Recenzenci

Dr hab. inż. Alicja Sekuła, prof. Politechniki Gdańskiej

Dr hab. Tomasz Skica, prof. Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie

Wykonanie okładki i stron tytułowych

Przemysław Spiechowski

Zdjęcie na I stronie okładki

Sam Richter/Adobe Stock

Wydawca

Izabela Grabowska

Redakcja

Mirella Hess-Remuszko

Korekta

Anna Gardyniak

Koordynator produkcji

Mariola Grzywacka

Dofinansowano ze środków Ministra Nauki w ramach Programu „Regionalna inicjatywa doskonałości”.

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2025

ISBN 978-83-01-24723-2

DOI https://doi.org/10.53271/2025.103

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia: 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.pl

www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
Michał Latusek

Fragment

Wstęp

1. Inteligentne specjalizacje – podejście koncepcyjne i teoretyczne

1.1. Konceptualizacja pojęcia „inteligentne specjalizacje”

1.2. Cechy charakteryzujące koncepcję inteligentnych specjalizacji

1.3. Strategie smart specialisation a budowa potencjału innowacyjnego Unii Europejskiej

1.4. Miejsce inteligentnych specjalizacji w procesie realizacji idei inteligentnego rozwoju

2. Strategie inteligentnych specjalizacji w wielopoziomowym systemie zarządzania rozwojem

2.1. Krajowe inteligentne specjalizacje jako strategie dywersyfikacji gospodarczej

2.2. Regionalne strategie inteligentnych specjalizacji w pobudzaniu potencjału innowacyjnego

2.3. Proces budowy regionalnych strategii smart specialisation oraz proces przedsiębiorczego odkrywania

2.4. Narzędzia i procesy zarządzania innowacyjnością a monitorowanie strategii smart specialisation

3. Ekosystem innowacji a wdrażanie strategii inteligentnych specjalizacji

3.1. Znaczenie ekosystemu innowacji w rozwoju regionalnego potencjału innowacyjnego

3.2. Szanse i bariery dyfuzji innowacji w gospodarce regionalnej a korzyści z wdrażania koncepcji smart specialisation

3.3. Inteligentna specjalizacja i sfera B+R w pobudzaniu konkurencyjności przedsiębiorstw

3.4. Partnerstwa regionalne i współdziałanie na rzecz pobudzania innowacyjności przedsiębiorstw

4. Rola współpracy instytucji w realizacji inteligentnych specjalizacji

4.1. Partnerstwa na rzecz wdrażania inteligentnych specjalizacji

4.2. Rola klastrów w rozpoznaniu i wdrażaniu regionalnych strategii inteligentnych specjalizacji

4.3. Wyzwania stojące przed instytucjami otoczenia biznesu w kontekście usprawnień i implementacji strategii smart specialisation

4.4. Działalność samorządowa i jej wpływ na poprawę i rozwój regionalnego ekosystemu innowacji

5. Analiza ekosystemu innowacji oraz ocena roli interesariuszy w tworzeniu i wdrażaniu strategii inteligentnych specjalizacji – na podstawie badań empirycznych

5.1. Zastosowana metodyka badań i etapy procesu analityczno-badawczego

5.2. Ekosystem innowacji w regionie w kontekście implementacji strategii inteligentnej specjalizacji

5.3. Rola interesariuszy w tworzeniu i wdrażaniu strategii inteligentnej specjalizacji

5.4 Podsumowanie i rekomendacje dla rozwoju regionalnych ekosystemów innowacji

6. Analiza znaczenia strategii inteligentnych specjalizacji oraz ocena kluczowych działań na rzecz ich rozwoju w regionach – na podstawie badań empirycznych

6.1. Analiza roli smart specialisation w regionalnym systemie zarządzania rozwojem

6.2. Ocena działań samorządowych w kontekście oczekiwanych efektów wrażania strategii inteligentnych specjalizacji

6.3. Identyfikacja szans i barier dyfuzji innowacji a korzyści ze strategii inteligentnych specjalizacji

6.4 Kluczowe wnioski i rekomendowane kierunki zmian w zarządzaniu rozwojem przy wykorzystaniu inteligentnych specjalizacji w regionach

