Z oryginału angielskiego

Shyness. What it is. What to do about it

Perseus Books Group, Inc.

Copyright © 1977 by Philip Zimbardo, Inc.

First published in the United States by Addison-Wesley Publishing Company, Reading, Massachusetts 01867 USA

Współpraca badawcza – Paul A. Pilkonis, Ph. D.

Współpraca terapeutyczna – Margaret E. Marnell, R.N., M.A.

Projekt okładki, stron tytułowych

EDWIN RADZIKOWSKI

Ilustracja na okładce

Photonica/fpm

Redaktor

MAŁGORZATA KASPRZEWSKA

Korekta

IZABELLA KACZOROWSKA

Copyright © for the Polish edition

by Wydawnictwo Naukowe PWN SA Warszawa 2000

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2000 r., (wyd. I) 

Warszawa 2020

ISBN 978-83-01-21267-4

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: mobisfera.pl

Książkę tę poświęcam:

mojej Matce Margaret,
mojej Żonie Christinie,
mojemu Synowi Adamowi
i mojej Córce Zarze Marii,

którzy obdarzyli mnie zaufaniem, bezwarunkową miłością i czułością oraz nauczyli mnie cenić te uczucia i dzielić się nimi.

Podziękowania

Gdy przygotowywałem się do podziękowania wszystkim tym, którzy wzbogacili mnie, a także, miejmy nadzieję, tę książkę, uderzyło mnie to, jak duża jest nasza „rodzina” pokrewnych dusz i uradowało mnie wspomnienie o każdej z nich. Robert Norwood był jednym z pierwszych moich nieśmiałych studentów, którzy byli na tyle odważni, by zmusić mnie do potraktowania nieśmiałości jako przedmiotu poważnych badań. Szczególny dług wdzięczności mam wobec Paula Pilkonisa, który organizował zespoły badawcze, kierował analizą ogromnej ilości zebranych przez nas danych i swoim twórczym umysłem wzbogacił eksperymentalną analizę nieśmiałości. Christina Zoppel zajmowała się programowaniem i przetwarzaniem tysięcy kwestionariuszy, robiąc to z kompetencją i mądrością, na których nauczyłem się polegać.

Do tej pracy nad nieśmiałością wiele wnieśli także - poprzez swoje obserwacje, wywiady, eksperymenty i osobiste wnioski - następujący studenci: Nina Hatvany, Trudy Solomon, Jeff Wachtel, Debra Tong, Miv London, Terri Macey, Mel Lee, Susan Reilly, Carol Frey, Tim Botello, Steven Cohna, Judy Leventhal, Christopher Counihan, Scott Fink, Colleen O'Beirne, Gopal Gupta, Alex Armour, Michael Brode rick, Judeth Greco, Joel Kabaker, Angel Mayorga, Cecilia Pacheco, Carolyn Sanders, Christina Sousa-Silva, Robert Blake, Jeff Prater, Susie Malouf, Hilary Davis i Zehra Peynircioglu.

Porównawcze dane międzykulturowe zebrali z własnej inicjatywy (wraz z tłumaczeniem kwestionariuszy i organizacją badań) następujący koledzy, którym dziękuję za ofiarność i wsparcie naszych badań: Francesco Gaona Lopez (Meksyk), Larry Leo (Tajwan oraz własne obserwacje poczynione w Chińskiej Republice Ludowej), K.L. Sind wani (Indie), Karl Minke i Richard Brislin (Hawaje), Helmut Lamm (Niemcy), Charles Greenbaum (Izrael) i Giyoo Hatano, Michiru Sugawa, Hitoshi Fujisawa (Japonia). Pozwolę sobie też przesłać ucałowania w załączeniu do podziękowań dla Ayali Pines, której zaraźliwy entuzjazm w poznawaniu natury nieśmiałości zaowocował zebraniem imponującej kolekcji danych na temat mieszkańców Izraela - od dzieci mieszkających w kibucu po wojskowych obojga płci.

Podziękowania należą się też nauczycielom i innym osobom, które podzieliły się z nami swoją wiedzą i poglądami na temat nieśmiałości: Sharon Bower, Marilynne Robinson, Dorothy Holob, Jean Davis, Mimi Silbert i Christina Masłach. Dziękuję też za pomoc Chuckowi Moore, Elizabeth Lillard i Mary Kushnick z Jordan Junior High School, a także Ruth Miller i Dorze Buntinz z Green Gales Elementary School oraz Brooks Carder, Elizabeth Missakian i Lindzie Burke z Synanonu. Są też inni, którzy, choć nie zostali tu wymienieni, również wnieśli cenny wkład do tej pracy.

