Projekt okładki i stron tytułowych

Mile Widziane (www.milewidziane.pl)

Wydawca

Dorota Siudowska-Mieszkowska

Koordynator ds. redakcji

Renata Ziółkowska, Barbara Surówka

Redakcja

Ewa Adamska

Korekta

Janusz Sigismund

Koordynator produkcji

Zuzanna Lebuda

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl.

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2024

ISBN 978-83-01-23557-4

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024r. (Wydanie I)

Warszawa 2024

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Fragment

Wstęp

1. Pojęcie propagandy – ewolucja znaczenia

1.1. Problem od samego początku

1.2. Nie wartościujemy

1.3. Natura zmian w przestrzeni informacyjnej

1.4. To słowo na „p”

1.5. Moc słów

1.6. Pochodzenie „propagandy” zawdzięczamy Kościołowi katolickiemu

1.6.1. Propaganda rewolucyjna – rewolucja francuska

1.6.2. Karykatura, gilotynowanie, głowy na kiju

1.6.3. Efekty propagandy – czy da się przewidzieć przyszłe wydarzenia?

1.6.4. Lenin a propaganda w mediach społecznościowych

1.6.5. Propaganda w ONZ

1.6.6. Propagacja idei? Dekodujemy dalej

1.6.7. Czego uczy o propagandzie kardynał Richelieu, a czego Napoleon i de Gaulle?

1.6.8. Przypadki w Polsce

1.6.9. Uwaga na plotki

1.7. Dlaczego traktujemy propagandę jako coś złego?

1.8. „Propaganda” bliżej nas

1.8.1. Propaganda w sejmie

1.8.2. Poezja zaangażowana

1.9. „Propaganda” jako kampania społeczna i edukowanie?