Zakończenie

Literatura

Wkład autorów i afiliacje

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wstęp

Koncepcja inteligentnej specjalizacji dotyczy identyfikacji specjalizacji w obszarach potencjalnych przewag konkurencyjnych, dla których niezbędne jest powiązanie sfery naukowo-badawczej z gospodarką oraz właściwe koncentrowanie procesów i środków na budowaniu potencjału innowacyjnego. Z tego względu zapewnienie większego wzrostu konkurencyjności gospodarki i jej szybszy rozwój dzięki wzięciu pod uwagę możliwości endogennych kraju czy regionu, jego zasobów, kluczowych kompetencji oraz przewag konkurencyjnych opartych na priorytetowych technologiach stanowi niezwykle ważną problematykę. Poszukiwanie związków między istniejącą wiedzą i know-how a specjalistycznymi działaniami badawczymi oraz efektywne angażowanie środków i odpowiednich działań proinnowacyjnych daje możliwość rozwijania nowych technologii, co zwiększa potencjał gospodarczy i poprawia pozycję rozwojową na arenie krajowej i międzynarodowej. Ustalenie przewag konkurencyjnych oraz skupianie partnerów i zasobów wokół wizji ich przyszłości ukierunkowanej na osiągnięcia sukcesów w implementacji nowych technologicznie rozwiązań przekłada się na wzmacnianie systemów innowacji, maksymalizowanie przepływów wiedzy oraz rozpowszechnianie korzyści wynikających z innowacji w obrębie całej gospodarki. Stąd też wyzwania związane z procesami identyfikacji inteligentnych specjalizacji, budowy strategii smart specialisation, stosowania narzędzi i procesów zarządzania innowacyjnością i poszukiwania wszelkich rozwiązań, które mogłyby przyczynić się do redukcji barier rozwoju innowacyjności w regionach, skłaniają do podjęcia szerszych rozważań na ten temat.

W ciągu ostatnich kilku dekad idea „inteligentnych specjalizacji” zyskała znaczenie jako kluczowy element strategii rozwoju regionalnego i innowacyjności. Koncepcja ta, promowana przez Unię Europejską, zakłada skoncentrowanie zasobów i wysiłków na wybranych obszarach, które mają największy potencjał do generowania innowacji i wzrostu gospodarczego. Stąd też niniejsza monografia podejmuje próbę zweryfikowania, jak teoretyczne założenia inteligentnych specjalizacji przekształcają się w praktykę zarządzania innowacyjnym rozwojem regionalnym. W konsekwencji jako podstawowy cel pracy przyjęto przedstawienie problematyki inteligentnych specjalizacji i ich znaczenia w systemie zarządzania rozwojem innowacyjności w regionach w ujęciu teoretycznym i empirycznym.

Przeprowadzona w monografii wieloaspektowa analiza znaczenia strategii inteligentnych specjalizacji w regionalnym systemie zarządzania rozwojem, a także ocena działań publicznych w kontekście oczekiwanych przez interesariuszy efektów wdrażania strategii smart specialisation, pozwalają zdefiniować wyzwania w perspektywie przyszłych usprawnień wdrażania polityki innowacyjności w regionach. Wynikająca z przeprowadzonych badań analiza ekosystemu innowacji oraz ocena roli interesariuszy w tworzeniu i wdrażaniu strategii inteligentnych specjalizacji, a także identyfikacja szans i barier dyfuzji innowacji w kontekście oczekiwanych rezultatów implementacji strategii inteligentnych specjalizacji, pomaga wskazać kierunki sprzyjające nowoczesnym rozwiązaniom służącym dynamizacji rozwoju innowacyjności regionalnych gospodarek.

Cześć teoretyczna monografii zawiera przegląd definicyjny obejmujący szeroko pojętą tematykę inteligentnych specjalizacji w odniesieniu do koncepcji rozwoju inteligentnego a także wskazuje na cechy, rolę i znaczenie strategii opartej na specjalizacjach w kontekście krajowym i regionalnym. Ponadto wiele miejsca poświęcono tu możliwościom i uwarunkowaniom pobudzania innowacyjności w kontekście wieloelementowego systemu podmiotów i procesów oddziałowujących na rozwój w regionach. W tym celu dokonano przeglądu oraz analizy literatury dotyczącej opisywanej problematyki. W części empirycznej natomiast przedstawiono wyniki obszernych badań jakościowych i ilościowych (przeprowadzonych w pięciu polskich województwach), dotyczących oceny efektów i barier wdrażania strategii inteligentnych specjalizacji, co pozwoliło na ocenę, a później na opracowanie kluczowych wniosków i rekomendowanych kierunków zmian w zarządzaniu rozwojem w regionach przy wykorzystaniu inteligentnych specjalizacji.

Monografia składa się z sześciu rozdziałów. Rozdział pierwszy wprowadza czytelnika w teoretyczne i koncepcyjne podstawy inteligentnych specjalizacji. Rozpoczyna się od konceptualizacji pojęcia smart specialisation i prezentuje główne cechy tej koncepcji oraz jej znaczenie dla budowy potencjału innowacyjnego Unii Europejskiej. Omówiono również miejsce inteligentnych specjalizacji w kontekście szeroko pojętej idei rozwoju inteligentnego.

