Projekt okładki i stron tytułowych

Małgorzata Smogorzewska

Wydawca

Dorota Siudowska-Mieszkowska

Koordynator ds. redakcji

Renata Ziółkowska

Redakcja

Piotr Mieszkowski

Korekta

Bożena Sigismund

Koordynator produkcji

Mariola Iwona Keppel

Recenzent

prof. dr hab. Ewa Okoń-Horodyńska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2014, 2022

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2022r. (Wydanie II)

Warszawa 2022

ISBN 978-83-01-22322-9

DOI: https://doi.org/10.53271/2022.078

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Wstęp

Czy i dlaczego innowacje przełomowe pojawiają się niespodziewanie w określonym miejscu i czasie? Czy i w jaki sposób można sterować procesem powstawania innowacji? Jakie są najskuteczniejsze narzędzia pobudzania innowacyjności? Które kraje robią to najlepiej? To pytania, które odnoszą się do współczesnej polityki innowacyjnej. Dotyczą one zarówno teorii, jak i praktyki. W kolejnych rozdziałach tej monografii poszukuje się odpowiedzi na te i wiele innych pytań dotyczących pobudzania innowacyjności w gospodarce.

Innowacyjność jest ważnym czynnikiem wzrostu gospodarczego, ale dopiero współcześnie dostrzeżono, jak duże jest znaczenie tego czynnika i stąd powstała potrzeba bardziej intensywnego oddziaływania na innowacyjność za pomocą polityki państwa.

W monografii, na którą składa się sześć rozdziałów, przeprowadzono szczegółową analizę celów i narzędzi współczesnej polityki innowacyjnej.

W rozdziale pierwszym przedstawiono najnowszy dorobek odnoszący się do teorii innowacji i ekonomicznej interpretacji różnych jej wymiarów. Pokazano, jak ewoluowało podejście do modelowania procesów innowacyjnych.

W rozdziale drugim skoncentrowano się na systemowym ujęciu procesów innowacyjnych. Stwierdza się tam, że innowacyjność zależy od całego splotu różnych czynników i ich wzajemnych interakcji, które to elementy składają się na system innowacji. Są to czynniki związane z rozwojem działalności badawczo-rozwojowej (B+R), ale także sfery edukacji, przedsiębiorczości i zasobów zakumulowanej wiedzy. W rozdziale tym można znaleźć odpowiedź na pytania, czym jest system innowacji, jak funkcjonują systemy narodowe, regionalne, branżowe i technologiczne, jaka jest rola polityki innowacyjnej jako elementu systemu innowacji.

Kolejny, trzeci rozdział dotyczy teoretycznych podstaw kształtowania polityki innowacyjnej. Jest to rozdział teoretyczny, który pokazuje, jak zmieniało się samo rozumienie tej polityki i jak jej cele dostosowywały się do zmieniającej się rzeczywistości gospodarczej w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. W drugiej części tego rozdziału skupiono się na narzędziach polityki innowacyjnej, pokazując całe ich spektrum, które ma do dyspozycji administracja rządowa różnych szczebli. Analiza ta prowadzi do wskazania różnic między tradycyjnym a współczesnym podejściem do polityki innowacyjnej, które uwzględnia zarówno cele ekonomiczne, jak i społeczne, dążąc do wspierania zrównoważonego rozwoju.

Rozdział czwarty to analiza proinnowacyjnych struktur gospodarczych, które stanowią ważne narzędzie wspierania innowacyjności przedsiębiorstw. Szczegółowo zostały omówione takie struktury, jak: parki naukowo-technologiczne, inkubatory biznesu, powiązania sieciowe innowatorów, klastry produkcyjne oraz innowacyjne metropolie. Przedmiotem rozważań jest funkcjonowanie tych struktur, a ilustrację tego zagadnienia stanowią przykłady tego typu struktur działające w różnych krajach świata.

Innowacje zwykle wiążą się z koniecznością poniesienia ryzyka i wydatkowania środków finansowych. Tym zagadnieniom jest poświęcony rozdział piąty. Podjęta tam analiza dotyczy różnych metod finansowania innowacji i rodzajów ryzyka, jakie temu towarzyszą. Na tym tle pokazano sposoby, za pomocą których polityka innowacyjna może wpływać na instrumenty finansowania i łagodzić ryzyko związane z działalnością innowacyjną. W tym rozdziale przedstawiono również funkcjonowanie funduszy podwyższonego ryzyka oraz omówiono znaczenie instytucji wspomagania finansowego innowacyjności, takich jak: ulgi podatkowe, przyspieszona amortyzacja czy dotacje. Znaczenie tych instrumentów różni się w zależności od kraju, niektóre z tych narzędzi są stosowane nie tylko na poziomie narodowym, lecz także regionalnym czy nawet lokalnym. Charakterystykę tych narzędzi ilustrują przykłady ich wykorzystania w praktyce, zaczerpnięte z różnych krajów.

Ostatni, szósty rozdział monografii jest poświęcony charakterystyce polityki innowacyjnej wybranych państw. Analizą objęto siedem krajów, które różnią się od siebie typem narodowego systemu innowacji oraz pozycją w światowych rankingach innowacyjności. Pokazano praktyczny wymiar polityki innowacyjnej w Unii Europejskiej, porównując ze sobą dwa kraje o dynamicznym systemie innowacji – Finlandię i Irlandię oraz dwa kraje, które charakteryzują się doganiającym typem narodowego systemu innowacji – Polskę i Czechy. Doświadczenia każdego z tych krajów w wykorzystaniu polityki innowacyjnej w procesie rozwoju gospodarczego są odmienne, tak jak odmienne są problemy i wyzwania, którym ma ona sprostać. Kolejne państwa, których politykę innowacyjną poddano analizie w tym rozdziale, to światowi liderzy innowacyjności: Stany Zjednoczone i Korea Południowa. Trudno tu o bezpośrednie porównanie, gdyż ścieżka rozwoju i zręby polityki innowacyjnej były kształtowane w tych krajach w całkowicie odmienny sposób, dlatego każdemu z tym państw poświęcono odrębny podrozdział. Dwa kluczowe pytania, które nasuwają się w kontekście tej analizy, dotyczą najnowszych trendów w kształtowaniu polityki innowacyjnej w obu krajach. Po pierwsze trzeba ustalić, jakie są cechy charakterystyczne polityki innowacyjnej Stanów Zjednoczonych, które umożliwiają utrzymanie wysokiej innowacyjności przedsiębiorstw w ostatnich kilku dekadach. Po drugie, prowadząc analizę dotyczącą doświadczeń Korei Południowej na płaszczyźnie polityki innowacyjnej, poszukuje się odpowiedzi na pytanie, jakie cele i narzędzia tej polityki pozwalają Korei Południowej na tak spektakularny awans na innowacyjnej mapie świata oraz jakie działania podejmuje się w tym kraju, aby utrzymać pozycję światowego lidera innowacyjności.

Mówiąc o zmianach innowacyjności w gospodarce światowej, nie można pominąć przypadku Chin. Polityce innowacyjnej tego państwa jest poświęcona ostatnia część rozdziału szóstego. Rozważania dotyczące funkcjonowania narodowego systemu innowacji pozwalają na wskazanie najważniejszych wyzwań, jakie rysują się przed gospodarką Chin w obszarze innowacyjności. Do tych wyzwań nawiązuje charakterystyka polityki innowacyjnej Chin.

W monografii zostały przeanalizowane kluczowe aspekty polityki innowacyjnej widzianej zarówno od strony teorii innowacji, jak i praktycznego jej zastosowania. Głównym przesłaniem tej pracy jest pokazanie różnorodnych rozwiązań, które mogą być stosowane w celu pobudzania innowacyjności gospodarek i ich praktycznego wykorzystania. Analiza doświadczeń wybranych krajów świata stanowi więc egzemplifikację dokonanych wcześniej ustaleń teoretycznych.

