Książkę opracowano na podstawie

Wielkiego słownika wyrazów obcych PWN

pod redakcją prof. dr. hab. Mirosława Bańko

Słownika wyrazów obcych PWN, wyd. I

w opracowaniu Lidii Wiśniakowskiej

Korpus Języka Polskiego PWN

Marek Łaziński

Słownikowa baza danych

Anna Jadczuk

Katarzyna Janus-Kwiatkowska

Projekt graficzny okładki i stron tytułowych

Małgorzata Smogorzewska

Ilustracja na okładce

Kate_bond/Shutterstock

Wydawca

Dąbrówka Gujska

Redaktor prowadzący

Barbara Surówka

Konsultacja etymologiczna

Prof. dr hab. Elżbieta Mańczak-Wohlfeld

Korekta językowa

Diana Halida

Produkcja

Anna Paziewska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN
Michał Latusek

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2020

ISBN: 978-83-01-21492-0

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2020r. (Wydanie II)

Warszawa 2020

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl

www.pwn.pl

Bezpłatny fragment

Drodzy Czytelnicy!

Budowa słownika

Spis skrótów

a

b

c

d

e

f

g

h

i

j

k

l

ł

m

n

o

p

q

r

s

ś

t

u

v

w

x

y

z

ż

Drodzy Czytelnicy!

Nie ma na świecie języka, który pozostawałby w izolacji. Żaden nie jest odporny na wpływy, co samo w sobie jest zjawiskiem bardzo pozytywnym. Język się bogaci, a ludzie poszerzają swoje horyzonty. Im ściślejszy jest kontakt z danym państwem, tym więcej zapożyczeń z języka, którym posługują się mieszkańcy tego kraju. Na podstawie zapożyczeń można prześledzić historię szlaków handlowych, unii, sojuszów, wojen, migracji itp. Różne są losy zapożyczonych słów. Niektóre umierają wraz ze zmieniającymi się realiami, niektóre zakorzeniają się tak, że ich obcości w ogóle nie odczuwamy, niektóre zachowują oryginalną pisownię, mimo że funkcjonują w innym języku od dawna.

Dzisiaj wśród zapożyczeń niepodzielnie panuje angielszczyzna. Świat stał się globalną wioską. Internet, telefony, telewizja, gazety pozwalają na ciągły dostęp do najnowszych wydarzeń i informacji, dzięki mass mediom mamy możliwość komunikacji na ogromną skalę, a nowe słowa szybko wchodzą do powszechnego użycia.

Ekspansja anglicyzmów wiąże się z jednej strony z pojawianiem się w Polsce nowych technologii i urządzeń pochodzących z krajów anglojęzycznych, z drugiej – z ogromnym wpływem krajów anglosaskich na kształtowanie się kultury popularnej, z popularnością anglojęzycznych piosenek, filmów i seriali, także z modą, a często ze snobizmem. Jeśli zapożyczone słowa są pisane i odmieniane po polsku, przystosowują się do polskiego systemu gramatycznego, przyjmują polski wzorzec odmiany i właściwe dla polszczyzny końcówki, to dobrze i dla nas, i dla języka. Wówczas nie odczuwamy tak bardzo obcości nowych słów. Przy stosowaniu wyrażeń lub konstrukcji zapożyczonych należy jednak upewnić się, że ten, do kogo kierujemy naszą wypowiedź, będzie wiedział, o czym mówimy. Przekaz musi być przecież komunikatywny.

Niniejszy słownik zawiera ponad 12 900 haseł – wyrazów i zwrotów zapożyczonych z różnych języków i powszechnie używanych w literaturze i mediach. Każdy, kto spotka się z nieznanym sobie słowem, znajdzie tu jego zwięzłą i przystępnie sformułowaną definicję, wskazówki dotyczące wymowy oraz obszerne informacje etymologiczne. Aby użytkownikom tego słownika dostarczyć trochę rozrywki, wyposażyliśmy go w ciekawostki i zagadkowe pytania, na które odpowiedzi można będzie znaleźć na tej samej lub sąsiedniej stronie, pod danym hasłem.

Życzymy miłej i pożytecznej lektury z odrobiną dobrej zabawy.

Lidia Wiśniakowska

Budowa słownika

Definicje i kwalifikatory

Definicje w Słowniku wyrazów obcych są bardziej typowe dla leksykonu niż dla słownika. Zawierają więcej szczegółowych informacji encyklopedycznych (faktograficznych, historycznych i in.) niż inne słowniki języka polskiego. Staraliśmy się jednak formułować definicje w sposób możliwie zwięzły i przystępny. Przed znaczeniem używanym w jakiejś specjalności umieściliśmy kwalifikatory specjalistyczne, np. techn., chem., fiz. Przy znaczeniu ogólnym mogą występować kwalifikatory stylistyczne, np. pot., urz., zakresowe, np. reg., chronologiczne, np. przestarz., i ekspresywno-oceniające, np. iron., lekcew. Objaśnienia kwalifikatorów podano na liście skrótów, ss. IX–XI. Niektóre z nich wymagają jednak szerszego objaśnienia:

aprob. – słowo wyrażające aprobatę, pozytywną ocenę czegoś, np. profesjonalizm;

arch. – archaizm leksykalny, czyli dawna nazwa czegoś, co współcześnie jest nazywane inaczej, np. dykcjonarz (dziś słownik). Archaizmy leksykalne należy odróżniać od archaizmów rzeczowych, czyli nazw dawnych przedmiotów, zwyczajów itp., które dziś znane są z książek, filmów i sal muzealnych. Archaizmy rzeczowe nie mają własnego kwalifikatora w słowniku, gdyż ich charakter wynika z samej definicji;

kwestion. – słowo czasem kwestionowane jako niepoprawne, lecz dostatecznie częste w literaturze i prasie, aby je zanotować w słowniku, np. alternatywa (w znaczeniu ‘coś, co można wybrać zamiast czegoś innego’), aplikacja (w znaczeniu ‘podanie o pracę’), unikalny;

pejor. – słowo wyrażające dezaprobatę, negatywną ocenę czegoś, np. demagogia, dyletant;

przestarz. – słowo przestarzałe, wychodzące z użycia, lecz w przeciwieństwie do archaizmu leksykalnego (por. wyżej) wciąż używane w języku starszego pokolenia oraz przez pisarzy i publicystów w celach stylizatorskich, np. aeronauta, ateusz;

zwycz. – zwyczajowa nazwa jakiejś rzeczy, nieużywana przez specjalistów, a czasem wręcz uważana przez nich za błędną, lecz powszechna w języku potocznym, np. filodendron (w znaczeniu ‘monstera’), orkan (w znaczeniu ‘silny wiatr połączony z burzą’).

Pozostałe kwalifikatory są objaśnione na liście skrótów słownika.

Wymowa danego wyrazu lub wyrażenia podawana jest zawsze wtedy, gdy odbiega od pisowni, np. jazz [wym. dżez], bungee [wym. bandżi]. Wyjątkowo podajemy wymowę skrótowców czytanych zgodnie z zapisem, np. UFO [wym. ufo], ponieważ większość takich skrótów czytana jest po literze, np. DNA [wym. deena].

Wskazówki dotyczące wymowy umieszczane są w nawiasach kwadratowych po wyrazie hasłowym lub jego wariancie. Samogłoska akcentowana jest pogrubiona i podkreślona. Jeśli głoska jest półmiękka, zaznaczamy to przez rozdzielenie spółgłoski i samogłoski dywizem, np. CD [wym. s-idi], cosinus [wym. kos-inus]. Dywizem rozdzielamy też r-z tam, gdzie trzeba zaznaczyć samodzielność głosek, np. borzoj [wym. bor-zoj], ersatz [wym. er-zac]. Zapis fonetyczny podajemy w przystępnej formie. Jedynym stosowanym przez nas znakiem specjalnym jest ã (nosowe a), np. en face [wym. ã fas].