Kolejny rozdział skupia się na strategiach wdrażania inteligentnych specjalizacji w wielopoziomowym systemie zarządzania rozwojem. Przedstawiono w nim krajowe i regionalne strategie dywersyfikacji gospodarczej oraz proces budowy regionalnych strategii smart specialisation (RIS3). Omówiono również narzędzia i procesy zarządzania innowacyjnością oraz monitorowania tych strategii.

W rozdziale trzecim poddano analizie ekosystem innowacji i przedsiębiorczości w kontekście wdrażania strategii inteligentnych specjalizacji. Podjęto w nim zagadnienia związane z zależnością regionalnych ekosystemów innowacji od ścieżek transformacji przemysłowej oraz identyfikacją szans i barier dyfuzji innowacji. Zbadano także, jak inteligentne specjalizacje i sfera B+R wpływają na wzrost konkurencyjności przedsiębiorstw oraz jakie partnerstwa i programy wspierają innowacyjność.

Czwarty rozdział poświęcony jest inteligentnemu rozwojowi przedsiębiorstw, klastrów i sieci oraz identyfikacji działań mających na celu poprawę potencjału innowacyjnego w regionach. Przeanalizowano w nim rolę partnerstw poczwórnej helisy, znaczenie klastrów oraz wyzwania stojące przed instytucjami otoczenia biznesu i działalnością samorządów.

W piątym rozdziale omówiono ekosystem innowacji w regionie. Skoncentrowano się na roli interesariuszy i na kluczowych narzędziach RIS3. Zbadano, jak interesariusze mogą wspierać implementację strategii inteligentnych specjalizacji i jakie narzędzia są najważniejsze w tym procesie.

W szóstym rozdziale przeanalizowano inteligentne specjalizacje w systemie zarządzania innowacyjnością. Przedstawiono w nim proces budowy, implementacji i wdrażania RIS3 w regionach, a także omówiono szanse, korzyści, bariery oraz dyfuzję innowacji. Ponadto w rozdziale piątym i szóstym przedstawiono rekomendacje zmian i działań usprawniających, które mogą przyczynić się do zwiększenia poziomu rozwoju innowacyjności w regionach.

Zamiarem Autorek jest dostarczenie czytelnikom kompleksowego przewodnika po teorii i praktyce inteligentnych specjalizacji, ukazanie zarówno wyzwań, jak i możliwości związanych z ich wdrażaniem, a także wskazanie kluczowych wniosków i rekomendowanych kierunków zmian w zarządzaniu rozwojem w regionach. Mamy nadzieję, że monografia będzie wartościowym źródłem wiedzy dla naukowców, decydentów politycznych, przedsiębiorców i wszystkich zainteresowanych innowacyjnym rozwojem regionalnym.

Autorki

1
Inteligentne specjalizacje – podejście koncepcyjne i teoretyczne

1.1. Konceptualizacja pojęcia „inteligentne specjalizacje”

Rozważania dotyczące pojęcia inteligentnych specjalizacji, z angielskiego smart specialisation, należy rozpocząć od analizy poszczególnych członów tego sformułowania. Termin smart jest tłumaczony jako inteligentny (Cambridge Dictionary, 2022), sprytny, bystry (dictionary.com, 2022). Pomimo że sformułowanie to nie było w przeszłości łączone z teoriami czy koncepcjami ekonomicznymi (Pilarska, 2014), przymiotnik ten bywa używany do określania koncepcji poprawnego formułowania celów zgodnie z akronimem powstałym ze słów: skonkretyzowany (ang. specific,) mierzalny (ang. measurable), osiągalny (ang. achievable), istotny (ang. relevant) oraz określony w czasie (ang. time-bound). W kontekście inteligentnych specjalizacji określenie smart ma na celu identyfikację konkretnych mocnych stron i atutów regionu (Michie i in., 2019). Definicja terminu specjalizacja nawiązuje do łacińskiego słowa specialis oznaczającego szczególny i wyraża wyodrębnianie się pewnych dziedzin życia oraz dokonywanie się ściślejszego podziału pracy lub funkcji, zdobywanie lub posiadanie biegłości w jakiejś dziedzinie, a także wąską dziedzinę, w której ktoś się specjalizuje (Słownik języka polskiego, PWN). Specjalizację charakteryzuje się także jako rozwój czegoś lub powstawanie w jakiejś dziedzinie coraz węższych i ściśle określonych działów. W potocznym rozumieniu specjalizacja oznacza zdobycie określonych umiejętności i biegłości w danej dziedzinie, w zakresie produkcji dóbr, tworzenia nauki czy technologii stanowi przedmiot badawczy wielu mezo- i makroekonomicznych koncepcji teoretycznych, m.in. klasycznych i neoklasycznych teorii handlu zagranicznego. W sensie ekonomicznym polega na skoncentrowaniu umiejętności (przez poszczególne podmioty ekonomiczne) wyłącznie na realizacji tych zadań, do których mają największe kwalifikacje (Romanowska i in., 2014)