ROZDZIAŁ 1

Podstawy teorii innowacji

Innowacje, powszechnie uznane za źródło wzrostu gospodarczego i konkurencyjności, są różnorodnie interpretowane zarówno w literaturze ekonomicznej, jak i w praktyce gospodarczej w zależności od przyjętej perspektywy analizy tego zjawiska. Makroekonomiści i politycy gospodarczy koncentrują się zwykle na innowacyjności gospodarek narodowych czy regionów i możliwościach oddziaływania na jej poprawę. Przedsiębiorcy i menedżerowie poszukują natomiast nowych rozwiązań odnoszących się do produktów i procesów produkcyjnych, które pozwoliłyby na osiągnięcie i utrzymanie przewagi nad konkurencją. Rozdział ten ma na celu porównanie różnorodnych ujęć innowacyjności, a także wskazanie czynników i barier działalności innowacyjnej. Pozwoli to lepiej zrozumieć istotę innowacji określoną zarówno z perspektywy ekonomicznej, jak i społecznej.

1.1. Innowacje, rodzaje i ekonomiczna interpretacja

Czym jest innowacja? Czy wynalezienie czegoś nowego jest innowacją, czy tylko nowością, która może stać się innowacją, jeśli zostanie zastosowana w praktyce? Czy pomysły znane i wdrożone już wcześniej na innych rynkach, a później przeniesione na nową płaszczyznę można uznać za innowację? Czy każda innowacja powinna wiązać się z poprawą efektywności działania? Jakie są rodzaje innowacji? Te pytania dotyczą definicji i istoty innowacji, a udzielenie na nie precyzyjnej odpowiedzi pozwala na wskazanie, jakie mogą być czynniki, modele i bariery innowacyjności.

Pojęcie „innowacja” ma długą historię. Słowo „innowacja” pochodzi od łacińskiego terminu innovare, czyli odnawiać. Już w IV w. n.e. termin ten pojawił się w doktrynie kościelnej, gdzie oznaczał on zmianę, odnowienie.

Współczesna definicja innowacji i jej ekonomiczna interpretacja wywodzi się z ujęcia zaproponowanego przez Josepha Schumpetera (1950; 1960), który akcentował związek innowacji z kreatywnością i procesami tzw. twórczej destrukcji, polegającymi na niszczeniu istniejących rozwiązań i struktur oraz zastępowaniu ich nowymi, bardziej doskonałymi. J. Schumpeter nadał pojęciu twórczej destrukcji nowy wymiar, opisując w ten sposób proces dokonywania przełomowych odkryć. Jednakże, aby nowe rozwiązanie czy wynalazek stał się innowacją, muszą być spełnione określone warunki dodatkowe.

Innowacja sprowadza się do nowej kombinacji środków produkcji, czego przejawem może być pięć następujących sytuacji (Schumpeter 1960, s. 104):

– wprowadzenie nowych, nieznanych wcześniej konsumentom towarów na rynek,

– wprowadzenie nowych metod produkcji,

– otwarcie nowego rynku dla danej gałęzi,

– zdobycie nowych źródeł zasobów lub zastosowanie nowych metod rozszerzania podaży zasobów już istniejących,

– zastosowanie nowych sposobów organizacji przemysłu (np. monopolizacja branży).

Schumpeter wskazał również na dwa inne zjawiska towarzyszące powstawaniu innowacji, takie jak:

– wynalezienie nowego rozwiązania (co jest efektem ludzkiej inwencji),

– naśladownictwo, które oznacza upowszechnianie innowacji.

Według Schumpetera w procesie rozwoju gospodarczego można wyróżnić trzy różne fazy. Pierwsza z nich to odkrycie nowych dóbr i sposobów wytwarzania, czyli wynalezienie czegoś nowego. Druga faza polega na komercjalizacji tej nowości, czyli wprowadzeniu jej na rynek, do czego zwykle potrzebne jest połączenie wiedzy znanej wcześniej oraz nowej. Zastosowanie nowego rozwiązania w praktyce to właśnie jest innowacja. Trzecia faza polega natomiast na naśladownictwie innowatora przez innych, co oznacza upowszechnienie i rozprzestrzenianie się (dyfuzję) innowacji (Schumpeter 1960). Jest to zgodne ze współczesnym rozumieniem innowacyjności, a od powstania zrębów teorii Schumpetera te trzy kluczowe elementy związane z powstawaniem innowacji zostały szeroko scharakteryzowane (szerzej ten wątek podano analizie w dalszej części rozdziału).

Współcześnie natomiast pogląd Schumpetera, że innowacje są zazwyczaj inicjowane po stronie podaży, przez producentów bądź handlowców, uzupełniono o obserwację, że mogą być one wymuszane przez popyt. Co więcej, najnowsze koncepcje teoretyczne odwołują się do innowacji tworzonych przez użytkowników (tzw. user-driven innovations) [von Hippel 2005].

W dorobku Schumpetera na podkreślenie zasługuje powiązanie innowacji z przedsiębiorczością i wyraźne rozgraniczenie między wynalazkiem a innowacją. Realizacja w praktyce nowego pomysłu czy udoskonalenie znanego wcześniej rozwiązania jest dokonywana przez przedsiębiorcę, a innowacja nie zawsze jest wynalazkiem. Wynalazki bez zastosowania w praktyce nie mają – zdaniem Schumpetera – znaczenia ekonomicznego (1960, s. 141–142).

Przedsiębiorczość jako warunek niezbędny do powstania innowacji akcentuje też Peter Drucker (1992). Podobnie istotę innowacji definiuje Everett Rogers (1995), rozwijając wątki odnoszące się do oryginalności nowego rozwiązania. Innowacja to pomysł, działanie bądź przedmiot uznany za nowy przez użytkownika. Nie ma przy tym znaczenia, czy jest to nowość nieznana w skali świata. Jako innowację Rogers traktuje wszystko, co jest nowe dla odbiorcy (użytkownika). Innowacja nie zawsze łączy się z wykorzystaniem nowej wiedzy. Nowość staje się innowacją wówczas, gdy zostanie zaakceptowana i zastosowana przez użytkowników (Rogers 2003, s. 12).

Pogląd akcentowany już przez Schumpetera, że wynalazek staje się innowacją dopiero wtedy, gdy znajdzie na rynku użytkowników, podzielają także inni badacze zagadnienia innowacyjności. Wykorzystanie nowego procesu bądź produktu w praktyce stanowi o tym, że można uznać tę nowość za innowację (Freeman, Soete 1997, s. 1).

Szersze objaśnienie relacji występującej między wynalazkiem a innowacją przedstawił Stanisław Gomułka. W jego interpretacji wynalazkiem jest każdy nowy produkt lub proces produkcji. Jednakże, aby wynalazek w formie prototypu został wprowadzony na rynek, czyli przekształcony w innowację, potrzebny jest proces (zwykle długi i kosztowny) udoskonalania tego rozwiązania. W związku z tym zdarza się, że wiele wynalazków nigdy nie zostaje wdrożonych i nie stają się innowacjami (Gomułka 1990, s. 11). Potwierdza to wcześniej sformułowany wniosek, że tylko te wynalazki, które zostały skomercjalizowane są innowacjami.

Aby zilustrować tę różnicę, warto posłużyć się przykładem jednego z wynalazków, który chociaż wydaje się przełomowym rozwiązaniem, to na razie nie jest innowacją w świetle przywołanej definicji. Wymyślony przez słowackiego wynalazcę futurystyczny latający samochód AirCar, który swój pierwszy lot odbył w 2021 r. nie został jeszcze wdrożony, znajduje się w fazie testowania. Nie jest to jedyny tego typu wynalazek, również w Japonii trwają prace nad latającym samochodem elektrycznym SkyDrive. Żaden z tych wynalazków nie został wprowadzony jeszcze na rynek, nie jest więc innowacją w świetle przytoczonej powyżej definicji.

