Projekt okładki i stron tytułowych: Przemysław Spiechowski

Ilustracja na okładce: Berg Dmitry, r.classen/Shutterstock

Wydawca: Adam Filutowski

Koordynator ds. redakcji: Adam Kowalski

Redaktor: Danuta Kamińska-Hass

Produkcja: Mariola Grzywacka

Dział reklamy: Magdalena Bystrzycka (magdalena.lewocka@pwn.pl)Urszula Obrycka (urszula.obrycka@pwn.pl)

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

Recenzenci: prof. dr hab. inż. Piotr Dela, Akademia Kaliska

dr hab. inż. Jerzy Kosiński, prof. AMW

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2024

ISBN 978-83-01-23407-2

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024r. (Wydanie I)

Warszawa 2024

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

WSTĘP

Tematyka OSINT-u, czyli wywiadu otwartoźródłowego (od ang. Open-Source Intelligence) była obecna w działaniach militarnych i wywiadowczych od wielu stuleci, jednak dopiero rozwój możliwości rozpoznania, w tym Internetu, sprawił, że dzisiaj jest ona bardzo szeroko wykorzystywana, także w obszarze biznesu i bezpieczeństwa osobistego. Rozwój usług internetowych, wkraczających praktycznie w każdą dziedzinę życia ludzkiego, sprawił, że temat wyszukiwania i analizy ogólnodostępnych informacji stał się przedmiotem zainteresowania wielu instytucji i osób, niezależnie od ich profilu czy legalności prowadzonych działań. Przykłady dziennikarskich śledztw związanych z konfliktami czy łamaniem praw człowieka spopularyzowały termin OSINT. Jednak, jak pisze Michael Bazzell w swojej książce Open Source Intelligence Techniques. Resources for Searching and Analyzing Online Information: „(...) OSINT może mieć różne znaczenie dla różnych osób. Oficjalnie jest zdefiniowany jako rozpoznanie wypracowane na podstawie publicznie dostępnych informacji, które są zbierane, przetwarzane i rozpowszechniane w określonym czasie dla odpowiedniego odbiorcy w celu odniesienia się do konkretnego wymagania wywiadowczego. Dla CIA może to oznaczać informacje pozyskane z zagranicznych przekazów medialnych. Dla prawnika mogą to być dane pozyskane z oficjalnych dokumentów rządowych, które są publicznie dostępne. Dla większości osób są to powszechnie dostępne materiały pozyskane z Internetu”[1].

Wykorzystanie rozpoznania bazującego na ogólnodostępnych źródłach informacji jest obecnie powszechnie stosowanym podejściem w wielu obszarach: biznesowym, dochodzeniowym, dziennikarskim, a także w prywatnych działaniach pojedynczych osób. Mnogość i łatwość dostępu do narzędzi ułatwiających tego typu działania, a także szeroki wachlarz szkoleń i materiałów edukacyjnych dostępnych w Internecie powoduje, że konieczna staje się analiza wpływu opisywanego zjawiska na bezpieczeństwo zarówno na poziomie technologii, jak i osób.

Częstym błędem w określaniu czym właściwie jest OSINT jest jego spłycanie wyłącznie do wyszukiwania danych w Internecie, zazwyczaj z ograniczeniem do wyszukiwarki Google. Równie ważna jest archiwizacja zebranych danych w celu ich późniejszej analizy i zaraportowania, gdyż dopiero stworzona na ich podstawie informacja, której nadano kontekst, może być uznawana za dane wywiadowcze. Jak wskazuje Bazzell „znalezienie dostępnych za darmo informacji w Internecie nie stanowi ostatniego kroku analizy OSINT-owej. (...) Niezależnie od tego, czy dane są pozyskiwane w ramach śledztwa, weryfikacji danych bądź identyfikacji pracowników zagrażających organizacji, konieczne jest udokumentowanie wszystkich odkrytych informacji. Nie można polegać jedynie na informacji w sieci, która może w pewnym momencie stamtąd zniknąć. Strona internetowa może zostać zdjęta lub informacje mogą zostać usunięte. Dlatego należy zachowywać wszystkie wartościowe informacje po ich wyszukaniu”[2].

Problem rzetelnej analizy pozyskanych już informacji stanowi wyzwanie dla analityków, którzy powinni być odpowiednio wykształceni nie tylko merytorycznym, ale także pod względem błędów poznawczych i niedoskonałości ludzkiego rozumowania, gdyż mogą one mieć znaczący wpływ na wyniki uzyskane w ramach pracy analitycznej. Dlatego tak ważne jest uwzględnienie tych aspektów w ramach prowadzenia OSINT-u.