Idea inteligentnej specjalizacji opiera się na teoriach obecnych od wielu lat w dorobku myśli ekonomicznej (Godlewska, 2013), można powiedzieć, że istnieje tak długo, jak teoria ekonomii (Lopes i in., 2019), gdyż początki teorii specjalizacji można dostrzec już na wczesnym etapie przedklasycznej myśli ekonomicznej. Hezjod w ósmym wieku naszej ery przedstawił koncepcję wydajności, którą blisko 400 lat później przejął Ksenofont i zastosował w szerszym kontekście, czyli w odniesieniu do gospodarstwa domowego, producenta, armii i administracji publicznej, a następnie rozwinął na tej podstawie teorię podziału pracy, która była kontynuowana przez późniejszych myślicieli greckich, m.in. Arystotelesa, a w średniowieczu przez scholastyków. Szersze zastosowanie ekonomiczne znalazła dopiero u Adama Smitha, który uznał wagę tych koncepcji dla zapewnienia bogactwa narodu i zastosował je na poziomie gospodarki i społeczeństwa (Komisja Europejska, 2014a za: Landreth, Colander 2002). Zgodnie z teorią przewagi absolutnej Smitha[1] (ang. absolute advantage) o wyborze specjalizacji w skali krajowej decydują absolutne różnice w kosztach produkcji danego dobra (Romanowska i in., 2014). Na tej podstawie Smithowi przypisuje się wprowadzenie pojęcia specjalizacja do ekonomii. Teorię Smitha rozszerzył David Ricardo, według którego specjalizacją powinny być objęte te wyroby, w których wytwarzaniu dany kraj ma największą względną przewagę w odniesieniu do kosztów produkcji bądź też jego strata w tych kosztach jest stosunkowo najmniejsza (Romanowska i in., 2014). Ricardo uważał, iż wymiana handlowa będzie korzystna w przypadku, gdy dany kraj wyspecjalizuje się w wytwarzaniu tego, w czym posiada względną (komparatywną) przewagę kosztową (Godlewska, 2013, za: Czarny, 2004). Z kolei Michael Porter powiązał ideę specjalizacji gospodarki narodowej z problematyką konkurencyjności i działań firm. Na tej podstawie stwierdził, że żaden naród nie może być konkurencyjny we wszystkich dziedzinach, a ideałem jest zastosowanie ograniczonych zasobów, dostępnych w danej gospodarce tak, by były one używane najbardziej produktywnie (Komisja Europejska, 2014a za: Porter, 1990). Koncepcja Portera, posiadająca cechy wspólne z teorią dystryktu przemysłowego Marshalla, podkreśla znaczenie geograficznej bliskości (aglomeracja, koncentracja przestrzenna) oraz tworzenia klastrów przemysłowych (ang. industry clusters[2]), w ramach których zachodzą powiązania kooperacyjne przedsiębiorstw działających w pokrewnych branżach, wyspecjalizowanych dostawców i usługodawców oraz instytucji naukowych, normalizacyjnych czy stowarzyszeń handlowych (Romanowska i in., 2014). Bliskość geograficzna, jak również bliskość pod względem wspólnych wartości i kultury jest istotnym warunkiem przepływu wiedzy pomiędzy przedsiębiorstwami, co pozwala wyjaśnić istniejące specjalizacje w poszczególnych regionach i krajach (Komisja Europejska, 2014a za: Malmberg i Maskell, 1997). Makroekonomiczne ujęcie specjalizacji widoczne jest także w neoklasycznym modelu Heckschera-Ohlina (zwanym teorią obfitości zasobów), wg którego w sytuacji, gdy w różnych gałęziach przemysłu czynniki wytwórcze wykorzystywane są w różnych proporcjach, wówczas poszczególne kraje powinny specjalizować się, czyli eksportować te dobra, których produkcja wymaga bardziej intensywnego zastosowania relatywnie obfitszego i przez to tańszego czynnika produkcji (Pilarska, 2014).