Warto ponadto zauważyć, że innowacja nie jest pojedynczym zdarzeniem, lecz towarzyszy jej cały ciąg wzajemnie powiązanych procesów (Marquis, Myers 1969). Nowe rozwiązanie (np. wprowadzenie nowego produktu) wymusza zwykle zmianę bądź udoskonalenie metod wytwarzania, przekształcenia organizacji pracy czy dostosowania sposobów sprzedaży. Oznacza to, że jedna innowacja może inicjować powstanie nowych bądź udoskonalonych produktów i procesów, czyli kolejne innowacje.

Już Schumpeter zauważył w swoich pracach, że innowacja nie musi mieć wyłącznie technologicznego wymiaru, czasami jest to nowe rozwiązanie w dziedzinie handlu, transportu czy odkrycie nowego rynku.

W niektórych definicjach innowacji akcentuje się nowatorstwo proponowanego rozwiązania. Na przykład Simon Kuznets za kryterium działalności innowacyjnej uznaje oryginalność i unikatowość nowego rozwiązania, czego wyrazem jest uzyskanie ochrony patentowej. Innowacje są zatem nowym zastosowaniem wiedzy do procesu produkcji lub inicjującym zastosowaniem wynalazków (Kuznets 1959). Jednak zdaniem większości badaczy innowacja nie musi być przełomowym odkryciem, unikatowym na skalę światową. Takie rozumienie innowacji zostało przyjęte również przez Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) oraz Komisję Europejską. Innowacja oznacza nowe rozwiązanie, które pojawia się w danej jednostce (np. w przedsiębiorstwie, jednostce administracji publicznej, gospodarstwie domowym itp.). Jest to nowy lub ulepszony produkt lub proces, który jest nowością przynajmniej w skali danej jednostki, przy czym jest to wdrożenie znaczącego udoskonalenia w stosunku do poprzednio stosowanych wersji produktu, bądź procesu, niekoniecznie musi to być nowe odkrycie na skalę świata. Kluczowym elementem tej definicji jest zastosowanie nowości w praktyce, czyli udostępnienie jej użytkownikom (OECD 2018, s. 32). W przypadku towarów i usług oznacza to wprowadzenie ich na rynek. W odniesieniu do procesów biznesowych kryterium to jest spełnione wówczas, gdy nowość zostanie wykorzystana w działalności firmy.

W świetle przedstawionej definicji innowacji stosowanej przez OECD wyróżnia się dwa główne typy innowacji:

– innowacje produktowe,

– innowacje procesu biznesowego.

Innowacje produktowe mogą odnosić się do zmian technologicznych. Z taką innowacją mamy do czynienia, gdy na rynku pojawia się towar bądź usługa, które są całkowicie nowe lub znacząco udoskonalone pod względem swoich cech technicznych, konstrukcyjnych, funkcjonalnych czy użytkowych. Ten rodzaj innowacji to także nowe zastosowanie znanego wcześniej produktu. Innowacje produktowe powstają dzięki wykorzystaniu nowej wiedzy lub technologii bądź są tworzone w wyniku nowego zastosowania dotychczasowej wiedzy czy w efekcie nieznanego wcześniej połączenia różnych elementów wiedzy i technologii. Mówiąc o innowacjach produktowych, warto wspomnieć o zmianach w kształcie czy cechach zewnętrznych towarów (kształt, kolor itp.).

Od innowacji produktowych łatwo można odróżnić innowacje procesu biznesowego. Polegają one na zmianach dotyczących jednej lub kilku funkcji biznesowych. Jest to na przykład wdrożenie nowej lub udoskonalonej metody wytwarzania lub zastosowanie nowego sposobu dostaw. Są to również zmiany w technologii produkcji, udoskonalenia czy zmiany maszyn i urządzeń zastosowanych w procesie wytwarzania oraz oprogramowania. Tego typu innowacją będzie niewątpliwie wymiana parku maszynowego w fabryce na nowszą generację urządzeń czy zastosowanie komputerowego sterowania produkcją. Celem innowacji wprowadzanych w procesie wytwarzania może być obniżenie kosztów jednostkowych, poprawa jakości, a także rozpoczęcie wytwarzania nowych i udoskonalonych dóbr. W sektorze usług innowacje procesowe to wprowadzenie nowych lub ulepszonych metod pozwalających na tworzenie produktu usługowego lub świadczenie usług. Zalicza się tutaj m.in. zmiany w zakresie sprzętu i oprogramowania stosowanego w firmach usługowych, a także zmiany procedur i technik świadczenia usług. Przykładem mogłoby być zastosowanie w przedsiębiorstwie turystycznym oprogramowania umożliwiającego klientom wirtualną wizytę w obiekcie turystycznym.

Wśród innowacji dotyczących procesów biznesowych można wyróżnić m.in. innowacje marketingowe. Polegają one na wdrożeniu nowej metody marketingowej, której rezultatem jest wprowadzenie zmian dotyczących dystrybucji, sposobów promocji lub strategii cenowej. Innowacje marketingowe mają na celu lepsze zaspokojenie potrzeb klientów, a także zdobycie nowych rynków zbytu, zmianę pozycjonowania produktu i przedsiębiorstwa na rynku. Ich szczególną cechą jest to, że jest to nowy, nieznany wcześniej w przedsiębiorstwie element strategii marketingowej. Nie ma znaczenia natomiast, czy nowe metody marketingowe mają zastosowanie do wcześniejszych produktów firmy, czy też do produktów nowych, innowacyjnych. Wśród innowacji marketingowych można wyróżnić na przykład zmiany dotyczące sposobów dystrybucji, zaoferowania produktu nowym grupom odbiorców, zastosowanie nowych metod promocji czy sposobów marketingu usług posprzedażnych. Natomiast zmiany cech zewnętrznych produktu (np. wygląd, kształt), czy jego charakterystyki, chociaż mogą wpływać na realizację funkcji marketingowej, zaliczane są do innowacji produktowych (OECD 2018, s. 50). Jedną z odmian innowacji procesów biznesowych są też zmiany w zarządzaniu przedsiębiorstwem, które określa się mianem innowacji organizacyjnych. Mogą one polegać na wdrożeniu nowego sposobu zarządzania zasobami ludzkimi (np. uelastycznienie czasu pracy, wdrożenie systemu dokształcania pracowników) czy zastosowaniu nowych form kształtowania stosunków przedsiębiorstwa z otoczeniem (np. utworzenie wirtualnych sieci powiazań z dostawcami).

Celem wdrażania nowości w zakresie struktury organizacyjnej może być na przykład:

– zmniejszenie kosztów administracyjnych,

– obniżenie kosztów transakcyjnych,

– poprawa poziomu wydajności pracy,

– obniżenie kosztów dostaw,

– uzyskanie dostępu do aktywów, które nie są przedmiotem wymiany handlowej (np. niekodyfikowana wiedza zewnętrzna).

Warto odnotować, iż innowacje produktowe i procesowe są często ze sobą powiązane. Wdrożenie zmian w procesie produkcji zwykle prowadzi do udoskonalenia produktów, poprawy jego jakości. Natomiast innowacje produktowe zwykle wymagają zmian w procesach biznesowych. Na przykład wdrożenie sprzedaży książek w formie e-booków za pośrednictwem platformy internetowej jest zarówno innowacją produktową (e-book pojawia się jako nowy produkt, inny niż tradycyjna książka), jak i innowacją w procesie biznesowym (wymagającą rozwoju technologii informacyjno-komunikacyjnych). Jeśli przedsiębiorstwo po raz pierwszy tworzy nowy kanał sprzedaży za pośrednictwem Internetu, może to być również innowacja odnosząca się do marketingu. Związek innowacji produktowych i procesowych uwidacznia się, gdy następuje kompleksowa zmiana modelu biznesowego przedsiębiorstwa. Innowacje w zakresie modeli biznesowych mogą oddziaływać na sposób, w jaki firma tworzy wartość dla swoich klientów, zmieniając np. użyteczność produktów (innowacje produktowe). Jednocześnie zmiany modelu biznesowego mogą oddziaływać na sposób wytwarzania produktów, wprowadzania ich na rynek lub ich wycenę (innowacje procesów biznesowych). Skutkiem tego typu nowych rozwiązań jest zwykle reorganizacja łańcuchów dostaw i produkcji, transformacja rynków lub powstawanie nowych. Wyróżnia się trzy główne typy kompleksowych innowacji modeli biznesowych w istniejących firmach (OECD, 2018, s. 77):

– firma rozszerza swoją działalność o nowe rodzaje produktów i wchodzi na nowe rynki, co wymaga wdrożenia nowych procesów biznesowych;

– firma rezygnuje z dotychczasowej działalności, zmienia swój profil działania, wprowadza nowe produkty i wchodzi na nowe rynki, co wymusza zmianę dotychczasowych procesów biznesowych;

– firma zmienia model biznesowy odnośnie do istniejących produktów – np. przechodzi transformację cyfrową; wówczas produkt zmienia się z dobra materialnego w usługę opartą na wiedzy, co wymaga wdrożenia nowych procesów biznesowych zarówno w produkcji, jak i logistyce.