W środowisku Sojuszu Północnoatlantyckiego istnieje rozróżnienie określeń wywiad i rozpoznanie, odpowiadających angielskiemu sformułowaniu intelligence. Pierwsze z nich jest stosowane w odniesieniu do działań na szczeblu taktycznym i taktyczno-operacyjnym, podczas gdy drugie oznacza działania na poziomie resortowym i rządowym[3]. Na potrzeby niniejszej książki, która obejmuje w ogromnej większości zakres działań cywilnych, niepodlegających nomenklaturze wojskowej, przyjęto zamienność powyższych terminów jako oznaczających działania mające na celu zdobywanie informacji. Określenie wywiad zostało użyte w kontekście informacji wywiadowczych, natomiast instytucje zdobywające i analizujące te informacje są nazywane instytucjami wywiadowczymi.

Wywiad oparty na otwartych i ogólnodostępnych źródłach czerpie swoje początki z działalności takich służb, jak brytyjskie BBC Monitoring Service czy amerykańska agencja Foreign Broadcast Monitoring Service (FBMS). BBC Monitoring Service została utworzona w sierpniu 1939 roku, a więc krótko przed wybuchem II wojny światowej, podczas której zajmowała się głównie zbieraniem i jak najszybszą analizą informacji o wydarzeniach z całego świata. Pierwsze próby monitorowania przekazów radiowych prowadzone przez BBC pod koniec lat 30. XX wieku miały na celu głównie dostosowanie własnych programów do treści nadawanych przez inne państwowe rozgłośnie, jednak wybuch wojny zmienił kierunek tych działań i zorientował je na nasłuch propagandowych przekazów, prowadzonych przez takie kraje, jak Niemcy czy Włochy. John Beresford odpowiedzialny za procesy planistyczne w brytyjskim Ministerstwie Informacji wskazywał we wrześniu 1938 roku, że radiowe przekazy propagandowe tych krajów powinny być ciągle monitorowane, gdyż – jak wynikało z wniosków wyciągniętych z przebiegu I wojny światowej – te same mechanizmy były używane również tym razem i wskazywały na możliwość doprowadzenia do kolejnej wojny[4]. Dalszy przebieg zdarzeń w Europie pokazał, że podejrzenia te były jak najbardziej podstawne.

Pierwszych pracowników BBC Monitoring Service rekrutowano między innymi spośród aktualnej kadry BBC, legitymującej się znajomością języków obcych. W celu otrzymania angażu, kandydaci musieli wysłuchać nagrań zarówno o doskonałej, jak i o słabej jakości i napisać na tej podstawie podsumowanie w określonym czasie. Języki, w których specjalizowały się nowo przyjęte osoby, to: niemiecki, włoski, hiszpański, portugalski, francuski i arabski[5].

Wartym zaznaczenia jest fakt zaangażowania przez BBC Monitoring (już w 1942 roku) wielu osób do wspólnego wysiłku na rzecz lepszego zobrazowania obszarów Europy pogrążonych w wojnie – w szczególności wybrzeży kontynentu (od Norwegii aż po Pireneje). Po apelu przekazanym przez BBC, słuchacze brytyjscy przekazali około 80 tysięcy fotografii z różnych zakątków Europy, tworząc pierwszą tego typu bibliotekę obrazową[6]. Umożliwiło to pracownikom Royal Air Force (RAF) stworzenie trójwymiarowych modeli terenu oraz późniejsze dobranie odpowiednich miejsc desantu[7].

Po zakończeniu II wojny światowej BBC Monitoring dalej rozwijało się i prowadziło swoje działania nasłuchowe mające na celu monitorowanie i analizę przekazów (już nie tylko radiowych, ale także telewizyjnych, prasowych, internetowych i pochodzących z agencji prasowych), między innymi podczas zimnej wojny i upadku Związku Radzieckiego, a także w trakcie wojny w Jugosławii i konfliktów na Bliskim Wschodzie.

Z kolei amerykańska agencja FBMS została zatwierdzona do działania przez administrację prezydenta Franklina D. Roosevelta w lutym 1941 roku. Podczas II wojny światowej agencja FBMS zajmowała się monitorowaniem informacji nadawanych przez zagraniczne źródła w celu oceny ewentualnych zagrożeń ze strony przeciwnika. Dzień przed atakiem na Pearl Harbor, 6 grudnia 1941 roku, FBMS wydała swój pierwszy raport analityczny, w którym ostrzegała przed wzrostem niebezpiecznych sygnałów dochodzących ze strony japońskiej. Dopiero w związku z tymi wydarzeniami znaczenie agencji zostało zauważone, a jej nazwa została zmieniona na Foreign Broadcast Intelligence Service (FBIS)[8]. Jednym z przykładów świadczących o możliwych zastosowaniach analizy danych pochodzących z ogólnodostępnych źródeł informacji jest stwierdzona na podstawie takiej analizy rzekoma korelacja pomiędzy cenami pomarańczy w Paryżu a skutecznością ataków bombowych na mosty kolejowe w trakcie II wojny światowej[9]. Zatem nawet z pozoru nieistotne informacje, dostępne dla każdego obywatela, mogą stanowić element wywiadu.