Analizując tematykę specjalizacji, należy również wspomnieć o koncepcji biegunów wzrostu (ang. growth poles) autorstwa François Perroux, w myśl której o rozwoju gospodarczym decydują najbardziej rozwinięte przedsiębiorstwa lub sektory przemysłowe będące biegunami wzrostu całej gospodarki. Bieguny wzrostu mają najsilniejszą pozycję rynkową, wyróżniają się dynamicznym tempem wzrostu działalności gospodarczej oraz silnymi zależnościami kooperacyjnymi, stanowią nie tylko siłę napędową rozwoju gospodarczego, lecz również potencjał zdolny do podporządkowania i uzależnienia od siebie słabszych podmiotów gospodarczych (Romanowska i in., 2014). Znaczenie innowacji dla rozwoju gospodarki przykuwało uwagę badaczy od czasu ukazania się prac Schumpetera, którego uważa się za inicjatora badań nad innowacyjnością. Michael Porter także uznał znaczenie innowacyjności dla konkurencyjności i rozwoju gospodarki. Stwierdził, że ciągłe doskonalenie posiadanych kompetencji oraz osiąganie bardziej specjalistycznego poziomu może zapewnić utrzymanie przewagi konkurencyjnej. Z tego wniosek, że osiągnięcie i utrzymanie wysokiego poziomu innowacyjności wymaga specjalizacji. Ewolucja interpretacji pojęcia specjalizacja pokazuje, że koncepcje wiedzy, innowacji i specjalizacji łączą się z podstawowymi koncepcjami wzrostu i rozwoju gospodarek. Sama idea inteligentnej specjalizacji wyłoniła się z dyskusji wokół różnic we wskaźnikach produktywności transatlantyckiej, gdzie analizowano zależności między intensywnością prowadzonych prac badawczo-rozwojowych (B+R) a różnicami we wzroście produktywności (szerzej w: Lopes i in., 2019). Tym samym koncepcja inteligentnej specjalizacji z jednej strony traktowana jest jako nowość, ze względu na jej szeroką implementację, a z drugiej strony, oparta jest na znanych teoriach związanych z rozwojem regionalnym i narodowym (rys. 1.1.1.).

Powiększająca się od 1995 roku luka w produktywności UE względem USA spowodowała, że w 2005 roku ówczesny Komisarz ds. Badań Naukowych i Innowacji Janez Potočnik powołał grupę ekspertów pod nazwą Wiedza dla Wzrostu (ang. Knowledge for Growth, K4G), której zadaniem było doradztwo na temat roli wiedzy w promowaniu zrównoważonego wzrostu. Grupa ta wykazała, że luka konkurencyjna między Europą a innymi krajami, w tym Stanami Zjednoczonymi, Japonią i Chinami jest konsekwencją niższej koniunktury i specjalizacji technologicznej oraz mniejszej zdolności do nadawania priorytetów na poziomie regionalnym. Jednym z kilku wyników prac tej grupy było zalecenie przyjęcia inteligentnej specjalizacji (smart specialisation) jako przewodniej koncepcji w polityce europejskiej (Acevedo, 2019; Kyriakou, 2017; Stawicki i in., 2014). Założenia idei specjalizacji regionalnej, za której głównego autora uważa się Dominique Foraya, zostały zaprezentowane w 2008 roku w dokumentach roboczych wyżej wymienionego organu doradczego (K4G) oraz w raporcie zawierającym rekomendacje na temat jej funkcjonowania pt. Rola wspólnotowej polityki badawczej w gospodarce opartej na wiedzy (tytuł oryginalny: The role of community research policy in the knowledge-based economy, 2010).

Rys. 1.1.1. Fundamenty koncepcji inteligentnej specjalizacji.

Źródło: opracowanie własne.