Podstawowym wymogiem, aby zmianę uznać za innowację, jest to, aby nowe rozwiązanie znacząco różniło się od poprzednich produktów lub procesów biznesowych firmy. Innowacja może być nowa tylko dla firmy, nowa na rynku, w kraju lub nowa dla świata. Rutynowe zmiany lub aktualizacje (np. aktualizacje oprogramowania, które tylko identyfikują i usuwają błędy kodowania, zmiany estetyczne, takie jak zmiana koloru lub niewielka zmiana kształtu) nie są innowacjami produktowymi. Fuzje lub przejęcia innych firm nie są same w sobie innowacją procesów biznesowych, jeśli nie prowadzą do zmiany procesów biznesowych czy wdrożenia nowego modelu biznesu. Opracowanie nowego systemu zarządzania jakością, czy nowej strategii biznesowej będzie innowacją procesu biznesowego dopiero wtedy gdy te zmiany zostaną wdrożone. Wpływ innowacji na konkurencyjność firmy może polegać na: zmniejszeniu kosztów produkcji, poprawie wydajności pracy, zwiększeniu sprzedaży i uzyskaniu korzyści skali produkcji. W obszarze konsumpcji oddziaływanie ekonomiczne innowacji obejmuje m.in. zwiększenie rozmiarów konsumpcji, poprawę użyteczności czy obniżenie ceny towaru/usługi (tabela 1.1).

Tabela 1.1. Innowacje i ich efekty

Rodzaje innowacji

Sfery oddziaływania ekonomicznego

Innowacje produktowe

PRODUKCJA

Wydajność pracy

Skala produkcji

Koszty produkcji

KONSUMPCJA

Rozmiary

Użyteczność

Ceny

Innowacje procesów biznesowych

Źródło: opracowanie własne.

W literaturze przedmiotu występuje wiele klasyfikacji innowacji, które bazują na nieco innych kryteriach niż te wskazane w definicji OECD. Koncentrując się na obszarze, w jakim innowacje zachodzą, można dokonać innej klasyfikacji innowacji, wyróżniając (Marciniak 2000):

– innowacje antropocentryczne odnoszące się do różnorodnych przejawów życia człowieka; w ramach tego typu innowacji występują trzy podtypy: fizjologiczne, funkcjonalno-morfologiczne, neuropsychiczne,

– innowacje społeczne polegające na zmianie relacji społecznych (mogą być efektem zmiany systemu ekonomicznego czy polityki społecznej),

– innowacje biotyczne związane z ingerencją człowieka w świat przyrody,

– innowacje techniczne, które odnoszą się do sfery techniki i technologii.

Tę klasyfikację można uzupełnić o jeszcze inny rodzaj innowacji, a mianowicie innowacje instytucjonalne. Ich geneza sięga interpretacji zmiany technologicznej proponowanej przez Richarda Nelsona (1990; 2005), który ujęcie innowacji Schumpetera uzupełnił o następujące elementy dotyczące funkcjonowania instytucji w obszarze badań i rozwoju (Nelson 1990, s. 198–210):

– regulacje prawne związane ze wsparciem prac B + R sektora przedsiębiorstw,

– ochronę praw własności intelektualnej (formy, zakres ochrony, w tym prawo patentowe),

– regulacje zasad współpracy firm w obszarze prowadzenia prac badawczo-rozwojowych,

– uregulowania odnoszące się do zasad finansowania ze źródeł publicznych badań naukowych prowadzonych przez uniwersytety,

– zasady współpracy uniwersytetów z przedsiębiorstwami i instrumenty wspierające takie powiązania,

– prawo zamówień publicznych i sposób jego wykorzystania do wspierania działalności B+R,

– rządowe programy rozwoju krajowej sfery B+R.

Definiując instytucje jako wszelkie normy i regulacje, a także procedury zapewniające przestrzeganie prawa (North 1984, s. 204) i uwzględniając przedstawione wcześniej uwagi na temat instytucjonalnego wymiaru innowacji, poczynione przez R. Nelsona, można określić innowacje instytucjonalne jako wszelkie zmiany dotyczące porządku prawnego, regulacji (formalnych i nieformalnych) i procedur obowiązujących w danej organizacji, przedsiębiorstwie, regionie czy państwie. Szczególne znaczenie mają tu nowe regulacje i zmiany zasad funkcjonowania sfery badań i rozwoju, ale nie należy ograniczać innowacji instytucjonalnych wyłącznie do tego jednego obszaru. Są nimi wszelkie zmiany regulacji i procedur, przy czym mogą to być zarówno zmiany przełomowe, jak i pewne udoskonalenia istniejących rozwiązań prawnych.

Spojrzenie na innowacje od strony źródła pochodzenia nowego pomysłu pozwala wyróżnić kilka różnych rodzajów innowacji. Z punktu widzenia unikatowości wiedzy, jaka jest wykorzystywana do opracowania nowego rozwiązania i sposobu powstawania nowych rozwiązań, wyróżnia się innowacje przełomowe (radykalne) i powstające w procesie doskonalenia bądź modernizacji (inkrementalne). Do powstania innowacji przełomowych (radical innovations) jest wykorzystywana nowa wiedza, nieznana wcześniej w organizacji, a wprowadzenie innowacji tego typu często wiąże się z całkowitą zmianą procesu produkcji bądź systemu zarządzania. Natomiast innowacje modernizacyjno-adaptacyjne (incremental innovations) bazują na wiedzy już wcześniej znanej pracownikom organizacji i stanowią wszystkie mniejsze lub większe ulepszenia istniejących już produktów czy procesów (Afuah 2003, s. 14–15). Z tego względu innowacje modernizacyjno-adaptacyjne są łatwiejsze do wdrożenia i obarczone znacznie mniejszym ryzykiem niż innowacje przełomowe, które polegają na wprowadzeniu na rynek całkowicie nowego produktu (lub procesu) i cechują się dużym poziomem ryzyka.

Biorąc pod uwagę rodzaj źródeł, które inspirują do powstania nowego pomysłu, można wyodrębnić szczególny rodzaj innowacji, powstających z udziałem konsumentów. Są to innowacje wynikające ze współpracy z użytkownikami (user driven innovations), przy czym konsument może inspirować do ulepszeń istniejących na rynku produktów bądź do poszukiwań zupełnie nowych rozwiązań. Rola konsumenta w tworzeniu innowacji może polegać na trzech typach działań:

– dostarczaniu informacji i nowych pomysłów, które inspirują producenta do działalności innowacyjnej,

– współdziałaniu z producentem w procesie tworzenia innowacji,

– wynalezieniu nowego produktu (konsument jest innowatorem) (von Hippel 2005).

Ponadto grupy użytkowników mogą łączyć się w sieci, aby dzielić się nowymi pomysłami, a nawet wytwarzać nowe produkty (von Hippel 2005).