W zapisie wyrazów związanych z religią i kulturą Indii używamy transkrypcji stosowanej w literaturze fachowej i w encyklopediach. Zgodnie z nią piszemy np. Śiwa. Podajemy też postaci oboczne: Siwa, Sziwa.

Pochodzenie wyrazów

Na końcu artykułu hasłowego podajemy w nawiasach kątowych informację, z jakiego języka wyraz został przejęty, i wyraz obcy będący źródłem zapożyczenia. Wyraz obcy podajemy:

a) w pisowni oryginalnej, jeśli dany język używa alfabetu łacińskiego;

b) w transliteracji (tj. zastępując litery greckie odpowiednimi łacińskimi), jeśli jest to wyraz grecki;

c) w transkrypcji (tj. oddając brzmienie polską pisownią), jeśli jest to wyraz języka używającego alfabetu innego niż łaciński lub grecki.

W wypadku gdy chodzi o wyraz przejmowany sukcesywnie z jednego języka do innych (pożyczka wędrowna), uwzględniamy w pierwszej kolejności język, z którego wyraz został zapożyczony do polskiego, a w miarę potrzeby i możliwości wskazujemy też źródła dalsze.

Znaczenie cytowanego wyrazu źródłowego podajemy tylko wtedy, kiedy różni się ono istotnie od obecnego znaczenia hasła.

Kiedy w grę wchodzi wyraz obcy nieprzyswojony, używany w tekstach polskich w oryginalnej pisowni obcej, podajemy tylko skrót nazwy języka, z którego pochodzi, np. boogie-woogie <ang. >, boom <ang. >, junta <hiszp.>. Tak samo postępujemy w wypadku gdy wyraz obcy przyswojony nie różni się formą od wyrazu źródłowego, np. gladiator <łac. >.

Jeśli forma hasłowa pochodzi od tematu fleksyjnego przypadków zależnych wyrazu łacińskiego lub greckiego, podajemy też formę dopełniacza tego wyrazu (w całości jeśli jest krótka; dłuższa w skrócie - po wężyku samo zakończenie, począwszy od ostatniej głoski niezmienionej).

Kiedy hasłem jest termin naukowy utworzony jako wyraz złożony z dwu wyrazów greckich lub łacińskich albo łacińskiego i greckiego, podajemy zwykle jako źródła zapożyczenia oba te wyrazy. Jednak jeśli pierwszy lub drugi człon złożenia występuje seryjnie (jako składnik wielu haseł naszego słownika) i dlatego został uwzględniony w swoim miejscu alfabetycznym jako osobne hasło, poprzestajemy na podaniu tego członu.

W informacjach etymologicznych miejsce akcentu zaznaczono ukośną kreską nad samogłoską bez różnicowania jego typu.

W wyrazach greckich oznaczamy tylko długość głosek ō i ē, którym odpowiadają odrębne litery, ponieważ pominięcie tego oznaczenia utrudniałoby znalezienie wyrazów w słownikach greckich.

Spis skrótów

afr.

afrykańskie (języki)

alb.

albański

algon.

algonkiński

amer.

amerykański

anat.

anatomia

ang.

angielski

antr.

antropologia

aprob.

aprobatywne

ar.

arabski

aram.

aramejski

arch.

archaiczne

archeol.

archeologia

archit.

architektura

astrol.

astrologia

astron.

astronomia

austr.

austriacki

austral.

australijskie (języki)

babil.

babiloński

białorus.

białoruski

bibliot.

bibliotekarstwo, bibliotekoznawstwo

biochem.

biochemia

biol.

biologia

bot.

botanika

brazyl.

brazylijski

bud.

budownictwo

bułg.

bułgarski

celt.

celtycki

chem.

chemia

chin.

chiński

chor.

choreografia

chorw.

chorwacki

czes.

czeski

daw.

dawne

dial.

dialektalne

d.-niem.

dolnoniemiecki

dosł.

dosłownie

duń.

duński

egip.

egipski

ekol.

ekologia

ekon.

ekonomia

elektr.

elektrotechnika

elektron.

elektronika

est.

estoński

etn.

etnografia

euf.

eufemizm

farm.

farmacja

film.

film, filmowy

filoz.

filozofia

fiń.

fiński

fiz.

fizyka

fizjol.

fizjologia

fot.

fotografia, fotografika

fr.

francuski

genet.

genetyka

geod.

geodezja

geogr.

geografia

geol.

geologia

germ.

germańskie (języki)

górn.

górnictwo

gr.

grecki

gruz.

gruziński

gw.

gwarowe

hand.

handel

hebr.

hebrajski

hind.

hindustani

hist.

historia

hiszp.

hiszpański

hol.

holenderski

hutn.

hutnictwo

im.

imię (własne)

indiań.

indiańskie (języki)

inform.

informatyka

irl.

irlandzki

iron.

ironicznie

island.

islandzki

jap.

japoński

jeźdź.

jeździectwo

jęz.

językoznawstwo

karaib.

karaibski

karc.

karciany

kolej.

kolejnictwo

kosmet.

kosmetyka

kość.

w użyciu kościelnym

księg.

księgowość

kulin.

kulinaria

kwestion.

kwestionowane

lekcew.

lekceważąco

leśn.

leśnictwo

lit.

literatura

litew.

litewski

lm

liczba mnoga

log.

logika

lotn.

lotnictwo

lp

liczba pojedyncza

łac.

łaciński

łac. kość.

łaciński w użyciu kościelnym

łow.

łowiectwo

mal.

malajski

mat.

matematyka

med.

medycyna

meteor.

meteorologia

miner.

mineralogia

mit.

mitologia

mit. babil.

mitologia babilońska

mit. celt.

mitologia celtycka

mit. egip.

mitologia egipska

mit. germ.

mitologia germańska

mit. gr.

mitologia grecka

mit. ind.

mitologia indyjska

mit. litew.

mitologia litewska

mit. rzym.

mitologia rzymska

mit. słow.

mitologia słowiańska

mong.

mongolski

mors.

morski

muz.

muzyka

n.e.

naszej ery

n.-gr.

nowogrecki

n.-hebr.

nowohebrajski

niem.

niemiecki

n.-łac.

nowołaciński

n.m.

nazwa miejscowa

norw.

norweski

n.p.m.

nad poziomem morza

numizm.

numizmatyka

ogr.

ogrodnictwo

okult.

okultyzm

osm.

osmański

osm.-tur.

osmańsko-turecki

paleont.

paleontologia

pedag.

pedagogika

pejor.

pejoratywne

pers.

perski

peruw.

peruwiański

p.-gr.

późnogrecki

p.-hebr.

późnohebrajski

p.-łac.

późnołaciński

p.n.e.

przed naszą erą

płd.

południowy, południe

płn.

północny, północ

płw.

półwysep

podn.

podniosłe

poet.

poetyckie

pogard.

pogardliwe

pol.

polski

poligr.

poligrafia

polit.

polityka

por.

porównaj

port.

portugalski

posp.

pospolite

pot.

potoczne

praw.

prawo, prawniczy

prawdopod.

prawdopodobny,

prowans.

prowansalski

przen.

przenośne

przestarz.

przestarzałe

przym.

przymiotnik

psych.

psychologia

radiotechn.

radiotechnika

reg.

regionalizm

reg. lwow.

regionalizm lwowski

reg. wil.

regionalizm wileński

reg. wsch.

regionalizm wschodni

rel.

religia, religioznawstwo

roln.

rolnictwo

ros.

rosyjski

rum.

rumuński

ryb.

rybołówstwo

rzym.

rzymski

sanskr.

sanskryt

sem.

semickie (języki)

serb.

serbski

serb.-chorw.

serbsko-chorwacki

skand.

skandynawskie (języki)

skr.

skrót, skrótowo

słowac.

słowacki

socjol.

socjologia

sport.

sport, sportowy

spoż.

spożywczy

st.-

staro- (w nazwach języków)

staroż.

starożytny

stom.

stomatologia

st-w.-niem.

staro-wysoko-niemiecki

szt.

sztuka

szwajc.

szwajcarski

szwedz.

szwedzki

śr.-d.-niem.

