Projekt okładki, wnętrza i stron tytułowych

Agata Muszalska

Wydawca

Mikołaj Tajchman

Redaktor

Mateusz Falkowski

Korektorka

Dorota Polewicz

Produkcja

Anna Bączkowska

Recenzent

Prof. Jacek Migasiński, Przewodniczący Jury

V edycji Konkursu o Nagrodę im. Barbary Skargi

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Anna Jakubowska / Woblink

Copyright © Łukasz Kołoczek, Warszawa 2021
Copyright © Fundacja na Rzecz Myślenia im. Barbary Skargi, Warszawa 2021

ISBN 978-83-01-21811-9

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2021 r., (wyd. I)

Warszawa 2021

Fundacja na Rzecz Myślenia im. Barbary Skargi
ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa
www.barbaraskarga.org; fundacja@barbaraskarga.org

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Rozprawa Łukasza Kołoczka
Nowe wprowadzenie do metafizyki
otrzymała Nagrodę im. Barbary Skargi
w konkursie na esej filozoficzny
ogłoszonym w maju 2019,
a rozstrzygniętym w listopadzie 2020 roku.
Temat konkursu brzmiał:
Metafizyka dziś.

Magnus error

*

Quia parvus error in principio magnus est in fine – tak rozpoczyna się jedno z dzieł Tomasza z Akwinu. W ten sposób powtarza on maksymę Arystotelesa, zapisaną w pierwszej księdze De coelo, głoszącą, że „nieznaczne odchylenie od prawdy, popełnione na samym początku, rośnie do rozmiarów dziesiątków tysięcy, w miarę jak postępuje badanie”¹. W obu przypadkach jest to oczywiście przestroga, błędu – szczególnie na początku rozważań – należy unikać, bo tylko droga prawdy wiedzie do upragnionego celu, a opuszczenie jej na samym początku prowadzi na bezdroża. Lecz cóż z tego, jeśli cudne manowce pociągają bardziej niż ta droga? Lecz cóż z tego, skoro droga prawdy sama wychodzi z błędu, którego wielkość szacowano już na tak wiele sposobów? Zabawnej poniekąd ilustracji dostarcza komentarz do De ente et essentia autorstwa tłumacza i znawcy tej filozofii Mieczysława Alberta Krąpca, który do tego krótkiego dzieła dołącza wielokrotnie dłuższy esej dotyczący nieporozumień w interpretacji i właściwego rozumienia tekstu Tomasza, a także wykaz błędów, jakie metafizycy popełnili w epokach następnych – począwszy od Dunsa Szkota aż po Heideggera. Prawda, która początkowo miała bronić się sama poprzez okazanie, domaga się teraz interwencji nieprzeciętnego obrońcy, który nie zauważył, że czasy inkwizycji dawno już mamy za sobą.

A więc mały błąd na początku wielki jest na końcu. Żyjemy w czasach końca, cokolwiek miałoby to w szczegółach oznaczać. To, że żyjemy w czasach końca czy też zachodu, jak kiedyś mawiano, oznacza również, że błąd przybrał już ogromne rozmiary, z całą pewnością większe niż te „dziesiątki tysięcy” z polskiego przekładu Arystotelesa. Należałoby zapewne zapytać, na czym polegał ten błąd, niewielkie odchylenie od prawdy, które popełniono na początku. I kto go popełnił? Czy Arystoteles, który przed nim przestrzegał, czy może boski Platon, który wpatrzony w świat idei lub tylko w Sokratesa mógł przeoczyć coś z widoku roztaczającego się przed jego oczami? A może błąd popełniono jeszcze wcześniej, nie wchodząc po raz drugi do rzeki albo upierając się, że byt jest, a niebytu nie ma, albo jeszcze wcześniej, fantazjując o jakimś apeironie lub też zbyt poważnie traktując opowieść o tym, że wszystko powstało z Okeanosa? A może ów niewielki błąd popełniono gdzie indziej, nie u zarania filozofii, lecz w ramach jakiejś innej tradycji, której strzępy złożyły się na piękno szaty naszej dumnej cywilizacji? Może w Egipcie – na przykład źle wymyślając podstawy matematyki, albo w Persji, skąd przyszły do nas – cokolwiek znaczy to „do nas” – kulty misteryjne? Może jednak ów minimalny błąd narodził się w Jerozolimie lub w którymś z miejsc wygnania tego narodu, który do dziś mieni się wybranym?

Przypisy

1 Arystoteles, O niebie, 271b, przeł. P. Siwek, w: tegoż, Dzieła wszystkie, t. 2, Warszawa 2003, s. 242.