Innym rodzajem innowacji, który można wyróżnić, uwzględniając rosnące znaczenie wiedzy zewnętrznej w stosunku do organizacji jako źródła nowych pomysłów, są tzw. innowacje otwarte (open innovations). Autorem tego pojęcia jest Henry Chesbrough, który przeciwstawił je innowacjom zamkniętym (closed innovations). Taki pogląd jest rezultatem empirycznych obserwacji działalności innowacyjnej firm, z których wynika, że zmiany w produkcji i społeczeństwie spowodowały rosnącą mobilność pracowników, co sprzyja rozprzestrzenianiu się wiedzy. Ta tendencja w powiązaniu z rozwojem różnych form finansowania działalności nowych firm, takich jak fundusze venture capital, spowodowała, że zmieniła się natura procesu tworzenia nowości – nie może on być w pełni kontrolowany przez firmę. Przedsiębiorstwa, które chcą być innowacyjne nie powinny opierać się wyłącznie na własnej działalności badawczo-rozwojowej (B+R), lecz muszą szerzej sięgać po wiedzę z zewnątrz i umiejętnie łączyć ją z własnymi zasobami. Innowacje otwarte powstają wówczas, gdy firma w sposób celowy pozyskuje i wykorzystuje zewnętrzną i własną wiedzę do dynamizacji swojej działalności innowacyjnej i rozszerzenia rynku dla powstających nowych rozwiązań (Chesbrough 2003). Konieczność wykorzystania zewnętrznej wiedzy i kompetencji dotyczy nie tylko procesu powstawania innowacji, lecz także identyfikowania nowych dróg dotarcia do rynku i poszukiwania różnych sposobów rozwijania posiadanych technologii (Chesbrough 2006, s. 1). Niezbędne jest także współdziałanie wielu podmiotów w kształtowaniu orientacji rynkowej (tzw. collaborative market orientation) (Velu i in. 2013, s. 25).

Analizując różne rodzaje innowacji, nie można pominąć najnowszego dorobku, który odwołuje się do innowacji jako sposobu rozwiązania współczesnych problemów rozwoju, takich jak wykluczenie niektórych grup ludności z pewnych obszarów życia społeczno-gospodarczego oraz kwestie ochrony środowiska naturalnego.

Innowacje mogą być remedium na zmniejszenie nierówności społecznych i dochodowych. W takim kontekście rozważa się innowacje zapobiegające wykluczeniu społecznemu (inclusive innovations) oraz tzw. innowacje oszczędne (frugal innovations). Te dwa pojęcia są stosowane niekiedy zamiennie, a ich istotą jest to, że powstają z przeznaczeniem dla użytkowników, którzy są wyłączeni z korzystania z nowości z różnych powodów. To wykluczenie wynika zwykle ze zbyt niskiego dochodu, ale może również odnosić się do: płci, wieku, względów etnicznych, kulturowych itd. Włączenie tych grup do korzystania z innowacji oznacza, że stają się oni jej użytkownikami lub odnoszą bezpośrednie bądź pośrednie korzyści z innowacji (Foster, Heeks 2013). Chodzi o nowe rozwiązania, które tworzą znacznie większą wartość społeczną, jednocześnie zmniejszając wykorzystanie zasobów. Innowacje oszczędne są to nowe lub znacząco ulepszone towary, usługi, procesy lub metody marketingowe i organizacyjne, które mają na celu zminimalizowanie zużycia materiałów i środków finansowych w ramach całego łańcucha wartości, aby zmniejszyć koszty produkcji i eksploatacji danego produktu. Oznacza to zwykle wytwarzanie tańszej i uproszczonej wersji nowego produktu przeznaczonej dla ubogiej ludności (OECD 2013, s. 10). Innowacje oszczędne są uważane za jedną z możliwości reakcji na ograniczenia zasobów, zarówno finansowych, materialnych, jak i instytucjonalnych i nie zawsze muszą mieć społeczną misję. Udane innowacje oszczędne są nie tylko tańszym, lecz często także lepszym rozwiązaniem niż ich pierwowzór, są też dostępne dla nowych, mniej zamożnych odbiorców. Wiele przykładów tego typu innowacji można znaleźć w działalności przedsiębiorstw na rynkach krajów rozwijających się. Przodują w tym względzie Indie, gdzie ten rodzaj innowacji przeznaczony dla ubogich rzesz ludności jest nazwany często „innowacjami Gandhiego”, przy czym wskazuje się na trzy odmiany takich innowacji (Prahalad, Mashelkar 2010, s. 3–4):

– zastosowanie znanych technologii według nowego modelu biznesowego,

– modyfikację umiejętności organizacyjnych,

– kształtowanie nowych umiejętności dotyczących współdziałania w rozwoju technologii.

Te trzy rodzaje „innowacji Gandhiego” łączą ze sobą w nowy, odmienny sposób trzy obszary, w których występują tradycyjnie klasyfikowane innowacje (tj. obszar produktu, procesu i marketingu). Przykładem może być najtańszy samochód świata, zaprojektowany i wyprodukowany przez indyjski koncern Tata Motors, tzw. samochód Tata Nano. Jego cena to niecałe 2000 USD, a powstał on jako efekt współdziałania indyjskiej firmy Tata z wieloma koncernami międzynarodowymi w rozwoju technologii dopasowanej do potrzeb masowego rynku. Koncern Tata umiejętnie wykorzystał różnorodne elementy pasujące do specyfikacji małego i taniego samochodu, poszukując najtańszych światowych dostawców: niemiecka firma Bosch jest dostawcą systemu silnika, włoski instytut I.D.E.A. oraz przejęta przez koncern Tata firma Trilix odpowiadają za stylistykę i wygląd zewnętrzny, amerykański Johnson Controls wytwarza siedzenia, japońska firma Toyo jest dostawcą modułu chłodzenia silnika itd. Innowacja koncernu Tata polega więc na swoistym połączeniu różnych znanych na świecie technologii, aby wytworzyć tani produkt dostępny dla ludności o niskich dochodach (Prahalad, Mashelkar 2010, s. 4).

Innowacją oszczędną jest także kieszonkowy elektrokardiograf do przeprowadzania badań serca wynaleziony w Bangalore w Indiach w laboratorium firmy General Electric. To proste i tanie urządzenie umożliwiło zmniejszenie kosztów badań EKG do 1 dolara na osobę.

Podane przykłady innowacji oszczędnych pokazują, jak można nowe rozwiązania uczynić powszechnie dostępnymi dzięki skupieniu uwagi na prostocie i taniości. W pewnym zakresie odpowiada to na wyzwanie takiego wzrostu gospodarczego, z którego dobrodziejstw korzystają wszystkie grupy społeczne (inclusive growth).

Innym wyzwaniem, przed jakim współcześnie stanęła gospodarka światowa, jest konieczność intensyfikacji ochrony środowiska naturalnego. Próbą rozwiązania tego problemu są innowacje ekologiczne (ekoinnowacje). Za takie innowacje uznaje się nowe rozwiązania, które mają na celu oszczędne i odpowiedzialne wykorzystanie surowców naturalnych oraz zmniejszenie negatywnych skutków dla środowiska naturalnego, wywołanych działalnością człowieka. Istnieje wiele definicji ekoinnowacji, a najbardziej szeroko można je zdefiniować jako nowe rozwiązania, które sprzyjają realizacji celów zrównoważonego rozwoju dzięki zmniejszeniu negatywnego oddziaływania na środowisko lub lepszemu wykorzystaniu zasobów naturalnych. Podobnie definiuje się ekoinnowacje w raportach OECD, gdzie wskazuje się na trzy wymiary analizy tego zjawiska, takie jak (OECD 2009, s. 13):

1) cel,

2) mechanizm,

3) wpływ.

Pod tym kątem została opracowana typologia ekoinnowacji (zob. tab. 1.2).

Tabela 1.2. Typologia ekoinnowacji według OECD

Cele ekoinnowacji

Instytucje

Głównie zmiany pozatechnologiczne

Wyższe potencjalne korzyści

dla środowiska,

ale trudniejsza koordynacja

Organizacja i metody marketingowe

Procesy

i produkty

Głównie zmiany technologiczne

Modyfikacja

Re-design

Alternatywne rozwiązania

Tworzenie

Mechanizmy ekoinnowacji

Źródło: OECD (2009, s. 13).