średnio-dolno-niemiecki

śr.-g.-niem.

średnio-górno-niemiecki

śr.-hol.

średnioholenderski

śr.-niem.

średnioniemiecki

śród.

środowiskowy

śr.-w.-niem.

średnio-wysoko-niemiecki

tat.

tatarski

teatr.

teatr, teatrologia

techn.

technika, techniczny

telekom.

telekomunikacja

ts.

to samo

tur.

turecki, tureckie (języki)

ukr.

ukraiński

ur.

urodzony

urz.

urzędowe

wet.

weterynaria

węg.

węgierski

wg

według

wietn.

wietnamski

wł.

włoski

włók.

włókiennictwo

wojsk.

wojskowość

wsch.

wschodni, wschód

wym.

wymawiaj

zach.

zachodni, zachód

zam.

zamiast

zm.

zmarł

zn.

znaczenie, znaczy

zool.

zoologia

zootechn.

zootechnika

zwycz.

nazwa zwyczajowa

żart.

żartobliwy, żartobliwie

żegl.

żeglarstwo, żegluga

a

à «po – używane przy określaniu miary lub ceny, np. 10 sztuk à 5 zł» < fr. >

a- lub an- «pierwszy człon wyrazów złożonych wskazujący na zaprzeczenie lub brak jakiejś cechy, np. agrafia, amoralny, anoreksja (a- przed spółgłoskami, an- przed samogłoskami)» < gr. a-, an- ‛nie, bez’ >

abakus 1. archit. «górna część głowicy kolumny w kształcie czworobocznej płyty» 2. «u starożytnych Greków i Rzymian: przyrząd do liczenia, pierwowzór liczydeł; tabliczka Pitagorasa» < łac. abacus, z gr. ábaks >

abderyta «głupiec, prostak, nieuk» < gr. abdērítēs, od n.m. Ábdēra w Tracji >

abdykacja «zrzeczenie się władzy przez monarchę» < łac. abdicatio >

abdykować «zrzec się władzy monarszej» < łac. abdico >

Abel «w Biblii: syn Adama i Ewy, zamordowany przez swego starszego brata, Kaina, z zazdrości o przychylność Boga, który przyjął ofiarę Abla, a ofiarę Kaina odrzucił» < hebr. hebel dosł. ‛podmuch, nicość’ >

aberracja 1. «odchylenie od normalnego stanu lub od przyjętych norm postępowania; nieprawidłowość, dewiacja» 2. astron. «pozorne odchylenie obserwowanych ciał niebieskich od ich rzeczywistego położenia, wywołane ruchem Ziemi po orbicie (aberracja roczna) lub jej obrotem wokół osi (aberracja dzienna)» 3. fiz. «wada soczewek w przyrządach optycznych, powodująca nieostrość, zniekształcenie lub zabarwienie obrazu» < łac. aberratio ‛zabłąkanie się; zbłądzenie’ >

ab initio «od początku» < łac. >

abiturient «uczeń kończący szkołę średnią, dopuszczony do matury» < niem. Abiturient, wg Absolvent, od Abiturium ‛matura’, od łac. abiturus ‛mający odejść’ >

ablucja 1. rel. «rytualne obmycie ciała lub przedmiotów kultu» 2. żart. «mycie się» < p.-łac. ablutio ‛obmycie’ >

abnegacja «niedbanie o swój wygląd, o własne wygody, korzyści, nieprzywiązywanie wagi do dóbr materialnych» < fr. abnégation (de soi) ‛wyparcie się siebie’, z p.-łac. abnegatio ‛odmowa’ >

abnegat «człowiek niedbający o siebie, o swój wygląd, o swoje korzyści, nieprzywiązujący wagi do dóbr materialnych» < od abnegacja >

abolicja 1. praw. «akt prawny (zwykle ustawa) nakazujący umorzenie lub niewszczynanie postępowania karnego w odniesieniu do pewnego rodzaju przestępstw lub pewnej kategorii przestępców» 2. praw. «zniesienie jakiegoś prawa, jakiejś ustawy» < łac. abolitio ‛unieważnienie, zniesienie, umorzenie’ >

abolicjonista 1. «zwolennik zniesienia jakiegoś prawa» 2. «w XVIII–XIX w.: zwolennik lub uczestnik ruchu na rzecz zniesienia niewolnictwa i dyskryminacji rasowej» < od abolicjonizm >

abolicjonizm 1. «ruch społeczny domagający się zniesienia jakiegoś prawa» 2. «w XVIII–XIX w.: ruch w Europie i obu Amerykach na rzecz zniesienia niewolnictwa i dyskryminacji rasowej» < ang. abolitionism, od abolition, z łac. abolitio ‛unieważnienie, zniesienie, umorzenie’ >

abominacja «niechęć do kogoś lub czegoś granicząca z obrzydzeniem; wstręt, odraza» < łac. abominatio >

abonament 1. «prawo do korzystania z jakichś usług (np. z telefonu) lub otrzymywania jakichś produktów (np. książek) przez określony czas w zamian za wniesienie opłaty z góry lub zobowiązanie się do regularnych opłat» 2. «dowód uiszczenia takiej opłaty, zwykle w postaci blankietu z kuponami» < fr. abonnement >

abonent «osoba korzystająca z abonamentu» < niem. Abonnent, fr. abonné >

abonować «korzystać z czegoś lub otrzymywać coś w zamian za wniesienie opłaty z góry lub zobowiązanie się do regularnych opłat» < fr. abonner >

aborcja «zabieg przerwania ciąży» < ang. (artificial) abortion ‛poronienie (sztucznie wywołane)’, z łac. abortio ‛poronienie’ >

abordaż mors. «dawny sposób walki na morzu polegający na sczepieniu się burtami dwóch okrętów i walce wręcz obu załóg na pokładach» < fr. abordage >

aborygen 1. Aborygen, rzadziej aborygen «rdzenny mieszkaniec Australii» 2. «rdzenny mieszkaniec jakiegoś kraju; autochton, tubylec» < fr. aborigènes lm, z łac. Aborigines lm ‛pierwotni mieszkańcy Italii’ (u Katona, 234–149), od łac. ab origine ‛od początku’ >

ab ovo «od samego początku» < łac. dosł. ‛od jaja’ >

Zaczynamy ab ovo, czyli od samego początku.

abrakadabra 1. żart. «coś niezrozumiałego» 2. «znane od późnej starożytności magiczne zaklęcie, umieszczane dawniej na amuletach, współcześnie spotykane w bajkach» < może aram. bara ka-dabra ‛stworzył wedle tego, co widział’ >

abrazja geol. «proces niszczenia stromego wybrzeża przez działanie fal i tarcie niesionych przez nie głazów, żwiru i piasku» < łac. abrasio ‛zeskrobywanie’ >