Żeby uruchomić Klinikę Nieśmiałości w Stanford, potrzebna była odwaga, wytrwałość, ciężka praca, wrażliwość i poczucie humoru, za które dziękuję Meg Marnell.

Na wszystko to potrzebne były też pieniądze. Pochodziły one z funduszy badawczych Office of Naval Research, z Boys Town Centre na badania rozwoju młodzieży w Stanford University, oraz z National Institute of Mental Health. Z faktu, że instytucje te sfinansowały nasze badania w żadnym razie nie wynika, że popierają one wnioski, poglądy, opinie i wartości przedstawione w tej książce.

Od chwili, gdy usiądzie się na stercie zgromadzonych wyników badań, czy na podłodze w klinice nieśmiałości, jest jeszcze daleka droga do stworzenia książki. Żeby mogła ona powstać, Warren Stone z Addison-Wesley rozpalił we mnie ogień, a redaktor Ann Dilworth obficie go podsycała, gdy pisanie szło mi trudniej. Moja wspaniała sekretarka, Rosanne Saussotte (z pomocą Joyce Lockwood i Annie Edmonds) jak zwykle zrobiła wszystko, co mogła, by w moich nieczytelnych zapiskach oddzielić dym od ognia.

I wreszcie , myśli rodzące się w mojej głowie nie byłyby tak płynnie przelewane na papier, gdyby nie połączone wysiłki pracowników Centrum Masażu w Palo Alto - ich zabiegi sprawiały, że moja prawa ręka była sprawna nawet późno w nocy, gdy wszelka wrażliwość była już kompletnie stępiona. Mam nadzieję, że wszyscy, którzy wnieśli swój wkład w tę książkę również będą się cieszyć z tego namacalnego efektu naszej „rodzinnej przygody”.

PGZ

San Francisco

luty 1977

Wstęp

Przez ostatnie cztery lata prowadziłem badania psychologiczne , których celem było zrozumienie tego fascynującego aspektu natury ludzkiej, jakim jest nieśmiałość. Jako rodzic i nauczyciel od dawna byłem uwrażliwiony na hamujący wpływ, jaki nieśmiałość ma na dzieci i nastolatki. O tym jednak, że zainteresowałem się systematyczną analizą nieśmiałości jako badacz zjawisk społecznych, zadecydował dziwny splot wydarzeń.

Prowadziłem wykłady dla dużej grupy studentów w Stanford University na temat siły oddziaływania pewnych sytuacji społecznych, które są w stanie zupełnie zmienić nasz sposób myślenia, odczuwania i działania. Żeby zilustrować to zjawisko, opisałem niedawny eks peryment, w którym studenci wchodzili w role więźniów i strażników więziennych w symulowanych warunkach więzienia[1]. Choć osoby te zostały wybrane do eksperymentu dlatego, że we wszystkich testach psychologicznych osiągały wyniki w granicach normy, to po zaledwie kilku dniach w owym symulowanym więzieniu zaczęły zachowywać się w sposób dziwny i patologiczny.

„Strażnicy”, początkowo tylko dominujący, zaczęli traktować swoich „więźniów” brutalnie, często z sadyzmem. „Więźniowie” reagowali na ten pokaz siły przygnębieniem, poczuciem bezradności i wreszcie bojaźliwym podporządkowaniem się wszystkim narzuconym im regułom. Eksperyment, planowany początkowo na dwa tygodnie, trzeba było zakończyć już po sześciu dniach z powodu dramatycznych zmian osobowościowych i zmian w wartościach, jakie zachodziły w symulowanym więzieniu .

Jak to możliwe, że ci chłopcy, o których przynależności do grupy „więźniów” lub „strażników” zadecydował ślepy los, tak łatwo wczuli się w swoje role? Nie mieli przecież żadnego przygotowania. Z różnych doświadczeń z siłą i niesprawiedliwością w swoich domach, w szkołach, a także ze środków przekazu, zdążyli się jednak nauczyć, co to znaczy być więźniem lub strażnikiem. Strażnicy sprawują kontrolę poprzez tworzenie i podtrzymywanie reguł instytucji, reguł, które zazwyczaj ograniczają swobodę działania. Reguły określają to, czego nie wolno robić, choć może miałoby się ochotę oraz to, co trzeba robić choć nie ma się na to ochoty. Więźniowie mogą reagować na ten przymus albo buntem, albo posłuszeństwem. Nieposłuszeństwo powoduje karę - dla tego większość więźniów poddaje się i robi to, czego oczekuje od nich strażnik.

