dla Joan Weber i Carla Webera
dla moich drogich przyjaciół, doktor Joan Weber i doktora Carla Webera, którzy od lat są wzorem przywództwa w edukacji i medycynie, z wspaniałomyślnością, wdziękiem i współczuciem

Dane oryginału

Robert DiYanni

Critical and Creative Thinking. A Brief Guide for Teachers

Copyright © 2016 John Wiley & Sons, Inc.

All Rights Reserved. This translation published under license with the original publisher John Wiley & Sons, Inc.

Recenzent

Przemysław Staroń

Projekt okładki i stron tytułowych

Michał Bator

Wydawcy

Bartłomiej Nawrocki

Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor

Monika Bielska-Łach

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Magdalena Wojtas / 88em.eu

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by

Wydawnictwo Naukowe PWN

Warszawa 2016

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r.

(wyd. I)

ISBN 978-83-01-18773-6

Wydawnictwo Naukowe PWN

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Spis treści

PRZEDMOWA

PODZIĘKOWANIA

O STRONIE WWW

CZĘŚĆ I
WPROWADZENIE DO MYŚLENIA KRYTYCZNEGO I KREATYWNEGO

1. PODSTAWOWE POJĘCIA MYŚLENIA KRYTYCZNEGO

CZYM JEST MYŚLENIE KRYTYCZNE?

NAWYKI UMYSŁU

DLACZEGO NAWYKI INTELEKTUALNE I CHARAKTER MAJĄ ZNACZENIE

POKONYWANIE PRZESZKÓD W MYŚLENIU

MODEL MYŚLENIA KRYTYCZNEGO

SKĄD WIESZ TO, CO WIESZ

POSTRZEGANIE I WIEDZA

BYCIE W BŁĘDZIE

DLACZEGO BŁĘDY SIĘ UTRZYMUJĄ

ZASTOSOWANIA

WYKAZ ŹRÓDEŁ

Podrozdział 1: Fakty i wiedza

2. PODSTAWOWE POJĘCIA MYŚLENIA KREATYWNEGO

CZYM JEST MYŚLENIE KREATYWNE

SZUKANIE ALTERNATYWY I MOŻLIWOŚCI

ODWRACANIE RELACJI

TWÓRCZA WYMIANA

PRZEKIEROWANIE UWAGI

ZAPRZECZANIE NEGATYWOM

KREATYWNY NAWYK

KREATYWNA PEWNOŚĆ

KREATYWNA KRADZIEŻ

KREATYWNA ZBRODNIA

KREATYWNE PYTANIA

ZASTOSOWANIA

WYKAZ ŹRÓDEŁ

Podrozdział 2: Nieustająca ciekawość

CZĘŚĆ II
MYŚLENIE KRYTYCZNE I TWÓRCZE W PRAKTYCE

3. PRZEMIANA W KRYTYCZNEGO I KREATYWNEGO MYŚLICIELA

PRZEMIANA W KRYTYCZNEGO MYŚLICIELA

STANDARDY INTELEKTUALNE JAKO WYTYCZNE DLA KRYTYCZNEGO MYŚLICIELA

JĘZYK I MYŚLI

DONIESIENIA, WNIOSKI I OSĄDY

WYSTĘPOWANIE I SIŁA METAFORY

INNOWACJA PRZEZ ANALOGIĘ

STAWANIE SIĘ KREATYWNYM MYŚLICIELEM

WYKSZTAŁCANIE KREATYWNEGO NAWYKU

SKUPIENIE

KREATYWNOŚĆ SOLOWA I GRUPOWA

POJĘCIA JAKO NARZĘDZIA POZNAWCZE

ZASTOSOWANIA

WYKAZ ŹRÓDEŁ

Podrozdział 3: Ucieleśnianie doświadczenia

4. STRATEGIE I ZASTOSOWANIA MYŚLENIA KRYTYCZNEGO

NATURA ARGUMENTU

TEZY, DOWODY I ZAŁOŻENIA

DOWODY: KONKLUZJE I GWARANCJE

WNIOSKOWANIE INDUKCYJNE I DEDUKCYJNE

SHERLOCK HOLMES JAKO LOGICZNY MYŚLICIEL

SYLOGIZMY, ENTYMEMATY I ARGUMENTY

ARGUMENT I AUTORYTET

ARGUMENT I ANALOGIA

ARGUMENT I PRZYCZYNOWOŚĆ

PRZYCZYNOWOŚĆ, ZBIEG OKOLICZNOŚCI I KORELACJA

DALSZE KONSEKWENCJE PRZYCZYNOWE

ZASTOSOWANIA

WYKAZ ŹRÓDEŁ

Podrozdział 4: Mieszanie sztuki z nauką

5. STRATEGIE I ZASTOSOWANIA MYŚLENIA KREATYWNEGO

NAJPIERW WYOBRAŹNIA

WYOBRAŹNIA, KREATYWNOŚĆ I INNOWACJA

OGRANICZENIA WYOBRAŹNI

ZDOLNOŚCI MYŚLENIA WYOBRAŻENIOWEGO

DLACZEGO POMYSŁY SĄ WAŻNE

SKĄD CZERPAĆ POMYSŁY?