Pierwotnie idea inteligentnej specjalizacji miała pomóc w zrozumieniu europejskich słabych wyników w aspekcie rozwoju i komercjalizacji osiągnięć technologicznych (Wøien i in., 2019). Zdaniem Foraya, koncepcja inteligentnej specjalizacji, a w szczególności powiązany z nią proces przedsiębiorczego odkrywania, nawiązują do polityki regionalnej Hausmana i Rodricka, którzy opisują proces samoodkrywania gospodarki (ang. self-discovery process) polegający na tym, że jeśli istnieje odpowiednia aglomeracja pewnych zasobów, gospodarka jest w stanie sama się rozwijać w kierunku specjalizacji (Foray, David i Hall, 2009). Jednocześnie podkreślają ważną rolę wykonawców polityki regionalnej, którzy powinni rozpoznawać potencjał poszczególnych kierunków rozwoju i używając dostępnych narzędzi politycznych, ukierunkować proces w celu uniknięcia rozproszenia zasobów (Keil, 2018). Co ważne, pomimo systemowego podejścia do innowacyjności oraz jej regionalnego wymiaru, eksperci nie zalecili odgórnej polityki przemysłowej ani działań foresightowych, lecz proces przedsiębiorczego odkrywania, który powinien pokazać, w czym kraj czy region jest najlepszy w zakresie nauki i technologii, w czym może przewyższyć inne terytoria (Stawicki i in., 2014). Foray, David i Hall (2011) podkreślają to, co zauważają inni ekonomiści: idea strategii inteligentnej specjalizacji (ang. Smart Specialisation Strategy, S3) nie jest całkowicie nowa, nowością jest sposób jej realizacji politycznej i związana z nią dyskusja akademicka. W tym celu podają przykład S3, który powstał długo przed wprowadzeniem tego pojęcia: w 1796 roku kupiec i kowal Pierre Caseux z miasta Morez (Francja) odkrył, że może przejść od produkcji gwoździ do tworzenia metalowych oprawek do okularów, używając tych samych technik i maszyn, które już posiadał. Ze względu na zwiększone zapotrzebowanie na okulary pod koniec XIX wieku Morez został jednym ze światowej klasy ośrodków w produkcji okularów i tak jest do dziś. W procesie tym nie bez znaczenia było postępowanie tamtejszych władz regionalnych, które przyczyniły się do tego sukcesu, tworząc szkołę dla praktykantów w zakresie umiejętności, jakie były potrzebne w przedsiębiorstwie Morez. Ten przypadek bardzo dobrze ilustruje S3 i pokazuje jego kluczowe cechy (rysunek 1.1.2).

Rysunek 1.1.2. Kluczowe cechy strategii inteligentnej specjalizacji w praktyce.

Źródło: opracowanie własne na podstawie Acevedo (2019).

Eksperci, analizując związek między konkurencyjnością, innowacyjnością i rozwojem, uznali, że terytoria muszą wdrażać strategie innowacji na rzecz konkurencyjności i konsolidacji przewag na podstawie ich konkretnej konfiguracji zasobów, kompetencji, możliwości i trendów środowiskowych (Acevedo, 2019). W latach 2009–2011 problematyka inteligentnej specjalizacji dominowała w dyskusjach naukowych i politycznych forum międzynarodowego Unii Europejskiej (m.in: z Organizacją Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, ang. The Organisation for Economic Co-operation and Development, OECD oraz ze Wspólnym Centrum Badawczym, ang. Joint Research Centre, JRC). Upowszechnienie koncepcji nastąpiło głównie przez Komunikat Komisji Europejskiej Europa 2020 pt. Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu (Romanowska i in., 2014), w którym zawarto zalecenie, aby regiony opracowały strategie inteligentnej specjalizacji (Komisja Europejska, 2010a), a w kolejnym kroku stworzono platformę S3 JRC, która miała wspierać rządy krajowe i regionalne we wdrażaniu S3. W następnym etapie strategie badań i innowacji na rzecz regionalnej inteligentnej specjalizacji (RIS3) zostały uwzględnione jako warunek wstępny dla celu dotyczącego inwestycji w badania naukowe i innowacje w rozporządzeniu Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego nr 1303/2013 (Parlament Europejski i Rada UE, 2013).

Strategia Europa 2020 definiuje i mierzy inteligentny wzrost zgodnie z obowiązującymi ramami koncepcyjnymi (Lopes i in., 2019 za: Jaffe, 1989; Rauch, 1993). Najkrócej można ją zdefiniować jako proces tworzenia wizji, identyfikowania mocnych i słabych stron otaczającego terytorium, definiowania strategicznych priorytetów oraz wykorzystywania inteligentnych rodzajów polityki w celu maksymalizacji zakresu postępu i zaawansowania wiedzy w regionach (Iacobucci, 2014). Szerszą interpretację pojęcia i jego znaczenie dla potencjału innowacyjnego UE przedstawiono w kolejnych podrozdziałach.