W trakcie dyskusji, jaka odbyła się w czasie zajęć na temat mentalności strażnika i więźnia, porównywano tę relację do związków, jakie łączą mężów i żony, rodziców i dzieci, lekarzy i pacjentów, itd. Zapytałem wtedy studentów: „A czy możecie sobie wyobrazić te dwa rodzaje mentalności w jednej głowie, jedną osobę, która posługuje się obydwoma tymi sposobami myślenia?”. Oczywistym przykładem była tu osoba skrajnie nieśmiała.

„Istnieją nieśmiałe osoby, które mają zarówno pragnienie zrobienia czegoś, jak i wiedzę o tym jak to zrobić, ale coś je powstrzymuje od działania”, powiedziałem. „Taka osoba idzie na zabawę, zna kroki taneczne, ale coś nie pozwala jej ani poprosić kogoś do tańca, ani przyjąć zaproszenia. Podobnie zdarza się w klasie - są uczniowie, którzy znają odpowiedź na pytanie i chcą zrobić dobre wrażenie na nauczycielu, ale coś nie pozwala im podnieść ręki i tłumi im głos. Ich działanie hamowane jest przez wewnętrzne rozkazy ze strony Ja-strażnika:

«Będziesz wyglądał śmiesznie, ludzie będą się z ciebie śmiać; to nie jest miejsce na robienie takich rzeczy; nie wolno ci pozwolić sobie na bycie spontanicznym; nie podnoś ręki, nie zgłaszaj się na ochotnika, nie tańcz, nie śpiewaj, nie rzucaj się w oczy; będziesz bezpieczny tylko wtedy, kiedy nie będzie cię widać ani słychać». I wewnętrzny więzień decyduje się nie podejmować ryzyka korzystania z niebezpiecznej wolności, jaką niesie ze sobą spontaniczność. Potulnie podporządkowuje się".

Po zajęciach kilku studentów przyszło do mnie, żeby poprosic o więcej informacji na temat swojego „problemu”. Byli tak bardzo nieśmiali, że dużą część swojego życia organizowali w taki sposób, żeby uniknąć sytuacji, w których mogliby być dostrzeżeni. Zastanawialiśmy się razem nad tym, w jakim stopniu ich zachowanie jest nietypowe, a w jakim nieśmiałość jest wśród młodych ludzi zjawiskiem powszechnym. Mogłem się im zaofiarować jako współczujący słuchacz, ale nie byłem w stanie im pomóc - nie wiedziałem nic na temat przyczyn, konsekwencji i „leczenia” nieśmiałości.

W tym czasie w grupie rozeszła się pogłoska, że spotykam się nieformalnie ze studentami, żeby rozmawiać o nieśmiałości. W nie długim czasie był już tuzin studentów, którzy regularnie uczęszczali na seminarium poświęcone psychologii nieśmiałości. Na początku nie było to oczywiście najbardziej błyskotliwe z seminariów, jakie zdarzyło mi się prowadzić. Dwunastka nieśmiałych, nie znanych sobie nawzajem ludzi nie jest najlepszym forum dla ożywionej dyskusji, chyba że temat dyskusji dotyczy czegoś absolutnie pierwszoplanowego w ich umysłach, czegoś, w czym są ekspertami - ich własnej nieśmiałości.

Kiedy już posunęliśmy się nieco dalej niż dzielenie się doświadczeniami z własną nieśmiałością i zajęliśmy się przeglądaniem tego, co „nauka” ma na ten temat do powiedzenia, odkryliśmy, ku naszemu wspólnemu zdumieniu, jak niewiele przeprowadzono badań nad nie śmiałością jako cechą osobowości i nad niektórymi jej aspektami, takimi jak zakłopotanie, zachowywanie twarzy, trema, trudności z wypowiada niem się itd. Nie było jednak żadnych systematycznych badań, mających na celu zrozumienie dynamiki nieśmiałości. Potrzebowaliśmy badań nad tym, co nieśmiałość oznacza dla osoby nieśmiałej, dla ludzi, których spotyka i dla społeczeństwa w ogóle. W tym celu nasza grupa przygotowała kwestionariusz, w którym prosiliśmy ludzi, żeby stwierdzili sami o sobie, czy są nieśmiali, czy też nie. Pytania kwestionariusza wnikały w myśli, uczucia, działania i symptomy fizjologiczne związane z nieśmiałością. Próbowaliśmy też dowiedzieć się,jacy ludzie i sytuacje prawdopodobnie doprowadziły do tego, że dana osoba określa siebie jako nieśmiałą. Zbadaliśmy prawie 400 studentów, a następnie dokładnie przeanalizowaliśmy i poprawiliśmy kwestionariusz tak, by był bardziej efektywny.

