Dane oryginału

Maria Montessori, London Lectures 1946

Copyright © The Montessori-Pierson Estate 2012

Projekt okładki i stron tytułowych

Przemysław Spiechowski

Ilustracja na okładce

J.D.S/Shutterstock

Wydawca

Aleksandra Małek

Redaktor prowadząca

Barbara Surówka

Redaktor

Jadwiga Witecka

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN
Michał Latusek

Publikacja powstała we współpracy z Association Montessori Internationale, organizacją założoną w 1929 r. przez Marię Montessori i jej syna – Mario Montessori, z siedzibą w Amsterdamie.

Publikacja wydana we współpracy z Fundacją Villa Montessori.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2019

ISBN: 978-83-01-22243-7

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2019 r., (wyd. I)

Warszawa 2022

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. G. Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Bezpłatny fragment

Przedmowa do polskiego wydania

Przedmowa

Uwagi od redakcji

Wykład 1 – Edukacja jako wsparcie życia
Londyn to pierwsze miejsce, w którym dr Montessori wznawia pełny kurs szkoleniowy po II wojnie światowej. Potworności i męki tej wojny wciąż są bardzo świeże, a Montessori jeszcze usilniej niż wcześniej przekonuje, że to u dzieci ludzkość powinna szukać pomocy w zmienianiu świata. Musimy przestawić swoje umysły i swoje serca. Plan edukacji może pomóc człowiekowi osiągnąć wielkość.

Wykład 2 – Pedagogika naukowa
Montessori wyjaśnia, jak wykorzystać naukę w celu przeobrażania, wzbogacania i rozwijania osobowości. Odkrycie okresów wrażliwości. Edukator powinien podążać za objawieniami dziecka, jego ukrytymi energiami.

Wykład 3 – Edukacja oparta na psychologii
Znaczenie odkrycia przejawów życia psychicznego u małych dzieci. Pokazały one, że rozwój umysłu dokonuje się przez ruchy dłoni. Okresy wrażliwości w życiu psychicznym człowieka. Najważniejszym okresem jest początek życia. Studiowanie dziecka jest ważne, ponieważ może przynieść większą dojrzałość całej ludzkości.

Wykład 4 – Płaszczyzny rozwojowe
Płaszczyzny rozwojowe: 0–6, 6–12, 12–18 lat. Życie rozwija się w zgodzie z naturalnymi prawami. Charakterystyka okresów rozwoju, która pokazuje, że rozwój nie przebiega linearnie. Jednym z fałszywych założeń tradycyjnej edukacji jest ignorowanie energii natury.

Wykład 5 – Dziedziczność a proces tworzenia
Najważniejszym okresem ludzkiego życia są pierwsze dwa lata, w których psychika się tworzy, a nie rozwija. Zwierzęta są ograniczone do swoich cech dziedzicznych; człowiek może zrobić wszystko. Małe dziecko chłonie informacje ze swojego otoczenia i jest w stanie skonstruować umysł człowieka. Jest prokreatorem. Funkcja zmysłów zapachu, smaku i dotyku.

Wykład 6 – Psychologia nieświadomości
Opis proporcji fizycznych dziecka i znaczenia ludzkiego mózgu. Montessori zwraca uwagę na moc oczu dziecka w kontekście kształtowania się jego świadomości. Dziecko przechodzi kolejne kroki od nieświadomości do podświadomości i w drodze stopniowego rozwoju osiąga etap pełnej świadomości. Dziecko musi być częścią wszystkich środowisk i słyszeć język najczęściej jak to możliwe.

Wykład 7 – Edukacja od urodzenia
Świadomość budowana jest w jednostce. Rozwój mowy wymaga nienagannego słuchu. Małe dziecko jest głęboko poruszone dźwiękiem ludzkiego głosu. Wprawdzie bardzo małe dziecko „nie ma” języka, ale jego wrażliwość jest już wykształcona; chłonie ją z otoczenia bez nauczyciela. Dziecko w swojej nieświadomości ma umiejętność, której my jako ludzie świadomi nie mamy. Chłonny umysł dziecka potrzebuje życia i otoczenia.

Wykład 8 – Rozwój języka
Mowa czynna i mowa bierna to dwie odrębne umiejętności; najpierw rozwija się mowa bierna. Odróżniamy ukrytą i złożoną fazę przygotowania (faza podświadoma) od fazy przejawów zewnętrznych (faza świadoma). Rozwój języka nie zachodzi stopniowo, tylko skokowo. Po roku „studiów” i wysiłku dziecko wypowiada pierwsze intencjonalne słowo; później zaczyna rozumieć różne rodzaje słów.

