Projekt serii Joanna Gwis

Przygotowanie okładki do druku Przemysław Spiechowski

Fotografia na okładce Shutterstock/Kaspars Grinvalds

Wydawca Bartłomiej Nawrocki

Koordynator ds. redakcji Renata Ziółkowska

Redaktor Katarzyna Szmaniewska

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Recenzent prof. dr hab. Katarzyna Dudka

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl.

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2018

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2018 r., (wyd. I)

Warszawa 2018

ISBN 978-83-01-20205-7

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Wykaz skrótów

Wstęp

Bibliografia

Dział I. Przepisy wstępne

Dział II. Sąd

Rozdział 1. Właściwość i skład sądu

Rozdział 2. Wyłączenie sędziego

Dział III. Strony, obrońcy, pełnomocnicy, przedstawiciel społeczny, podmiot zobowiązany, właściciel przedsiębiorstwa zagrożonego przepadkiem

Rozdział 3. Oskarżyciel publiczny

Rozdział 4. Pokrzywdzony

Rozdział 5. Oskarżyciel posiłkowy

Rozdział 6. Oskarżyciel prywatny

Rozdział 7. (uchylony)

Rozdział 8. Oskarżony

Rozdział 9. Obrońcy i pełnomocnicy

Rozdział 10. Przedstawiciel społeczny

Rozdział 10a. Podmiot zobowiązany

Rozdział 10b. Właściciel przedsiębiorstwa zagrożonego przepadkiem

Dział IV. Czynności procesowe

Rozdział 11. Orzeczenia, zarządzenia i polecenia

Rozdział 12. Narada i głosowanie

Rozdział 13. Porządek czynności procesowych

Rozdział 14. Terminy

Rozdział 15. Doręczenia

Rozdział 16. Protokoły

Rozdział 17. Przeglądanie akt i sporządzanie odpisów

Rozdział 18. Odtworzenie zaginionych lub zniszczonych akt

Dział V. Dowody

Rozdział 19. Przepisy ogólne

Rozdział 20. Wyjaśnienia oskarżonego

Rozdział 21. Świadkowie

Rozdział 22. Biegli, tłumacze, specjaliści

Rozdział 23. Oględziny. Otwarcie zwłok. Eksperyment procesowy

Rozdział 24. Wywiad środowiskowy i badanie osoby oskarżonego

Rozdział 25. Zatrzymanie rzeczy. Przeszukanie

Rozdział 26. Kontrola i utrwalanie rozmów

Dział VI. Środki przymusu

Rozdział 27. Zatrzymanie

Rozdział 28. Środki zapobiegawcze

Rozdział 29. Poszukiwanie oskarżonego i list gończy

Rozdział 30. List żelazny

Rozdział 31. Kary porządkowe

Rozdział 32. Zabezpieczenie majątkowe

Dział VII. Postępowanie przygotowawcze

Rozdział 33. Przepisy ogólne

Rozdział 34. Wszczęcie śledztwa

Rozdział 35. Przebieg śledztwa

Rozdział 36. Zamknięcie śledztwa

Rozdział 36a. Dochodzenie

Rozdział 37. Nadzór prokuratora nad postępowaniem przygotowawczym

Rozdział 38. Czynności sądowe w postępowaniu przygotowawczym

Rozdział 39. Akt oskarżenia

Dział VIII. Postępowanie przed sądem pierwszej instancji

Rozdział 40. Wstępna kontrola oskarżenia

Rozdział 41. Przygotowanie do rozprawy głównej

Rozdział 42. Jawność rozprawy głównej

Rozdział 43. Przepisy ogólne o rozprawie głównej

Rozdział 44. Rozpoczęcie rozprawy głównej

Rozdział 45. Przewód sądowy

Rozdział 46. Głosy końcowe

Rozdział 47. Wyrokowanie

Dział IX. Postępowanie odwoławcze

Rozdział 48. Przepisy ogólne

Rozdział 49. Apelacja

Rozdział 50. Zażalenie i sprzeciw

Dział X. Postępowania szczególne

Rozdział 51. (uchylony)