ABS [wym. abees] techn. «elektroniczne urządzenie przeciwpoślizgowe zapobiegające blokowaniu się kół samochodu lub motocykla w czasie hamowania» < skrót od niem. Antiblockiersystem, nazwa firmowa >

absencja «nieobecność, zwłaszcza w miejscu pracy lub w szkole» < łac. absentia >

absenteista «człowiek stale uchylający się od uczestniczenia w czymś, od wypełniania jakichś obowiązków, zwłaszcza społecznych» < od absenteizm >

absenteizm «uchylanie się od wypełniania jakichś obowiązków, zwłaszcza społecznych» < fr. absentéisme, od s’absenter ‛być nieobecnym, uchylać się od czegoś’ >

absmak 1. «przykry, nieprzyjemny smak; niesmak» 2. «przykre wrażenie, uczucie niezadowolenia z czegoś» < niem. Abschmack >

absolucja «rozgrzeszenie, wybaczenie» < łac. absolutio ‛uniewinnienie, uwolnienie od czegoś’ >

absolut 1. filoz. «byt doskonały, istniejący wiecznie bez przyczyny, niezależny od wszystkiego i nieograniczony, pojmowany jako synteza, źródło, racja lub stwórca całej rzeczywistości, zazwyczaj utożsamiany z Bogiem; byt absolutny» 2. przen. «o czymś, co ma najwyższą wartość i jest uznane za doskonałe» < niem. Absolute, fr. absolut filoz., od łac. absolutus ‛niezawisły’ (dosł. ‛odwiązany’) >

absolutny 1. «całkowity, zupełny, niedopuszczający wyjątków; bezwzględny, bezwarunkowy» 2. «niekwestionowany, niebudzący wątpliwości, najlepszy pod jakimś względem» 3. «niczym nieograniczony» 4. filoz. «istniejący obiektywnie, niezależnie od poznania i przyjętych wartości; niezrelatywizowany, bezwzględny» < łac. absolutus ‛zupełny, bezwzględny’ >

absolutorium 1. «akt organu przedstawicielskiego (np. sejmu albo walnego zgromadzenia) uznający na podstawie sprawozdania prawidłowość działalności finansowej organu wykonawczego (np. rządu albo zarządu jakiejś instytucji)» 2. «ukończenie studiów wyższych bez uzyskania dyplomu» < niem. Absolutorium, z p.-łac. absolutorium (dosł. ‛sposób uwolnienia’) >

absolutyzacja «traktowanie czegoś jako rzeczy absolutnej, bezwzględnej, niezmiennej» < od absolutyzować >

absolutyzm 1. «forma rządów polegająca na niepodzielnym skupieniu władzy w ręku panującego monarchy; samowładztwo» 2. filoz. «pogląd przeciwstawny relatywizmowi, według którego prawda, dobro czy piękno mają charakter absolutny, obiektywny, tzn. są niezmienne, wieczne i niezależne od człowieka» < fr. absolutisme, od łac. absolutus >

absolutyzować «traktować coś jako rzecz absolutną, niezmienną, bezwzględną» < niem. (ver)absolutisieren, od absolut >

absolwent «osoba, która ukończyła szkołę, uczelnię lub kurs» < niem. Absolvent, od absolvieren (eine Schule) ‛ukończyć szkołę’, -ent wg Student >

absorbat chem. «substancja (zwykle gaz) pochłaniana w procesie absorpcji» < ang., od absorb ‛absorbować’ >

absorbent chem. «substancja (zwykle ciecz lub ciało stałe) pochłaniająca w procesie absorpcji» < ang., od absorb ‛absorbować’ >

absorbować 1. «zajmować, zaprzątać czyjąś myśl, uwagę, czas» 2. chem., fiz. «pochłaniać, wchłaniać, np. gaz lub energię» < fr. absorber, z łac. ab-sorbeo (dosł. ‛odsysam’) >

absorpcja chem., fiz. «pochłanianie, wchłanianie, np. gazu przez ciecz lub drgań przez ośrodek, w którym się one rozchodzą» < niem. Absorption, fr. absorption, z p.-łac. absorptio >

abstrahować 1. «nie uwzględniać tego, co w danym momencie uważa się za mniej ważne; pomijać» 2. filoz. «tworzyć pojęcia ogólne poprzez wyodrębnienie cech i relacji w konkretnym przedmiocie lub zdarzeniu (albo ich zbiorze)» < niem. abstrahieren, z łac. abs-traho ‛odciągam (na bok), oddzielam’ >

abstrakcja 1. «pogląd lub twierdzenie oderwane od rzeczywistości» 2. filoz. «pojęcie ogólne utworzone przez wyodrębnienie cech bądź relacji w konkretnym przedmiocie lub zdarzeniu (albo ich zbiorze); abstrakt» 3. «dzieło sztuki niebędące bezpośrednim przedstawieniem form realistycznych obserwowanych w naturze, lecz stanowiące kompozycję linii, barwnych plam, brył i płaszczyzn» < niem. Abstraktion, ang., fr. abstraction, od łac. abstractus ‛oddzielony’ >

abstrakcjonista 1. «artysta uprawiający sztukę abstrakcyjną» 2. «człowiek skłonny do operowania abstrakcjami w rozumowaniu» < niem. Abstraktionist, ang. abstractionist, od abstraction >

abstrakcjonizm szt. «kierunek w sztuce współczesnej, który odrzuca przedstawianie form realistycznych, występujących w naturze, na rzecz form plastycznych, tworzonych przez figury geometryczne, kompozycje plam lub brył i płaszczyzn; sztuka abstrakcyjna» < niem. Abstraktionismus, od Abstraktion >

abstrakcyjny 1. «oderwany od rzeczywistości, od konkretów, nieoparty na faktach» 2. «niemożliwy do zrealizowania lub zrozumienia» 3. «zgodny z zasadami abstrakcjonizmu» 4. filoz. «uzyskany przez abstrahowanie, wyodrębnianie pojęć ogólnych» < od abstrakcja >

abstrakt 1. filoz. «inaczej → abstrakcja (w zn. 2)» 2. «bardzo ogólna i bliżej nieokreślona idea czegoś, przeciwstawiana czemuś konkretnemu» 3. «streszczenie dokumentu lub publikacji naukowej; wyciąg» < ang. abstract, z łac. abstractus (dosł. ‛odciągnięty’) >

abstynencja «powstrzymywanie się od czegoś, zwłaszcza od picia alkoholu; wstrzemięźliwość» < łac. abstinentia ‛powściągliwość’ >

abstynent «człowiek powstrzymujący się od czegoś, zwłaszcza od picia alkoholu» < niem. Abstinent, z łac. abstinens ‛powstrzymujący się’ >

absurd 1. «to, co jest pozbawione sensu; niedorzeczność, nonsens» 2. log. «wyrażenie wewnętrznie sprzeczne; sprzeczność logiczna» < p.-łac. absurdum ‛coś niedorzecznego’, od łac. ab-surdus ‛niedorzeczny, niezrozumiały, niewyraźnie powiedziany (usłyszany)’, od surdus ‛niemy, głuchy’ >

abulia med., psych. «osłabienie woli lub jej brak, objawiające się niemożnością podjęcia decyzji i obniżeniem aktywności życiowej» < gr. aboulía ‛brak woli’ >

ab urbe condita [wym. ab urbe kondita] lub anno urbis conditae [wym. anno urbis kondite] 1. «od założenia miasta (Rzymu), od roku założenia miasta (Rzymu) – wyrażenia oznaczające początek ery rzymskiej (753 r. p.n.e.)» 2. przen. «od początku» < łac. >

AC [wym. ace] «skrót od → autocasco»

a cappella [wym. a kapella] muz. «utwór muzyczny wykonany lub przeznaczony do wykonania bez udziału instrumentów; bez akompaniamentu» < wł. dosł. ‛na sposób kościelny’ >

aceton chem. «związek organiczny z grupy ketonów, bezbarwna, łatwo palna, lotna ciecz o charakterystycznym zapachu, stosowana w przemyśle i jako uniwersalny rozpuszczalnik, w organizmie człowieka może powstać w wyniku zaburzeń przemiany tłuszczowej, np. w cukrzycy» < od łac. acetum ‛ocet’ >

achajski 1. «dotyczący Achajów – jednego z pięciu wielkich plemion starogreckich, które w II tysiącleciu p.n.e. podbiło Peloponez i stworzyło kulturę mykeńską» 2. «starogrecki» < od Achajowie (gr. Achaioí), plemię starogreckie, w Iliadzie ‛ogół Greków prowadzących wojnę trojańską’ >