1.9.1. Podejście do zdefiniowania propagandy

1.9.2. Komercyjne kampanie informacyjne

1.9.3. Czy 2 + 2 = 5?

1.9.4. Komu zależy na tym, by 2 + 2 = 4?

1.10. Wyłaniająca się terminologia

1.11. Problemy społeczne, a może naukowe

1.12. Walka z propagandą?

1.13. Informacyjne wykorzystywanie antynaukowości

1.14. Jak rozumieć bezpieczeństwo informacji, bezpieczeństwo informacyjne, cyberbezpieczeństwo?

1.15. Zasady działania i rola technologii

1.15.1. Obrazowanie satelitarne

1.15.2. Cenzura obrazowania satelitarnego

1.16. Cenzura kulturowa, czyli komercyjna?

1.17. Krótkie podsumowanie i jedziemy dalej

2. Teoretyczne podstawy. Środowisko informacyjne, propaganda jako modulowanie przestrzeni informacyjnej

2.1. Propaganda

2.1.1. Definicja „akademicka” (polityczna)

2.1.2. Definicja wojskowa

2.1.3. Natura treści propagandowych

2.1.4. Propaganda obliczeniowa

2.2. Mylne, fałszywe informacje

2.2.1. Dlaczego to działa? Jedno wyjaśnienie

2.2.2. Co zatem robić?

2.3. Dezinformacja

2.4. Aktorzy, producenci propagandy, fałszywych informacji, dezinformacji

2.5. Cenzura

2.6. Public relations, reklama, public affairs

2.6.1. Public relations

2.6.2. Public affairs

2.6.3. Public affairs w sensie wojskowym

2.7. APM i FIMI – manipulacje i obce ingerencje

2.7.1. Zaawansowany i uporczywy manipulator (APM)

2.7.2. Zagraniczne manipulacje i ingerencje informacyjne (FIMI)

2.8. Operacje psychologiczne (PSYOP)

2.9. Operacje informacyjne (IO)

2.10. Środowisko informacyjne

2.10.1. Przewaga informacyjna

2.10.2. Przykład operacji dyskredytującej lokalną mleczarnię

2.11. Przestrzeń informacyjna

2.12. Prognoza pogody a wiarygodność

2.13. Okno Overtona

2.14. Mikrotargetowanie

2.15. Psychologia tłumu

2.15.1. Psychologiczne efekty obciążenia

2.15.2. Kiedy przyjmiemy punkt widzenia za prawdziwy?

2.16. Trolle, trollowanie – więcej o fenomenie

2.16.1. Hipotetyczna sytuacja, gdy trolle przejmują władzę w kraju

2.16.2. Nie karmić trolli

2.17. Grupy społeczne

2.17.1. Radykalne efekty – progi działań

2.17.2. Przekraczanie progów działań radykalnych

2.18. Ilu ludzi potrzeba, by doprowadzić do przewrotu i rewolucji w państwie? Obalanie państwa metodami informacyjnymi

2.19. Walka z dezinformacją i propagandą

2.19.1. Działanie reaktywne

2.19.2. Działanie proaktywne

2.19.3. Inżynieria społeczna

3. Technologiczne metody cyfrowej propagandy i operacji informacyjnych

3.1. Metody podwójnego przeznaczenia

3.2. Niektórzy twierdzą, że dezinformacja to nic nowego

3.2.1. Jednak jest pewna nowość

3.2.2. No dobrze, ale co z tego?

3.3. Boty i trolle

3.3.1. Boty

3.3.2. Mamy botnet – rozważania końcowe

3.3.3. Trolle

3.3.4. Amplifikacja – wzmacnianie

3.3.5. Amplifikacja algorytmiczna i rozgrywanie systemów rekomendacyjnych

3.3.6. Influencerzy, osoby publiczne, politycy

3.4. Deepfake, treści generatywne

3.5. Sygnatura treści fałszywych i dezinformacyjnych

3.6. Metody i techniki tworzenia treści

3.6.1. Więcej o sztucznej inteligencji, duże modele językowe

3.6.2. Problemy z LLM-ami, wykrywanie botów LLM

3.7. Ryzyko ekspozycji na fałszywe przekazy i szkodliwe treści informacyjne

3.8. Docieranie do odbiorców

3.9. Kwestie techniczne – standardy, powiadomienia

3.10. Kanał dystrybucji treści – kierowanie reklam

3.11. Autosabotaż technologii w celu przekazu informacyjnego

3.12. Grupowanie komunikacji w mediach społecznościowych

3.13. Techniki stosowane w operacjach propagandowych

3.14. Techniki perswazji i manipulacji

3.14.1. Przedstawianie nieistotnych danych

3.14.2. Zaciemnianie, celowa niejasność, zamieszanie

3.14.3. Widzenie czarno-białe

3.14.4. Relatywizm, odwracanie uwagi, „a-za-to-wyizm”, „co-oizm”

3.14.5. Stosowanie „naładowanego” języka

3.14.6. Stereotypy, wyzwiska, etykietki

3.14.7. Fałszywe przedstawienie czyjegoś stanowiska – chochoł, czyli „słomiany człowiek”

3.14.8. Odniesienie się do „autorytetu”

3.14.9. Przesada albo umniejszanie

3.14.10. Identyfikacja z grupą

3.14.11. Slogany

3.14.12. Bezmyślny frazes

3.14.13. Wątpliwość

3.14.14. Odwołanie się do strachu lub uprzedzeń

3.14.15. Wskakiwanie na wózek

3.14.16. Powtórzenie

3.14.17. Reductio ad Hitlerum – wina przez związek z czymś lub kimś złym

3.14.18. Nadmierne uproszczenie

3.14.19. Podsumowanie

3.15. Zagraniczne ingerencje i manipulacje informacyjne

3.15.1. Planowanie strategiczne

3.15.2. Planowanie celów

3.15.3. Rozwijanie ludzi

3.15.4. Rozwijanie sieci

3.15.5. Mikrotargetowanie

3.15.6. Rozwój treści

3.15.7. Wybór kanału

3.15.8. Pompowanie

3.15.9. Ekspozycja

3.15.10. Działania fizyczne

3.15.11. Uporczywość

3.15.12. Mierzenie efektywności

3.15.13. Podsumowanie

3.15.14. Wracając do FIMI

3.16. Podsumowanie

4. Propaganda komercyjna i PR

4.1. Perswazja i docieranie do odbiorców

4.2. Co było pierwsze – reklama czy propaganda?

4.2.1. Metody propagandowe w I wojnie światowej – narodziny współczesnego public relations

4.2.2. Kalibracja poziomu strachu

4.2.3. Przekazy negatywne wykorzystują dostosowanie ewolucyjne

4.3. Zasiane ziarno informacji może wywierać efekty długofalowe i trudno temu zaradzić

4.4. Fałszywe informacje o charakterze biznesowo-komercyjnym

4.4.1. Palenie papierosów, równość płci, hera, koka, hasz

4.4.2. Nadużycia, manipulowanie opiniami, celebryci i influencerzy

4.4.3. Fałszywe opinie i oceny produktów

4.4.4. Manipulacje influencerów i manipulowanie pracownikami lub podwykonawcami

4.5. Dark patterns – cyfrowa manipulacja podprogowa

4.6. Przykłady manipulowania działalnością komercyjną, wpływ na giełdę, notowania firm

4.7. Podsumowanie

5. Normy, zasady, prawo międzynarodowe – legalność propagandy i dezinformacji

5.1. Deepfake i zbrodnie wojenne

5.1.1. Deepfake i regulacje

5.1.1.1. Artificial Intelligence Act i Digital Services Act wobec deepfake

5.1.1.2. Deepfake w Chinach

5.1.2. Deepfake, propaganda wojenna, wojna

5.2. Rodzaje propagandy

5.3. Propaganda podżegająca do wojny jest zakazana

5.4. Regulacje propagandy

5.5. Polsko-niemiecki konflikt propagandowy i regulacje go łagodzące

5.6. Propaganda a radio

5.6.1. Propaganda turystyczna

5.6.2. Nadawanie satelitarne a ingerencje informacyjne

5.7. Obowiązek stosowania propagandy przez państwa

5.8. Prawo polskie zakazujące dezinformacji w służbie obcych wywiadów

5.9. Cenzura

5.9.1. Rada Bezpieczeństwa ONZ i prawo blokady informacyjnej wobec jakiegoś państwa

5.9.2. Państwo może samo wprowadzać u siebie blokady informacyjne i cenzurę

5.10. Prawo cenzury w Polsce

5.11. Prawa przeciwko cenzurze

5.12. Prawo UE a dezinformacja

5.13. Podsumowanie

6. Propaganda polityczna i państwowa

6.1. Podstawowe rozróżnienie po raz kolejny: PR a propaganda, pluralizm informacyjny

6.2. Wielokanałowość działań informacyjnych

6.2.1. Dezinformacja i propaganda to nie jest w głównej mierze problem informacji lub dziennikarstwa

6.2.2. Zdolność do narzucania agendy – tematów, o których się mówi

6.2.2.1. Kształtowanie przekazu o globalnym ociepleniu

6.2.2.2. Kształtowanie przekazu o dziurze ozonowej i Y2K

6.3. Kontrola środowiska informacyjnego przez państwo?

6.3.1. Amorfizm środowiska informacyjnego i jego kształtowanie w demokratycznym państwie prawa

6.3.2. Narracje

6.3.3. Początek współczesności – radio

6.3.4. Pod rozwagę: Hitler wygrał wybory mimo niekorzystania z radia

6.3.5. „Radio nienawiści”: Bałkany, blokada

6.3.6. Bardziej współcześnie – media społecznościowe i internet z satelity

6.4. Zmiana tematu – propaganda antyamerykańska w Polsce

6.5. Segmenty odbiorców, bańki informacyjne

6.5.1. Grupy odbiorców, segmenty

6.5.2. Bańki informacyjne izolują od informacji, a może nie istnieją?

6.5.3. Czy pluralizm w połączeniu z mediami społecznościowymi prowadzi do polaryzacji?

6.5.4. Polaryzacja i przemoc

6.5.5. Przebijanie baniek izolujących informacyjnie

6.5.6. Czy wpływ platform cyfrowych na decyzje polityczne jest przesadzony?

6.6. Polaryzacja

6.6.1. Naturalne ludzkie predyspozycje

6.6.2. Dlaczego ludzie udostępniają fałszywki i nie wpływa to na ich wiarygodność

6.7. Kto stosuje metody reklamowe w propagandzie?

6.7.1. Zmiany przeciwko manipulacjom i nadużyciom a prawo do wolności ekspresji

6.7.2. Mierzalność wpływu informacyjnego Rosji

6.7.3. Wpływ informacyjny Rosji – metody haktywizmu i informacji

6.8. Wiarygodność źródła

6.9. Zagraniczne operacje wpływu – różnorakiego

6.9.1. Kontekst państwowy upadku rakiet w Przewodowie

6.9.2. Przewodowo i panika moralna

6.9.3. Wersja NATO, wersja Ukrainy – wybierz mądrze

6.9.4. Wpływ i działania cyber w kontekście Przewodowa

6.9.5. Ghostwriter

6.9.6. Wiarygodność źródła

6.9.7. Operacja Infektion

6.9.8. Ruch Solidarności w Polsce i wpływ informacyjny

6.9.9. Wpływ na państwa ościenne

6.9.10. Co na to platformy cyfrowe – jedna z aren państwowych działań informacyjnych?

6.10. Wpływ na sytuację wewnętrzną w kraju

6.10.1. Zamieszki we Francji i koordynacja działań

6.10.2. Filmiki z czołgiem

6.11. Kampanie wyborcze

6.11.1. O czym mówić i czy są chętni na szkolenia PR dla kandydatów?

6.11.2. Cisza wyborcza i jej obchodzenie

6.11.3. Cisza wyborcza jako element bezpieczeństwa informacyjnego państwa

6.11.4. Treści generatywne (AI) w wyborach w Polsce – deepfake

6.11.5. Klisza „Oppositionsführer” oraz wina

6.12. Dyplomacja

6.13. Propaganda i polityka międzynarodowa

6.13.1. Ile lat po wojnie stosunki wracają do business as usual?

6.13.2. Przesada w PR i jej efekty – przypadek Iraku

6.13.3. Pogłoski, plotki, informacje nieoficjalne

6.13.4. Informacje o złym stanie zdrowia przywódcy wrogiego państwa

6.13.5. Operacje informacyjne w służbie dyplomacji

6.13.6. Cyberatrybucje publiczne i w ciszy

6.13.7. Gdy informacyjne kształtowanie opinii zawodzi

6.13.8. Blokowanie i wycinanie kanałów informacyjnego wpływu Federacji Rosyjskiej

6.14. Kontrola komunikacji i cenzura

6.14.1. Moderacja treści jako forma cenzury

6.14.2. Blokada informacyjna w kryzysie migracyjnym na granicy z Białorusią

6.15. Dywersja i informacyjne podkopywanie zaufania do państwa – przewrót

6.16. Nowe technologie jako nowe metody wywoływania rewolucji i przewrotów

6.16.1. Wystarczy zaangażować 3–5% populacji

6.16.2. Zrobienie przewrotu w państwie – to skomplikowane

6.16.3. Arabska wiosna

6.16.4. Kontrola środków przekazu i propaganda za pomocą artystów, twórców, literatów

6.17. Studium przypadku – szyfrowanie

6.18. Studium przypadku – 5G, koronawirus, pandemia

6.19. Studium przypadku – koreański pop jako zagrożenia bezpieczeństwa państwa?

6.20. Studium przypadku – preferencje kulinarne i spożywanie robaków

6.21. Jedzenie robaków – w Polsce

6.22. Studium przypadku: działania przeciwko Międzynarodowemu Komitetowi Czerwonego Krzyża (MKCK)

6.23. Propaganda w wyborach

6.23.1. Memy w służbie polityki i dyplomacji

6.23.2. Astroturfing

6.23.3. Komunikacja tożsamościowa

6.23.4. Wykorzystywanie wyszukiwarek internetowych w celach politycznych

6.23.5. Technologizacja polityki, neurotechnologia

6.23.6. Marketing polityczny

6.24. Armie trolli

6.25. Przenoszenie ekspresji internetowej na ulice – dywersja

6.26. Kwestie polityczne i propagandowe w biologii, w geografii i w rolnictwie

6.26.1. Propaganda wymierzona w szczepionki

6.26.2. Decyzje w warunkach powszechnej paniki moralnej są trudne

6.26.3. Nazwy biologiczne

6.26.4. Geografia, kartografia, mapy i geopolityka

6.26.5. Propaganda rolnicza, stonka ziemniaczana atakuje

6.26.6. PSYOP żywnościowy

6.27. Polityczne buzzwordy, bomba neutronowa i podsumowanie

7. Propaganda a sprawy wojskowe, propaganda wojenna, wojna informacyjna

7.1. Wojna informacyjna a walka informacyjna – czas pokoju, konflikt zbrojny, wojna

7.1.1. Precyzja

7.1.2. Atak i propaganda

7.2. Propaganda przed, w trakcie i po konflikcie zbrojnym

7.3. Operacje informacyjne umożliwione dzięki cyberatakom

7.4. Kiedy operacje są poważne – cztery kryteria

7.5. Przygotowywanie społeczeństwa do wojny

7.5.1. Mądrość i preferencje ludu oraz Talleyrand

7.5.2. Przygotowanie do wojny od góry, np. w wypowiedziach liderów państwowych

7.5.3. PR prowojenny – dlaczego warto zginąć za kraj

7.5.4. Absurdalne straszenie wojną a pluralizm

7.5.5. Pandemia, COVID-19?

7.6. Sytuacja w trakcie wojny – kierowanie komunikacji do grup odbiorców

7.7. Podstęp

7.8. PSYOP – operacje i działania psychologiczne

7.8.1. PSYOP – od Mongołów po „DAS BOOT SINKT”

7.8.2. Po co stworzono internet – wersja nieprawdziwa, choć niewinna

7.8.3. Psychologiczny wpływ wydarzeń

7.8.3.1. PSYOP i przesądy

7.8.3.2. Psychologiczne efekty stosowanej broni – nocne bombardowanie, brak jedzenia

7.8.3.3. PSYOP a użycie broni jądrowej – efekty psychologiczne detonacji

7.8.4. Wojna informacyjna a zawieszenie broni lub osiągnięcie pokoju

7.8.5. Co się czuje, gdy nadlatuje „Rozjemca”?

7.8.6. PSYOP i produkty komercyjne, gadżety

7.8.7. Dobre rady od Wuja Sama

7.8.8. PSYOP, by bronić systemów IT przed cyberatakami

7.8.9. Harry Potter i Woland a propaganda

7.9. Odpowiedź na walkę informacyjną

7.10. Tworzenie jednostek do działań informacyjnych – walki i obrony

7.10.1. Konflikt ciągły

7.10.2. Dominacja informacyjna

7.11. Komunikacja strategiczna – StratCom

7.11.1. StratCom i wpływ

7.11.2. Schemat działania

7.11.3. StratCom poziomy niżej

7.12. Państwa i unikalne uprawnienia – cenzura i absurdy w gazetach w czasie wojny

7.12.1. Francja w czasie I wojny światowej

7.12.2. Wrzesień 1939 roku – Polska pierwszą ofiarą II wojny światowej

7.12.3. Wstrząsająca prawda za oknem – ale nie w gazecie, którą czytasz

7.12.4. Wyłom współczesności – obrazowanie satelitarne

7.12.5. O upadku rakiety w Przewodowie – ponownie, ale od innej strony

7.13. Dostarczanie treści

7.13.1. Bomby ulotkowe

7.13.2. Demaskacja liderów wrogich państw

7.14. Wojskowe operacje informacyjne

7.15. Dekodowanie propagandy przed wojną i w trakcie wojny

7.16. Propaganda okrucieństw

7.17. Wykorzystywanie traktatów międzynarodowych w propagandzie – przypadek Rosji

7.17.1. Wykorzystywanie komunikacji o broni biologicznej

7.17.2. Co wtedy trzeba robić? Co zrobiono?

7.18. Wojna w Ukrainie

7.18.1. Początek – działania informacyjne wobec Gruzji i Ukrainy

7.18.2. Sytuacja przed inwazją (2022)

7.18.2.1. Nagrania podróżujących składów z bronią widoczne dla każdego

7.18.2.2. USA rozbrajają pretekst, wcześnie informując o tym, co może nadejść

7.18.2.3. Rosyjskie ultimatum dyplomatyczne – NATO ma cofnąć zegar do 1997 roku

7.18.2.4. Przemówienie telewizyjne

7.18.3. Preludium – działania cyber i informacyjne

7.18.4. Mgła wojny, blokada informacyjna – uwaga na błędne wnioski

7.18.4.1. Uwaga, by nie uwierzyć we własną propagandę

7.18.4.2. Uwaga na przedwczesne wnioski

7.18.4.3. Fałszywki o zniszczeniach broni – nie zgadza się matematyka

7.18.5. Wygrywające narracje, dominacja informacyjna

7.18.6. Psychologia w sytuacji konfliktu

7.18.6.1. Dywersyjny pociąg z Leninem i jego konsekwencje

7.18.6.2. Utrzymanie pod okupacją wrogo nastawionego społeczeństwa jest trudne, choć niektórzy nie walczą

7.18.7. Propaganda rosyjska – w Rosji i poza nią

7.18.7.1. Widok w mediach społecznościowych

7.18.7.2. Miara wpływu

7.18.7.3. Miara praktyczna?

7.18.8. Nowe technologie w użyciu

7.18.8.1. Konieczność wyciągania wniosków – oby prawidłowych

7.18.8.2. Panika moralna i obawy o III wojnę światową – mentalny dryf

7.18.8.3. Informacji jest dużo, za dużo? Uwaga na analizy metodą kopiuj-wklej

7.18.9. Wpływ mediami i na media

7.18.10. Farmy botów

7.18.11. Działania niekonwencjonalne

7.18.11.1. Co robić po otrzymaniu wiadomości „poddaj się”?

7.18.11.2. Żołnierz, cywil, nieuprawniony kombatant – konsekwencje i ryzyko

7.18.11.3. Z koktajlem Mołotowa na komisję werbunkową – sterowanie emerytami i emerytkami

7.18.12. Ukraina, ich PR, działania informacyjne i propagandowe, memy

7.18.13. Wkręcanie zachodnich polityków – robienie sobie z nich żartów

7.18.14. Celowanie w państwa Zachodu

7.18.15. Metody wpływu i inżynierii społecznej użyte w Polsce

7.19. Podsumowanie

7.19.1. Pętla OODA

7.19.2. Kultura strategiczna

Koniec jest bliski

Postscriptum autora

O autorze

Bibliografia

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rekomendacje

W dzisiejszym globalnym społeczeństwie, gdzie strumienie informacji płyną nieustannie i trudno jest w prosty sposób odróżnić prawdę od fałszu, książka ta odkrywa subtelne gry propagandy, operacji informacyjnych, dezinformacji i działań w cyberprzestrzeni, ukazując, jak te potężne narzędzia są wykorzystywane do manipulacji społeczeństwem.

Napisana jest prostym językiem. Skierowana bezpośrednio do czytelnika, którego autor próbuje zmusić do refleksji. Kompleksowo traktuje problematykę propagandy, ukazując genezę jej ewolucji od pozytywnego wydźwięku aż po dzisiejszą jej demonizację. Analizując poszczególne techniki propagandy, działań informacyjnych, autor odnosi się zarówno do wydarzeń historycznych, jak i do współczesnych studiów przypadku.

Czy potrafisz odróżnić prawdziwe informacje od zmyślonych narracji? Jak państwa wykorzystują propagandę do formowania obrazu wewnętrznego i zewnętrznego? Czy w erze cyfrowego chaosu jesteśmy bezbronni wobec inwazji dezinformacji? Te pytania stają się kluczowe w obliczu dzisiejszych wyzwań i rozwoju technologicznego, gdzie granice między faktem a fikcją rozmywają się na naszych ekranach i w naszych umysłach.

Autor rzuca światło na nieznane obszary działalności państw, które ukierunkowują nasze spojrzenie na rzeczywistość. Przeniesie Cię przez zakamarki politycznych strategii, ukazując, jak informacje są używane jako broń w walce o wpływy. Zdemaskuje również technologiczną konspirację, w której cyberprzestrzeń staje się polem bitwy, a algorytmy decydują o naszych wyborach.