Wykład 9 – W harmonii z naturą
Po ukończeniu drugiego roku życia pewne wewnętrzne zainteresowanie językiem zostaje zaspokojone, a uwaga dziecka przenosi się na środowisko. Na tym etapie dziecko potrzebuje pomocy w środowisku i zachęt.

Wykład 10 – Uwalnianie inteligencji
Opis pomocy sensorycznych, które pomagają dziecku czerpać czytelne wrażenia ze środowiska. Dzięki wprowadzeniu skrajności i gradacji cechy doskonalona jest zarówno zdolność obserwacji, jak i inteligencja, np. jeśli gradacja jest miarowa, rośnie jasność percepcji. Izolacja zmysłu.

Wykład 11 – Rozwój społeczny i adaptacja
Edukacja intelektualna dotyczy rozwoju intelektu. Edukacja moralna i społeczna dotyczą aktywnego życia społeczeństwa. Dziecko od urodzenia musi być przygotowywane do życia społecznego w swoim środowisku. Adaptacja a zachowanie. Zwierzęta mają dziedziczną zdolność adaptacji; człowiek sam musi ją skonstruować. Ciało zwierzęcia stanowi narzędzie jego funkcji psychicznych. Funkcja powstaje jako pierwsza; ciało służy funkcji. Podczas pierwszych dwóch lat życia dziecko musi skonstruować mechanizm adaptacji do swojej grupy.

Wykład 12 – Człowiek i supernatura
Związek człowieka ze środowiskiem i jego adaptacja do środowiska. Kosmiczne zadania. Adaptacja do środowiska stanowi podstawową konieczność. Każde zwierzę jest podmiotem działającym na rzecz harmonijnego współistnienia wszystkich elementów środowiska. Istoty żywe nie dbają wyłącznie o siebie. W naturze istnieje pewien porządek, w którym wszystko jest ze sobą powiązane. Dwie strony życia: świadoma i nieświadoma. To samo dotyczy ludzkości. Człowiek przygotowuje własną adaptację do środowiska i musi ulepszać środowisko, szczególnie przez pracę rąk.

Wykład 13 – Studium człowieka
Możemy pomóc człowiekowi, jedynie pomagając dziecku lepiej przystosować się do przyszłości cywilizacji. Żeby pomóc człowiekowi stworzyć społeczeństwo, niezbędne są pewne instynkty, takie jak pierwotny instynkt przemieszczania się, a równocześnie tendencja do pozostawania w tym samym miejscu. Inne aspekty to m.in. język i praca rąk, radość i zamiłowanie do muzyki, religia, miłość do własnego kraju i zasady moralne. Grupa wytwarza szczególny charakter. Adaptacja dokonuje się nie tylko w sferze geograficznej, lecz także w sferze psychicznej. Musimy zobaczyć w dzieciach środek do zmieniania całej ludzkości.

Wykład 14 – Psychologia noworodka
To aktywność dziecka buduje umysł człowieka. Dziecko jest zarodkiem duchowym. Noworodek musi podjąć ogromny wysiłek, żeby przystosować się do świata zewnętrznego. Edukacja od urodzenia wymaga zarówno fizycznej, jak i psychicznej „higieny”. Zadaniem człowieka jest wyniesienie wszystkiego, co znajduje się w przyrodzie, na wyższy poziom. Montessori obala argumenty psychoanalityków, że przerażające doświadczenie narodzin (tak zwany „szok porodowy”) jest przyczyną pewnych anomalii. Normalne dzieci zdobywają niezależność w kolejnych obszarach. Niezależność jest zjawiskiem rozwoju. Pierwsze zdobycze dotyczą sfery fizycznej: to zęby, umiejętność chodzenia, język.

Wykład 15 – Dotyk
Musimy zapewnić dzieciom nie tylko opiekę fizyczną, lecz także duchową. Spontanicznie wyrażana czułość wspiera rozwój dziecka. Małe dzieci pragną pożywienia zarówno dla ciała, jak i dla umysłu.

Wykład 16 – Spontaniczna aktywność
Małe dzieci mogą być bardzo rozwinięte. Zdobywają niezależność przy pomocy mniej lub bardziej wyćwiczonych dłoni. Lubią nosić ciężkie przedmioty i robić trudne rzeczy – mają wewnętrzny popęd do maksymalnego wysiłku. Dzieci mają tendencję do naśladownictwa (żeby przystosować się do tego świata), ale najpierw musi nastąpić faza przygotowania. Istnieje cykl aktywności, który przynosi koordynację ruchów. Dziecko liczy na to, że świat je przyjmie i da mu to, czego potrzebuje, żeby być szczęśliwe i mieć dobry charakter; pragnie odpowiedniego środowiska i odpowiedniego traktowania psychicznego.