Jednym z ciekawych przykładów ekoinnowacji jest wprowadzenie w niektórych wielkich miastach europejskich systemu transportu CAR2GO. System ten polega na udostępnieniu zarejestrowanym użytkownikom małych samochodów miejskich zasilanych energią elektryczną do wykorzystania na terenie danego miasta. Samochody mogą być używane przez mieszkańców i turystów jako środek transportu miejskiego przez dowolny czas, a po wykorzystaniu pozostawione w dowolnym miejscu w granicach miasta. Takie rozwiązanie obniża emisję spalin w mieście, jest to więc innowacja przyjazna dla środowiska naturalnego.

Podsumowując rozważania zawarte w literaturze przedmiotu na temat definicji innowacji, można wskazać na co najmniej trzy obszary, w których znajdujemy różne podejścia proponowane przez badaczy tego zagadnienia. Różnorodność ujęć sprawia, że dla potrzeb rozważań zawartych w monografii warto dokonać reasumpcji kluczowych ustaleń dotyczących istoty innowacji.

Po pierwsze, należy odnotować ewolucję definicji, jaka dokonała się od czasów Schumpetera – prekursora badań nad problematyką innowacyjności. Dokonano rozszerzenia definicji innowacji, uwzględniając jej wymiar społeczny, instytucjonalny czy ekologiczny. O tym, czy nowy pomysł można uznać za innowację, nie przesądza jej bezpośredni efekt ekonomiczny. Oddziaływanie innowacji na gospodarkę może odbywać się także w sposób pośredni.

Po drugie, rozszerzeniu uległ także katalog podmiotów wprowadzających innowacje, są nimi nie tylko przedsiębiorstwa, ale mogą być też: organizacje non profit, uniwersytety, jednostki administracji publicznej. Bez wątpienia kluczowym podmiotem procesu innowacyjnego pozostaje nadal przedsiębiorstwo, gdyż wprowadzone tam nowości mają bezpośrednie skutki dla gospodarki, ale nie jest to jedyny podmiot, gdzie innowacje mogą się pojawić. Najważniejsze jest, aby nowość została zastosowana w praktyce, czyli wdrożona na rynku, przy czym nie chodzi tu wyłącznie o rynek towarów, ale także o rynki: usług, pracy, edukacyjne, finansowe itd.

Po trzecie, w odniesieniu do oryginalności nowego rozwiązania obecnie obowiązuje konsensus, że wystarczającym warunkiem, aby nowość była innowacją, jest to, że nie była ona wcześniej znana w organizacji, w której jest wdrożona (w przedsiębiorstwie, placówce usługowej, jednostce administracji itp.). Za społecznie i ekonomicznie pożądane uważa się nie tylko innowacje pionierskie (przełomowe), które są odkryciem nieznanym wcześniej na świecie, lecz również pomysły będące imitacją i adaptacją rozwiązań zastosowanych w innym miejscu lub czasie.

Odnosząc się natomiast do różnorodnych klasyfikacji innowacji, można wskazać, że w literaturze przedmiotu pojawiło się wiele nowych kryteriów podziału innowacji, takich jak: spojrzenie z punktu widzenia źródeł nowego pomysłu, obszaru, którego nowość dotyczy (np. produkt czy proces), podmiotów uczestniczących w procesie innowacyjnym, skutków innowacji. Niektóre z tych klasyfikacji zazębiają się, co powoduje, że nie ma wyraźnych granic między pewnymi typami innowacji, wyłaniają się także ich nowe podtypy. Syntezę najważniejszych klasyfikacji zawiera tabela 1.3, przy czym lista ta nie wyczerpuje wszystkich możliwości podziału innowacji.

Tabela 1.3. Rodzaje innowacji według różnych kryteriów klasyfikacji

Kryterium podziału

Rodzaje innowacji

Sfera występowania

produktowe

procesowe

marketingowe

organizacyjne

instytucjonalne

społeczne

technologiczne

Poziom nowości (oryginalność)

pionierskie, przełomowe (radykalne)

modernizacyjne (inkrementalne)

Źródło pomysłu

imitacyjne

tworzone z udziałem użytkowników (user-driven innovations)

otwarte

zamknięte

Wpływ na środowisko naturalne

ekologiczne (ekoinnowacje)

Wpływ na problemy rozwoju

oszczędne (frugal innovations)

zmniejszające wykluczenie (inclusive innovations)

Źródło: opracowanie własne.

1.2. Innowacyjność gospodarki

Z definicji innowacji wynika, że nieodłącznie wiąże się ona z przedsiębiorczością, co oznacza jej mikroekonomiczny charakter. Czy można rozszerzyć rozumienie tego zjawiska poza sferę mikroekonomiczną? Czym jest innowacyjność i w jaki sposób można zdefiniować innowacyjność regionów bądź gospodarek narodowych?

Innowacyjność jest terminem używanym niemalże tak często jak innowacja. Czasami stosuje się zamiennie te dwa pojęcia, jednak nie są one tożsame. Innowacja to nowość wdrożona na rynku, natomiast innowacyjność jest pewną zdolnością przedsiębiorstwa bądź organizacji do poszukiwania i wprowadzania na rynek nowych rozwiązań (Pomykalski 2001). Wyróżnia się wiele czynników sprzyjających rozwojowi innowacyjności w organizacji. Do najważniejszych można zaliczyć zasoby ludzkie, w tym: wiedzę zgromadzoną w organizacji, przedsiębiorczość i kreatywność, zasoby rzeczowe (np. nakłady na badania i rozwój, infrastruktura techniczna), powiązania organizacji z otoczeniem (m.in. współpraca). Innowacyjność jest wyrazem nie tylko zasobów i możliwości, lecz także motywacji do twórczego działania. Rozszerzając tę interpretacją i przesuwając się z poziomu przedsiębiorstwa (organizacji) do makroekonomicznej perspektywy (kraju), można mówić o innowacyjności gospodarek.

Warto tutaj odróżnić ujęcie ex ante i ex post. Innowacyjność gospodarki można rozumieć jako zdolność danej gospodarki do tworzenia i wdrażania innowacji, przy czym ex ante jest to możliwość opracowania nowych rozwiązań, natomiast ex post jest to łączny efekt działalności innowacyjnej przedsiębiorstw i innych podmiotów funkcjonujących w danej gospodarce w analizowanym okresie (Weresa 2002, s. 14).

Niektórzy badacze analizują innowacyjność gospodarek na płaszczyźnie koncepcji narodowej zdolności innowacyjnej, która jest swoistym połączeniem spojrzenia ex ante i ex post. Narodowa zdolność innowacyjna oznacza długookresową możliwość tworzenia oraz komercjalizacji innowacji (Stern, Porter, Furman 2002). Główne elementy zdolności innowacyjnej brane pod uwagę to oryginalność innowacji (nowe nieznane wcześniej rozwiązania), ciągły strumień innowacji i ich zastosowanie w praktyce. Koncepcja stanowi pewną syntezę trzech grup ujęć opisujących różne aspekty innowacyjności i konkurencyjności na poziomie makroekonomicznym (Stern, Porter, Furman 2002):

– endogenicznej teorii wzrostu gospodarczego (Romer 1990);

– narodowego systemu innowacji (Nelson red. 1993);

– konkurencyjnych przewag narodów (Porter 1990).

Głównymi determinantami narodowej zdolności innowacyjnej krajów jest sposób i jakość powiązań infrastruktury innowacyjnej danej gospodarki i klastrów produkcyjnych. Na infrastrukturę innowacyjną składają się: zasoby ludzkie, finansowe, instytucje, polityka naukowo-badawcza, edukacyjna i innowacyjna. W obrębie klastrów natomiast powstaje specyficzny klimat dla przedsiębiorczości i innowacji. Wzajemne interakcje tych dwóch elementów są warunkiem do budowania narodowej zdolności innowacyjnej (Stern, Porter, Furman 2002, s. 906).