Wraz z końcem II wojny światowej i rozformowaniem amerykańskiego Biura Służb Strategicznych (ang. Office of Strategic Services, OSS), FBIS została w roku 1946 przemianowana na Foreign Broadcast Information Service (zatem skrót nazwy pozostał niezmieniony) i stała się częścią CIA. Od tego momentu zajmowała się także monitorowaniem agencji prasowych, a od 1967 roku jej działalność rozszerzono o zagraniczne massmedia – radio, telewizję i prasę.

Po atakach z 9 września 2001 roku w raporcie[10] komisji powołanej do badania tych wydarzeń została wyartykułowana potrzeba utworzenia osobnej agencji w ramach struktur CIA – Open Source Agency. Poskutkowało to utworzeniem w 2005 roku komórki Open Source Center (OSC), której zadaniem była analiza informacji pochodzących z Internetu, baz danych, prasy, radia, telewizji, filmów, danych geoprzestrzennych, zdjęć oraz innych obrazów dostępnych komercyjnie, a także podnoszenie kwalifikacji kadry w celu lepszego wykorzystania tych informacji. FBIS została włączona w szeregi nowo powstałej komórki CIA, która od roku 2015 nosi nazwę Open Source Enterprise (OSE) i podlega pod Dyrektoriat Innowacji Cyfrowych.

W 2006 roku Departament Obrony USA sformalizował definicję OSINT-u jako „wywiadu opartego na publicznie dostępnych informacjach, które są zbierane, wykorzystywane i rozpowszechniane w określonym wymiarze czasowym odpowiednim odbiorcom w celu zaspokojenia konkretnych potrzeb wywiadowczych”[11]. W glosariuszu NATO definicja OSINT-u została przedstawiona jako „dane wywiadowcze pochodzące zarówno z publicznie dostępnych informacji, jak i innych jawnych informacji o ograniczonym rozpowszechnianiu lub dostępie”[12].

Współcześnie OSINT jest wykorzystywany nie tylko w ramach działań wojskowych, choć w tym obszarze – ze względu na swoją genezę – jest on niezmiernie ważnym źródłem informacji. Można zaryzykować stwierdzenie, że obecnie na arenie międzynarodowej przewaga informacyjna jest równie ważna, jak przewaga w zakresie broni konwencjonalnej. Poza zastosowaniem wojskowym, OSINT odgrywa także ogromną rolę w działaniach organów ścigania, detektywów, dziennikarzy (w tym dziennikarzy śledczych), organizacji rządowych i pozarządowych oraz w szeroko pojętym biznesie. W ramach tego ostatniego obszaru OSINT nie tylko umożliwia analizę rynku i działań konkurencji, ale także pokazuje, w jaki sposób zabezpieczyć swoją infrastrukturę w przypadku wykrycia możliwych wektorów ataków (jak chociażby monitorowanie obecności adresów email w bazach danych z wycieków lub weryfikacja fizycznej możliwości ataku na budynki firmy w określonej lokalizacji).

Zauważalny w ostatnich latach wzrost zainteresowania wywiadem otwartoźródłowym jest spowodowany wieloma czynnikami, spośród których można wymienić: ciągły rozwój i wykorzystywanie mediów społecznościowych, powstawanie portali umożliwiających zdobywanie nowych umiejętności poprzez zadania konkursowe, rozwój społeczności internetowych skupionych wokół tematu OSINT-u oraz pandemię COVID-19, która sprawiła, że wiele wydarzeń (takich jak konferencje, szkolenia i wykłady) zmieniło formę na zdalną, co znacznie ułatwiło zainteresowanym osobom czerpanie z nich nowej wiedzy, niezależnie od miejsca zamieszkania i możliwości podróżowania. Nie bez wpływu pozostaje też zainteresowanie mediów sprawami interesujących śledztw OSINT-owych, co przełożyło się na stworzenie seriali dokumentalnych oraz programów, które w efekcie bardzo spopularyzowały tę tematykę.

Wskazany wzrost zainteresowania dotyczy nie tylko osób prywatnych, które oprócz rozwijania własnych zainteresowań wykorzystują w praktyce zdobyte umiejętności (np. do analizy fake newsów, weryfikacji osób, z którymi zaczynają się spotykać, zatrudnianych opiekunek do dzieci, trenerów itp.), ale także firm i instytucji, które w narzędziach i technikach OSINT-owych widzą możliwości sprawdzenia planowanych do zatrudnienia pracowników oraz weryfikacji informacji lub analizy wykroczeń i przestępstw – te możliwości są często wykorzystywane np. przez organizacje broniące praw człowieka, agencje prasowe oraz stróżów prawa. Szczególnie w ostatnich latach można zaobserwować powrót do dziennikarstwa śledczego w zakresie analizy i weryfikacji prawdziwości publikowanych (zwłaszcza w Internecie) informacji.