Wykład 17 – Energia tworzenia
Naturalne życiowe impulsy zmuszają początkowo bierne ciało dziecka do aktywności. Najpierw dziecko porusza głową, później ramionami, następnie dłońmi. Musi robić dokładnie tyle, ile jest w stanie w danym momencie, a my musimy dawać mu do tego inteligentne wsparcie. Musimy dokonać rozróżnienia między wolą świadomej osobowości a wolą natury, która istnieje przed świadomą wolą. Móżdżek jest organem równowagi. Narzędzia aktywności wspomagają rozwój intelektu. Człowiek musi pracować, żeby się rozwijać. Musimy zapewnić dziecku właściwe warunki, a później zachęcać je i pomagać mu w razie potrzeby.

Wykład 18 – Edukacja do niezależności
Po okresie intensywnej aktywności przychodzi okres odpoczynku. W ciągu pierwszych sześciu miesięcy drugiego roku życia następuje wiele cyklów aktywności w przygotowaniu do dalszych ruchów. Dziecko lubi chodzić; dorosły musi chodzić razem z nim, a nie na odwrót. Pozwólcie dziecku chodzić i zauważcie, w jaki sposób chodzi: chodząc, poznaje otoczenie.

Wykład 19 – Najważniejszy wiek
Funkcje rozwijają się normalnie dzięki aktywności w środowisku. Jeśli zabraknie pożywienia fizycznego lub psychicznego, dochodzi do stłumienia. Możemy wyobrazić sobie dziecko jako sylwetkę, wokół której narysowany jest kontur przyszłego człowieka. Odchylenia wynikają ze wstrząsów i zranień. Jedynym lekarstwem jest zapewnienie uporządkowanej aktywności i doświadczeń w środowisku. Błędy z pierwszych lat można skorygować w okresie od 3. do 6. roku życia.

Wykład 20 – Rozwiązanie problemu społecznego
Od urodzenia do 3. roku życia dziecko tworzy człowieka, a później rusza w świat i zapomina wczesne doświadczenia. Trzylatki potrzebują towarzystwa innych dzieci. W tym wieku naśladują starszych kolegów. Między 3. a 6. rokiem życia wady się utrwalają. Każda ze zdobyczy jest rozwijana i doskonalona, np. chłonięcie języka. Nauczyciele muszą zwracać uwagę na to, żeby prawidłowo posługiwać się językiem. Zrozumienie nie jest koncepcją abstrakcyjną; musi rozwijać się w okresach kształtowania się człowieka. Zrozumienie, braterstwo itp. pojawiają się wcześnie, od urodzenia do 3. roku życia; braki w tym zakresie można skorygować u dzieci w wieku od trzech do sześciu lat, ale nie u dorosłych.

Wykład 21 – Praca i zabawa
Powszechnie uważa się, że dzieci w wieku od 3. do 6. lat bawią się i kształtują swój charakter przez zabawę. Wśród ludzi biednych (których nie stać na zabawki) obserwujemy prawdziwe cechy tego okresu kształtowania się człowieka: małe dzieci mają tendencję do pracowania w ramach zabawy i naśladowania działań dorosłych. Żeby ukształtować i podtrzymać inteligencję, musimy używać rąk. Odkryliśmy coś nowego: dzieci traktują pracę poważnie i mają wspaniałą zdolność koncentracji. Taki efekt daje jedynie aktywność (praca rąk), prowadzona przez inteligencję. Dzieci muszą nabrać dokładności dzięki pracy w środowisku. Musimy zapewnić dziecku środki, dzięki którym zintegruje swoją osobowość.

Wykład 22 – Ruch i charakter
Ciało przypomina niezwykle skomplikowaną maszynę, której pracę możemy przestudiować. Ludzki umysł musi sterować tą maszyną, wyznaczając jej zadania na podstawie okoliczności, w jakich znajdzie się człowiek. Istotę stanowi inteligentny ruch. Istnieje związek między wolą a mięśniami. U dziecka, które podejmuje swobodną aktywność, obserwujemy zmianę charakteru. Wszelki celowy, inteligentny ruch służy właściwemu rozwojowi. Służy gimnastyce. Ćwiczenia praktycznego życia to naturalne ćwiczenia. Wszelka naturalna praca tego rodzaju kształtuje charakter. Najpierw musi pojawić się zainteresowanie.

Wykład 23 – Ręce
Całe życie jest ruchem. Stworzenie świata to harmonia wszystkich tych celowych ruchów. Mówiąc o zachowaniu zarówno u ludzi, jak i u zwierząt, odnosimy się do ich celowych ruchów. Ruch i posługiwanie się dłońmi przyczyniają się do rozwoju zmysłów. Dłonie są narzędziami życia wewnętrznego. Życie nieświadome to okres rządów natury. Od 3. do 6. roku życia dziecko jest świadome; musi konstruować siebie wysiłkiem woli. Musimy rozumieć te dwa rodzaje rozwoju.