1.2. Cechy charakteryzujące koncepcję inteligentnych specjalizacji

Idea inteligentnej specjalizacji jest oparta na przekonaniu, że żaden kraj czy region nie może być liderem we wszystkich obszarach badań i innowacyjności, ale każdy z nich ma swój specyficzny potencjał, który umożliwia osiągnięcie przewagi konkurencyjnej tylko w określonych obszarach (Kogut-Jaworska, Ociepa-Kicińska, 2020b). Według Komisji Europejskiej w gospodarce opartej na wiedzy każdy region ma do odegrania swoją rolę, pod warunkiem, że jest w stanie określić własne przewagi konkurencyjne, potencjał i ambicję osiągnięcia doskonałości w określonych sektorach rynku lub niszach. Inteligentną specjalizację wprowadzono, aby dostosować do lokalnych warunków sposób inwestowania w badania i innowacje („Made in the EU” Smart Specialisation inspires the world, 2018). Zgodnie z jej założeniami posiadane przez każdy region specyficzne zasoby, wkomponowane w procesy globalne, stają się kluczowym czynnikiem sukcesu. Uwzględnienie możliwości endogennych regionu, jego zasobów, kluczowych kompetencji oraz przewag konkurencyjnych podczas identyfikacji obszarów priorytetowych ma zapewnić większy wzrost konkurencyjności regionów oraz ich szybszy rozwój. Zasadniczymi unikalnymi zasobami regionu przemysłowego mogą być np. wieloaspektowe zasoby turystyczne, zwłaszcza położenie geograficzne, korzystny klimat, atrakcyjność historyczna lub inna, przyjazne warunki dla środowiska, bezpieczeństwo i inne (Bilovodska i in., 2023). Podejście to niekoniecznie koncentruje się na priorytetyzacji wysokich technologii, raczej podkreśla szersze rozumienie innowacji (Golejewska, Czyżewska, 2016). Kładąc nacisk na istniejącą wiedzę i know-how oraz korzystając ze specjalistycznych działań badawczych, regiony będą w stanie odnosić sukcesy w określonej dziedzinie działalności i osiągać masę krytyczną, która umożliwi im konkurowanie na arenie międzynarodowej (Kogut-Jaworska, 2015). Inteligentną specjalizację określa się jako identyfikowanie wyjątkowych cech i aktywów każdego kraju i regionu, podkreślanie przewagi konkurencyjnej każdego regionu oraz skupianie się regionalnych partnerów i zasobów wokół wizji ich przyszłości ukierunkowanej na osiągnięcia. Przekłada się to na wzmacnianie regionalnych systemów innowacji, maksymalizowanie przepływów wiedzy oraz rozpowszechnianie korzyści wynikających z innowacji w obrębie całej gospodarki regionalnej. Oznacza to podnoszenie innowacyjności i konkurencyjności regionów na podstawie ich wewnętrznego potencjału i branż już w nich funkcjonujących, przy czym mogą to być zarówno specjalizacje w ramach jednego sektora, jak i przedsięwzięcia międzysektorowe, najczęściej oparte na unikalnych zasobach terytorium, kreujące nowe obszary aktywności gospodarczej, pozwalające na osiągnięcie specyficznej przewagi konkurencyjnej (Brańka, 2016). Regionalne specjalizacje muszą odzwierciedlać specyfikę, unikalność i oryginalność gospodarczą każdego regionu, tym samym mają prowadzić do tworzenia obszarów i nisz, które umożliwią trwały i dynamiczny rozwój, eliminując realizację powielanych inwestycji, a jednocześnie wspomagając współpracę międzyregionalną.

Inteligentna specjalizacja jest postrzegana jako koncepcja promująca efektywną i synergiczną alokację środków publicznych w najbardziej perspektywicznych branżach, co pozwala na zwiększenie ich zdolności innowacyjnych (Kogut-Jaworska, 2015 za: Kucharczyk, 2014). Przy czym należy podkreślić, że pojęcie inteligentnej specjalizacji nie odnosi się wyłącznie do wykorzystania zasobów wewnętrznych w określonej jednostce administracji terytorialnej, może również oznaczać zdobywanie umiejętności oraz wiedzy specjalistycznej w danych sektorach gospodarki lub dziedzinach działalności (Bański, Mazurek, 2018). W praktyce sprowadza się to przede wszystkim do mądrego doboru tych cech specyficznych (strategicznych zasobów) dla danego terytorium, które dają najlepsze możliwości rozwoju społeczno-gospodarczego, co jednocześnie stanowi jeden z kluczowych warunków leżących u podstaw współczesnego lokalnego i regionalnego. Inteligentna specjalizacja bywa również określana jako podejście polityczne do rozwoju regionalnych systemów innowacji w Europie obejmujące wspieranie innowacyjnych i przedsiębiorczych inicjatyw, które są dobrze dostosowane do lokalnego kontekstu. Różne technologie, profile umiejętności, działalność biznesowa, instytucje i sektory odzwierciedlające mocne strony gospodarcze i potencjał regionu powinny być wspierane i wykorzystywane do powiązania regionu z szerszymi globalnymi łańcuchami (McCann i in., 2016).