Koncepcja narodowej zdolności innowacyjnej została ujęta w postaci modelu ekonometrycznego, który zweryfikowano empirycznie dla okresu 1973–1996 dla 17 państw należących do OECD, przy czym do oszacowania modelu wykorzystano zarówno ilościowe wskaźniki rozwoju nauki, techniki i kapitału ludzkiego, jak i jakościowe oceny zebrane w procesie ankietowania (Stern, Porter, Furman 2002, s. 910–911). Pozwoliło to ocenić narodową zdolność innowacyjną wybranych 17 gospodarek, chociaż metodyka ta nie jest pozbawiona pewnych słabości. Definicja narodowej zdolności innowacyjnej nie odróżnia ujęcia ex ante (czy istnieje możliwość tworzenia innowacji) od ujęcia ex post (czy i jakie innowacje powstały w badanym okresie). Zastosowanie koncepcji do badania empirycznego bazuje na łącznym wykorzystaniu mierników wyrażających zarówno nakłady na innowacje, jak i efekty działalności innowacyjnej. Nie zawsze jednak to, co możliwe, zostaje zrealizowane.

W świetle poczynionych uwag warto odróżnić dwie kategorie opisujące innowacyjność gospodarek, takie jak (Weresa 2012):

– zdolność do innowacji, która pozwala na ocenę, jakimi zasobami dysponuje dana gospodarka, aby tworzyć i komercjalizować nowe pomysły,

– pozycja innowacyjna, która opisuje efekty połączenia kreatywności danego narodu z zasobami finansowymi w określonym środowisku ekonomicznym i instytucjonalnym.

Należy również dodać, że w literaturze ekonomicznej innowacyjność gospodarki jest ujmowana najczęściej jako proces o dynamicznym charakterze. Uruchomienie tego procesu, jego przebieg i tempo jest związane z prowadzoną w danym kraju polityką gospodarczą (a zwłaszcza polityką naukową, edukacyjną i innowacyjną). Ponadto elementem sprzyjającym innowacyjności jest wcześniej nagromadzona wiedza i doświadczenie. Ewolucyjny rozwój wiedzy podkreśla m.in. koncepcja akumulacji technologii, w świetle której zmiany technologiczne są rezultatem skumulowanego procesu tworzenia nowych rozwiązań i ich nieustannej adaptacji do warunków produkcji (Soete 1981; Rosenberg 1982). Nawet gdy innowacja jest efektem naśladownictwa i została przeniesiona z innego układu gospodarczego konieczna jest jej integracja z istniejącymi metodami produkcji. Niezbędne są więc zdolności absorpcyjne danej gospodarki.

Analizując innowacyjność na poziomie makroekonomicznym, nie można pominąć zjawiska luki innowacyjnej. Pojęcie to wywodzi się z analiz luki technologicznej, które zaczęły rozwijać się w połowie XX w. w kontekście wyjaśnienia strumieni handlu międzynarodowego (Posner 1961). Luka technologiczna wynika z różnic, jakie istnieją między krajami w zakresie ich zdolności do tworzenia nowych technologii. Te różnice powodują, że w gospodarce światowej ukształtował się podział na kraje innowatorów i imitatorów. Innowatorzy mają zdolność do tworzenia nowych, pionierskich rozwiązań technologicznych, na bazie których rozwija się eksport innowacyjnych produktów. Z upływem czasu technologie upowszechniają się i innowacyjne produkty znajdują naśladowców w krajach wcześniej je importujących. Wówczas luka technologiczna zamyka się w danym obszarze, jednak w tym czasie innowator, mając odpowiednie zaplecze techniczne, wykwalifikowaną kadrę naukową i produkcyjną oraz elastyczność w dostosowywaniu się do zmieniającego się rynku, wprowadza kolejne nowe rozwiązanie i ponownie pojawia się luka technologiczna. Pierwotnie analiza ta odnosiła się do innowacji technologicznych, jednak można ją zastosować do analizy innych rodzajów innowacji – np. marketingowych czy organizacyjnych. Najważniejszym punktem tej koncepcji jest tzw. opóźnienie naśladowcze, czyli czas potrzebny do pojawienia się popytu na dobro w innym kraju niż kraj producenta (opóźnienie popytu) oraz czas potrzebny do imitacji innowacji przez zagranicznych naśladowców (opóźnienie reakcji). Opóźnienie naśladowcze (imitation lag) zapewnia innowatorowi pozycję monopolisty i zyski do czasu imitacji nowego rozwiązania. Kraje-imitatorzy początkowo są importerami innowacji, jednak stopniowo zdobywają nową wiedzę i know-how, co pozwala im na naśladowanie i ewentualnie adaptację nowości do swoich potrzeb oraz ich wdrożenie na własnym rynku, a nawet eksport na inne rynki (Posner 1961, s. 335).

Wykorzystując koncepcję luki technologicznej i rozszerzając ją o pozatechnologiczne aspekty innowacji, można zdefiniować lukę innowacyjną. Luka innowacyjna odnosi się nie tylko do aspektów technologicznych, lecz również czynników pozatechnologicznych oraz wiąże się z absorpcją technologii. Rozpatrywana jest w literaturze przedmiotu w powiązaniu z modelami innowacji (podażowym, popytowym) oraz wynikającą z tych modeli polityką gospodarczą (Kubielas 2009, s. 240–345). Lukę innowacyjną można też definiować na poziomie makroekonomicznym i postrzegać przez pryzmat różnic między krajami w zakresie zaangażowania w rozwój innowacji, bądź ich imitację.

W najszerszym rozumieniu lukę innowacyjną opisują różnice między krajami odnoszące się do zdefiniowanej wcześniej zdolności do innowacji oraz pozycji innowacyjnej (Weresa, 2022, s. 8).

W literaturze przedmiotu nie ma jednej, kompletnej listy wskaźników pomocnych w szacowaniu rozmiarów luki innowacyjnej, jednak można zastosować wskaźniki związane z nakładami na innowacje (np. wydatki na B+R, zasoby kadry naukowo-badawczej) lub z efektami działalności innowacyjnej (np. liczba innowacji, statystyka patentowa). Inną możliwością jest pomiar luki innowacyjnej za pomocą syntetycznego wskaźnika złożonego z wielu różnych mierników nakładu i wyniku (np. syntetycznego indeksu innowacyjności stosowanego przez Komisję Europejską do oceny innowacyjności państw).

Reasumując, badanie innowacyjność gospodarki obejmuje wiele różnych płaszczyzn. Popyt, struktura przemysłowa, zdolność technologiczna, polityka gospodarcza państwa to czynniki, które determinują innowacyjność gospodarek, różne zaś ich kombinacje wpływają na różnice w poziomach innowacyjności krajów.

1.3. Wewnętrzne i zewnętrzne czynniki innowacyjności

Według Petera F. Druckera (2007) dwie główne kategorie źródeł innowacji to czynniki występujące wewnątrz organizacji oraz znajdujące się w otoczeniu przedsiębiorstwa. Do wewnętrznych źródeł innowacji można zaliczyć (Drucker 2007, s. 33–79):

– nieoczekiwane zdarzenia, które prowadzą do przypadkowo dokonanych odkryć,

– istnienie niezgodności między rzeczywistością a planowanymi działaniami,

– potrzebę zmian i sukcesu (ulepszenia procesu), motywującą do poszukiwań nowych rozwiązań,

– zmiany w strukturze rynku lub branży.

Kolejne trzy źródła innowacji są związane ze zmianami zachodzącymi w otoczeniu przedsiębiorstwa, organizacji lub nawet całej branży. Do tej kategorii zalicza się (Drucker 2007, s. 80–117):

– zmiany demograficzne, które mają znaczący wpływ na wiele aspektów działalności przedsiębiorstwa (np. struktura i profil konsumentów, sytuacja na rynku pracy zasoby potencjalnych pracowników i ich kwalifikacje),

– zmiany w postrzeganiu świata, systemach wartości i nastrojach (wymuszające dostosowanie do nowych potrzeb i gustów konsumentów),

– nową wiedzę naukową i inną, która jest źródłem innowacji wymagającym zwykle stosunkowo dużych nakładów i ochrony.