Niestety zauważalne są także negatywne skutki nagłego wzrostu zainteresowania tematyką OSINT-u, zarówno jeśli chodzi o osoby prywatne, jak i firmy. Wiele z nich zrównuje OSINT z efektywnym wyszukiwaniem informacji (zazwyczaj ograniczając się do wyszukiwarki Google), pomijając całkowicie wysiłek, jaki należy włożyć w procedury rozpoznania oraz odpowiednią analizę zebranych informacji, które stanowią bardzo ważny aspekt działań wywiadowczych. Ekspozycja wielu informacji w Internecie umożliwia wykorzystywanie ich przeciwko konkretnym osobom przez ich wrogów (lub nawet w formie żartów), a także budowanie na ich podstawie baz marketingowych lub ataków, np. phishingowych[13].

Dziedziną OSINT-u aktualnie najczęściej uznawaną za najlepiej rozwiniętą jest pozyskiwanie informacji z mediów klasycznych i społecznościowych. Za przyczynę takiego stanu rzeczy można uznać: rozwój narzędzi do skanowania zasobów Internetu (w tym aplikacji do automatycznego skanowania), dużą ilość informacji możliwych do pozyskania z mediów społecznościowych, a także szybki rozwój wspomnianych narzędzi. Praktycznie w każdym tygodniu powstają nowe narzędzia lub są udostępniane aktualizacje już istniejących, rozszerzające ich możliwości. Oprócz samego wyszukiwania informacji, kluczowe są funkcjonalności automatycznej archiwizacji pozyskanych danych, co znacznie ułatwia pracę. Jednocześnie – pomimo dużego znaczenia narzędzi – nie oznacza to automatycznie, że wspomniana dziedzina rozpoznania otwartoźródłowego ma aktualnie największe znaczenie, a jedynie wskazuje dużą dynamikę jej rozwoju.

Innym rozwijającym się obszarem OSINT-u jest geolokalizacja, co jest związane zarówno z aktywnym wykorzystywaniem tego typu umiejętności w przypadku analizy informacji z obszarów konfliktów i wojen, jak i z uwagi na łatwość skorzystania z niej w przypadku działań służbowych i prywatnych (np. wyszukiwanie nieruchomości wystawionych na sprzedaż wykonywane jedynie z wykorzystaniem ich zdjęć).

Trudno jest jednoznacznie wskazać konkretny obszar, który jest najlepiej rozwinięty, gdyż – podobnie jak w przypadku innych dziedzin – w zakresie OSINT-u działa wiele osób z szeroką wiedzą na temat rozpoznania, ale specjalizujących się w określonym, wąskim przedmiocie działań OSINT-owych. Obecność wielu ekspertów dziedzinowych w środowisku specjalistów OSINT-owych stanowi bazę do wykorzystania ich unikalnych zdolności i sposobów pracy w ramach potrzeb artykułowanych przez podmioty rynkowe i wymagania klientów.

Charakterystyka rozpoznania OSINT-owego w obecnych czasach jest często związana ze źródłami i narzędziami internetowymi, dlatego dynamika ich zmian jest bardzo duża, co wpływa na możliwość czasowej dezaktualizacji niektórych z opisywanych w niniejszej książce narzędzi i źródeł informacji lub znaczną zmianę ich dostępnego zakresu.

1

CHARAKTERYSTYKA METOD POZYSKIWANIA INFORMACJI Z OTWARTYCH ŹRÓDEŁ

Przenoszenie coraz większej liczby aspektów ludzkiego życia do Internetu zmieniło metody prowadzenia śledztwa wykorzystujące dane z otwartych, ogólnodostępnych źródeł. Dotychczasowe przeglądanie doniesień prasowych, transmisji telewizyjnych i radiowych zostało zastąpione monitorowaniem mediów społecznościowych i portali internetowych dostarczających informacji na wybrany temat. Udostępnianie przez wiele osób praktycznie każdego szczegółu swojego prywatnego i zawodowego życia w sieci umożliwiło lepsze rozeznanie biznesowe w przypadku firm oraz otworzyło całkiem nowy rozdział w zakresie metod poszukiwania osób zaginionych i poszukiwanych przez organy ścigania. Z drugiej jednak strony, większa skłonność do publicznego udostępniania dotychczas bardzo osobistych i poufnych danych otworzyła przed przestępcami i nieuczciwymi partnerami biznesowymi nowe możliwości, które mogą ułatwić późniejsze przeprowadzenie ataku, mającego zazwyczaj na celu zdobycie pieniędzy lub informacji (która de facto jest biznesowo równoważnikiem zysku pieniężnego).

Transmisja działań militarnych daje możliwość niezależnej weryfikacji danych wywiadowczych zdobytych przy użyciu klasycznych technik, a także przedstawia ogromne zagrożenie dla osób, które poprzez geolokalizację mogą stać się celem ataków.