Jak bronić się przed manipulacją? Jak zrozumieć, kiedy jesteśmy ofiarami propagandowej intrygi? Książka nie tylko analizuje zagrożenia, ale także oferuje praktyczne rady, w jaki sposób czytelnik może stać się bardziej świadomy i odporny na wpływy informacyjnej machiny.

Czy zechcesz pozostać bezbronny wobec propagandowych sztuczek, czy odkryć zakulisowe mechanizmy, które rządzą światem informacji? Decyzja należy do Ciebie.

Gen. dyw. Karol Molenda

pierwszy Dowódca Komponentu Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni

Czy każde zdanie na okładce książki o propagandzie ma charakter propagandowy? A ilustracja, rysunek, czcionka? Czy ta książka to w istocie poradnik dla influencerów? Co w tej publikacji zostaje zdekodowane? Tego dowiecie się dopiero po lekturze dzieła, które napisał Łukasz O. Czy użycie inicjału nazwiska autora – sugerujące, że jest on osobą, której postawiono zarzuty karne – jest chwytem propagandowym? Czytać, czytać, czytać!

Prof. Andrzej Zybertowicz

badacz ukrytych mechanizmów życia społecznego, autor książki Cyber kontra real

Na początku było słowo: od tego rozpoczyna autor swoją opowieść o życiu w erze informacyjnej, w której to właśnie słowo, jako główny obok obrazu nośnik informacji, nabiera coraz większej i powszechnej mocy. Poświęca ją w szczególności szeroko rozumianej – negatywnie i pozytywnie – propagandzie jako informacyjnemu wywieraniu wpływu.

Jest to książka o sterowaniu informacyjnym innymi w myśl własnych celów i zamiarów. Autor przeprowadza Czytelnika przez różnorodne meandry i konkretne przykłady takiej praktyki w postaci presji informacyjnej, działań edukacyjnych czy też komunikacji strategicznej. Pokazuje je zarówno w obszarze życia cywilnego, jak i w warunkach wojennych, poświęcając sporo miejsca ostatniej wojnie w Ukrainie.

Prof. dr hab. Stanisław Koziej

były szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego

Wstęp

Nie jest łatwo zmierzyć się ze złożonym zagadnieniem. Słysząc słowo „propaganda”, prawie każdy intuicyjnie przywołuje jakieś jego rozumienie, ma jakieś związane z nim skojarzenia. W książce tej termin ten stosowany jest w sensie neutralnym i technicznym. Wyraźnie zaznaczam genezę i ewolucję znaczenia tego terminu, przedstawiam jego tło historyczne. Nie jest moim celem narzucanie Czytelnikowi żadnego poglądu i nie robię tego. Takie podejście ma na celu klaryfikację podstaw na potrzeby wykładania wielu zagadnień ważnych współcześnie w erze informacyjnej.

Książka ta poświęcona jest tematowi propagandy. Obejmuje elementy takie jak: operacje informacyjne, operacje wpływu, dezinformację, szerzenie fałszywych informacji, walkę i wojnę informacyjną, różnego rodzaju nadużycia, operacje psychologiczne, a nawet informacyjne metody, które w przeszłości doprowadziły do wybuchu wojen i popełnionych zbrodni przeciw ludzkości i ludobójstwa. To może brzmieć poważnie i skomplikowanie, ale starałem się wyłożyć te treści przystępnie. Z natury rzeczy nie mogłem sprowadzić tematu do wycinka bardzo współczesnego, na przykład stosowania metod takich jak boty i trolle w internecie, czemu poświęcono wiele miejsca w różnych analizach w latach 2016–2023. Cała problematyka jest znacznie szersza. Mierzę się również ze współczesnymi stereotypami w rodzaju „baniek informacyjnych” i „pudeł rezonansowych”. Czynię to na podstawie rzetelnych badań naukowych, a nie doniesień publicystycznych lub anegdotycznych czy osobistych poglądów. Przyjęte założenie opierania się na rzetelnych źródłach pozwala rozwiewać nieporozumienia i odnajdywać właściwe rozumienie zagadnień.

Czym jest propaganda, wyjaśniam w rozdziale 1, poświęconym genezie tego sformułowania. Skąd się ono wzięło? W jaki sposób zmieniało swe znaczenie? Co wywierało na nie wpływ? Jak odbierane jest dzisiaj? Czy propaganda to coś negatywnego, czy może pozytywnego? To kwestie związane z wpływem informacyjnym. Dziś pewne elementy dawniej rozumianych znaczeń z tego obszaru określamy mianem public relations, public affairs, a nawet edukacji publicznej.

W rozdziale 2 wprowadzam istotne pojęcie środowiska informacyjnego. To użyteczny model analityczny określający pewien system, w ramach którego funkcjonują grupy i relacje społeczne. Elementami składowymi tego środowiska mogą być: ludzie, platformy cyfrowe, media tradycyjne i elektroniczne, rządy, organizacje pozarządowe, firmy i ich kampanie reklamowe oraz lobbingowe. Środowisko informacyjne nie jest tworem statycznym. Podlega ewolucji. Wpływ informacyjny poszczególnych wymienionych aktorów składa się na cały ten ekosystem. Poznanie tych koncepcji ułatwi rozumienie możliwości informacyjnego modulowania tego środowiska i tego, jak projektuje się kampanie informacyjne.

Wszędzie w tej książce ważną rolę odgrywają technologie. Rozdział 3 jest im poświęcony w całości. Od platform cyfrowych, mediów społecznościowych, poprzez metody tworzenia sieci botów, po stosowanie metod AI (LLM) do tworzenia ładunków informacyjnych i ich propagacji za pomocą różnych kanałów. W rozdziale tym temat potraktowany jest holistycznie. Zatem mowa zarówno o prasie drukarskiej, radiu, jak i metodach współczesnych oraz o technikach perswazji. To narzędzia pomocne, a czasem nieodzowne w praktycznej generacji kampanii informacyjnych.

W rozdziale 4 wykładam zagadnienia propagandy tzw. komercyjnej, rozumianej jako propagowanie informacji. Jest to zbiorcze określenie PR, reklamy i różnego rodzaju kampanii, z różnoraką jakością etyczną (ocenę pozostawiam Czytelnikowi). Pokazuję, jak, nawiązując do zmian, tematów i spraw społecznych, można przekazać jakąś treść i informacje, czyniąc to dla zysku.

Rozdział 5 poświęcony jest kwestiom prawnym. Prawu różnych państw, w tym polskiemu, ale także prawu międzynarodowemu i jego ewolucji w perspektywie historycznej. Uwzględniam także próby, które zakończyły się porażką. Państwa próbowały przeciwdziałać wpływowi informacyjnemu obcych państw już od początku XIX wieku. Zwiększenie zainteresowania tematem nastąpiło po I wojnie światowej, kiedy to powstały inicjatywy uregulowania takich praktyk (znaczącą rolę odgrywała w tym Polska). Wtedy się nie udało, ale do tematu powrócono po II wojnie światowej. Obecnie – z uwagi na rozwój technologiczny – mamy renesans obaw, a jednocześnie wysiłków podejmowanych w celu ustabilizowania wpływu informacyjnego. Czytelnik sam zdecyduje, czy współcześnie istnieją warunki do osiągnięcia lepszych rezultatów w porównaniu do sytuacji przed II wojną światową.

Rozdział 6 poświęcony jest propagandzie politycznej. To zarówno wywieranie wpływu w poszczególnych krajach (do wewnątrz), ale także na inne państwa i podmioty (na zewnątrz). Do pełnego docenienia tych fenomenów potrzebne jest przyswojenie informacji, które wcześniej pojawiły się w książce. W rozdziale tym wykazuję, jak nowe media mogą zostać użyte do tworzenia dywersji informacyjnej, a także do koordynacji działań aktorów wewnątrz państw oraz na arenie międzynarodowej. Chodzi nie tylko o sianie zamieszania, bo wachlarz możliwości jest szerszy i obejmuje też narzędzia informacyjne inicjujące lub wspierające wywoływanie przewrotów, rewolucji, obalanie rządów. Nowe technologie pozwalają też na skuteczniejsze tworzenie iluzji informacyjnych wpływających na percepcję społeczną.

W rozdziale 7 mowa o aspektach wojskowych oraz ściśle wojennych. Tłumaczę, czym jest i czym nie jest wojna informacyjna – jak rozumieć te terminy. Wyjaśniam, jak państwa stosowały i stosują propagandę w trakcie wojen. W trzeciej dekadzie XXI wieku możemy to zobaczyć na własne oczy, jednak nie zawsze udaje się te zabiegi wykryć. Być może po lekturze tego rozdziału będzie łatwiej. Ale uwaga, nie trzeba doszukiwać się wszędzie propagandy, prowadzi to do paranoi. W rozdziale 7 analizuję tło informacyjne i propagandowe podczas wojny w Ukrainie (od 2022 roku). Wskazuję też na konieczność przemyślenia przez państwa zagadnień takich jak komunikacja strategiczna, cyberwojsko, zdolność dekodowania, rozbrajania, a także wykonywania operacji informacyjnych. Zarysowuję rolę operacji psychologicznych, czasem z detalami w rodzaju efektów psychologicznych, zdarzeń fizycznych, nie tylko przekazów informacyjnych.

To jest książka o bezpieczeństwie, a nawet o strategii. Łączy ona informacje z wielu dziedzin: technicznych (informatyka), społecznych (psychologia, socjologia etc.), prawnych (regulacje krajowe, europejskie, międzynarodowe), a także interakcji w środowisku cyfrowym (platformy cyfrowe i ich uprzywilejowana rola). Tylko w ten kompleksowy sposób można ująć tak złożone zagadnienie.

Starałem się pisać tę książkę zwięźle i przystępnie, tak aby stanowiła solidny wstęp do tych zagadnień – adekwatny do naszych czasów. Stanowi ona zatem dobry fundament i podbudowę, przydatną zarówno dla studenta, jak i dla pracownika, eksperta i funkcjonariusza publicznego.

Autor

1

Pojęcie propagandy – ewolucja znaczenia

Podróż po tematyce propagandy – wywierania wpływu, operacji informacyjnych, walki informacyjnej, wojny informacyjnej, dezinformacji, operacji psychologicznych – musi się od czegoś zacząć. Zaczynamy od początku, włącznie z tłem historycznym. Wyłożenie tego tematu w taki sposób nie jest konieczne do tego, by nabyć świadomość działań współczesnych, a nawet móc stosować techniki i technologie. Jest to jednak zdecydowanie wskazane. W ten sposób wiedza i świadomość tematu będą pełniejsze. Pozwolą też wykształcić poczucie odpowiedzialności.

Czym zatem jest propaganda?

1.1. Problem od samego początku

Zacznę od tego, że słowo „propaganda” nie kojarzy się dziś najlepiej. A właściwie kojarzy się bardzo, bardzo źle. Z czymś niecnym, nieuczciwym, może nawet demonicznym, złym, szkodliwym, oszukańczym etc. Nie zawsze tak było, ale rozważania na ten temat trzeba rozpocząć systematycznie i stopniowo.

Ten rozdział stanowi wstęp do problematyki. Informacje są w nim wyłożone spójnie i zarysowane dość ogólnie. Nie zawsze od razu będzie oczywiste, dlaczego poruszane są konkretne wątki. Wszystko złoży się w całość po przeczytaniu książki. Jeśli jakieś informacje w tym rozdziale wydadzą się Czytelnikowi szczególnie trudne do przyjęcia (choć podane są np. odnośniki), to mimo wszystko zachęcam do wytrwania, by właściwie zrozumieć kluczowe podstawy przydatne w dalszej lekturze. Już na początku zmagam się z wielkim problemem wynikającym z faktu, że samo słowo „propaganda” powszechnie odbierane jest jako coś nacechowanego negatywnie. Zdaję sobie sprawę, że nie wygram z tym odbiorem tego słowa – wszak tradycja ta ma już prawie 100 lat. Jest to jasne. Nie jest to moją intencją ani celem tej książki. Co więcej, nie będę tu wyrażał opinii, nie o to chodzi – to zadanie dla Czytelnika.