Achilles mit. gr. «legendarny bohater opisany w Iliadzie, który jako niemowlę został zanurzony w wodach Styksu, dzięki czemu jego ciało (oprócz pięty, za którą trzymała go matka) stało się odporne na ciosy; zginął pod Troją raniony w piętę» i_004 pięta Achillesa lub achillesowa «czyjaś słaba strona» < łac., z gr. Achilleús >

achromatyczny fiz. «o układzie optycznym: niedający rozszczepienia na barwy widmowe» < gr. achrómatos ‛bezbarwny’ >

acid jazz [wym. es-id dżez] muz. «styl w muzyce jazzowej powstały w latach dziewięćdziesiątych XX w., łączący elementy jazzu z innymi gatunkami muzyki, najczęściej z muzyką rozrywkową» < ang., od acid ‛kwaśny’, z fr. acide lub łac. acidus + → jazz >

a conto [wym. a konto] «na poczet, na rachunek jakiejś należności; z góry, zaliczkowo (skrót: a.c.)» < wł. dosł. ‛na rachunek’ >

acroyoga [wym. akrojoga] «joga z elementami akrobatyki sportowej» < ang. >

action painting [wym. akszn pejnting] szt. «kierunek w malarstwie współczesnym kładący nacisk nie tyle na dzieło, ile na proces samego malowania – spontaniczną technikę rozpryskiwania lub rozlewania farby na płótnie» < ang. dosł. ‛malarstwo akcji’, termin wprowadzony w 1952 r. przez amer. krytyka sztuki H. Rosenberga >

ad «do – słowo rozpoczynające odnośniki do punktów wymienionych wcześniej w tekście, zwykle numerowanych, np. ad 1» < łac. >

ad acta [wym. ad akta] i_004 odłożyć coś ad acta a) «odłożyć na później załatwienie czegoś» b) «uznać, że coś jest już załatwione lub że nie można tego załatwić» < łac. >

adagio [wym. adadżio], rzadziej adadżio 1. muz. «wskazówka dotycząca tempa, w jakim ma być wykonany utwór lub jego część: powoli, wolniej niż andante, szybciej niż largo» 2. muz. «utwór muzyczny lub jego część w tym tempie» < wł. adagio ‛powoli’ >

adamaszek «tkanina dwustronna, przeważnie jednobarwna, o wzorze z jednej strony matowym na błyszczącym tle, z drugiej błyszczącym na matowym tle» < od n.m. Damaszek w Syrii >

adaptacja 1. «przystosowanie czegoś do innego użytku, niż było przeznaczone» 2. «przystosowanie utworu literackiego do wystawienia na scenie lub do sfilmowania; także utwór literacki w ten sposób przystosowany» 3. biol. «dopasowanie organizmów do warunków środowiska poprzez dziedziczne zmiany ich budowy i funkcji, korzystne dla zachowania gatunku, utrwalane w toku ewolucji» 4. socjol. «proces dostosowywania się jednostek, grup społecznych, a także instytucji i organizacji do nowego środowiska, pociągający za sobą przejęcie nowych norm, wartości i wzorów zachowań» 5. psych. «zmniejszenie odczuwania określonych bodźców wskutek ich długotrwałego działania» < niem. Adaptation, ang., fr. adaptation, od łac. ad-apto ‛przystosowuję’ >

adaptator «osoba dokonująca adaptacji utworu literackiego, budynku itp.» < niem. Adaptator >

adaptować «dokonać adaptacji, przystosować coś do innego użytku, do nowych potrzeb, nadać czemuś inny charakter»

adaptować się «przystosować się do nowych warunków, nowego środowiska» < fr. adapter, z łac. ad-apto ‛przystosowuję’, od aptus ‛stosowny’ >

adblocker [wym. adbloker] lub adblock [wym. adblok] inform. «wtyczka do przeglądarek internetowych, która blokuje pojawianie się reklam» < ang. >

addenda «dodatkowe informacje, objaśnienia i komentarze uzupełniające jakiś tekst» < łac. lm dosł. ‛to, co ma być dodane’ >

addio [wym. addijo] «bądź zdrów, żegnaj» < wł. >

adekwatny «zgodny z czymś, dokładnie czemuś odpowiadający» < niem. adäquat, fr. adéquat, z łac. ad-aequatus ‛dorównany, zrównany’ >

adept 1. «człowiek kształcący się w jakiejś dziedzinie, zaczynający uprawiać jakąś sztukę, naukę lub zawód» 2. «zwolennik doktryny, szkoły filozoficznej, kierunku społecznego lub idei» 3. okult. «osoba, która posiadła wiedzę tajemną; wtajemniczony» < niem. Adept, fr. adepte, z łac. adeptus, od ad-ipiscor ‛osiągam’ >

ad exemplum 1. «dla przykładu, na przykład» 2. «za (czyimś) przykładem» < łac. >

adherencja «popieranie kogoś, solidaryzowanie się z kimś» < n.-łac. adhaerentia, od łac. ad-haero ‛przylegam’ >

adherent «osoba popierająca kogoś, opowiadająca się za kimś lub za czymś; stronnik, zwolennik, poplecznik» < łac. adhaerens ~ntis >

ad hoc [wym. ad hok] «bez przygotowania, stosownie do bieżących okoliczności» < łac. dosł. ‛do tego’ >

adidas «but sportowy na grubej podeszwie, od wewnątrz dostosowanej do kształtu stopy» < nazwa firmowa, od imienia Adolf (zdr. Adi) i nazwiska Dassler >

adieu [wym. adje] «żegnaj, do widzenia» < fr. >

ad infinitum «do nieskończoności; bez końca» < łac. >

adiunkt «niesamodzielny pracownik naukowy, zwykle ze stopniem doktora, mający stanowisko wyższe od asystenta, niższe od docenta; także to stanowisko» < niem. Adjunkt, z łac. adiunctus (dosł. ‛przyprzężony’), od ad-iungo ‛przyprzęgam, przyłączam’ >

adiunktura «stanowisko, funkcja lub tytuł adiunkta» < od adiunkt >

adiustacja «przygotowanie tekstu do druku pod względem stylistycznym, ortograficznym, technicznym i graficznym» < od adiustować >

adiustator «osoba dokonująca adiustacji» < od adiustacja >

adiustować «dokonywać adiustacji» < niem. adjustieren (wg łac. ad iustum ‛do normy’), z fr. ajuster, z wł. aggiustare ‛naprawić’, od giusto ‛należyty’ >

adiutant «oficer przydzielony do dyspozycji wyższego dowódcy lub dowództwa» < niem. Adjutant (wg łac. adiutare ‛pomagać’), z fr. adjudant, ajudant, z hiszp. ayudante ‛pomagający’, od ayudar ‛pomagać’ >

ad Kalendas Graecas [wym. ad kalendas grekas] «do greckich kalend – (odłożyć coś) na czas nieokreślony, do terminu, który nigdy nie nastąpi» < łac., z Boskiego Augusta Swetoniusza; Grecy nie znali terminu Kalendae, używanego przez Rzymian na oznaczenie pierwszego dnia miesiąca, w którym to dniu zazwyczaj regulowano zobowiązania finansowe >

admin środ. «osoba administrująca siecią komputerową, czatem lub forum dyskusyjnym» < skr. ang. od administrator >

administracja 1. «kierowanie, zarządzanie czymś; administrowanie» 2. «zespół zarządzający, kierujący czymś» 3. «urzędy i organy państwowe lub samorządowe odpowiedzialne za przestrzeganie prawa i realizowanie postanowień rządu lub samorządu» 4. «rząd, zwłaszcza amerykański» < łac. administratio >

administrator «osoba lub instytucja zarządzająca czymś; zarządca» < łac. >

administrować «zarządzać, kierować czymś» < łac. administro ‛zarządzam’ >

admiracja «podziw i uwielbienie okazywane komuś» < łac. admiratio >

admiralicja 1. «władze naczelne marynarki wojennej w niektórych państwach» 2. «ogół najwyższych oficerów marynarki wojennej; korpus admirałów» < od admirał >

admirał 1. wojsk. «najwyższy stopień w marynarce wojennej; także oficer mający ten stopień» 2. zool. admirał lub rusałka admirał «motyl o skrzydłach czarnych z czerwonymi pasami oraz białymi plamami na przednich skrzydłach» < niem. Admiral, hol., ang. admiral (z admir- wg łac. admiror, → admirować, z fr. amiral (najpierw tytuł dostojnika dworskiego, później dowódcy floty, za hiszp. almirante) >