Z tego względu pilnym okazało się przemodelowanie sposobów na zabezpieczenie przed działaniem technik OSINT-owych, głównie w zakresie odpowiedniej konfiguracji środowiska teleinformatycznego, ale także w obszarze zachowań pracowników firm, śledczych (w tym dziennikarzy) oraz zwykłych użytkowników Internetu, którzy chcą zachować swoją prywatność oraz wysoki poziom bezpieczeństwa.

1.1. OTWARTE ŹRÓDŁA

Wśród sposobów pozyskiwania informacji najczęściej wymienia się pięć rodzajów rozpoznania[14]:

• HUMINT (ang. Human Intelligence) – pozyskiwanie informacji ze źródeł osobowych, najczęściej poprzez typowe działania wywiadowcze, ale także poprzez rozpoznanie dyplomatyczne lub jawne kontakty z osobami mogącymi udzielić istotnych informacji. Podczas gdy poprzez rozwój technologiczny coraz więcej informacji o zasobach rozpoznawanej organizacji lub państwa jest możliwych do zdobycia za pomocą innych technik wywiadowczych, HUMINT nadal stanowi źródło informacji o planowanych działaniach. Słownik terminów i definicji NATO[15] określa HUMINT jako wiadomości rozpoznawcze/wywiadowcze opracowane na podstawie informacji zebranych przez operatorów (rozpoznania osobowego) i zasadniczo dostarczonych przez źródła osobowe.

• SIGINT (ang. Signals Intelligence) – rozpoznanie radiowe i elektroniczne (wywiad radiowy i elektroniczny) wtedy, gdy nie ma potrzeby rozróżniania tych dwóch typów rozpoznania (wywiadu) lub należy przedstawić ich wspólny odpowiednik[16]. Pozyskiwanie informacji jest realizowane z transmisji elektronicznych z wykorzystaniem zarówno odbiorników naziemnych, satelitów, jak i jednostek pływających oraz powietrznych. W ramach SIGINT-u można wyróżnić: COMINT (ang. Communications Intelligence – przechwytywanie komunikacji głosu, obrazu, połączeń telefonicznych i faksowych, a także sygnałów przesyłanych alfabetem Morse’a itp.) oraz ELINT (ang. Electronic Intelligence – przechwytywanie informacji emitowanych za pomocą fal elektromagnetycznych, np. sygnałów radarowych, w celu określenia położenia i sposobu działania analizowanej infrastruktury).

• IMINT (ang. Imagery Intelligence) – rozpoznanie obrazowe, bazujące zarówno na materiałach fizycznych (np. filmy lub zdjęcia), jak i elektronicznych. Oprócz zdjęć i filmów (PHOTOINT – ang. Photographic Intelligence), obejmuje ono także m.in. obrazy radarowe, w podczerwieni, laserowe i elektrooptyczne. W zakresie rozpoznania i analizy informacji geoprzestrzennej, mającej na celu identyfikację i ocenę obiektów naziemnych, funkcjonuje określenie GEOINT (ang. Geospatial Intelligence).

• MASINT (ang. Measurement and Signatures Intelligence) – rozpoznanie obejmujące analizy ilościowe i jakościowe danych pozyskanych z różnych źródeł w celu określenia cech charakterystycznych dla źródeł przechwytywanego sygnału. Obejmuje ono[17] takie obszary rozpoznania, jak: ACINT (ang. Accoustic Intelligence – akustyczne), RINT/URINT[18] (ang. Unintentional Radiation Intelligence – przypadkowej emisji ujawniającej), IRINT (ang. Infrared Intelligence – podczerwieni), CBINT/CBNINT (ang. Chemical and Biological Intelligence – chemiczne i biologiczne), DEWINT (ang. Directed Energy Weapons Intelligence – broni wiązkowej), NUCINT (ang. Nuclear Intelligence – nuklearne), EMPINT (ang. Electromagnetic Pulse Intelligence – impulsu elektromagnetycznego), ELECTRO-OPTINT (ang. Electro-optical Intelligence – elektro-optyczne, w tym LASINT (ang. Laser Intelligence – laserowe), MATINT[19] (ang. Materials Intelligence – analiza materiałowa), a także Spectroscopic Intelligence (analiza spektroskopowa) i Effluent/Debris Collection (analiza zanieczyszczeń atmosferycznych).

• OSINT (ang. Open-Source Intelligence) – rozpoznanie otwartoźródłowe bazujące na informacjach ogólnodostępnych (np. pozyskanych w wyniku obserwacji lub żądania dostępu do informacji), zbieranych z wykorzystaniem legalnych źródeł zarówno darmowych, jak i dostępnych za opłatą. Ważnym elementem działań OSINT-owych jest także odpowiednia weryfikacja danych, które ze względu na to, iż są ogólnie dostępne mogą być elementami przypadkowo podanych błędnych informacji lub celowych działań dezinformacyjnych.

