zaburzenie przeżuwania pokarmu

F98.21

Zaburzenie przeżuwania pokarmu

6B85

Zaburzenie odżywiania się nieokreślone

F50.9

Zaburzenie odżywiania się nieokreślone

6B8Z

Podsumowując, zaburzenia odżywiania zdefiniowane w DSM-5 istotnie różnią się od siebie pod względem powikłań, jakimi skutkują, zmiennością choroby w czasie i odpowiedzią na leczenie.

Jakich problemów z odżywianiem nie ma na liście?

Wielu często opisywanych w kulturze masowej zachowań i postaw związanych z odżywianiem nie traktuje się jako zaburzeń. Do najważniejszych z nich należy odchudzanie. Szacuje się, że co roku w styczniu przechodzi na dietę 50 milionów Amerykanów. Współczesne podejście do zdrowia doprowadziło do powstania wielu pomysłów na redukcję ilości i rodzaju spożywanych pokarmów. Mamy zatem, na przykład, oczyszczające diety sokowe, wegetarianizm i weganizm, diety bezglutenowe (mimo nieobecności celiakii), wysokobiałkową/ niskowęglowodanową dietę Atkinsa i dietę paleo. Wiele z tych koncepcji nie jest popartych przekonującymi dowodami naukowymi, a plany odchudzania potrafią być bardzo restrykcyjne, czasochłonne i irytujące dla otoczenia osoby, która je stosuje. Mimo to nie są uznawane za chorobę. Większość osób chcących się odchudzać porzuca taką dietę po kilku tygodniach. Inni podchodzą do zaleceń dietetycznych elastycznie, w sposób, który nie wpływa negatywnie na ich stan fizyczny i psychiczny. Niektóre, bardziej podatne jednostki, zaczynają jednak stosować dietę coraz bardziej restrykcyjnie, ze szkodą dla codziennego funkcjonowania, co sprawia, że pojawia się u nich zaburzenie odżywiania.

Ortoreksja to termin wprowadzony pod koniec XX wieku oznaczający niezdrową obsesję na punkcie zdrowego jedzenia, czyli na przykład przykładanie nadmiernej wagi do jakości, pochodzenia lub obróbki produktów spożywczych. Ortoreksja sama w sobie nie jest uznawana za zaburzenie odżywiania, ale jeśli obsesja na punkcie żywienia opisywana jako ortoreksja zaczyna sprawiać kłopoty z utrzymaniem prawidłowej wagi lub skutkować pojawieniem się problemów zdrowotnych, może zostać sklasyfikowana jako anoreksja lub zaburzenie odżywiania polegającym na unikaniu lub ograniczaniu przyjmowania pokarmów (ARFID). Jeśli natomiast w efekcie restrykcyjnych zachowań żywieniowych wynikających z ortoreksji pojawiają się epizody objadania się, może zostać postawiona diagnoza bulimii, zaburzenia z napadami objadania się lub innego określonego zaburzenia jedzenia lub odżywiania się.

Diabulimia to nieprawidłowe przyjmowanie insuliny przez osoby z cukrzycą typu pierwszego w celu kontrolowania masy ciała. Może polegać na pomijaniu dawek insuliny po to, by stracić na wadze, lub zwiększaniu dawek, żeby kompensować epizody objadania się. Z medycznego punktu widzenia takie działanie może być bardzo niebezpieczne i sygnalizować, że dana osoba nadmiernie koncentruje się na swojej figurze lub wadze. Diabulimia nie stanowi osobnej kategorii diagnostycznej, ponieważ do opisu najbardziej skrajnej konstelacji jej objawów można użyć definicji dwóch innych zaburzeń odżywiania się. W przypadku pacjentów, u których nieprawidłowe przyjmowanie insuliny doprowadziło do stanu niedowagi i obaw o przytycie lub niezdolności do przybrania na wadze, stawia się diagnozę anoreksji. Jeżeli zaś ktoś utrzymuje wagę, lecz „nadużywa” insuliny w celu kompensowania epizodów objadania się, można mówić o bulimii.

Otyłość nie jest uważana za zaburzenie odżywiania. Oznacza obecność nadmiaru tkanki tłuszczowej, zwykle na skutek utrzymującego się przez wiele lat poziomu podaży energii (ilości kalorii), który przewyższa poziom jej wydatkowania (zużywania poprzez aktywność fizyczną). Otyłość nie jest zaburzeniem psychicznym, ponieważ do jej rozwoju przyczyniają się odmienne u każdej osoby czynniki biologiczne, behawioralne i środowiskowe. Można ją porównać z ubóstwem: rzadko zdarza się, by ktoś tkwił w biedzie z powodu jakichś problemów behawioralnych, które uniemożliwiają mu utrzymanie pracy. Ubóstwo na ogół wynika z uwarunkowań i czynników zewnętrznych, takich jak stan gospodarki czy rynek pracy.

Po co nam tyle różnych jednostek chorobowych?

Wyodrębnienie tylu różnych kategorii zaburzeń odżywiania może wydawać się dziwne, zwłaszcza że symptomy wielu z nich częściowo się pokrywają. Klasyfikacja przydaje się jednak, gdy trzeba opisać pacjentów podobnych pod względem prognoz i rodzajów leczenia, które może im pomóc. Na przykład osoby z anoreksją łączą takie elementy jak wiek, w którym rozwija się choroba (okres dojrzewania i młodości), problemy zdrowotne pojawiające się na skutek zaburzenia, i terapie, które się u nich sprawdzają. Te elementy odróżniają osoby z anoreksją od osób cierpiących na inne zaburzenia odżywiania.

Przypisy

[1] W Polsce, podobnie jak w większości państw na świecie, podstawą diagnostyczną są kolejne edycje klasyfikacji chorób wydane przez WHO. Wersja 11 tej klasyfikacji, czyli ICD-11 zaczęła obowiązywać od 1 stycznia 2022 roku, ale całkowite przejście na tę klasyfikację planowane jest do końca 2026 roku. W wielu punktach kryteria diagnostyczne ICD są zbieżne z kryteriami DSM. Szczególnie istotne różnice zostaną zaznaczone w przypisach pod tekstem (przyp. red. nauk.).

[2] W ICD-11 jadłowstręt można rozpoznać również, gdy masa ciała jest prawidłowa, ale nastąpił jej szybki spadek (co najmniej 20% w ciągu ostatnich 6 miesięcy) i spełnione są pozostałe kryteria dla zaburzenia (przyp. red. nauk.).

[3] Jak widać w tabeli, w klasyfikacji ICD-11 zaszły istotne zmiany w porównaniu z klasyfikacją ICD-10, przede wszystkim anoreksję podzielono ze względu na ciężkość aktualnego stanu, a zrezygnowano z podziału ze względu na szczegółowe objawy. Podział ten jest bardziej adekwatny ze względu na jego wartość rokowniczą oraz to, że determinuje postępowanie. Drugą istotną zmianą jest to, że zaburzenia odżywiania typowe dla okresu dzieciństwa włączono w ten sam rozdział co inne zaburzenia odżywiania (przyp. red. nauk.).