admirator «człowiek podziwiający i wielbiący kogoś, coś; wielbiciel» < łac. >

admirować «odnosić się do kogoś lub czegoś z podziwem i uwielbieniem; uwielbiać» < łac. admiror >

adnotacja «krótka dodatkowa informacja; dopisek» < łac. adnotatio >

ad notam «do wiadomości, do odnotowania» < łac. >

adolescencja «wiek młodzieńczy, młodość» < łac. adolescentia >

adonis 1. mit. gr. Adonis «kochanek Afrodyty, który został rozszarpany przez dzika i musiał odejść do świata zmarłych, ale za zgodą Zeusa wracał co pół roku na ziemię, stając się symbolem rozkwitu i zamierania przyrody» 2. żart. lub iron. «urodziwy młodzieniec, przesadnie dbający o swoją urodę» < gr. Ádōnis >

adopcja 1. praw. «prawne uznanie cudzego dziecka za własne; przysposobienie» 2. praw. «przyjęcie przez władzę prawodawczą obcego prawa za obowiązujące prawo krajowe» 3. «dawniej przyjęcie do rodu szlacheckiego» < łac. adoptio >

adoptować 1. praw. «uznać cudze dziecko za swoje; przysposobić» 2. przen. «zaopiekować się kimś albo czymś» < łac. adopto >

adoracja 1. «okazywanie komuś uwielbienia, podziwu lub czci» 2. rel. «oddawanie czci Bogu lub przedmiotom kultu religijnego, będące zwykle ceremonią o określonej formie» < łac. adoratio >

adorator «osoba adorująca kogoś, ubiegająca się o czyjeś względy; wielbiciel» < łac. >

adorować 1. «okazywać komuś swój zachwyt i uwielbienie; wielbić» 2. rel. «oddawać cześć Bogu lub przedmiotom kultu religijnego» < łac. adoro >

ad personam «konkretnej osobie, w stosunku do konkretnej osoby lub ze względu na konkretną osobę» i_004 argument ad personam «nieuczciwy chwyt w dyskusji, pozamerytoryczny sposób argumentowania, w którym dyskutant porzuca właściwy spór i zaczyna opisywać faktyczne lub rzekome wady swego przeciwnika» < łac. >

ad rem «do rzeczy, do właściwego tematu – wyrażenie kończące dygresję» < łac. >

adrenalina fizjol. «hormon rdzenia nadnerczy, w zwiększonej ilości wydzielany w sytuacjach stresowych; suprarenina» < fr. adrénaline, od łac. ad renes ‛przy nerkach’ >

adsorpcja fiz., chem. «zjawisko gromadzenia się substancji rozpuszczonych w cieczy lub obecnych w gazie na powierzchni ciała stałego lub cieczy, wykorzystywane m.in. do oczyszczania lub rozdzielania mieszanin gazów lub cieczy» < ang. adsorption, od adsorb, wg absorption, → absorpcja >

adultyzm «dyskryminacja młodych ludzi ze względu na wiek» < ang. adultism, od adult ‛dorosły’ >

ad usum [wym. ad uzum] «do (czyjegoś) użytku, na użytek (czegoś)» < łac. >

ad verbum «dosłownie» < łac. >

advocatus Dei [wym. adwokatus dei] «duchowny, który w procesie beatyfikacyjnym lub kanonizacyjnym ma uzasadnić czyjąś świętość» < łac. dosł. ‛adwokat Boga’ >

advocatus diaboli [wym. adwokatus diaboli] 1. «duchowny, który w procesie beatyfikacyjnym lub kanonizacyjnym z urzędu wysuwa wnioski przeciwko uznaniu danej osoby za błogosławioną lub świętą; promotor wiary» 2. przen. «osoba świadomie broniąca niesłusznej albo złej sprawy, niekiedy w celu zmuszenia stronników sprawy budzącej kontrowersje do znalezienia jak najlepszych argumentów; adwokat diabła» < łac. dosł. ‛adwokat diabła’ >

ad vocem «w nawiązaniu do, w sprawie, co się tyczy (tego, co zostało powiedziane przed chwilą)» < łac. dosł. ‛do słowa (odnosząc)’ >

adwent «w liturgii rzymskokatolickiej: okres czterech tygodni poprzedzających święto Bożego Narodzenia» < łac. adventus ‛przyjście’ >

adwentysta 1. adwentyści «nazwa kilku protestanckich wspólnot religijnych, z których pierwsza powstała na początku XIX w. w USA, głoszących rychłe powtórne przyjście Chrystusa i dosłownie interpretujących Biblię» 2. «członek tej wspólnoty» < od łac. adventus ‛przyjście’ >

adwersarz «przeciwnik w dyskusji; oponent» < łac. adversarius >

Nasz adwersarz to nasz zwolennik czy przeciwnik?

aero- «pierwszy człon wyrazów złożonych wskazujący na ich związek znaczeniowy z powietrzem, ruchem w powietrzu, lotnictwem, np. aerocasco, aeronawigacja» < od gr. aḗr ‛powietrze’ >

aerob biol. «inaczej → aerobiont» < ang. >

aerobik, rzadziej aerobic [wym. aerobik] «gimnastyka obejmująca ćwiczenia wytrzymałościowe i rozciągające, wykonywana w takt muzyki» < ang. aerobics, od aerobic biol. ‛wymagający powietrza (tlenu) do życia’ >

aerobiont biol. «organizm mogący żyć i rozwijać się jedynie w środowisku zawierającym tlen atmosferyczny (zwykle o drobnoustrojach); aerob, oksybiont, tlenowiec» < aero- + -biont >

aeroboks lub aerobox «ćwiczenia łączące elementy aerobiku z technikami sztuk walki, boksu, karate itp.; aeroboxing» < ang. aerobox >

aeroboxing «inaczej → aeroboks» < ang. >

aerocasco [wym. aerokasko] «ubezpieczenie samolotu na wypadek rozbicia, uszkodzenia itp.» < aero- + casco >

aerodrom przestarz. «lotnisko» < fr. aérodrome, → aero-, → -drom >

aerodynamika fiz. «dział mechaniki zajmujący się zagadnieniem przepływu gazów (głównie powietrza) i sił występujących podczas ruchu ciał stałych w ośrodku gazowym, będący podstawą techniki lotniczej i rakietowej» < aero- + dynamika >

aerofobia «chorobliwy lęk przed powietrzem, jego ruchem (przeciągiem, wiatrem) lub ruchem w powietrzu (lataniem samolotem, jeżdżeniem windą)» < aero- + -fobia >

aerofon «instrument muzyczny, w którym źródłem dźwięku jest drganie słupa powietrza zamkniętego w piszczałce, np. dudy, fagot, trąbka; instrument dęty» < aero- + -fon >

aerograf «przyrząd do rozpylania farb za pomocą sprężonego powietrza, używany do mechanicznego retuszu fotograficznego i malowania, np. ceramiki» < aero- + -graf >

aerografia 1. «technika retuszowania zdjęć fotograficznych polegająca na rozpylaniu aerografem drobnych kropelek farby» 2. «technika malowania lub zdobienia, np. ceramiki, polegająca na rozpylaniu aerografem farb lub szkliwa» < aero- + -grafia >

aeroklub «organizacja zrzeszająca pilotów sportowych, skoczków spadochronowych i modelarzy lotnictwa» < aero- + klub >

aeronauta przestarz. «lotnik» < fr. aéronaute, → aero-, → -nauta >

aeronautyka przestarz. «lotnictwo» < aero- + nautyka >

aeronawigacja 1. «prowadzenie statku powietrznego; nawigacja lotnicza» 2. «nauka o sposobach prowadzenia statku powietrznego; nawigacja lotnicza» < aero- + nawigacja >

aeroplan przestarz. «samolot» < fr. aéroplane, aero- → aero-, -plane od fr. planer ‛lecieć, szybować’ >