OSINT często jest nazywany białym wywiadem, jednak w książce będę posługiwał się terminem wywiad otwartoźródłowy w celu lepszego oddania idei tego typu działań. Ma to związek z faktem, że podstawą do prowadzenia działań OSINT-owych jest zebranie wiedzy ze źródeł, które muszą być jawne i publicznie dostępne. W kolejnych krokach zebrane informacje są przetwarzane w celu ich odpowiedniej analizy i utworzenia raportów prezentujących dane będące odpowiedziami na zadane na początku pytania.

1.1.1. INFORMACJE Z OTWARTYCH ŹRÓDEŁ

Jak wskazuje NATO Open Source Intelligence Handbook[20], same bazowe dane zbierane w tym procesie określa się mianem Open Source Data (OSD). Mogą to być materiały w podstawowej, nieprzetworzonej jeszcze przez analityków postaci: gazet, książek, audycji radiowych i telewizyjnych, wystąpień, a także nagrania audio, fotografii w klasycznej formie lub w postaci zdjęć satelitarnych czy nawet korespondencji pocztowej.

Kolejnym stadium są informacje zebrane na podstawie posiadanych źródeł, czyli OSIF (lub OSINF – skrót od angielskiego terminu Open Source Information). Są one wynikiem procesów przetwarzania i edycji zebranych danych, mających na celu ich sprawdzenie i przefiltrowanie oraz niekiedy zmianę formy, w jakiej występują. Przykładem tego typu informacji także mogą być gazety, książki, przekazy medialne lub raporty.

Informacje, które zostały zebrane, wyodrębnione i rozpowszechnione wybranym odbiorcom w celu uzyskania odpowiedzi na konkretne pytanie, są określane mianem OSINT (Open Source Intelligence). Wymagają one przeprowadzenia procesów poznawczych na zebranych z otwartych źródeł danych, co jest konieczne, aby można było nazwać ten tok postępowania wywiadowczym.

NATO Open Source Intelligence Handbook wskazuje jeszcze jeden poziom przetwarzania informacji, a mianowicie OSINT-V, czyli zwalidowany OSINT (ang. Validated OSINT). Wysoki stopień pewności co do informacji wywiadowczych w ramach tego określenia jest uzyskiwany poprzez zapewnienie odpowiednio wyszkolonej osoby, opracowującej zdobyte informacje ze wsparciem pochodzącym z niejawnych źródeł wywiadowczych lub poprzez wykorzystanie źródła informacji, co do którego istnieje wysoki poziom pewności, że dostarcza wiarygodne informacje (np. obraz samolotu lądującego na lotnisku, który jest transmitowany na żywo przez stacje telewizyjne).

Jako kategorie otwartych źródeł można wyróżnić m.in.:

• tradycyjne formy przekazu medialnego (radio, telewizja, prasa, film),

• komercyjne serwisy informacyjne,

• serwisy internetowe (w tym media społecznościowe, strony internetowe, blogi, agregatory i bazy danych, pliki),

• ekspertów,

• szarą literaturę[21],

• komercyjne źródła zobrazowania,

• serwisy mapowe.

Nieco inne podejście do informacji pochodzących z otwartych źródeł przekazuje Dyrektywa Społeczności Wywiadowczej nr 301, ogłoszona przez Dyrektora Centralnego Wywiadu, która określa je jako „publicznie dostępne informacje, które każdy może zgodnie z prawem pozyskać na żądanie poprzez zakup lub obserwację”[22]. Mamy tutaj zatem podejście dookreślające źródła pochodzenia informacji jako nienaruszające prawa, co wyklucza wszystkie formy działań hackerskich. To odróżnia OSINT od innych działań wywiadowczych, takich jak HUMINT czy SIGINT, które opierają się raczej na informacjach niedostępnych publicznie, zdobywanych poprzez przełamanie bariery niedostępności informacji niejawnych. We wspomnianym dokumencie OSINT jest określany jako „wytworzony na podstawie publicznie dostępnych informacji, które są zbierane, wykorzystywane i rozpowszechniane w określonym wymiarze czasowym odpowiednim odbiorcom w celu uzyskania konkretnych potrzeb wywiadowczych”[23], co jest powieleniem definicji zawartej w dokumencie National Defense Authorization Act for Fiscal Year 2006[24]. Tego rodzaju określenie wskazuje na dwa aspekty: ustalenie odbiorców, dla których są przeznaczone wyniki pracy analitycznej na zebranych wcześniej danych, oraz wskazanie celu na początku prowadzonej analizy, czyli konieczność znalezienia odpowiedzi na konkretne zagadnienie, które jest przyczynkiem do wykonania całego procesu rozpoznania otwartoźródłowego.

W ramach tradycyjnych form przekazu nadal jest możliwe pozyskiwanie wartościowych informacji, chociażby z programów nadawanych przez stacje telewizyjne i radiowe oraz książek, czasopism i gazet. Nie wszystkie publikowane w wymienionych mediach treści są dostępne w Internecie, dlatego nie należy pomijać przywołanych klasycznych form przekazu informacji podczas analizy możliwości rozpoznania otwartoźródłowego.