Celem tego rozdziału jest więc coś innego. Chodzi o wykazanie, jak rzeczy się mają. Skąd się wzięły. Dlaczego pewne znaczenia, treści, określenia odbieramy tak, a nie inaczej. Może to być dla Czytelnika interesujące, bo przedstawienie informacji, ich wpływu, manipulacji nimi, ich modulacji – to coś istotnego w każdym rozdziale tej książki.

Zasadniczym przedmiotem tej książki jest bowiem właśnie zagadnienie wpływu informacyjnego. Zatem także jego znaczenia dla naszego życia, społeczeństwa, cywilizacji, państwa. Wpływu na jednostki, a także na całe populacje. Obieg informacyjny i komunikacyjny to w epoce informacyjnej kluczowe zagadnienie. Dzieje się tak za sprawą znacznego przyspieszenia technologicznego, a co za tym idzie wpływu na społeczeństwa, a także na państwa.

To kwestie dotyczące wielu podmiotów – firm, instytucji państwowych, organizacji, wojsk – bo te rzeczy nie dzieją się same. To także kwestie ludzi (obywateli) indywidualnie, grupowo oraz szerzej, populacyjnie.

Dalsze rozważania to konieczny wstęp, poruszający kwestie techniczne, historyczne, a także prawne. Ta książka ma dać kompleksowy obraz problematyki. I tak też zaczynamy.

1.2. Nie wartościujemy

Ważna uwaga dla Czytelnika. W tej książce staram się nie wartościować. Poza miejscami, gdzie jest to niewątpliwe, nie przesądzam o tym, czy coś jest złe, czy coś jest dobre. Dlatego nie wyrażam tutaj swoich poglądów. Moim celem jest raczej, aby książka ta zawierała bezstronne, dobrze uzasadnione i przydatne informacje i użyteczne treści. Kwestię, do czego mogą być użyteczne, pozostawiam w gestii Czytelnika.

Niektóre – nawet samo wymienianie pewnych źródeł, odnośników, wydarzeń, procesów, historii, anegdot, osób czy przytaczanych danych – może być przez niektórych uznane za niewłaściwe, kontrowersyjne, zaskakujące. Być może, Czytelniku, nie będziesz się z tym zgadzał, jest w tym jednak pewna metoda. Jest to konieczne, by treść książki była kompletna. Tam, gdzie potrzebne, prawidłowo osadzona w wydarzeniach przeszłych, pokazana na ich tle. Ponownie, nie jest to książka o tzw. poglądach, które – zwłaszcza miejscami – niekoniecznie muszą być dla Czytelnika ciekawe. Jeśli w ogóle byłyby do przyjęcia. Nie o to chodzi. A w takich miejscach – nazwijmy je tłem – Czytelnik wcale nie musi się ze wszystkim zgadzać. Wystarczy przyjąć, że coś jest lub że coś było. Niech Czytelnik sam oceni, zdecyduje, wybierze, co istotne. Dotyczy to także tego rozdziału. Oczywiście sprawa będzie się miała nieco inaczej w dalszych częściach książki, gdzie omawiane są rzeczy już ściśle eksperckie, techniczne, naukowe.

To do dzieła.

1.3. Natura zmian w przestrzeni informacyjnej

Zasadniczym elementem, który wpływa na całość problematyki omawianej w tej książce, jest zjawisko szybkiej zmiany. To szybkie zmiany społeczne i cywilizacyjne zachodzące w wyniku rozwoju nauki i techniki. Technika i technologie mają ogromny wpływ na dzisiejszy świat. Rozwój w tej mierze znacznie przyspieszył. Część przyczyn tych procesów jest dobrze znana, a nawet oczywista. Jeden z elementów tych zmian i ich przejawów prawdopodobnie, Czytelniku, często nosisz w kieszeni lub masz pod ręką. Chodzi o smartfon – symbol zmian technologicznych w tym wieku. Zwykle ludzie mają go przy sobie, dzięki czemu dysponują natychmiastowym dostępem do informacji i komunikacji – rozrywkowej, zawodowej. Smartfony, komputery i tzw. komputeryzacja i usieciowienie znajdują się w istocie w centrum obecnych zmian i odpowiadają za przyspieszenie. To właśnie świadczy o tym, że znajdujemy się w erze informacyjnej. Także dlatego ujęcie problematyki propagandy 100 lat temu musiało być zupełnie inne niż dziś.

Możemy wymienić konkretne przykłady: strony internetowe, aplikacje, nowe kanały informacyjne i medialne. Instagram, Facebook, TikTok, wyszukiwarka Google, komputery, smartfony, inteligentne urządzenia w rodzaju zegarków, a nawet urządzeń do fitnessu oraz warianty i odpowiedniki tych rozwiązań za 5, 10, 20 i 50 lat. Coraz częściej także znaczenie mają elementy podstawowe, które w „wyższych warstwach” dostarczają lub w inny sposób działają na dane – różne modele przetwarzania informacji: generatywna AI (ang. artificial intelligence, czyli sztuczna inteligencja), GPT (ang. generative pre-trained transformer, czyli silnik modeli językowych sztucznej inteligencji), LLM (ang. large language model, czyli duży model językowy generujący treści na podstawie „wyuczonego” modelu opisującego wiedzę).

Rozwój techniki i nauki prowadzący do tych dobrodziejstw cywilizacji nastąpił w ciągu ostatnich 60 lat, choć one same bezpośrednio pojawiły się 5, 10, 20 lat temu. Zatem umownie przyjmijmy, że kluczowy jest czas pierwszych 20 lat XXI wieku. Truizmem i oczywistością jest, że dziś mamy na wyciągnięcie dłoni informacje wszelkiego rodzaju: o wydarzeniach w kraju i na świecie, o najnowszych doniesieniach sportowych, ekonomicznych, gospodarczych i społecznych, a nawet o rozrywkowych ploteczkach w różnych branżach. Dane te wpływają na nasze umysły, są konsumowane, przetwarzane, udostępniane. Jednak ktoś albo coś odpowiada za tworzenie tych treści. Jednocześnie mamy rządy z różnymi centrami odpowiadającymi za komunikację społeczną. Mamy różne firmy pomagające w komunikacji. Mamy centra odpowiedzialne za tworzenie reklam i PR. Mamy radio, telewizję, media elektroniczne, media społecznościowe, a nawet różne jednostki państwowe lub nawet wojskowe działające w tych lub powiązanych obszarach. Mamy również systemy kształcenia – szkolnictwo. Wiele podmiotów wchodzi w interakcje, czasem konkuruje, rywalizuje. Takie wypełnienie informacyjne składa się na pewne środowisko (tworzy je), w którym obraca się współczesny człowiek. Jak wykazuje ta książka, rzeczy te wpływają też na nasze rozumienie spraw, na nasz rozwój jednostkowy. Mają wpływ na to, jak myślimy, jakie działania podejmiemy, kim będziemy lub kim jesteśmy. Dobra techniczne i informacyjne usprawniają nasze życie. Umożliwiają pewien wpływ, pewne efekty. Jednak ze zmianami tymi wiąże się także ryzyko, a rzeczy dobre mogą prowadzić również do nadużyć. Zarówno w wyniku przypadku, zbiegu okoliczności, jak i celowego i systematycznego działania.

Żeby docenić i odpowiednio zrozumieć to zagadnienie i w ogóle problematykę związaną z przestrzenią informacyjną, konieczne jest rozpoczęcie od podstaw. Problem zmian w przestrzeni informacyjnej, bezpieczeństwa informacji czy też bezpieczeństwa informacyjnego jest zagadnieniem złożonym. W istocie istnieje od czasów niepamiętnych, a to za sprawą stopniowych zdobyczy cywilizacyjnych. Skoro ma być od podstaw, to niech tak będzie.

1.4. To słowo na „p”

W gruncie rzeczy prawdą jest, że na początku było słowo.

Wiele zmieniło właśnie wykształcenie sformalizowanych trybów komunikacji – języka umożliwiającego porozumiewanie się przez przekazy, pogłoski, a także plotki. Od tego czasu informacje znajdowały się w obiegu, zdarzenia i historie mogły być sprawniej szerzone, wymieniane, przekazywane innym (także między pokoleniami). Informacje zawarte były w mitach, w wierszach. I to nawet w tych pochodzących z ery antycznej.

Propaganda w antyku…

Pierwsze zapiski o potencjalnych celach propagandowych datowane są właśnie na antyk. Nie chcę, aby Czytelnik czuł się teraz jak na lekcji w szkole, ale takie są fakty.

Wiersze i elegie, np. O cnocie (gr. Areté) Tyrtajosa[1] mają wydźwięk jednoznacznie propagandowy. Zresztą wiersze i pieśni bardzo często miały taki wydźwięk także dużo później. Jak inaczej ocenić marsze lub pieśni wojskowe? One mają pewien cel, np. zagrzewanie do walki, budowanie morale w wojsku lub w społeczeństwie. To zatem element wywierania wpływu, operacji informacyjnej lub nawet walki informacyjnej (w tym rozdziale jeszcze używam tych sformułowań bez podawania definicji – w intuicyjnym ich rozumieniu, a o szczegółach będzie od rozdziału następnego). Tyrtajos znał się na rzeczy. Na sztuce. Był fachowcem. Był także sprawnym spartańskim propagandystą, nawet jeśli jedynie wyrażał opinie lub uczucia podzielane przez wielu współobywateli. Warto zauważyć, że podobne lub identyczne idee do tych wyrażanych w twórczości Tyrtajosa – poświęcenia (życia) dla ojczyzny – miały oddźwięk także dużo później, również w historii innych państw. W tym Polski, np. po powstaniu styczniowym (XIX wiek), czy w trakcie II wojny światowej, w ramach Armii Krajowej, w powstaniu warszawskim (XX wiek). To piękne adaptacje literackie. Piękna sztuka, nie ma co do tego żadnych wątpliwości. Ale upowszechnienie takich postaw mogło mieć bardzo konkretne cele polityczne i wojskowe, a nawet jeśli niekoniecznie cele, to takie efekty. Choć trzeba przyznać, że sama idea Tyrtajosa „walki do skutku”[2] (do końca), tj. niewycofywania się, nawet za cenę życia, niekoniecznie musi mieć sens wojskowy lub operacyjny. To był przykład przekazów kanałami znanymi w starożytności. Propagacja również za pośrednictwem pisma, ale przede wszystkim komunikacją mówioną. Powtarzanie wierszy i przekaz od jednego człowieka do drugiego.

Stąd już blisko do zapisów w księgach. Bo systematyczne używanie pisma – na papierze – usprawniło ten proces propagacji informacji niosących pewne wartości, idee. Choć nawet informacje obrazkowe były szerzone także na innych elementach ważnych cywilizacyjnie. Przykładem niech będą choćby wizerunki rzymskich cesarzy na monetach. Tu z kolei mamy inny obraz produktów propagandowych. Monety to coś, co produkowane jest masowo. Monety były bite w dużych Ilościach, używali ich wszyscy powszechnie i ciągle. Z kolei teksty były przepisywane w średniowiecznych zakonach. To utrwalanie przekazu. Takie reprodukcje były jednak ograniczone, gdyż nie było wielu wyedukowanych lub wykształconych zakonników, ich możliwości były ograniczone pod względem praktycznym – taka praca była też czasochłonna, co ograniczało zasięg. Do czasu aż za sprawą Gutenberga powstała maszyna drukarska, co ogromnie usprawniło kopiowanie treści, tekstu, wymianę i obieg informacyjny. Mechaniczne i powtarzalne reprodukowanie treści usprawniło również edukację, prowadząc do zmniejszenia analfabetyzmu i upowszechnienia kształcenia. Od tego czasu liczba reprodukcji mogła znacznie wzrosnąć, dzięki temu, że były one wykonywane szybko i niższym kosztem. A co dopiero dzisiaj, gdy reprodukcja zajmuje milisekundy. Wystarczy proste „kopiuj, wklej” na komputerze czy smartfonie i przesłanie treści dalej.

Zmiany takie umożliwiają rywalizację na gruncie informacji.