Wykład 24 – Budowanie wyobraźni
Istnieją różne etapy konstruowania inteligencji w zależności od wieku dziecka. Inteligencja zwierząt polega na umiejętności rozpoznawania obiektów. Inteligencja człowieka opiera się na wyobraźni, która jest prawdziwą formą inteligencji. Człowiek umie wyobrażać sobie nieistniejące rzeczy i je tworzyć. Nieświadoma aktywność wiąże się z budową inteligencji. Wyobraźnia pracuje przez całe życie.

Wykład 25 – Edukacja ekspansywna
Wiedza dziecka jest powiązana z teraźniejszością. Młode dziecko ma chłonny umysł, który staje się coraz bardziej świadomy. Chłonny umysł małych dzieci potrafi przyswoić sobie wszystko, w najszerszym znaczeniu tego słowa. Natura obdarza małe dzieci tą ukrytą i uniwersalną zdolnością. Różnice między ludźmi nie powstają na początku ich życia, ale wynikają z możliwości, jakie mają później. Rozwój następuje wraz z odkryciami, wraz z konstrukcjami wyobrażeniowymi. Musimy dać dziecku wizję, a później stworzyć mu możliwość działania od samego początku życia.

Wykład 26 – Prawda i bajki
Dzieci są w stanie przyswoić sobie dużo wiedzy z otoczenia, ale jedynie przez własną aktywność. Małe dzieci zaczynają pracować dłońmi i są bardzo zainteresowane przedmiotami ze świata zewnętrznego. Dzieci potrafią również uczyć się, słuchając opowieści dorosłych. Możemy opowiadać dzieciom historie pod postacią bajek, przekazując im w ten sposób wiedzę. Na przykład historia może być ćwiczeniem z konstruowania wyobrażeń. Nie powinniśmy zakładać, że wyobraźnia działa jedynie przez bajki. Wiedzę trzeba przyswajać za pomocą wyobraźni, a nie metodą pamięciową. Reforma nie powinna być reformą programu nauczania, tylko głęboką reformą psychologiczną.

Wykład 27 – Abstrakcja
Umysł jest nie tyle chłonny, co nieustannie aktywny i twórczy. Rozwój psychiczny to naturalny proces rozwoju. Nie potrafimy wyobrazić sobie nic całkowicie nowego; musimy mieć możliwość chłonięcia wielu obrazów ze środowiska. Środowisko odgrywa pewną rolę w odniesieniu do umysłu. Z obrazów w umyśle są tworzone abstrakcje (generalizacje). Pewne materiały stanowią tak zwane „zmaterializowane abstrakcje”. Zapewniamy materiał sensoryczny, żeby wspierać rozwój i porządek umysłu. Inteligencja to umiejętność rozróżniania. Konstruujemy nasze umysły dzięki abstrakcjom, dzięki symbolom i dzięki syntezie.

Wykład 28 – Edukacja religijna
Nauczanie religii musi opierać się na psychologii dzieci. Język i religia to cechy każdej grupy ludzkiej. Nie należy przekazywać dzieciom religii; zamiast tego powinniśmy doglądać jej rozwoju (przez wpływ środowiska). Od urodzenia do 6. roku życia dziecko musi znaleźć w otoczeniu pożywienie niezbędne dla rozwoju duchowego. Żaden element religii nie jest zbyt święty dla dzieci. Przyswajają sobie religię tak jak język. Rozróżnienie między trzema etapami rozwoju duszy.

Wykład 29 – Edukacja moralna
Zasady moralne to kodeks wynikający z relacji społecznych z innymi ludźmi. Nie możemy stworzyć jednego programu edukacji moralnej, ponieważ potrzeby będą ściśle powiązane z określoną płaszczyzną rozwoju. „Trudne dzieci” do siódmego roku życia? Przyczyną musi być brak jakiegoś elementu, który jest niezbędny do życia. Musimy wziąć pod uwagę, że z perspektywy rodziców wiek od 7. do 12. roku życia to przyjemny okres. W tym wieku dzieci interesują się kwestiami dobra i zła. Gdy wejdą w okres dojrzewania, pojawia się wiele problemów wymagających głębokiego przestudiowania.