Komercyjne serwisy internetowe także stanowią potencjalne źródło danych. Mogą to być chociażby strony zawierające mapy satelitarne o wysokiej rozdzielczości. Dla przykładu firma Maxar, która dostarcza zdjęcia satelitarne o rozdzielczości do 15 cm[25], udostępnia część danych za darmo, jednak nie są to materiały o wysokiej jakości i rzadko można je wykorzystać w pełni do przeprowadzenia rozpoznania otwartoźródłowego. Dopiero płatny serwis zapewnia odpowiednią jakość zobrazowania i w takiej formie stanowi bardzo cenną bazę dla śledczych weryfikujących między innymi sprawy prowadzonych walk na całym świecie, przestępstw organizowanych na szeroką skalę (często na poziomie rządów państw), zaginionych jednostek pływających i latających lub zorganizowanego przemytu. Istnieje jednak wątpliwość dotycząca zakresu korzystania z płatnych serwisów i narzędzi komercyjnych jako źródeł OSINT-owych, gdyż użycie płatnych serwisów nie pozwala dowolnej osobie na powtórzenie śledztwa ze względu na ograniczenia finansowe (przy czym granica finansowa jest niejasna, gdyż dla jednej osoby wydatek rzędu 10 dolarów może być pomijalnie mały, a dla innej już nie).

Berkeley protocol on Digital Open Source Investigations[26], wydany przez ONZ i Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley poradnik[27] poruszający tematykę efektywnego wykorzystania informacji pochodzących z cyfrowych otwartych źródeł informacji w śledztwach dotyczących naruszeń międzynarodowego prawa kryminalnego, humanitarnego oraz praw człowieka, w sekcji wskazującej możliwości pozyskiwania informacji wskazuje dla przykładu, że na potrzeby przedmiotowego dokumentu informacje pochodzące z otwartych źródeł obejmują także te pozyskiwane z płatnych serwisów. Warunkiem jest jednak to, aby serwisy te były dostępne dla wszystkich, a nie ograniczone jedynie do określonych grup zawodowych, takich jak pracownicy organów ścigania czy licencjonowani prywatni detektywi. Jednocześnie w poradniku tym zaznaczono, że opłata za stosowanie narzędzia powinna być jednym z kryteriów w zakresie podejmowania decyzji co do wykorzystania danego narzędzia[28].

Konieczność zapłaty za możliwość skorzystania z narzędzi OSINT-owych nie wyklucza ich z zakresu działań otwartoźródłowych, gdyż fakt, że dane są „otwarte” (ogólnodostępne) nie musi implikować darmowego dostępu do nich, a kryteria finansowe nie powinny być – w przeciwieństwie do prawnych – głównym kryterium dla decydentów.

Często zdarza się, że osoby profesjonalnie zajmujące się rozpoznaniem otwartoźródłowym muszą korzystać z płatnych narzędzi, głównie ze względu na ich efektywność, która pozwala na zaoszczędzenie dużej ilości czasu podczas pracy. Także skalowalność płatnych narzędzi jest ważnym kryterium ich wyboru, gdyż w miarę coraz większego rozrastania się Internetu analitycy muszą sprostać temu wyzwaniu w celu wydajnego pozyskiwania danych i przetwarzania ich na odpowiedniej jakości informacje wywiadowcze. Tego typu narzędzia pozwalają na szybsze i wydajniejsze pozyskiwanie danych niż w przypadku ręcznego wyszukiwania. Jednym ze wskazanych przykładów tego typu usprawnień są dane z wycieków, które z jednej strony mogą być szybciej przeanalizowane w przypadku przeszukiwania wielu rozległych baz danych, a z drugiej strony zmniejszają ryzyko ujawnienia się analityka.

Wiele płatnych narzędzi nie ma swoich darmowych odpowiedników, co sprawia, że ich wykorzystanie staje się koniecznością. Przykładami mogą tutaj być profesjonalne narzędzia do zbierania i przechowywania dowodów czy platformy udostępniające dane o ruchu lotniczym lub morskim.

W przypadku korzystania z płatnego oprogramowania zazwyczaj nie ma jednak możliwości analizy jego kodu źródłowego, co z kolei uniemożliwia analitykom sprawdzenie skąd i w jaki sposób są zbierane i przetwarzane dane, na których później buduje się obraz rozpoznania OSINT-owego. Wiele osób przyjmuje bezkrytycznie działanie „czarnych skrzynek” jako godnych zaufania, podczas gdy dają one tylko wycinek pełnego zakresu informacji, bez podania dokładnego ich pochodzenia, kontekstu czy wiarygodności źródła. Część ekspertów w dziedzinie OSINT-u uważa, że tego typu narzędzia nie powinny być stosowane w działaniach OSINT-owych.