1.5. Moc słów

Czy te rozważania są teoretyczne? W żadnym wypadku. Ta książka dotyka bowiem istotnych zagadnień bezpieczeństwa informacji i bezpieczeństwa informacyjnego. Kwestia terminologii i używanych słów jest ważna, nawet kluczowa i musimy ją docenić. Słowa mają wielką moc, a używane w odpowiedni sposób – mogą mieć duży wpływ. Dlatego zaczynamy od słów. Dla przykładu – od konkretnego słowa. Bo ważnym elementem technik składających się na to zagadnienie jest sztuka operowania słowem w taki sposób, aby wywierać wpływ. Przykładami tu są chociażby retoryka (przemowa), erystyka (sztuka sporu), a także perswazja (przekonywanie, wpływ), której być może jesteś, Czytelniku, często poddawany, czasem w sposób nieoczywisty, tj. nie zdajesz sobie z tego sprawy, chociażby dlatego, że nie zwracasz na to uwagi, bo zajmuje Cię coś innego.

Pamflety a szerzenie informacji

Czasem wystarczy samo propagowanie informacji jakimiś kanałami. Tak było w XVI wieku w Niemczech, gdzie za pośrednictwem szerzonych pamfletów chciano skłonić władze do zaangażowania się w ściganie wiedźm[3]. Chodziło o kobiety, którym zarzucono prowadzenie szkodliwej działalności, np. magicznej, co często oznaczało sytuację, gdzie ktoś kogoś nie lubił, ale trudno było mu wyjaśnić zachowanie jakiejś osoby. Były to akcje „uświadamiające” (np. o zagrożeniu), ale władze miast poważnie obawiały się możliwości doprowadzenia do zamieszek na tym tle. A to już kwestia stabilności, bezpieczeństwa i porządku publicznego. W Norymberdze wprowadzono wręcz cenzurę (zakaz szerzenia takich informacji), gdyż obawiano się destabilizacji społecznej, np. zamieszek i oszalałego tłumu[4]. W innych miejscach w społeczeństwie protestanckim akcja ta jednak doprowadziła do egzekucji kobiet podejrzanych o „wiedźmowstwo”, a metoda szerzenia tych informacji miała znamiona dzisiejszych virali i paniki moralnej w mediach elektronicznych i społecznościowych. Treść szerzyła się szybko, doprowadzała do paniki, infekując informacyjnie szerokie terytoria – ostatecznie doprowadzając do 20 000 egzekucji na przestrzeni lat, co było specyfiką niemieckiego protestantyzmu tamtych czasów[5]. W opracowaniu, z którego czerpiemy te informacje, przytoczono przykładowe elementy takich pamfletów, także autentyczne zarzuty wobec wiedźm:

Jej wyznaniem jest,

Że powinna zamrozić

Ziarno i winorośl w tym roku,

Aby czcić diabła[6].

Mniejsza z tym, w jaki sposób „skłaniano” podejrzane osoby do składania tego rodzaju wyznań, np. wymuszając ich złożenie za pomocą środków przemocowych, takich jak tortury. Nie wchodzimy też w rozważania demonologiczne, ale można sobie wyobrazić, że w XVI-wiecznym społeczeństwie, przy niskim poziomie wykształcenia, propagacja takich treści mogła mieć poważne skutki. Co jednak najważniejsze, prowadziło to do destabilizacji społeczeństwa. Dlatego walczono z taką destabilizującą propagandą. Ścigano drukarzy tworzących takie treści[7]. Wszak chodziło o stabilność miasta czy państwa.

Już kilkukrotnie użyliśmy sformułowania „propaganda”, ale czy w sposób właściwy? Niezupełnie, dawniej słowo to bowiem nie istniało, a nawet gdyby, to nie znaczyłoby tego co dziś. Nie byłoby w taki jak dziś sposób odbierane. Ale po kolei.

Zasadniczą cechą języka jest to, że znaczenie słów ulega zmianom. To nie jest książka o specyfice i ewolucji słowotwórstwa, są to jednak fakty. Można taką ewolucję dostrzec także w zmianach w odbiorze słowa „propaganda”. Kiedy dziś to czytasz, to prawdopodobnie kojarzy Ci się to, Czytelniku, z czymś złym, a co najmniej podejrzanym. Sformułowanie to jest dziś nacechowane mocno pejoratywnie. Stanowi nawet obelgę.

Nie zawsze tak było. Dawniej słowo „propaganda” miało znaczenie bardziej funkcjonalne i opisowe.

Informacje o pochodzeniu słowa „propaganda” być może dla niektórych dziś będą zaskakujące. Jak już zaznaczyłem, według Ewangelii św. Jana „na początku było Słowo”. W istocie słowo „propaganda” zawdzięczamy je właśnie Kościołowi katolickiemu.

1.6. Pochodzenie „propagandy” zawdzięczamy Kościołowi katolickiemu

W XVII wieku, a dokładnie w 1622 roku, papież Grzegorz XV powołał Świętą Kongregację dla Propagandy Wiary (Sacra Congregatio de Propaganda Fide), znaną później pod nazwą Kongregacji ds. Ewangelizacji Narodów, a zniesioną w 2022 roku[8].

To jest pierwsze użycie tego słowa. Jego stworzenie[9]. Zatem paradoksalnie, mówiąc o propagandzie, za każdym razem niejako odnosimy się do dziedzictwa katolickiego. Lecz tu w propagandzie chodzi raczej o propagację, np. wiary lub poglądów na nią. O jej szerzenie. O edukację, o upowszechnienie. Także np. o kształcenie kleryków. Wszystko to w rozumieniu raczej neutralnym, choć z punktu widzenia Kościoła na pewno pożądanym, czyli patrząc od tej strony – pozytywnym. To poniekąd stanowiło odpowiedź na kryzys klerykalny w tamtych czasach, ale to także kulminacja działań kontrreformacyjnych, tych kierowanych wobec ruchów reformacyjnych, np. protestanckich. Było to też narzędzie stworzone w odpowiedzi na potrzeby czasów, wynikające ze skomunikowania z nowymi lądami w tzw. Nowym Świecie. Dotarcie do Ameryki Północnej, Południowej i innych kontynentów z europejskiego punktu widzenia było „odkryciem nowych lądów”. Chodzi także o wyzwania powstałe w Europie właśnie przez rozwój innych prądów wyznaniowych (tj. reformacyjnych), jak np. wspomnianego już protestantyzmu. Działalność reformacyjna, antykatolicka (także w sferze informacyjnej) była wtedy faktem, tworzono antykatolickie pamflety i innego rodzaju przekazy, organizowano ruchy antyklerykalne. Powstały więc nowoczesne sposoby wpływu na opinie ludzi[10]. Wtedy właśnie ważny był zwłaszcza wkład ludzi sprawnie operujących słowem, także literatów[11]. Od tej strony środowiska te również posługiwały się metodami propagandowymi, choć bez stosowania tej nazwy.

Stworzono nowe struktury i cele (protestanckie). I one poszukiwały przestrzeni, wyznawców, ludzi, których można przekonać. To w oczywisty sposób stworzyło wyzwanie dla istniejącego porządku – w tym przypadku dla Kościoła katolickiego. Nie jest tu istotne, czy Czytelnik tej książki jest osobą wierzącą (a jeśli tak, to w co i jak) czy też niewierzącą (a jeśli tak, to w jaki sposób). Wyjaśnienie tego fenomenu i procesu nie wymaga wiary albo niewiary. Jest to bowiem proste. Pojawia się nowa instytucja, ideologia (tu: prądy protestanckie) i ona się „rozpycha”, tworząc konkurencję dla zastałego porządku (tu: Kościoła katolickiego). Istniejące instytucje mają wówczas wybór. Mogą nic nie robić, spokojnie się poddać, dać za wygraną i powiedzmy przejść do historii. Mogą też coś robić, przeciwdziałać. Byłoby naiwnością sądzić, że w przypadku powstania wyzwania dla dużej i ważnej instytucji, a taką niewątpliwie był wtedy Kościół katolicki, obędzie się bez jakiegokolwiek oporu, a nawet walki. Co zatem robić? Przeciwdziałać. Tak też się stało i dlatego właśnie powstała struktura Sacra Congregatio de Propaganda Fide. Tłumacząc wprost: kongregacja propagandy. Temu zawdzięczamy to słowo „propaganda”. Zatem słowo „propaganda” pochodzi od łac. propagare (szerzyć), a definicji dziś można znaleźć wiele[12].

1.6.1. Propaganda rewolucyjna – rewolucja francuska

Dopiero później słowo „propaganda” zyskało znaczenie szerzenia pewnych innych ideologii, wartości, poglądów, np. politycznych. Chociażby podczas rewolucji francuskiej, gdy metody propagandowe stosowano systematycznie. Różnego rodzaju metody kształtowania opinii, przekazywania informacji, metody wpływu, powiedzielibyśmy – propagandowe, zdecydowanie były wykorzystywane podczas rewolucji francuskiej i była to propaganda rewolucyjna, polityczna. Zawarta w pieśniach, w wierszach, w oficjalnych przemowach, w odezwach, w działaniach.

1.6.2. Karykatura, gilotynowanie, głowy na kiju

Co istotne, wtedy to strategia państwa zaprzęgała do działań wiele kanałów, co współgrało też z tymi działaniami państwowymi oraz wojskowymi.

Zwłaszcza z dzisiejszej perspektywy może ciekawić, jak wtedy grupy ludzi (często analfabetów, niewykształconych) szerzyły idee mające zmieniać system polityczny (obalić starą monarchię etc.), wykorzystując np. sztukę. Na znaczeniu zyskała zwłaszcza karykatura – wymierzona we wrogów politycznych (polityków, arystokratów, kler etc.)[13]. Ale jedno to karykaturalne przedstawianie głów wrogów nabitych na tyczki, a zupełnie inne – faktyczne działania (właśnie takie). I nie chodzi mi tu o słynne gilotynowanie, co o faktyczne wydarzenie, gdy we francuskim parlamencie głowa urzędującego ministra skończyła na kiju i była podsuwana marszałkowi parlamentu Francji. Ten niezbyt smaczny i wstrząsający przykład pokazuje, jak ładunek niepokojów społecznych, również kanalizowany przekazami informacyjnymi, propagandowymi, może doprowadzić do realnych konsekwencji.

1.6.3. Efekty propagandy – czy da się przewidzieć przyszłe wydarzenia?

Właśnie konsekwencje są tu istotne. Bo przecież w szerzeniu informacji i próbach „wpływu” nie chodzi jedynie o szerzenie dla samego szerzenia. Komuś chodzi o jakieś konkretne efekty, o podejmowane działania. O skłonienie odbiorców do podejmowania działań. A nie wyłącznie do przyswojenia sobie informacji.

Natomiast przekonanie, że wydarzenia dzieją się „nagle”, ma ograniczony sens. Wojny mają swoje przyczyny, podobnie jak rewolucja francuska i wszystko, co działo się po niej. Wydarzenia takie jak nagłe erupcje polityczne lub wojskowe często są poprzedzone informacjami dostępnymi publicznie, np. publikowanymi w prasie. Tak było przed I wojną światową, przed II wojną światową, przed wojną w Ukrainie w 2022 roku, a także przed – z dzisiejszej perspektywy odległym wydarzeniem – właśnie rewolucją francuską[14]. Stąd analiza środowiska informacyjnego jest bardzo ważna, także badanie tzw. otwartych źródeł (ang. open source intelligence, OSINT). Oczywiście nie zawsze stawka jest tak wysoka jak w przypadku wojny światowej. Ale już tutaj mamy jasno zarysowane wnioski: zawsze warto obserwować, zwłaszcza twórczość wybranych osób, instytucji, grup. W tamtym czasie we Francji mogły być to osoby związane z różnymi tzw. salonami, grupkami towarzyskimi zrzeszającymi „znajomych”, czasem grupami politycznymi, twórczymi etc. One mogły zdawać sobie sprawę z dziejących się procesów, przynajmniej niektóre z nich (inna sprawa, że wgląd, dostęp do takich źródeł nie zawsze jest łatwy).

Dlaczego to dla nas ważne? Bo obserwując i analizując środowisko informacyjne, także dziś można przyjmować kilka podejść: analizować społeczności (grupy), od tych znacznych rozmiarów, po te mniejsze, a także analizować indywidualne osoby o potencjalnie większym wpływie na społeczności (dziś nazywane czasem influencerami). Sprowadza się to do studiowania informacji, także propagandy.