Wykład 30 – Normalizacja
Dorośli muszą przystosować się do potrzeb naszych czasów. Edukacja moralna jest skorelowana z życiem psychicznym i społeczeństwem. Nauczanie moralności zachodzi pośrednio. Dorosły, dziecko i otoczenie stanowią trójcę. Natura broni rozwoju fizycznego. Rozwój psychiczny nie jest tak silnie chroniony. Natura zapewnia mu pewne wsparcie, np. w postaci miłości macierzyńskiej. W środowisku znajduje się wiele przeszkód, które wywołują odchylenia. Tłumienia są wynikiem głodu psychicznego i braku aktywności. W procesie normalizacji wszystkie energie zostają zintegrowane, dzięki czemu może się wyłonić nowa osoba.

Wykład 31 – Nawrócone dzieci
Różne formy „niegrzeczności” zanikają dzięki koncentracji. Koncentracja łączy ćwiczenie z czymś wewnątrz dziecka. Normalność zachodzi dzięki zjawisku koncentracji. Aby wesprzeć proces wewnętrznej rekonstrukcji, trzeba uwzględnić dwa aspekty: Co możemy zrobić, żeby wywołać tę rekonstrukcję? Jak możemy wspierać rozwój dziecka po tej rekonstrukcji?

Wykład 32 – Nowy nauczyciel
Musimy ćwiczyć umiejętność obserwowania, żeby dostrzec zjawisko koncentracji. Ostrzeżenie przed przeszkadzaniem dziecku, które się koncentruje. Kiedy dzieci przejdą normalizację, potrzebują nauczyciela nowego typu, który będzie wspierał normalność. Nauczyciel powinien być równocześnie pełen godności i atrakcyjny.

Wykład 33 – Spoista wspólnota
Po wystąpieniu zjawiska koncentracji, dzieci naprawdę stają się nowymi dziećmi. Koncentracja nie tylko leczy ich wady, lecz także wyzwala w nich nową moc, która skutkuje wieloma działaniami i nowymi postawami. W wieku około 7 lat rozpoczyna się etap nowej organizacji społecznej: łatwa adaptacja do środowiska społecznego. Szkoła to społeczeństwo, a dzieci, w grupach złożonych z trzech roczników[1], tworzą spoistą grupę. Jeśli pozostawimy dziecku w tym wieku swobodę rozwoju, rezultaty uwidocznią się w dorosłym życiu.

Przypisy

Maria Montessori (1870–1952) była jedną z pierwszych kobiet we Włoszech, które ukończyły studia medyczne. Specjalizowała się w psychiatrii, na wczesnym etapie pracy zawodowej pracowała z dziećmi z niepełnosprawnością intelektualną. Eksperymentowała, oferując dzieciom materiały edukacyjne, które umożliwiały im eksplorowanie otoczenia za pomocą zmysłów – przyniosło to niezwykle pozytywne rezultaty. W 1907 roku postanowiła wykorzystać swą wiedzę i doświadczenie, otwierając Casa dei Bambini dla dzieci wywodzących się z jednej z najbiedniejszych dzielnic Rzymu – San Lorenzo. Dzieci nabywały w nim szacunku dla swego otoczenia, zaufania do siebie, niezależności i odpowiedzialności. Równolegle Montessori zaobserwowała, że małe dzieci były bardzo wcześnie zafascynowane literami i cyframi. Wykazywały się także głęboką koncentracją. Maria Montessori kontynuowała obserwowanie dzieci, doskonaliła swoje materiały edukacyjne i kształtowała metodę edukacji, która wkrótce objęła także dzieci starsze. Maria Montessori szerzyła swoje podejście do rozwoju dziecka, podróżując po całym świecie: od Włoch po Argentynę, od Hiszpanii po Anglię, od Holandii po Indie. Broniła praw dzieci. Trzykrotnie nominowano ją do Pokojowej Nagrody Nobla. Do dziś dzieci w każdym wieku i na całym świecie są kształcone metodą Montessori, by wzrastać na sprawnych, twórczych i wrażliwych dorosłych.

Przedmowa do polskiego wydania

Maria Montessori odkryła[2] przed światem dziecko. Obserwując dzieci w Casa dei Bambini w San Lorenzo zauważyła, że są one spokojniejsze, pracowite, czerpią radość z przebywania w ciszy, są niezwykle zainteresowane otaczającym je rzeczywistym światem. Doświadczenia te doprowadziły ją do poznania sekretu dzieciństwa[3]. Sekretu tego nie zachowała jednak tylko dla siebie − dzieliła się nim z uczestnikami swoich wykładów, kursów, a wieść o tym spektakularnym odkryciu szybko obiegła cały świat.

Wykłady londyńskie z 1946 roku stanowią zapis z 28. międzynarodowego kursu metody Montessori, będącego jednocześnie pierwszym powojennym kursem tej metody w Europie. Książkę opatrzyła przedmową wnuczka Marii Montessori, Renilde[4], a notą redakcyjną dr Annette Haines[5], która zebrała archiwalne notatki i opracowała je z godną podziwu starannością.