Rozdział 52. Postępowanie w sprawach z oskarżenia prywatnego

Rozdział 53. Postępowanie nakazowe

Rozdział 54. (uchylony)

Rozdział 54a. Postępowanie przyspieszone

Dział XI. Nadzwyczajne środki zaskarżenia

Rozdział 55. Kasacja

Rozdział 55a. Skarga na wyrok sądu odwoławczego

Rozdział 56. Wznowienie postępowania

Dział XII. Postępowanie po uprawomocnieniu się orzeczenia

Rozdział 57. Podjęcie postępowania warunkowo umorzonego

Rozdział 58. Odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie

Rozdział 59. Ułaskawienie

Rozdział 60. Orzekanie kary łącznej

Przypisy

Dział I.
Przepisy wstępne

Art. 1 [Obowiązywanie kodeksu]

Postępowanie karne w sprawach należących do właściwości sądów toczy się według przepisów niniejszego kodeksu.

1. Przepis określa zakres stosowania Kodeksu postępowania karnego.

2. Jest on stosowany do spraw karnych należących do właściwości sądów, czyli wszystkich spraw karnych (art. 175 Konstytucji RP), z wyjątkiem spraw o wykroczenia.

3. Postępowanie w sprawach o wykroczenia prowadzone jest przez sądy powszechne na podstawie Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. Kwestię błędnego zastosowania przepisów k.p.k. do sprawy o wykroczenie rozstrzyga art. 439a.

4. Ostatnie przepisy przejściowe (intertemporalne) zawierała tzw. „wielka nowelizacja kpk” wprowadzona ustawą z dnia 27 września 2013 r. – o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw oraz ustawa z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw.

Art. 2 [Cele procesu i zasada prawdy]

§ 1. Przepisy niniejszego kodeksu mają na celu takie ukształtowanie postępowania karnego, aby:

1. sprawca przestępstwa został wykryty i pociągnięty do odpowiedzialności karnej, a osoba niewinna nie poniosła tej odpowiedzialności;

2. przez trafne zastosowanie środków przewidzianych w prawie karnym oraz ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstwa osiągnięte zostały zadania postępowania karnego nie tylko w zwalczaniu przestępstw, lecz również w zapobieganiu im oraz w umacnianiu poszanowana prawa i zasad współżycia społecznego;

3. zostały uwzględnione prawnie chronione interesy pokrzywdzonego przy jednoczesnym poszanowaniu jego godności;

4. rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło w rozsądnym terminie.

§ 2. Podstawę wszelkich rozstrzygnięć powinny stanowić prawdziwe ustalenia faktyczne.

1. Postępowanie karne ukształtowane jest w oparciu o domniemanie niewinności (sformułowane w art. 42 ust. 3 Konstytucji RP) oraz zasadę prawa do obrony (sformułowaną w art. 42 ust. 2 Konstytucji RP).

2. Celem postępowania jest obok doprowadzenia do skazania sprawcy przestępstwa także działanie na rzecz prewencji generalnej. A zatem uświadomienie społeczeństwu konsekwencji popełnienia przestępstwa i nieuchronności poniesienia za nie sprawiedliwej kary.

3. Pozakodeksowe przepisy dotyczące ochrony pokrzywdzonego przestępstwem zawarte są w Ustawie z dnia 28 listopada 2014 r. o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka.

4. O rozsądnym terminie rozpoznawania spraw karnych stanowi m.in. art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.

5. O odpowiedzialności sądów za przewlekłość w rozpoznawaniu spraw stanowi Ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratura i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki.

6. Art. 2 § 2 ustanawia zasadę prawdy (tzw. materialnej) przy rozpoznawaniu sprawy karnej. Jest to podstawowa, modelowa zasada procesowa, która łączy kontradyktoryjność z zasadą działania sądu z urzędu (patrz art. 9 i 167).