1.6.4. Lenin a propaganda w mediach społecznościowych

Metody propagandowe stosował też inny rewolucjonista – Lenin[15]. Rozumiał on konieczność walki propagandowej w znaczeniu o wiele bardziej ofensywnym, politycznym[16].

Pewne pozostałości tej ewolucji, wypracowanej także przez system sowiecki, komunistyczny i tamte techniki, odczuwamy nawet dzisiaj. Chociażby w postaci dezinformacji i przekazów propagandowych za pośrednictwem różnego rodzaju kanałów medialnych, społecznościowych. Bardziej uchwytnie, chociażby w znanych działaniach „rosyjskich botów i trolli” w mediach społecznościowych, w mieszaniu w procesach wyborczych innych krajów. To tylko pewien element. O tym jednak będzie mowa w rozdziałach późniejszych. W tym przypadku dotknęliśmy ważnego tematu szkodliwości propagandy. Propaganda niewątpliwie może być złośliwa, szkodliwa (ang. malicious).

Ale znaczenie samego słowa mocno ewoluowało i jeszcze nie tak dawno nie traktowano go jako coś jednoznacznie „złego”. Przeanalizujmy pozytywny przykład.

1.6.5. Propaganda w ONZ

Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych to międzynarodowa struktura, gdzie ważne są słowa i wyrażane stanowiska w kontekście dyplomatycznym i prawnym. Jeszcze w 1947 roku użyto w rezolucji sformułowania „propaganda”, w zasadzie rutynowo, jakby był to pewien proces polityczny, a może mechaniczny. Jakby propaganda stanowiła narzędzie.

Rzecz działa się krótko po zakończeniu II wojny światowej. Wszyscy mieli dość wojny. Gdzie tu miejsce dla propagandy? Stało się tak za sprawą rezolucji 110 „Środki, jakie należy podjąć przeciwko propagandzie i podżegaczom do nowej wojny”[17], w której wezwano państwa członkowskie ONZ do stosowania „wszelkich kanałów propagandy dostępnych państwom” w celu szerzenia pokojowych stosunków między państwami, natomiast potępiono „propagandę sprzyjającą aktom agresji zbrojnej”. Czyli propaganda może być zła i dobra? Zdekodujmy to!

Sformułowanie „wszelkie formy” sugeruje, że form, metod i dostępnych środków jest lub może być wiele. Rezolucja ta potępia propagandę wzywającą i podżegającą do wojny. Czyli pewne jej użycie, wcale nie arbitralne, bo bardzo konkretne – w jakimś określonym celu. Odnosi się krytycznie do wszelkich form propagandy, „prowadzonej w dowolnym kraju, której celem lub prawdopodobnym następstwem jest prowokowanie, zachęcanie i zagrożenie dla pokoju, naruszenie pokoju lub akt agresji” (pkt 1). Z tego wynika jasno, że propaganda jest tu czymś złym, szkodliwym. Umówmy się, że wojny są złe, wszak giną wtedy ludzie, niszczone jest mienie. Wydaje się, że możemy przyjąć taki pogląd, choć zapewne nie wszyscy muszą się z tym stwierdzeniem zgodzić.

Wracając do rezolucji ONZ, to w tej samej rezolucji mamy także sformułowanie: „promować, wszelkimi dostępnymi środkami rozgłaszania i propagandy, przyjazne stosunki między narodami”. W tym miejscu słowo „propaganda” użyte jest już w zupełnie innym znaczeniu niż poprzednio. Nagle znaczenie to nie jest negatywne, a jakby neutralne. Z uwagi na jego cel. Być może nawet znaczenie pozytywne? Jest to sformułowanie nawet nieco techniczne, nienacechowane wartościami („zło” albo „dobro”). Chodzi o osiągnięcie czegoś, celu („przyjazne stosunki między narodami”). Skłania nas to zrewidowania rozumienia pojęcia „propaganda” w punkcie pierwszym tej rezolucji jako czegoś o znaczeniu „złym”. Co więcej, mowa tu o „środkach”! Zatem o metodach technicznych stosowanych do propagacji propagandy.

Mamy więc sformułowanie czysto techniczne, a nie publicystyczne. Tak termin „propaganda” był użyty jeszcze w roku 1947. Ale może to jakiś wypadek przy pracy, odosobniony przykład czegoś niszowego? No niezupełnie, bo rezolucja ta została przyjęta jednogłośnie. Przez wszystkich ówczesnych członków ONZ, czyli reprezentantów 57 państw, także Polski. Co do meritum to odnoszono się oczywiście do tematu potępienia podżegania do wojny – czegoś zrozumiałego w kilka lat po hekatombie II wojny światowej.

Jednak – nie wprost – dano nam też świadectwo czasu. Tego drobiazgu i konkretu, który nas interesuje. Czyli użycia słowa „propaganda” w funkcji i w znaczeniu czysto technicznym, nienacechowanym jako samo w sobie żadnym wartościowaniem ogólnym. Taki wniosek jednoznacznie wynika z faktu, że w tym samym dokumencie to samo słowo odnosi się do czegoś negatywnego (podżeganie do wojny, w szczególności do wojny napastniczej, aktu agresji), jak i do czegoś pozytywnego (popularyzacja stosunków pokojowych między państwami).

1.6.6. Propagacja idei? Dekodujemy dalej

Znane nam słowo „propaganda” samo w sobie jest zapożyczeniem z łaciny. Oxford English Dictionary datowany na 1679 rok podaje kilka znaczeń. Jest to np. „organizacja schematu lub ruchu propagującego jakąś doktrynę lub praktykę”, ale także „systematyczne rozpowszechnianie informacji, zwł. w sposób stronniczy lub wprowadzający w błąd, w celu promowania sprawy politycznej lub punktu widzenia”[18].

Niewątpliwie chodzi o szerzenie informacji w celu promowania jakichś idei, jakiegoś punktu widzenia. Według Słownika Języka Polskiego PWN może to być też „szerzenie jakichś poglądów, haseł politycznych itp. mające na celu pozyskanie zwolenników”[19], a w starszej wersji słownika, pod redakcją Witolda Doroszewskiego, wyjaśnione jest, że chodzi o pozyskanie „zwolenników” dla jakiejś akcji czy idei. Ponownie, są to określenia mechaniczne.

Bo historycznie chodziło właśnie o to. O szerzenie idei, poglądów, informacji. Dziś jednak „propaganda” sprowadzana jest do rzeczy demonizowanych, niekiedy złych, nacechowanych negatywnie. Gdy użyte jest sformułowanie „propaganda”, instynktowne jest zastosowanie go w znaczeniu czegoś złego, być może potraktowanie go jako obelgi.

Do tych działań odmiennej natury (lub tożsamych, ale o pozytywnym celu końcowym) używamy innych określeń: „edukacja publiczna”, „relacje publiczne”, „komunikacja publiczna”, „komunikacja korporacyjna”, nawet jeśli stosowane rozwiązania są podobne i nawet jeśli w związku z tym byłoby to użycie tych słów w sposób eufemistyczny (nie musi tak być, można założyć, że edukacja publiczna jest co do zasady czymś pozytywnym, choć niektórzy mogą uznać, że zależy to od konkretnych treści edukacyjnych i kto ma na nie wpływ).

Często oczekujemy tu uczciwości: że przedstawiane poglądy lub idee będą obiektywne, że nie będą skłaniały się w jakąś konkretną stronę, że będą oparte na standardach naukowych. Natomiast dzisiaj niektórzy uznają, że propaganda to stosowanie metod propagacji i szerzenia informacji w sposób obciążony, nieobiektywny, np. selekcjonowanie treści w sposób nieuczciwy albo cyniczny. I stworzono taki podział znaczeniowy, choć zawsze można dyskutować nad szczegółami. I my to tutaj robimy.

W tej książce liczy się bardziej mechanika, technika. Zatem metody propagandy nie wartościujemy z definicji. W ujęciu klasycznym propaganda nie miała złych konotacji. To pisząc, musimy jednak docenić, że dziś znaczenie tego słowa jest demonizowane, a to za sprawą wojen w XX i XXI wieku. Nie można nie być tego świadomym.

Skoro jednak chcemy poznać takie metody, to trzeba rozumieć tę całość. Natomiast w ogólnym rozrachunku nie da się uciec od tego, że termin „propaganda” jest dziś nacechowany pejoratywnie. Ta zmiana wydaje się trwała.

1.6.7. Czego uczy o propagandzie kardynał Richelieu, a czego Napoleon i de Gaulle?

Państwa zajmują się porządkowaniem zasad życia w swoich ramach, a także w dziedzinie stosunków z innymi państwami. Ważnym tego elementem jest komunikowanie działań opinii publicznej oraz szerzej – ludziom. Państwa zatem prowadzą działania informacyjne, mają polityki informacyjne. Często też obowiązki informacyjne.

Kardynał Richelieu w XVII wieku wspierał (finansowo)[20] niejako oficjalną instancję medialną, do której także regularnie pisywał. Chodzi o „Gazette de France”, propagującą i objaśniającą cele polityki państwowej. Taka instytucja zwyczajnie musiała zostać powołana. Taka była potrzeba czasów.

Napoleon również stosował metody propagandowe, wydając odezwy państwowe, również kierowane do podbijanych populacji. Metody propagandowe były stosowane na porządku dziennym podczas I i II wojny światowej. Używał ich generał de Gaulle, by za pośrednictwem radia docierać do Francuzów w okupowanej Francji. Ale także, będąc już prezydentem Francji, reagując na kryzys w Algierii.

Bardziej współcześnie, metody kształtowania opinii były istotne podczas pandemii koronawirusa w latach 2020–2022. Wtedy to podkreślano wagę posiadania jakiegoś odniesienia, jakiegoś źródła prawdy. Chodzi oczywiście o ośrodki państwowe, bo to one kształtują politykę bezpieczeństwa ludności i politykę zdrowotną. Opierano je na wynikach naukowych, ale nie zawsze komunikowano to społeczeństwom wprost. Uznano, że tak jak kilkaset lat temu dobrym rozwiązaniem są tzw. lockdowny i społeczna izolacja. To może mieć sens w ochronie przed chorobami zakaźnymi (i jeśli czemuś służy, np. przygotowaniom, a nie jedynie zamykaniu społeczeństw), natomiast jest to duża ingerencja w prawa i wolności obywatelskie. Jednak jeśli alternatywą miałoby być załamanie się systemu ochrony zdrowia, to państwa miały tutaj do podjęcia trudne decyzje. Decyzje takie powinny być jasno i klarownie przekazywane ludności, w sposób zrozumiały. Nie uniknie się jednak szerzenia informacji kanałami nieformalnymi, np. pogłosek, plotek[21]. To już jednak ryzyko destabilizacji, bo kto wie, skąd takie pogłoski pochodzą, jakie mogą być ich motywacje, na czym są oparte? Inną sprawą jest, że każdy jest mądry – ale dopiero po fakcie. A decyzje trzeba było podejmować „tu i teraz”, nawet nagle.

1.6.8. Przypadki w Polsce

Podobnie było z kryzysem na granicy polsko-białoruskiej w 2021 roku. W sytuacji pluralizmu w Polsce nie dla wszystkich musiało być jasne, że może to być zagrożenie bezpieczeństwa państwa, a prawie nikt wtedy nie przewidywał, że za kilka miesięcy w Europie może wybuchnąć wojna dużej skali. Pomimo tego, że środkami publicznymi polskie i litewskie rządy informowały powszechnie o zagrożeniu, inne ośrodki mogły wskazywać na ryzyko dla wolności osobistych, a także kwestii praw człowieka. Stąd na pewnym etapie w Polsce wprowadzono blokadę informacyjną, fizyczny zakaz wstępu do (przygranicznych) obszarów kraju. Rzecz w priorytecie bezpieczeństwa państwa. Większą jasność szerokie społeczeństwo zyskało chyba dopiero w momencie rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 roku. Nie można wykluczyć, że nie do wszystkich to dotarło, nawet dużo później.