Choć Maria Montessori dała te wykłady ponad siedemdziesiąt lat temu, upływ czasu nie zmienił aktualności ich przesłania. Rozważmy głębiej kilka zagadnień w nich poruszonych.

Ideą edukacji Montessori jest wsparcie dla życia. Maria Montessori wywnioskowała na podstawie swoich wieloletnich badań, że rozwój człowieka można podzielić na sześcioletnie okresy − płaszczyzny, a każda płaszczyzna rozwoju różni się od pozostałych zarówno pod względem przemian fizycznych, jak i psychicznych. Każda płaszczyzna opiera się na poprzedniej i przygotowuje do następnej. Rozwój człowieka, zdaniem dr Montessori, jest wynikiem twórczego rozwoju indywidualnego dziecka. Każde dziecko musi stworzyć własną osobowość w kontekście społecznym − rodzinie, szkole i społeczeństwie. Robi to, jednocześnie dostosowując się do środowiska, w którym się znajduje.

„To dziecko i jego optymalny rozwój, a nie jego zasób wiedzy, jest głównym celem edukacji rozwojowej”[6] − mówi.

Należy odróżnić wspomniany przez dr Montessori kosmiczny cel człowieka od edukacji kosmicznej. Edukacja kosmiczna dotyczy wyłącznie dzieci od 6 do 12 lat ze względu na ich szczególne cechy w tym wieku. Przemawia do inteligencji i wyobraźni dziecka na drugiej płaszczyźnie rozwojowej, przedstawiając wszechświat jako uporządkowaną całość. Jest to szeroka wizja tego, w jaki sposób ludzkość, dziecko i wszechświat są ze sobą powiązane.

W książce The Child, Society and the World (Dziecko, społeczeństwo i świat) czytamy: „Jest oczywiste, że teoria kosmiczna musi uwzględniać człowieka”[7].

Maria Montessori uważała, że duchowy aspekt rozwoju jest ważniejszy niż aspekt materialny. Innymi słowy, aspekt psychologiczny lub duchowy jest ważniejszy niż fizyczny. Jako ludzie świadomie rozwinęliśmy bardzo wiele pomysłów i zmaterializowaliśmy je. Ale to niematerialne wynalazki ludzi budziły największy podziw i fascynację dr Montessori, czego najlepszym przykładem jest alfabet[8]. Dla Montessori wynalezienie alfabetu było magicznym momentem w historii cywilizacji.

Natomiast kosmicznym zadaniem człowieka jest transformacja środowiska. Istoty ludzkie dokonały niespotykanej wręcz transformacji środowiska. Przekształciły naturę tak dalece, że poważnym pytaniem jest, czy przeżylibyśmy zdani wyłącznie na nią.

Dr Montessori utrzymywała, że z każdym nowym pokoleniem, które nadchodzi, następuje ciągły wzrost świadomości. Innymi słowy, każde nowe pokolenie osiąga wyższe poziomy świadomości swojego kosmicznego zadania. Powierzono nam dbałość o środowisko na bardzo krótki czas i to właśnie wtedy powinien nastąpić wzrost świadomości tego, jak przebiega jego przemiana. Ludzie zawsze mają możliwość zmiany stylu życia i zachowania oraz dążenia do wyższej formy życia. Stworzyliśmy wspaniałe wynalazki i wiele dobrych rzeczy, ale popełniliśmy także wiele katastrofalnych błędów, czego autorka nie pomija milczeniem.

Należy pamiętać, że kurs odbywał się po powrocie Marii i jej syna, Maria, z przedłużonego niespodziewanie drugą wojną światową pobytu w Indiach. Autorka z lekkością podkreśla kontrasty między naturalnymi a sztucznymi warunkami tworzonymi dzieciom w tych dwóch, jakże różnych kulturowo światach. Kiedy odnosi się do szkoły, ma na myśli instytucję zorganizowaną według systemu brytyjskiego, zatem obejmującą sformalizowaną edukację dzieci w wieku od czwartego do około siódmego roku życia. Za każdym razem, gdy dr Montessori mówi o szkole, ma na myśli tę, która obecnie odpowiada w polskim systemie przedszkolu i zerówce. Gdy odnosi się do szkoły podstawowej, wyraźnie podkreśla, że mówi o dziecku na drugiej płaszczyźnie rozwojowej, czyli w wieku od 6 do 12 lat. Wykłady londyńskie skupiały się przede wszystkim wokół treści dotyczących rozwoju dziecka od urodzenia do szóstego roku życia.