KREATYWNE WALNIĘCIE

BYCIE PRAKTYCZNYM / UPRAWIANIE „CO-JEŚLIZMU”

ŁĄCZENIE

WYKORZYSTYWANIE PARADOKSÓW

MYŚLENIE O TYM, CO NIE DO POMYŚLENIA

ZASTOSOWANIA

WYKAZ ŹRÓDEŁ

Podrozdział 5: Łączenie powiązań

CZĘŚĆ III
STOSOWANIE MYŚLENIA KRYTYCZNEGO I KREATYWNEGO

6. MYŚLENIE DECYZYJNE. PODEJMOWANIE KRYTYCZNYCH DECYZJI

PODEJMOWANIE DECYZJI

AFEKTYWNE PROGNOZOWANIE

WGLĄD W PROCESIE DECYZYJNYM

DECYZJE INSTYTUCJONALNE

ZACHĘTY I DECYZJE

DECYZYJNOŚĆ

PODEJMOWANIE TRUDNYCH DECYZJI

GRUPOWE PODEJMOWANIE DECYZJI

ZASTOSOWANIA

WYKAZ ŹRÓDEŁ

Podrozdział 6: Radzenie sobie z niejednoznacznością

7. MYŚLENIE ETYCZNE. PODEJMOWANIE ETYCZNYCH DECYZJI

PODSTAWOWE KONCEPCJE ETYCZNE

ETYKA, WARTOŚCI I CNOTY

ETYCZNA WYOBRAŹNIA

KOSMOPOLITYZM I ETYKA GLOBALNA

TECHNOLOGIA I ETYKA

ETYKA INFORMACJI

ETYCZNE DECYZJE

ETYCZNE PROWOKACJE

ZASTOSOWANIA

O Autorze

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Spis treści

PRZEDMOWA

PRZEDMOWA

Gdy rozmyślamy o myśleniu, często najpierw do głowy przychodzi jego „krytyczna” odmiana. Świat bardzo ceni sobie myślenie krytyczne – i ma ku temu ważkie powody. Myślenie krytyczne obejmuje analizę i ewaluację, interpretację i osąd. Myślenie krytyczne ma podstawowe znaczenie dla nadawania światu sensu i rozumienia samych siebie.

Ograniczanie myślenia wyłącznie do rozumowania krytycznego jest jednak nie tylko redukcjonistyczne, lecz także niebezpieczne. Chcąc wspierać i uzupełniać myślenie krytyczne, potrzebujemy myślenia „kreatywnego” – formy rozumowania wyobrażeniowego, prowadzącej do wyłaniania się nowych pomysłów, twórczości i innowacji. Myślenie kreatywne także jest w świecie cenione. Uzupełnia i dopełnia myślenie krytyczne. Każda postać myślenia w pojedynkę, nieuzupełniona o tę drugą, jest nieadekwatna. Ludzie myślący całościowo generują nowe pomysły i poddają je krytycznej ocenie.

Opanowanie umiejętności myślenia krytycznego i kreatywnego może zmienić twoje życie osobiste i prywatne. Rozwój możliwości krytycznych i twórczych zwiększa pewność siebie, pogłębia rozumienie i podnosi poziom osiągnięć. Dobre myślenie poszerza percepcję i wzbogaca intelektualnie i emocjonalnie.

Z kolei nieumiejętność myślenia ogranicza zakres, głębię i intensywność życiowych doświadczeń. Nieumiejętność dobrego myślenia ogranicza też potencjalne osiągnięcia. Ta książka pomoże takie ograniczenia pokonać.

W książce przedstawione jest możliwe podejście do fuzji myślenia krytycznego i kreatywnego, daje ona też serię okazji do przemyślenia szerokiego zakresu tematów. Zawiera zarówno ogólne wytyczne, jak i konkretne techniki poprawiające twój proces myślenia oraz myślenie twoich uczniów. Podaję pod rozwagę podsumowanie i syntezę podstawowych koncepcji, które opracowałem na podstawie mnóstwa źródeł.

Kilka słów o strukturze książki. Część pierwsza wprowadza najważniejsze pojęcia i koncepcje krytycznego i kreatywnego myślenia. Część druga dostarcza okazji do ćwiczeń. Część trzecia odnosi oba rodzaje myślenia do procesu podejmowania decyzji oraz kwestii etycznych. Sześć podrozdziałów wyodrębnia podstawowe strategie rozwijania myślenia wyższego rzędu. Każda strategia powiązana jest z jednym z myślowych nawyków Leonarda da Vinci.

Uczenie się o różnych sposobach myślenia, o których piszę w tej książce, to jedno; czymś innym jest natomiast wykształcenie umiejętności ich stosowania. Żeby maksymalnie wykorzystać treść tej książki, należy starannie opracować proponowane na końcu rozdziałów zastosowania i przykłady. Wybierz kilka wątków do własnych przemyśleń na piśmie.

Nic nie jest ważniejsze od wykształcenia umiejętności dobrego przemyślenia złożonych kwestii i pytań. Ta publikacja została opracowana właśnie po to, by ci w tym pomóc, wesprzeć cię w rozwijaniu krytycznego i kreatywnego myślenia. Siła takiego myślenia może zmienić sposób, w jaki spostrzegasz siebie, jak rozumiesz innych i jak doświadczasz otaczającego cię świata. I może pomóc ci dokonać podobnej zmiany w życiu twoich uczniów.