Przewodowo

W sytuacjach kryzysowych kwestie komunikacji są absolutnie kluczowe. Przekonaliśmy się o tym chociażby po upadku rakiety w Przewodowie w listopadzie 2022 roku, z tragicznymi skutkami – dwie ofiary śmiertelne.

Przez pewien czas nie udzielano społeczeństwu informacji. Gdy już ich udzielono i pewna wersja została przyjęta przez państwo polskie i państwa NATO (a NATO miało wtedy rozpoznanie radarowe, być może pozwalające monitorować sytuację w czasie rzeczywistym), z kolei nie zostało to przyjęte przez oficjeli w Ukrainie, którzy mogli mieć inne priorytety swej wojennej polityki informacyjnej. W te szczegóły nie mamy wglądu, ale ważne jest zrozumienie, że plotki w sytuacji wojennej mogą zagrażać stabilności i bezpieczeństwu państwa.

Takie plotki pojawiały się nawet wobec efektów nalotu na amerykańskie Pearl Harbor w 1942 roku. I nawet wtedy ludzie niekoniecznie wierzyli oficjalnym wersjom co do rozmiaru strat. Choć publicznie udzielone informacje miały niewątpliwy pozytywny wpływ społeczny, nie przyjęto ich powszechnie[22]. Być może taka jest natura ludzka? Taka jest dynamika nagłych kryzysowych sytuacji i ich „obsługa informacyjna”? Może po prostu nie da się wszystkich do wszystkiego przekonać, wszystkich zaspokoić, usatysfakcjonować. Niektórzy mogą ze swej natury nie ufać oficjalnym informacjom, za to wierzyć w magiczne lub cudowne leki, bioenergoterapie, różne alternatywne wyjaśnienia procesów społecznych, wróżbitów etc., czyli w dezinformację, w fałszywe informacje. Może to być też w czyimś interesie – dzięki temu zbudują swoją pozycję na byciu „kontrarianinem”, „sceptykiem”, przedstawiając się jako posiadacze „wiedzy tajemnej” lub „odważający się myśleć”.

W pluralizmie demokratycznych i otwartych społeczeństw zawsze będą ludzie o różnych poglądach i punktach widzenia. I ci czasem nawet będą mogli być „zagospodarowani informacyjnie” (a może propagandowo?). Jednomyślność narzucona to jednak zgubna droga. Można próbować ją narzucić technologicznie lub siłowo (jak np. testowano w ZSRR), ale może lepiej tego nie powtarzać.

1.6.9. Uwaga na plotki

Pogłosek i plotek nigdy się nie pozbędziemy. Im bardziej sytuacja jest niejednoznaczna i podlegająca interpretacjom, tym bardziej zwiększa się podatność ludzi na przyjmowanie takich treści. A dziś, za sprawą nowych technologii, gdy komunikaty mogą szybko dotrzeć do wielu odbiorców, pojawiają się dodatkowe ryzyka. Może to tworzyć wyzwania dla całych państw, aby w takiej sytuacji podejmować działania.

Teraz gdy jest już jasne, że znaczenie słów ewoluuje, możemy przejść dalej.

1.7. Dlaczego traktujemy propagandę jako coś złego?

Tę (niefortunną?) ewolucję słowo „propaganda” zawdzięcza użyciom i nadużyciom oraz efektom, do których to doprowadziło przed, w trakcie i po II wojnie światowej. Chodzi o techniki zastosowane przed i podczas II wojny światowej. Techniki pochodzące wprost z repertuaru dra Goebbelsa i Adolfa Hitlera. Skończyło się to powszechną śmiercią, zagładą i zniszczeniem. Ludobójstwem na masową skalę, przeprowadzanym w sposób przemysłowy. Także dlatego dziś odbiór słowa „propaganda” jest tak silnie nacechowany negatywnie. Jest to zrozumiałe, naturalne.

Wcześniej jednak wyłożyłem wieloznaczną naturę słowa „propaganda”. A może neutralną, techniczną naturę, bo wartościowanie „dobro–zło” odnosi się do wykorzystania metod?

1.8. „Propaganda” bliżej nas

Jeszcze 100 lat temu termin „propaganda” mógł być także pewnym synonimem reklamy, relacji publicznych etc.[23] Jeszcze w 1992 roku szwedzki parlamentarzysta wnioskował o „pracę propagandową w szkołach, w placówkach gastronomicznych i na targach w celu promowania zwiększonego spożycia ryb”[24]. Zestawiając to z formą, w jakiej termin „propaganda” funkcjonuje np. w Polsce, kontrast jest ogromny. Dziś, gdy polski analityk, dziennikarz, komentator czy parlamentarzysta używa tego sformułowania, ma ono konotacje negatywne. Przy czym jest to zrozumiałe: znaczenia słów ewoluują i faktycznie pojęcie „propaganda” po II wojnie światowej i latach komunizmu nabrało ponurego znaczenia. Nie ma sensu z tym dyskutować, bo takie są fakty.

1.8.1. Propaganda w sejmie

Jak używają tego słowa parlamentarzyści w Polsce? Może być to pouczające. W 1991 roku tak mówił poseł Józef Oleksy: „Rozbój pewien się szerzy, choć jest on ekonomicznie uzasadniony, bo właściciel, który ma większość akcji, może wszystko zrobić z dywidendą, kiedy to potrafi przegłosować, ale – przypomnijmy – tu jest jeszcze rzesza ludzi, którzy zawierzyli propagandzie rządowej, iż lepiej jest włożyć te pieniądze w akcje, niż podjąć inne formy oszczędzania. To wymaga uczciwego wyjaśnienia”.

Nie jest to wypowiedź, gdzie użycie słowa „propaganda” musi mieć na celu atak na przeciwnika politycznego, do czego czasem bliżej nam w dzisiejszych czasach. To użycie odnoszące się do informacji publicznej na temat inwestowania środków.

Trudno wyciągać wnioski z jednej wypowiedzi. Można ją jednak interpretować jako sformułowanie techniczne: rząd ma zdolność używania środków informacyjnych (propagandowych). Ale nie ma powodu, by analizować wszystkie wypowiedzi sejmowe, byłoby to niezbyt pouczające. Rzućmy więc okiem na zbiorcze zestawienie użycia pojęcia „propaganda” w sejmie na przestrzeni lat (tabela 1.1):

Tabela 1.1. Użycie słowa „propaganda” w polskim sejmie na przestrzeni kilku kadencji

Kadencja

Liczba wypowiedzi zawierających słowo „propaganda”

I

40

II

46

III

79

IV

164

V*

48

VI

69

VII

89

VIII

165

IX

276

* Kadencja V w latach 2005–2007 była skrócona.

Źródło: opracowanie własne.

W tabeli 1.1 widać liczbę wypowiedzi parlamentarzystów odnoszących się do „propagandy” w ich rozumieniu, które może być nieścisłe lub wręcz polityczne. Nie wnikamy, w jakim kontekście stosowano to słowo. Istotne jest co innego: wyraźny trend wzrostowy (zwłaszcza od kadencji VIII, a kadencja IX „przebija sufit” pod względem częstości użycia tego słowa), i to nawet biorąc poprawkę na skróconą kadencję V. Współczynnik zmienności jest miarą względnej zmienności sekwencji i dla tych danych wynosi około 0,64. Wskazuje to na umiarkowany stopień zmienności w stosunku do średniej (duże odchylenia w kadencji IV, VIII i IX). Przy czym sama analiza statystyczna ma tu ograniczony sens, z uwagi na naturę tych danych i nieporównywalność kadencji. Trend jest rosnący. Zamieszczam to jako ciekawostkę, a teraz wracamy do meritum.

1.8.2. Poezja zaangażowana

Skoro o Polsce mowa, to warto zauważyć, że nasza najsławniejsza poetka Wisława Szymborska miała w młodości pewien epizod, gdy swymi umiejętnościami poetyckimi wspierała system polityczny, komunistyczny. Wystarczy przeanalizować fragment jej wiersza Wstępującemu do Partii:

Pytania brzmią ostro,

ale tak właśnie trzeba,

bo wybrałeś życie komunisty

i przyszłość czeka

twoich zwycięstw.

[…]

Partia. Należeć do niej,

z nią działać, z nią marzyć

z nią w planach nieulękłych,

z nią w trosce bezsennej –

wierz mi, to najpiękniejsze,

co się może zdarzyć,

w czasie naszej młodości

– gwiazdy dwuramiennej[25].

Bynajmniej niczego i nikomu tutaj nie zarzucam. Takie fakty, taka rzeczywistość, takie wybory. Wnioski to już ćwiczenie dla Czytelnika. Agitacja komunistyczna, partyjna nie podlega tu jednak dyskusji – to fakt, ten wiersz jest nośnikiem propagandy wspierającej system komunistyczny. Podobne utwory na swym koncie ma niemiecki poeta Bertolt Brecht, by zacytować fragment jego wiersza Kantata na śmierć Lenina:

Opowiadają, że gdy Lenin umarł,

pewien żołnierz z warty żałobnej tak rzekł

do swego towarzysza: Nie mogłem w to

uwierzyć. Wszedłem tam, gdy leżał, i

krzyknąłem mu do ucha: „Iljiczu,

wyzyskiwacze nadchodzą!” Nie poruszył się.

Teraz wiedziałem, że naprawdę umarł.

Gdy porządny człowiek chce odejść,

czy można go zatrzymać?

Powiedzcie mu, że jest potrzebny.

To go zatrzyma.

Co mogło zatrzymać Lenina?

Żołnierz ten tak rozumował:

Jeśli Lenin usłyszy, że wyzyskiwacze nadchodzą,

to może być chory, ale przecież wstanie.

Może przyjdzie o kulach,

może da się przynieść na rękach, lecz

wstanie i przyjdzie

żeby walczyć przeciw wyzyskiwaczom.

Żołnierz ten wiedział bowiem, że Lenin

całe swoje życie oddał

walce z wyzyskiwaczami.

A ponieważ żołnierz ów pomagał

zdobywać Pałac Zimowy

więc chciał już wrócić do domu, bowiem

dzielono już ziemię dziedziców.

Wtedy rzekł mu Lenin: Pozostań!

Są jeszcze wyzyskiwacze.

A dopóki istnieje wyzysk,

musi się walczyć z nim.

Dopóki więc żyjesz,

musisz z tym walczyć.

Słabi nie walczą. Silniejsi

walczą może z godzinę.

Jeszcze silniejsi walczą wiele lat. Lecz

najsilniejsi walczą całe życie. Oni

są niezbędni[26].

Nie wiem, Czytelniku, czy jesteś fanem poezji zaangażowanej. Trudno jednak nie zauważyć, że powyższe wiersze zdecydowanie wychwalają system komunistyczny, a konkretniej ten ostatni wpisuje się w kult Lenina[27]. Czynią to wobec ich odbiorców czytelników, być może niczego nieświadomych, być może dopiero kształtujących swój światopogląd młodych ludzi. Być może, bo nie mamy przecież wglądu w proces decyzyjny i ówczesne uwarunkowania. Jednak język i słowa mogą mieć wielką moc[28]. Bez względu na to, czy są używane do propagacji idei prawdziwych czy też fałszywych. Liczy się to, jak są używane, stosowane. Chodzi o oddziaływanie, o wpływ, jeśli taki jest cel szerzenia jakichś treści, wtedy więc chodzi o to, by osiągnąć jakiś efekt. W tym sensie warto uwzględnić inny charakter słów. Odnosząc się do kwestii czysto językowej, Orwell twierdził, że sformułowanie „faszyzm” zostało wyzute z treści i na pewnym etapie utraciło swą wartość, nie znaczy niczego konkretnego poza „czymś niechcianym”[29]. Co więcej, Orwell stwierdził też, że nawet słowa takie jak „demokracja”, „socjalizm”, „wolność”, „patriotyzm”, „realizm” czy „sprawiedliwość” mają po kilka różnych znaczeń, których nie da się ze sobą pogodzić”[30].

Podobnie może być ze słowami odnoszącymi się do terroryzmu. Kim jest terrorysta? Czym się zajmuje? Według jednej z klasycznych definicji to ktoś, kto chce osiągnąć cele polityczne (jakiś wpływ na sprawy), stosując groźbę przemocy lub przemoc. Ale tak się złożyło, że państwa często mianem terrorystów określały grupy osób, które działały przeciwko nim lub z nimi się w jakiś sposób nie zgadzały. W tym sensie żołnierze polskiej Armii Krajowej mogli być też terrorystami z punktu widzenia niemieckiej III Rzeszy, podobnie mogli być widziani przez władze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej tzw. żołnierze wyklęci.