Opisując niepożądane społecznie zachowanie dziecka, dr Montessori mówi o „niegrzeczności”, a czasami o „nieposłuszeństwie”. W przypadku nieposłuszeństwa wyjaśnia, jakie są etapy posłuszeństwa dziecka: dziecko na początku jest posłuszne swojej horme. W dalszej kolejności może posłusznie wykonać polecenie, jednak jedynie wtedy, gdy polecenie uwzględnia czynność zgodną z potrzebą rozwojową dziecka. Na samym końcu dopiero może osiągnąć poziom, na którym realizuje zadanie, bo samo zaobserwowało taką potrzebę, bez prośby, wskazówki czy uwagi ze strony kogokolwiek innego.

„Niegrzeczność” to odpowiednik angielskiego słowa naughtiness[9], które obejmuje znaczeniem także pewną dozę nieposłuszeństwa. Maria Montessori celowo podkreśla użycie tego słowa i zestawia je w opozycji do evil i bad: dwóch słów wyrażających silnie negatywną konotację, ale niemających zastosowania dla opisu zachowania dziecka. Dr Montessori zdecydowanym głosem rozlicza dorosłych z ich nierealnych oczekiwań, ustalonych na podstawie błędnych kryteriów, nieuwzględniających naturalnych potrzeb rozwijającego się młodego człowieka. Dziecko nie jest złe z samego faktu urodzenia się, nawet jeśli jego zachowania przyjmują skrajną formę. Taka manifestacja nie wynika jednak z jakiejś pierwotnej przyczyny leżącej w dziecku, a z nieumiejętności dorosłych zrozumienia drugiego człowieka. Ma ona zatem charakter wtórny i jest odpowiedzią na dysonans powstający w dziecku: to natura wskazuje kierunki rozwoju, dorosły oczekujący innej postawy nie może jej wyegzekwować bez zadania krzywdy dziecku.

Niegrzeczność, nieposłuszeństwo u dziecka zanika, gdy tylko dorośli w jego otoczeniu zauważają jego naturalne potrzeby i swoim działaniem oraz zachowaniem wyrażają szacunek do niego i jego niezwykłej energii witalnej.

Dr Montessori nie pozostawia swoich studentów w stanie bezradności, przekazuje im konkretną wiedzę o tym jak pielęgnować psychikę młodego człowieka. Dziecko musi mieć możliwość korzystania z wolności. Pułapką jest jednak wolność fałszywie pojmowana, wolność skrywająca rzeczywistą samowolę. Aby zapewnić właściwą wolność, trzeba mieć najpierw pojęcie o naturalnych potrzebach rozwojowych dziecka. Dr Montessori mówi o porzuceniu dziecka. Oferowanie wolności bez odpowiedzialności, którą jest praca dziecka, właściwa z punktu widzenia jego naturalnego rozwoju, manifestująca się spontanicznym maksymalnym wysiłkiem, jest porzuceniem dziecka. Surowa dyscyplina tłumi dziecko i również jest wyrazem porzucenia go. W Wykładzie 24 dr Montessori przestrzega przed jeszcze inną formą porzucenia: „O rozwoju dzieci nie powinien decydować przypadek. Nie wystarczy dać dzieciom do dyspozycji pewnych obiektów – piasku, gliny, wody itp. − i pozostawić ich samym sobie w świecie niepozwalającym przygotować się do realizowania ludzkich potrzeb”. Nakazuje nam tym samym celowość działania, bo tylko celowe działanie jest pokarmem dla inteligencji człowieka.

Na samym końcu swoich rozważań dr Montessori przedstawia wizję nowego dziecka i spoistej wspólnoty, wyznaczając po raz kolejny pożądany kierunek zmian. Reforma edukacji, będąca przecież jedyną reformą społeczną, która ma tak wyraźne przełożenie na sytuację dziecka, nie może koncentrować się na liczbie godzin jakiegoś przedmiotu, na ustaleniu czego należy uczyć się na pamięć. Edukacja ma dawać wiedzę niezbędną do życia[10]. Dr Montessori miała nadzieję na nową ludzkość, która powstanie w efekcie działania nowej edukacji. Ponawia wezwanie: „Nauczyciel powinien pracować nie w służbie jakiemuś politycznemu lub społecznemu wyznaniu, ale w służbie całościowej ludzkiej istocie, zdolnej do swobodnego korzystania ze zdyscyplinowanej woli i osądu, bez uprzedzeń, niezakłóconego strachem”[11].

Naszym zadaniem jest uświadomić sobie, że przyszłość świata leży całkowicie w rękach dziecka. Gdy tylko zrozumiemy dzieciństwo, gdy tylko przerwiemy to lekceważenie dla najlepszej części rodzaju ludzkiego − dziecka, będziemy świadkami początku nowej epoki społecznej.