aeroport przestarz. «lotnisko» < fr. aéroport, aero- → aero-, port od łac. portus >

aerostep «ćwiczenia gimnastyczne mające na celu głównie spalanie tkanki tłuszczowej, podczas których używa się specjalnego schodka» < aero(bic) + ang. step ‛stopień’ >

aeroterapia «przebywanie na świeżym powietrzu w celach leczniczych» < aero- + terapia >

aerozol 1. «koloid (mgła albo dym) powstający w wyniku rozproszenia ciała stałego albo cieczy w ośrodku gazowym» 2. «metalowy pojemnik zawierający substancję ciekłą, np. farbę lub perfumy, która pod wpływem działania sprężonego gazu jest rozpylana na zewnątrz w postaci mgły» < niem. Aerosol, skr. Aero-sol(ution) >

afatyk «osoba cierpiąca na afazję» < od afazja >

afazja med. «zaburzenia mowy, polegające na niemożności wyrażenia myśli słowami, niekiedy znalezienia odpowiedniego słowa lub dźwięku albo na niemożności zrozumienia mowy» < gr. aphasía ‛niemota’ >

afekt 1. «stan emocjonalny o silnym natężeniu, np. gniew lub wzruszenie, zwykle krótkotrwały i gwałtowny» 2. przestarz. «uczucie miłości lub sympatii do kogoś» < łac. affectus, od af-ficere ‛przyczyniać (komuś czegoś)’ >

afektacja «przesada, nienaturalność, pretensjonalność w zachowaniu, zwłaszcza w wyrażaniu uczuć i opinii; egzaltacja» < łac. affectatio >

afektowany «odznaczający się afektacją; nienaturalny, pretensjonalny, egzaltowany» < od daw. afektować, z fr. affecter >

afektywny «uczuciowy, emocjonalny» < p.-łac. affectivus >

afera 1. «nieuczciwe, kolidujące z prawem przedsięwzięcie, zwykle z udziałem wielu osób» 2. «sensacyjne wydarzenie wywołujące oburzenie; skandal, sensacja, awantura» < niem. Affäre, z fr. affaire ‛sprawa, interes; rzecz do zrobienia’ (à faire) >

aferalny «mający charakter, znamiona afery, zwłaszcza kryminalnej» < od afera >

afiliacja «przyjęcie jakiejś osoby lub organizacji do działającego już stowarzyszenia» < p.-łac. affiliatio ‛usynowienie’ >

afiliować 1. «utworzyć filię jakiejś instytucji» 2. «przyłączyć jakąś instytucję do innej jako filię» < p.-łac. affilio ‛usynawiam’ >

afirmacja «zgoda na coś, uznanie pozytywnej wartości czegoś; aprobata» < łac. affirmatio >

afirmant «osoba aprobująca lub popierająca coś» < od afirmować, za ang. affirmant >

afirmatywny «uznający, aprobujący coś; pozytywny» < łac. affirmativus >

afirmować «odnosić się do czegoś z uznaniem, potwierdzać lub popierać coś; aprobować» < łac. affirmo ‛potwierdzam’ >

aflaston żegl. «inaczej → galion» < gr. áphlaston ‛górna zakrzywiona część rufy’ >

aforysta «ten, kto układa aforyzmy» < od aforyzm >

aforystyka 1. «aforyzmy, sentencje i maksymy charakterystyczne dla jakiegoś okresu, autora lub utworu» 2. «sztuka układania aforyzmów, sentencji i maksym» < od aforyzm >

aforyzm «krótkie, błyskotliwe sformułowanie, zawierające jakąś myśl filozoficzną, naukę moralną lub regułę życiową; maksyma, sentencja» < fr. aphorisme, z gr. aphorismós ‛definicja’, od aphorízō ‛odgraniczam’ >

afro «fryzura z krzaczasto nastroszonych i mocno skręconych włosów, zwykle przystrzyżonych w kształt kuli» < ang. >

Afrodyta mit. gr. «bogini miłości i piękna, zrodzona z piany morskiej; uosobienie kobiecego piękna» < gr. Aphrodítē (dosł. ‛wyłoniona z piany’) >

afrodyzjak «środek wzmagający aktywność seksualną lub doznania erotyczne» < gr. aphrodisiakós ‛miłosny’ >

afront «obraźliwe, lekceważące potraktowanie kogoś, wyrządzenie komuś przykrości w sposób ostentacyjny, zwykle w obecności wielu osób; zniewaga, despekt» < fr. affront, wł. affronto, od affrontare ‛stanąć przeciwko, napaść’ (zam. stare a fronte ‛stanąć twarzą w twarz’) >

a fronte «ułożony w zwykłym porządku alfabetycznym, w którym o kolejności wyrazów decyduje najpierw pierwsza litera, potem druga itp., w przeciwieństwie do a tergo» < łac. ‛od przodu (czoła)’ >

afrykaner 1. Afrykaner «członek społeczności wywodzącej się ze środowiska kolonistów holenderskich w Afryce Południowej; Bur» 2. «biały mieszkaniec Afryki, zwłaszcza Republiki Południowej Afryki» < hol. Afrikaner ‛Afrykanin, Holender osiedlony w Afryce’ >

afrykanista «specjalista w dziedzinie afrykanistyki» < niem. Afrikanist, od afrikanisch, z łac. Africanus ‛afrykański’ >

afrykanistyka «nauka zajmująca się badaniem języków, literatur i kultur krajów afrykańskich» < niem. Afrikanistik, → afrykanista >

afta med. «małe, bolesne owrzodzenie powstające na błonie śluzowej jamy ustnej wskutek zakażenia wirusowego» < fr. aphtes lm, z p.-gr. áphtai >

afterparty «impreza odbywająca się bezpośrednio po jakimś wydarzeniu, np. po koncercie, meczu, premierze» < ang. >

agapa lub agape «wspólny posiłek o charakterze religijnym u pierwszych chrześcijan, obecnie praktykowany przez członków niektórych chrześcijańskich wspólnot religijnych» < gr. agápē >

agat «minerał, kamień półszlachetny o charakterystycznych koncentrycznych lub równoległych, różnobarwnych pasmach i żyłkach» < śr.-w.-niem. agat, fr. agate, st.-fr. acate, łac. achates (z gr.) >

agawa bot. «roślina o grubych, kolczastych liściach zebranych w rozetę, uprawiana na włókno, sok i jako roślina ozdobna» < fr. agave, daw. agavé, z gr. agauḗ ‛słynna’ >

ageista [wym. ejdżysta] «osoba dyskryminująca ludzi starszych» < od ageizm >

ageizm [wym. ejdżyzm] «dyskryminacja osób starszych, zwłaszcza na rynku pracy» < ang. ageism od age ‛wiek’ >

agencja 1. «firma wykonująca różne usługi lub pośrednicząca w transakcjach handlowych» 2. «instytucja zajmująca się zbieraniem i opracowywaniem informacji dla prasy, radia lub telewizji» 3. «przedstawicielstwo jakiegoś przedsiębiorstwa, urzędu lub państwa; ajencja» < niem. (austr.) Agentie, od Agent, → agent >

agenda 1. «oddział jakiegoś urzędu lub jakiejś instytucji; filia, ekspozytura» 2. «notatnik do wpisywania spraw bieżących, wymagających załatwienia; terminarz» 3. «ustalony plan jakiegoś spotkania lub zebrania» < łac. agenda, lm od agendum ‛rzecz do wykonania’ >

agent 1. «przedstawiciel jakiejś firmy pośredniczący w zawieraniu umów, wyszukujący klientów i oferujący im towary i usługi; ajent» 2. «osoba zatrudniona przez artystę lub pisarza zajmująca się jego kontraktami i reklamą; menedżer, impresario» 3. «pracownik wywiadu» 4. «tajny pracownik policji lub pracownik służb specjalnych» < niem. Agent, fr. agent, z łac. agens ~ntis ‛działający’ >