7. Inicjatywa sądu w postępowaniu dowodowym jest konieczna dla umożliwienia realizacji zasady prawdy. Wyjątki od zasady prawdy, zawsze na korzyść oskarżonego, wynikają z art. 5 § 2 oraz art. 396a § 4.

Art. 3 [Udział obywateli w sądzeniu]

W granicach określonych w ustawie postępowanie karne odbywa się z udziałem czynnika społecznego.

1. Składy kolegialne (zawodowo-ławnicze) przewidywane są w art. 28 w zasadzie w sądach okręgowych. Wyjątkowo skład z udziałem ławników może być powołany postanowieniem sądu ze względu na szczególną zawiłość sprawy (patrz art. 28 § 3).

2. Kwestię wyboru ławników regulują art. 158–175 Ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych.

3. Ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym składy ławnicze wprowadzono do Izby Dyscyplinarnej SN (art. 73 § 1). Przepisy te obowiązującą od 3 kwietnia 2018 r.

4. Ławnicy uczestniczą również w rozpoznawaniu skarg nadzwyczajnych (por. art. 59 ustawy o Sądzie Najwyższym).

Art. 4 [Obiektywizm organów]

Organy prowadzące postępowanie karne są obowiązane badać oraz uwzględniać okoliczności przemawiające zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego.

1. Tak sformułowana zasada obiektywizmu jest adresowana zarówno do oskarżycieli publicznych, jak i do sądu.

2. To ograniczenie kontradyktoryjności postępowania (por. art. 2 § 2). Zobowiązuje oskarżyciela do badania okoliczności wskazujących na wątpliwości w tezie oskarżenia, okoliczności wyłączających odpowiedzialność oraz wszelkich okoliczności łagodzących, gdy się w sprawie pojawią, także bez aktywności oskarżonego lub obrońcy.

Art. 5 [Domniemanie niewinności oskarżonego]

§ 1. Oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki wina jego nie zostanie udowodniona i stwierdzona prawomocnym wyrokiem.

§ 2. Niedające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego.

1. Kodeks powtarza w rozbudowanej formie konstytucyjną zasadę domniemania niewinności oskarżonego (por. art. 42 ust. 3 Konstytucji RP), wyraźnie ustanawiając ciężar dowodzenia po stronie oskarżyciela. Na wnoszącym oskarżenie spoczywa obowiązek udowodnienia jego tezy.

2. Oskarżony może być w toku postępowania karnego poddany tylko takim uciążliwościom, które są wyraźnie przewidziane w przepisach i powiązane z odpowiednim stopniem uprawdopodobnienia tezy oskarżenia.

3. Winy nie można domniemywać ani przesądzać. Wina w rozumieniu procesowym oznacza przypisanie popełnienia przestępstwa, jest więc tożsama z przypisaniem wszystkich znamion, w tym winy w rozumieniu prawa karnego.

4. Zawarty w § 2 nakaz rozstrzygania wątpliwości, których nie udaje się usunąć w postępowaniu karnym, na korzyść oskarżonego, dotyczy faktów i wchodzi w grę tylko wówczas, gdy ustalenie prawdziwego przebiegu zdarzenia nie jest możliwe nawet przy inicjatywie dowodowej sądu. Ewentualne wątpliwości prawne, które mogłyby prowadzić do zastosowania tego przepisu, mogą dotyczyć prawa obcego. Przykładowo w przypadku wątpliwości co do istnienia karalności czynu w miejscu popełnienia (art. 111 § 1 k.k.) i braku możliwości usunięcia tej wątpliwości, należy przyjąć, że czyn nie jest przestępny.

5. Także w przypadku czynu spenalizowanego w formie umyślnej i nieumyślnej, jak zabójstwo i nieumyślne spowodowanie śmierci (art. 148 i 155 k.k.) lub umyślne i nieumyślne paserstwo (art. 291 i 292 k.k.), jeżeli nie można bez wątpliwości udowodnić umyślności, należy przyjąć nieumyślne popełnienie przestępstwa.