Podobnie do wykorzystania płatnych źródeł informacji można traktować wycieki danych dostępnych w Internecie. Z jednej strony zawierają one informacje, które nie są jawne (jak na przykład hasła, poufna korespondencja czy prywatne materiały audiowizualne), a z drugiej w momencie ich wycieku stają się informacjami dostępnymi publicznie, a więc są otwartym, dostępnym dla każdego źródłem danych. Niemniej jednak należy przeanalizować możliwość ich wykorzystania pod kątem etyki działań lub uwarunkowań prawnych jednostki, w ramach której jest przeprowadzane rozpoznanie otwartoźródłowe.

PRZYPISY

[1] [Bazzell, 2021, s. 5, tłum. własne].

[2] Tamże, s. 5–6, tłum. własne.

[3] [Stróżyk, 2020, s. 17].

[4] [Johnson, 2013, s. 79].

[5] Tamże.

[6] [Dylan, 2014, s. 12].

[7] D-Day 75: How was the biggest ever seaborne invasion launched?, https://www.bbc.co.uk/teach/d-day-how-was-the-biggest-ever-seaborne-invasion-launched/zrrs7nb – dostęp online 10.11.2023 r.

[8] [Roop, 1969].

[9] [Schneider, Schneider, 2014, s. 144].

[10] The 9/11 Commission Report, https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf – dostęp online 10.11.2023 r.

[11] National Defense Authorization Act for Fiscal Year 2006, https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-109publ163/html/PLAW-109publ163.htm – dostęp online 10.11.2023 r. (tłum. własne).

[12] AAP-6 (2019) PL: Słownik terminów i definicji NATO, https://wcnjik.wp.mil.pl/u/AAP-6_2019_PL.xlsx – dostęp online 07.11.2023 r.

[13] Phishing – atak socjotechniczny, polegający na przesłaniu fałszywej informacji, zazwyczaj w formie e-maila, która sprawi, że ofiara przekaże atakującym poufne dane (np. hasło do logowania do banku lub kod do płatności), zainstaluje złośliwe oprogramowanie lub wykona określone działania.

[14] [Lowenthal, Clark, 2015, s. xi] oraz Federation of American Scientists, The Interagency OPSEC Support Staff, Operations Security, Intelligence Threat Handbook, 1996, https://irp.fas.org/nsa/ioss/threat96/index.html – dostęp online 10.11.2023 r.

[15] AAP-6 (2019) PL: Słownik terminów i definicji NATO, https://wcnjik.wp.mil.pl/u/AAP-6_2019_PL.xlsx – dostęp online 07.11.2023 r.

[16] Tamże.

[17] Opracowano na podstawie: [Matela, 2021, s. 238–253] oraz Federation of American Scientists, Intellligence Resource Program, Measurement and Signature Intelligence (MASINT), https://irp.fas.org/program/masint.htm – dostęp online 10.11.2023 r.

[18] W związku z różnym zapisem niektórych skrótów w literaturze podano obie występujące formy.

[19] Skrót ten rzadko występuje w opracowaniach; zazwyczaj ten rodzaj rozpoznania jest podawany pełną nazwą. Wersja skrótowa za: [Hudnall, 2004, s. 87].

[20] NATO OSINT Handbook v.1.2, https://ia800502.us.archive.org/14/items/NATOOSINTHandbookV1.2/NATO%20OSINT%20Handbook%20v1.2%20-%20Jan%202002.pdf – dostęp online 10.11.2023 r.

[21] Szara literatura to wszelkie publikacje tworzone poza standardowym systemem wydawniczym. Termin ten obejmuje m.in.: raporty z badań, publikacje pokonferencyjne, dokumenty tworzone przez organizacje rządowe, pozarządowe i biznesowe, blogi i inne publikacje internetowe.

[22] Intelligence Community Directive Number 301, National Open Source Enterprise, 2006, https://irp.fas.org/dni/icd/icd-301.pdf – dostęp online 10.11.2023 r. (tłum. własne).

[23] Tamże, tłum. własne.

[24] National Defense Authorization Act for Fiscal Year 2006, https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-109publ163/html/PLAW-109publ163.htm – dostęp online 10.11.2023 r.

[25] C. Formeller, Introducing 15 cm HD: The Highest Clarity From Commercial Satellite Imagery, https://blog.maxar.com/earth-intelligence/2020/introducing-15-cm-hd-the-highest-clarity-from-commercial-satellite-imagery – dostęp online 10.11.2023 r.

[26] Berkeley Protocol on Digital Open Source Investigations, HR/PUB/20/2 (advance version), https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Publications/OHCHR_BerkeleyProtocol.pdf – dostęp online 19.04.2022 r.

[27] Dokument ten został wydany jako poradnik dla osób chcących wykorzystywać media społecznościowe jako dowody łamania praw człowieka. W ramach informacji, które mogą posłużyć jako dowody w śledztwach, wymienia on zdjęcia, filmy i inne informacje publikowane w portalach społecznościowych, takich jak Facebook, Twitter czy YouTube.

[28] Tamże, Annex V.