agentura 1. «zorganizowana grupa agentów, bedąca na usługach obcego państwa lub wrogiej organizacji» 2. «przedstawicielstwo rządu lub jakiejś instytucji, zwykle na terytorium obcego państwa; ajentura, ekspozytura» < niem. Agentur, od Agent, → agent >

agility [wym. adżility] «zawody dla psów, w których psy kierowane przez właścicieli mają pokonać bezbłędnie i w jak najkrótszym czasie tor przeszkód» < ang. >

agitacja «zjednywanie zwolenników dla jakiejś sprawy lub idei, zwłaszcza politycznej» < niem. Agitation, fr. agitation, z łac. agitatio ‛poruszanie’ >

agitator «osoba, która nakłania do przystąpienia do czegoś lub opowiedzenia się za czymś» < niem. Agitator, od agitieren, za łac. agitator ‛poganiacz (zwł. osłów)’ >

aglomeracja 1. «zespół miast i osiedli, skupionych wokół dużego miasta lub ośrodka przemysłowego» 2. «nagromadzenie, skupienie czegoś; także to, co zostało nagromadzone» < niem. Agglomeration, fr. agglomération, od łac. ag-glomero ‛gromadzę’ (od glomero ‛zwijam w kłąb’) >

aglomerat 1. «skupienie czegoś; zlepek» 2. geol. «skała złożona z zaokrąglonych okruchów skał, przeważnie wulkanicznych, scementowanych zastygłą lawą i popiołem wulkanicznym» < niem. Agglomerat, z łac., → aglomeracja >

agnat 1. «krewny w linii męskiej» 2. «w starożytnym Rzymie: członek rodziny, którego pokrewieństwo oparte było na stosunku prawnym, wynikającym z podporządkowania władzy ojca» < łac. agnatus >

agnostycyzm «pogląd filozoficzny negujący całkowicie lub częściowo możliwość poznania obiektywnej rzeczywistości, kwestionujący też możliwość wypowiadania się o istnieniu Boga» < od gr. ágnōstos ‛nieznany, niepoznawalny’ >

agon «w starożytnej Grecji: zawody, igrzyska, popisy w sporcie, dramacie lub muzyce, ku czci jakiegoś boga lub herosa» < gr. agṓn >

agora 1. «zgromadzenie obywateli w miastach-państwach starożytnej Grecji» 2. «centralny plac, rynek miasta, stanowiący miejsce obrad takiego zgromadzenia» 3. przen. «miejsce, gdzie rozstrzygane są ważne sprawy, decydujące o losach człowieka lub kraju» < gr. agorá >

agorafobia psych. «chorobliwy lęk przed otwartą przestrzenią, czasem też przed przebywaniem w tłumie lub w ogóle w miejscach publicznych» < gr. agorá ‛plac’ + -fobia >

agrafia med. «zaburzenia w zdolności pisania» < a- + -grafia >

agrarny «dotyczący rolnictwa; rolniczy» < łac. agrarius >

agregacja 1. «proces łączenia się elementów w całość» 2. «stan skupienia tych elementów» < łac. aggregatio ‛gromadzenie się’ >

agregat 1. «całość powstała przez złączenie niejednorodnych części» 2. «zespół sprzężonych ze sobą na stałe różnych maszyn wykonujących określoną pracę» < niem. Aggregat, fr. aggrégat, od łac. ag-gregare ‛zbierać razem (w stado)’, od grex gregis ‛stado’ >

agrément [wym. agremã] «uzyskane w drodze poufnej zapewnienie obcego państwa, że osoba przewidziana jako przedstawiciel dyplomatyczny zostanie przez to państwo w tym charakterze przyjęta» < fr. dosł. ‛zezwolenie’ >

agresja 1. «wrogie, napastliwe zachowanie się wobec kogoś lub czegoś, spowodowane negatywnymi emocjami» 2. «zbrojna napaść jednego państwa na drugie» < fr. agression, z łac. aggressio, od ag-gredior ‛przystępuję’ >

agresor «państwo atakujące zbrojnie terytorium innego państwa, prowadzące zaborczą politykę» < fr. agresseur, z łac. aggressor, → agresja >

agro- «pierwszy człon wyrazów złożonych wskazujący na ich związek znaczeniowy z rolą lub rolnictwem, np. agrotechnika, agrobiznes» < gr. agrós ‛rola’ >

agrobiznes «sfera działalności gospodarczej obejmująca produkcję rolniczą, przetwórstwo i handel artykułami rolnymi» < agro- + biznes >

agrocenoza «inaczej → agroekosystem» < agro- + cenoza >

agroekosystem «zespół organizmów roślinnych i zwierzęcych ukształtowany w wyniku działalności człowieka, np. pole zboża; agrocenoza, biocenoza rolnicza» < agro- + ekosystem >

agrolobby «lobby rolnicze» < agro- + lobby >

agronom «specjalista w dziedzinie agronomii» < niem. Agronom, fr. agronome, z gr. agro-nómos ‛zarządzający majątkiem rolnym’ >

agronomia «teoretyczna i praktyczna wiedza o rolnictwie, zarządzaniu gospodarstwem wiejskim, uprawie roli oraz hodowli roślin i zwierząt» < od agronom >

agrotechnika 1. «grupa dyscyplin naukowych związanych z uprawą roli i roślin, np. nasiennictwo, ochrona roślin, chemia rolna» 2. «ogół zabiegów stosowanych przy uprawie roli i roślin w celu uzyskania jak najlepszych plonów» < agro- + technika >

agroturystyka «wypoczynek w gospodarstwach wiejskich» < agro- + turystyka >

aguti zool. «gryzoń roślinożerny podobny do zająca, o szczeciniastej, złotawej sierści, żyjący w lasach tropikalnych i na sawannach w Ameryce Południowej i Środkowej» < hiszp. >

ahinsa «zasada etyczna indyjskich kierunków religijnych nieszkodzenia nikomu, niezabijania istot żywych i wynikający z niej zakaz składania krwawych ofiar» < sanskr. ahiṁsa ‛niekrzywdzenie, nieużywanie przemocy’ >

AI [wym. ai lub ejaj] «skrót od → artificial intelligence»

aide-mémoire [wym. ed memuar] «inaczej → memorandum» < fr. dosł. ‛pomoc pamięci; konspekt, streszczenie’ >

AIDS, rzadziej aids [wym. ejds] «choroba zakaźna wywoływana wirusem HIV, niszcząca system obronny organizmu, przenoszona przez kontakty seksualne i przez krew» < skr. ang. Acquired Immune Deficiency Syndrome ‛zespół nabytego zaniku odporności’ >

aikido «system samoobrony, polegający na obezwładnieniu przeciwnika za pomocą chwytów i ciosów niezagrażających jego zdrowiu, wywodzący się ze starojapońskiej sztuki walki» < jap. aikidō >

aioli [wym. ajoli lub ajoli] kulin. «francuski sos z majonezu i czosnku» < fr. aïoli, od ail ‛czosnek’ >

airbag [wym. erbag] «poduszka powietrzna zabezpieczająca kierowcę lub pasażera przed skutkami zderzenia» < ang. >

airbus [wym. erbas] «samolot przeznaczony do przewozu dużej liczby pasażerów» < ang. >

airedale terrier [wym. erdejl terier] «największy pies z grupy terierów, silny, o gęstej, szorstkiej, rudo-czarnej sierści» < ang. >

airport [wym. erport] «lotnisko» < ang. >

ajatollah 1. «wysoki tytuł naukowy, nadawany wybitnym uczonym szyickim z zakresu prawa i teologii islamu» 2. «szyicki przywódca religijny» < pers. ‛znak Boga’ >

ajencja 1. «prowadzenie wydzierżawionej od jakiegoś przedsiębiorstwa lub instytucji placówki handlowej lub usługowej przez osobę prywatną rozliczającą się z danym przedsiębiorstwem zgodnie z zawartą umową» 2. przestarz. «inaczej → agencja (w zn. 3)» < zam. agiencja, → agencja >