Według definicji pochodzącej ze Smart Specialisation Platform (https://s3platform.jrc.ec.europa.eu/) krajowe i regionalne strategie badań i innowacji na rzecz inteligentnej specjalizacji są to zintegrowane, ukierunkowane terytorialnie programy transformacji gospodarczej, które:

– skupiają wsparcie polityczne i inwestycje na kluczowych krajowych/regionalnych priorytetach, wyzwaniach i potrzebach w zakresie rozwoju opartego na wiedzy, w tym związanego z ICT;

– opierają się na mocnych stronach, przewagach konkurencyjnych i potencjale doskonałości każdego kraju/regionu;

– wspierają innowacje technologiczne i praktyczne, są ukierunkowane na stymulowanie inwestycji sektora prywatnego;

– w pełni angażują interesariuszy i zachęcają do innowacji i eksperymentów;

– są oparte na dowodach i obejmują solidne systemy monitorowania i oceny.

Najtrudniejszym zadaniem prowadzącym do identyfikacji inteligentnej specjalizacji jest określenie tożsamości społeczno-gospodarczej regionu oraz rozpoznanie najbardziej obiecujących obszarów specjalizacji. Przy czym istotne jest, że w procesie tworzenia trwałych przewag konkurencyjnych najcenniejszym potencjałem regionu, decydującym o jego unikalności, są zasoby specyficzne i niepowtarzalne. Potencjał, jaki istnieje w regionie jest najczęściej wynikiem długiego procesu kumulowania określonych zjawisk, trudno go oddzielić od miejsca występowania (Brańka, 2016), dlatego zasoby specyficzne, cechujące się rzadkością występowania, są trudne do imitacji, kopiowania i transferowania przez konkurentów, a ich tworzenie w innej przestrzeni, mimo poniesienia dużych nakładów, nie gwarantuje pożądanego efektu. Ta unikalność nie musi dotyczyć specyficznej branży, w której region jest lepszy od „reszty świata”, bardziej chodzi o unikalne połączenie już istniejących potencjałów gospodarki, tradycji, kultury, zasobów naturalnych i kapitału społecznego. Mogą to być zasoby niematerialne, dające poczucie odrębności kulturowej, relacje, potrzeby, aspiracje i wartości składające się na tożsamość regionów, które w kontekście inteligentnych specjalizacji powinny być postrzegane jako baza endogenicznego rozwoju, a zarazem naturalna przewaga konkurencyjna (Słodowa-Hełpa, 2013).

Wśród najważniejszych celów inteligentnej specjalizacji wskazuje się:

– przeciwdziałanie fragmentacji i duplikacji badań naukowych w ramach Europejskiej Przestrzeni Badawczej (ang. European Research Area, ERA),

– osiągnięcie masy krytycznej w kluczowych dla konkurencyjności Europy obszarach i sektorach,

– rozprzestrzenianie technologii ogólnego zastosowania, zwłaszcza poprzez wykorzystywanie ich w produktach i usługach,

– wzmocnienie zaangażowania różnych interesariuszy w proces tworzenia strategii,

– programowanie i wdrażanie polityki na podstawie dowodów (ang. evidence-based policy),

– wzmocnienie lokalnych potencjałów w zakresie prowadzenia działalności B+R+I (projekty typu Stairway to excellence[3]) (Rudnicka, 2012).

Dzięki inteligentnej specjalizacji regiony koncentrują swoje zasoby na kilku kluczowych priorytetach, dążąc do maksymalnej efektywności wykorzystania swoich zasobów regionalnych i podkreślenia ich specyfiki. W konsekwencji inteligentna specjalizacja umożliwia identyfikację unikalnych cech i atutów każdego kraju lub regionu oraz położenie nacisku na przewagę konkurencyjną przez koncentrację partnerów i zasobów regionalnych (Foray i in., 2012a). W praktyce specjalizacja regionalna oznacza sektor dominujący, czyli determinujący potencjał gospodarczy regionu (na podstawie porównania struktury gospodarczej badanego regionu z pozostałymi regionami kraju) (Bański, Mazurek, 2018 za: Dzierżanowski, 2014).

Przypisy

[1] W myśl której źródłem bogactwa państw nie jest gromadzenie złota lecz handel międzynarodowy. Smith uznawał go za grę o sumie niezerowej, co oznacza, iż każde państwo uzyskuje korzyści z handlu międzynarodowego.

[2] Opisanych szerzej w rozdziale 4.

[3] Projekt Stairway to Excellence (S2E) koncentruje się na udzielaniu pomocy państwom członkowskim UE i ich regionom w:

– rozwijaniu i wykorzystywaniu synergii między europejskimi funduszami strukturalnymi i inwestycyjnymi, programem Horyzont 2020 (H2020) oraz innymi programami finansowania UE,

– likwidowaniu luki innowacyjnej w celu promowania doskonałości we wszystkich regionach i krajach UE,

– wspieraniu skutecznego wdrażania krajowych i regionalnych strategii inteligentnej specjalizacji.