Sylwia Camarda

Przedmowa

W ciągu stu lat istnienia Ruchu Montessori pewne wydarzenia miały szczególnie doniosłe znaczenie. Jednym z nich były wykłady wygłoszone w Londynie w 1946 roku – pierwszy kurs poprowadzony przez Marię Montessori po powrocie z synem Mariem do Europy po siedmiu latach wygnania, wymuszonej przez wielki kataklizm, jakim była II wojna światowa.

Kurs ten – który sam w sobie stanowił interesujący przełom z historycznego punktu widzenia – z czasem miał przynieść mało spektakularne, ale niezmiernie istotne konsekwencje pedagogiczne, ponieważ „Wykłady z 1946 roku” stały się podstawą wszystkich treningów AMI 3–6.

Jak pisze Annette Haines w Uwagach od redakcji, wykłady Marii i Maria Montessorich z 1946 roku były powielane dostępnymi metodami drukarskimi, które z perspektywy dzisiejszego rozwoju technologicznego wydają się wstrząsająco archaiczne.

Przez lata, a może nawet dziesiątki lat, zaniepokojeni trenerzy obchodzili się z tymi delikatnymi i coraz mniej czytelnymi dokumentami tak ostrożnie, jakby mieli do czynienia z wątłym pacjentem. Przez lata, a może nawet dziesiątki lat, przebąkiwano pod nosem, że należałoby coś z tym zrobić. Jedno jest bowiem pewne, wykłady londyńskie są doskonałą prezentacją metody Marii Montessori – zawierają jasne i przekonujące wytyczne, pozwalające zrozumieć jej zasady pedagogiczne i zastosować je w praktyce. Z tego powodu stanowią świetny punkt wyjścia dla osób zainteresowanych uczeniem i rozpowszechnianiem tego wyjątkowo rozsądnego podejścia niezbędnego do edukacji naszych dzieci.

Z czasem teksty te stawały się coraz bardziej nieprzeniknione i tajemnicze, niczym tytułowy ogród z powieści Frances Hodgson Burnett – aż do teraz. Annette Haines zajęła się nimi z wrażliwością badaczki metody Montessori i wprawą ogrodnika, przycinając gałęzie, przerzedzając krzewy i wytyczając nowe ścieżki bez uszczerbku dla struktury i istoty dzieła.

W rezultacie Wykłady z 1946 roku trafiają do rąk czytelników w formie, którą cechuje charakterystyczna dla Marii Montessori elegancja. Oby popularyzowały na całym świecie jej mądrość, wiedzę i doświadczenie z korzyścią dla niezliczonych dzieci – dziś i w przyszłości.

Renilde Montessori, 2012

Przypisy

[1] Pod koniec życia Maria Montessori wraz z synem zweryfikowali ten aspekt na podstawie wieloletnich badań i zasugerowali, żeby otoczenie szkolne nie stosowało podziału trzyletniego, a stanowiło spójną całość jako grupa złożona z sześciu roczników od 6 do 12 lat [przyp. red.].

[2] Odsyłam czytelnika do Montessori, Maria, Odkrycie dziecka, Palatum 2014.

[3] Odsyłam czytelnika do Montessori, Maria, Sekret dzieciństwa, WN PWN 2018.

[4] Renilde Montessori (1929−2012), czwarta, najmłodsza wnuczka Marii Montessori. W jej pracy na rzecz dzieci szczególnie wyróżnia się program „Edukatorzy bez granic” (ESF − Éducateurs sans Frontières), którego celem jest wypracowywanie zrównoważonych ze społecznego punktu widzenia modeli edukacyjnych. Więcej informacji na temat programu ESF na stronie www.montessori-ami.org.

[5] Dr Annette Haines była trenerką AMI. Od 1972 aż do śmierci w 2017 roku bez reszty oddała się edukacji Montessori. Pełniła funkcję przewodniczącej Naukowego Komitetu Pedagogicznego AMI, była wieloletnim członkiem zarządu AMI.

[6] Montessori, Mario M., Explanation of certain Reading Concepts, A.M.I. Communications 1978/2.

[7] Montessori, M., The Child, Society and the World, Montessori Pierson Publishing Company 2008, s. 93 i kolejne.

[8] Alfabetowi autorka poświęca sporo miejsca w książce O kształtowaniu się człowieka, WN PWN 2019.

[9] Ponownie odsyłam czytelnika do lektury O kształtowaniu się człowieka.

[10] Por. Wykład 25.

[11] Montessori, Maria, To Educate the Human Potential, The Clio Montessori Series Publications Montessori-Pierson 1948/2007, s. 10.