Bazując na klasyfikacji Druckera, można stwierdzić, że źródła innowacji w dużej mierze mają charakter niezależny od organizacji. Działania innowacyjne są niejednokrotnie reakcją na zmiany zachodzące w otoczeniu przedsiębiorstwa. Warto również podkreślić kluczową rolę analizy w procesie tworzenia innowacji. Potrzebne jest właściwe zrozumienie zachodzących przemian, a następnie odpowiednie przygotowanie się do nich. Warto również zwrócić uwagę na znaczenie kreatywności, która jest niezbędna do powstania innowacji. Można wyróżnić dwa rodzaje kreatywności: adaptacyjną i innowacyjną. Pierwszy rodzaj kreatywności charakterystyczny jest dla pracowników, którzy przyczyniają się do rozwoju firmy przez doskonalenie swoich kwalifikacji i adaptację istniejących rozwiązań. Drugi rodzaj kreatywności natomiast oznacza odkrycie zupełnie nowych, przełomowych produktów, procesów, rozwiązań organizacyjnych czy metod marketingowych, które służą budowaniu przewag konkurencyjnych przedsiębiorstwa.

Warto również zwrócić uwagę na rolę rynku w procesach innowacyjnych. Wprawdzie rozwijane obecnie systemowe podejście do innowacji akcentuje znaczenie nierynkowych instytucji i procesów w rozwoju innowacji, to kluczowe są jednak procesy rynkowe, systemy innowacji bowiem są w nich osadzone, a rynkowe i nierynkowe elementy uzupełniają się wzajemnie (Metcalfe, Ramlogan 2006, s. 8–9). Najważniejsze źródła innowacji związane z rynkiem, na którym działa przedsiębiorstwo, to informacje, wiedza i inspiracja pozyskane od nabywców, konsumentów, kooperantów i konkurentów.

Innowacja jest związana z procesem gospodarczym i zdolnością przedsiębiorcy do rozpoznania sygnałów płynących z rynku, a następnie oceną, czy dzięki zastosowaniu technicznych lub organizacyjnych innowacji nowa działalność może zastąpić istniejący stan rzeczy. Pewną rolę w tym procesie odgrywa też instytucjonalny porządek istniejący w danym kraju, polityka gospodarcza może być czynnikiem zachęcającym do innowacji, a nawet ich źródłem. Na przykład zgodnie z tzw. Hipotezą M. Portera regulacje dotyczące ochrony środowiska mogą zachęcać do wprowadzania ekologicznych nowinek, nawet jeśli są one droższe od tradycyjnych rozwiązań (Porter. Linde, 1995). Ważne są zatem również instytucjonalne czynniki sprzyjające innowacjom. Jeśli siły polityczne bądź regulacje gospodarcze ograniczają przedsiębiorczość, to nie można oczekiwać eksperymentów innowacyjnych. W gospodarce rynkowej odpowiednie instytucje mają za zadanie motywować przedsiębiorców do podejmowania wyzwań innowacyjnych (Metcalfe, Ramlogan 2006, s. 8).

Inne ujęcie źródeł innowacji w przedsiębiorstwie bazuje na kryterium podmiotowym, odnosząc się do odpowiedzi na pytanie, gdzie narodził się nowy pomysł lub skąd pochodziła inspiracja do innowacji. Według takiej klasyfikacji jako źródła innowacji wymienia się (Smith 2010, s. 88):

– indywidualnych wynalazców,

– korporacje,

– użytkowników,

– pracowników,

– outsiderów,

– efekty spill-over,

– potrzebę procesu.

Klasyfikacja ta jest próbą spojrzenia na rodzaje innowacji od strony autorstwa nowego pomysłu w powiązaniu z pochodzeniem inspiracji, która przyczyniła się do powstania nowości. W tym ujęciu przyjmuje się, że indywidualny wynalazca zainspirowany przez czynniki zewnętrzne (np. obserwację życia codziennego, uprawianie sportu, hobby) staje się twórcą nowego rozwiązania niezależne od organizacji, w której jest zatrudniony, i opracowuje swój pomysł w domu, aby następnie zaprezentować nowość na rynku. Przykładem innowacji opracowanej przez indywidualnych wynalazców może być oscylator dźwiękowy – pomysł, który opracowali i wdrożyli dwaj studenci Uniwersytetu Stanforda, William Hewlett i David Packard. Wynalazek, który zagwarantował sukces założonej przez nich firmie, powstał w garażu i dlatego niekiedy określa się to jako „garażowy” model innowacji (Smith 2010, s. 89).

Uznanie korporacji za źródło nowych rozwiązań nawiązuje do schumpeterowskiego rozumienia innowacji, jeśli przyjmie się, że do działalności innowacyjnej niezbędne są znaczące nakłady na badania i rozwój. Może o tym decydować specyfika danej branży (Pavitt 2005, s. 90). Na przykład w branżach chemicznej czy farmaceutycznej wynalazki powstają najczęściej w laboratoriach jako efekt nakładów na B+R.

Użytkownicy jako źródło innowacji pojawiają się w scharakteryzowanej koncepcji popytowego podejścia, gdy użytkownik (konsument) jest autorem pomysłu lub inspiruje do jego powstania (tzw. user driven innovations) (von Hippel 2005; 2017; Sichel, von Hippel, 2021). Rewolucja cyfrowa zwiększyła możliwości zaangażowania użytkowników w tworzenie innowacji. Znaczenie użytkowników jako źródła innowacji jest zróżnicowane branżowo. W niektórych branżach jest ono większe niż w innych. Do takich branż zalicza się np. (Smith 2010, s. 92):

– branża oprogramowania,

– systemy informacji bibliotecznej,

– produkcja rowerów górskich,

– odzież i sprzęt sportowy,

– sprzęt sportowy do uprawiania sportów ekstremalnych.

Badania empiryczne prowadzone metodą ankietową w 10 krajach dowiodły również, że istnieją różnice między krajami pod względem zaangażowania użytkowników w tworzenie innowacji. Liderami pod tym względem są Rosja oraz Szwecja. Chiny i Korea Południowa znajdują się na najniższym poziomie wśród badanych krajów, jeśli chodzi o innowacje tworzone przez użytkowników, a Stany Zjednoczone i Kanada znajdują się mniej więcej pośrodku stawki (Von Hoppel, 2021, s. 641).

Pracownicy są nadal niedocenionym źródłem innowacji, a o ich roli w kontekście wprowadzania zmian wspominał już Adam Smith w swojej najbardziej znanej pracy pt. Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów opublikowanej po raz pierwszy w 1776 r. Zwraca w niej uwagę na to, że pracownicy, będąc zaangażowani w wykonywanie swoich zadań, często znajdują lepsze sposoby ich realizacji (Smith 1776, wydanie z 2013, s. 15).

Według większości ujęć teoretycznych innowacyjne przedsiębiorstwo, jego strategia, zasoby finansowe i ludzkie oraz struktura organizacyjna są ze sobą powiązane, a innowacje są zjawiskiem dynamicznym i rezultatem procesów uczenia się. Aby zrozumieć innowacyjną firmę, potrzebna jest analiza procesu uczenia się. Polega ona na określeniu relacji między wiedzą nieskodyfikowaną i ucieleśnioną w indywidualnych pracownikach a wspólnymi zdolnościami zespołów, między tym, co znane w danym miejscu i czasie, a tym, jak wiedza akumuluje się w dłuższym okresie. Ponadto pewien wpływ na procesy uczenia się pracowników ma kontekst społeczny, przy czym istnieją znaczne różnice w tym zakresie między krajami, regionami, a nawet branżami.