Zatem ponownie: słowa mają wielką moc, zwłaszcza dla tych, którzy umieją je stosować i mają do tego środki, pieniężne lub techniczne. Z naszej perspektywy wymienione przypadki mogą być uznane za absurd (albo potwarz, w zależności od tego, w jakim kontekście ktoś je wymienia), bo nawet jeśli formalnie ktoś stosuje metody terrorystyczne, to chyba nikt w Polsce dziś nie uzna żołnierzy Armii Krajowej po prostu za terrorystów, a na pewno nie bez dodatkowego rozwinięcia i wyjaśnienia tej kwestii. Ale także dlatego, że słowo „terroryzm” nasze pokolenia nazbyt często – z racji czasów – wiążą z osobami podejmującymi działania bojowe na Bliskim Wschodzie (nawet jeśli faktycznie z terrorystami, to samo sformułowanie jest dużo szersze i było stosowane już dawniej) lub na ulicach miast Zachodniej Europy. I tym od lat była wypełniona przestrzeń informacyjna, takie treści chłonęli ludzie przez lata. Jednak szafując i nadużywając sformułowań typu „faszyzm”, „terroryzm” czy nawet „mięso”, można doprowadzić do ich przeciążenia i faktycznej zmiany w odbiorze. Ale skąd tu nagle mięso? Mięso na przestrzeni wieków utożsamiano z produktem żywnościowym pochodzenia zwierzęcego[31], ale okazuje się, że obecnie może być też do przyjęcia określanie podobnym mianem produktów pochodzenia roślinnego. Nie chodzi tu o krytykę, ale raczej o stwierdzenie faktu: słowa mogą zmieniać swe znaczenie. Także w kontekście komercyjnym, nie tylko politycznym, społecznym lub wojskowym. Można się z tym oczywiście nie zgadzać.

Powróćmy do samego słowa „propaganda”, kluczowego dla tej książki, które jednak stosunkowo do niedawna oznaczało upowszechnianie informacji, a nawet szerzenie edukacji, uświadamianie, i nie miało oddźwięku pejoratywnego, demonicznego, złego.

1.9. „Propaganda” jako kampania społeczna i edukowanie?

Teraz zapoznamy się z pewnymi koniecznymi koncepcjami propagandy i kampanii informacyjnych, równie ważnymi w operacjach i w walce lub nawet w wojnie informacyjnej.

Jeszcze ok. 100 lat temu słowo to stosowano w sposób odmienny niż dziś, np. w publikacji naukowej z 1926 roku pod jakże uroczym (z dzisiejszej perspektywy) tytułem Propaganda raka[32]. Nie mówi się tam o jakimś negatywnym szerzeniu treści lub idei szkodliwych lub kłamliwych, np. politycznych, czy ekstremistycznych. Przeciwnie! Mowa o „trudnościach propagandy raka”[33], ale w znaczeniu bardzo pozytywnym i chwalebnym. Chodzi o trudności w upowszechnianiu informacji o tym problemie medycznym. O problemy z dotarciem z właściwym komunikatem do odpowiednich odbiorców. Przecież także dziś prawdą jest, że „gdyby tylko pacjenci przychodzili wcześniej po poradę lekarską, rak byłby chorobą o wiele łatwiejszą do wyleczenia – w dużym stopniu nawet uleczalną”[34]. To zatem kwestia życia lub śmierci, bo liczy się wczesne wykrycie i wczesne leczenie. Celem tej kampanii („propagandy raka”) jest zatem osiągnięcie efektu, którym jest regularne przeprowadzanie badań. Ale by ten efekt osiągnąć, trzeba ukształtować świadomość społeczną. Upowszechnić informacje.

Jak zwiększyć świadomość problemu? Według tego artykułu naukowego z 1926 roku można to osiągnąć właśnie „propagandą”. Bo w 1926 roku to słowo nie miało tak demonicznego znaczenia jak dzisiaj. Dziś mówilibyśmy o kampanii społecznej czy edukacyjnej. Jednak bardziej klasycznym sformułowaniem okazuje się właśnie „propaganda”.

Co więcej, mówiąc o „propagandzie raka”, autor zaznacza, że potrzeby takiej propagandy mogą napotkać wiele wyzwań i że nie każde metody („metody propagandy”!) są wskazane do użycia wobec różnych populacji, społeczeństw (a zatem, różnych grup odbiorców). Wynika to z wielu względów, np. z kompozycji umysłowej lub mentalnej odbiorców. Przekaz musi być dostosowany do konkretnego kraju, do danego społeczeństwa lub jego części. Raczej do grup odbiorców, a niekoniecznie do ludzi indywidualnie (co może być trudne, a na pewno takie było w 1926 roku). Co z kolei można „określić tylko lokalnie”[35]. O tym będzie jeszcze mowa: jak kierować przekazy informacyjne lub propagandę, przekazy, informacje, aby osiągać jakiś efekt, wpływ. Pozwoli to też na zrozumienie, jak w razie potrzeby się bronić. Bo przecież nie każde użycie tych metod jest tak pozytywne jak upowszechnienie informacji o problemach nowotworowych, onkologicznych, zdrowotnych.

Tutaj chcę jedynie, by Czytelnik docenił, że propaganda może mieć różne zastosowania. Chyba nikt nie powie, że upowszechnianie informacji o poważnych problemach zdrowotnych jest złe. Wiem z doświadczenia, że nie jest. Osobiście, jako człowiek z doświadczeniem zdarzeń medycznych, nie mam absolutnie problemu ze stosowaniem „propagandy” w celu upowszechniania informacji o takich kwestiach. Choć, jak już powiedziałem, dzisiaj dokładnie te same działania określono by inaczej, np. jako „upowszechnianie informacji”, „społeczna kampania informacyjna” („edukacyjna”) lub z użyciem podobnych określeń, choć cele byłyby (!) dokładnie takie same jak rzeczone cele „propagandy raka” z 1926 roku.

Z tego Czytelnik powinien, a przynajmniej może, jeśli chce, wyciągnąć wiele wniosków. Po pierwsze, propaganda sama w sobie nie jest zła. Po drugie, z takimi procesami mamy powszechnie do czynienia. Nad tworzeniem przekazów informacyjnych i ich propagacją pracują całe działy osobowe, tylko oczywiście nie używa się w odniesieniu do nich słowa „propaganda” (bo np. ma złe konotacje). Niekoniecznie chodzi tu o nacisk na doprowadzenie do „bezwolnych decyzji” u odbiorców, o manipulację, jakieś niecne cele. Faktem jest, że słowa zmieniają znaczenie i dziś mówilibyśmy raczej o „komunikacji zdrowotnej” (lub o zdrowiu”) zamiast o „propagandzie”[36], choć dawniej do upowszechniania informacji o zdrowiu stosowano właśnie te metody – propagandy.

Częściowy wniosek nasuwa się sam: jesteśmy poddawani bodźcom informacyjnym, pochodzącym z różnych źródeł. To naturalne, a niektóre z takich strumieni informacyjnych mogą być też cenne. Tylko pytanie, które z nich nie są być może w pełni wartościowe, a może są nawet szkodliwe i złe? Jak to ustalić? Jak ocenić? Co wtedy zrobić? O tym w kolejnych rozdziałach.

Przypisy

[1] Za: H.J. Shey, Tyrtaeus and the art of propaganda, „Arethusa” 1976, vol. 9, nr 1, s. 5–28.

[2] Zob. ibidem gr. αισχρής δε φυγής, co można przetłumaczyć jako „hańbiąca jest ucieczka”.

[3] R. Walinski-Kiehl, Pamphlets, Propaganda and witch-hunting in Germany c. 156o–c. 1630, „Reformation” 2002, vol. 6, nr 1, s. 49–74.

[4] Ibidem.

[5] Ibidem.

[6] „Her confession is | That she should have frozen | Grain and the grape-vine this year | In order to honour the devil”, ibidem, s. 18.

[7] Ibidem.

[8] P. Guilday, The Sacred Congregation de Propaganda Fide (1622–1922), „The Catholic Historical Review”, 1921, vol. 6, nr 4, s. 478–494.

[9] M.T. Prendergast, T.A. Prendergast, The invention of propaganda: A critical commentary on and translation of Inscrutabili Divinae Providentiae Arcano [w:] The Oxford Handbook of Propaganda Studies, Oxford 2013, https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199764419.013.016.

[10] G.S. Jowett, V. O’Donnell, Propaganda & persuasion, Los Angeles–London 2018.

[11] R. Roldán-Figueroa, Tomás Carrascón, anti-roman catholic propaganda, and the circulation of ideas in Jacobean England, „History of European Ideas” 2013, vol. 39, nr 2, s. 169–206.

[12] R. Marlin, Propaganda and the ethics of persuasion, Peterborough 2013.

[13] C. Suciu, Propaganda of the French Revolution, 12.07.2019, https://about.proquest.com/en/blog/2019/propaganda-of-the-french-revolution.

[14] R.C. Darnton, Trends in radical propaganda on the eve of the French Revolution (1782–1788), praca doktorska, Oxford University 1964.

[15] J. Wilke, Propaganda [w:] The International Encyclopedia of Communication, red. W. Donsbach, Malden–Oxford–Carlton 2008.

[16] Ibidem.

[17] „Condemns all forms of propaganda, in whatsoever country conducted, which is either designed or likely to provoke or encourage and threat to the peace, breach of the peace, or act of aggression”; „To promote, by all means of publicity and propaganda available to them, friendly relations among nations based upon the Purposes and Principles of the Charter”, United Nations General Assembly Resolution 110 (II), Measures to be taken against propaganda and the inciters of a new war, 3 November 1947, A/RES/2/110, http://www.un-documents.net/a2r110.htm.

[18] Zob. https://www.oed.com/dictionary/propaganda_n.

[19] Zob. https://sjp.pwn.pl/szukaj/propaganda.html.

[20] M.M. Miller, The French periodical press during the reign of Louis XIV, „The French Review” 1932, vol. 5, nr 4, s. 301–308.

[21] G.W. Allport, L.J. Postman, Section of psychology: The basic psychology of rumor, „Transactions of the New York Academy of Sciences” 1945, vol. 8, nr 2, s. 61–81.

[22] Ibidem.

[23] J. Wilke, Propaganda…

[24] „[P]ropaganda work at schools, catering establishments, and fairs, to promote increased fish consumption”, J. Jarlbrink, F. Norén, The rise and fall of ‘propaganda’ as a positive concept: a digital reading of Swedish parliamentary records, 1867–2019, „Scandinavian Journal of History” 2022, s. 2.

[25] W. Szymborska, Pytania zadawane sobie, Kraków 1954, s. 15.

[26] B. Brecht, Wiersze wybrane, przeł. J. Bocheński, Warszawa 1954, s. 12–13.

[27] N. Tumarkin, Political ritual and the cult of Lenin, „Human Rights Quarterly” 1983, vol. 5, nr 2, s. 203.

[28] R. Marcinkevičienė, A dangerous language [w:] The marketing of war in the age of neo-militarism, red. K. Gouliamos, C. Kassimeris, New York 2013, s. 35–53.

[29] G. Orwell, Politics and the English language [w:] idem, Shooting an elephant and other essays, London 1950, za: R. Marcinkevičienė, A dangerous language…

[30] Ibidem.

[31] Według Słownika Języka Polskiego PWN mięso to „jadalne części zabitych zwierząt; też: potrawy przyrządzane z tych części”, https://sjp.pwn.pl/sjp/mieso;2483172.html.

[32] W.S. Lazarus-Barlow, Cancer propaganda, „Acta Radiologica” 1926, vol. 7, nr 1–6, s. 142–146.

[33] Ibidem.

[34] Ibidem.

[35] Ibidem.

[36] C.T. Salmon, T. Poorisat, The rise and development of public health communication, „Health Communication” 2020, vol. 35, nr 13, s. 1666–1677.