Jak dotąd, kwestionariuszem nieśmiałości przebadano prawie 5000 osób. Uzyskaliśmy stąd pokaźną ilość informacji. Nasz zespół badawczy przeprowadził ponadto setki wnikliwych wywiadów i obserwacji osób nieśmiałych i nie-nieśmiałych w różnych sytuacjach. Podjęliśmy również badania eksperymentalne w kontrolowanych wa runkach laboratoryjnych, żeby zbadać związki między nieśmiałością i różnymi innymi zachowaniami. Brakujące ogniwa w naszej wiedzy na temat złożoności nieśmiałości pomagają wypełniać rozmowy z rodzica mi i nauczycielami.

Choć większość naszych danych pochodzi od studentów amerykańskich college'ów, staraliśmy się także uwzględnić w naszych badaniach nie-studentów i osoby z innych kultur. Zebraliśmy dane od żołnierzy powołanych do służby w marynarce, pracowników przedsiębiorstw, pacjentów klinik leczących otyłość, uczestników grup spotkaniowych i uczniów szkół podstawowych i średnich. Nasi zagraniczni koledzy dostarczyli nam cennych informacji na temat natury nieśmiałości w Japonii, na Tajwanie, w Chinach, na Hawajach, w Meksyku, Indiach, Niemczech i Izraelu.

Wiele spośród osób, które wypełniły kwestionariusz chciało wiedzieć, jak przezwyciężyć nieśmiałość. Aby wypracować skuteczne sposoby radzenia sobie z nieśmiałością, założyliśmy w Stanford University Klinikę Nieśmiałości, gdzie wypróbowujemy różne techniki mogące pomóc nieśmiałym. Poprzez tę klinikę mamy nadzieję pomóc ludziom przezwyciężyć nieśmiałość i dowiedzieć się więcej o tym jakże powszechnym problemie.

Choć wiemy już dużo więcej niż wtedy, gdy zaczynaliśmy szukać przyczyn i skutków nieśmiałości, wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi. Nasz program badawczy jest w dużym stopniu ciągłym wnikaniem w wiele aspektów tego subtelnego i często zadziwiającego zjawiska. Z napisaniem książki - takiej, jak ta - badacze zazwyczaj czekają, aż zdobędą więcej informacji. Ostrożność ta ustąpiła jednak wobec usilnych błagań o natychmiastową radę, pomoc i informacje. Pojawiły się one w setkach listów, telefonów i osobistych próśb ze strony osób cierpiących z powodu nieznośnego ciężaru, jakim w codziennym życiu przytłacza ich nieśmiałość. Mam nadzieję, że książka ta dostarczy użytecznych informacji i praktycznych narzędzi, które pomogą ludziom rozpocząć walkę ze swoją nieśmiałością.

Książka podzielona jest na dwie części. Część I ma za zadanie wyjaśnić, czym tak naprawdę jest nieśmiałość. Dowiecie się, co oznacza doświadczanie różnych rodzajów nieśmiałości, jakie problemy stają przed osobą nieśmiałą, jakie są przyczyny nieśmiałości i jak można ją analizować. Wnikniecie też w rolę, jaką odgrywa rodzina, szkoła i społeczeństwo w kształtowaniu osoby nieśmiałej i zobaczycie, w jaki sposób nieśmiałość utrudnia bliskie kontakty z innymi ludźmi i często uniemożliwia udane związki seksualne. Mimo że nieśmiałość jest doświadczeniem osobistym, jej efekty odczuwa całe społeczeństwo. Dlatego też Część I kończy się spojrzeniem na wpływ, jaki wywiera nieśmiałość na powstawanie problemów społecznych, na jej nieoczywisty związek z agresją, alkoholizmem, ruchami społecznymi, prostytucją i wandalizmem.

W Części II koncentrujemy się na pytaniu praktycznym: jak radzić sobie z wyzwaniami stawianymi przez nieśmiałość. Znajdziecie tu konstruktywne rady na temat tego, jak zmienić swój sposób myślenia o nieśmiałości i o samym sobie. Nieśmiałość często nie wynika po prostu z braku wiary w siebie lub nieuzasadnionego lęku o swoją sytuację społeczną. Może raczej polegać na nieposiadaniu pewnych umiejętności społecznych lub nieposługiwaniu się nimi. Ażeby dopomóc Wam w rozwijaniu tych umiejętności, podaliśmy proste sposoby i strategie, które mogą podnieść efektywność waszego społecznego funkcjonowania.

Ale gdyby nawet istniała magiczna kuracja dla wszystkich, którzy w tej chwili są nieśmiali, w jaki sposób można ustrzec przyszłe pokolenia przed doświadczeniem lęków związanych z nieśmiałością? Ostatni rozdział poświęcony jest najbardziej kontrowersyjnemu z tematów - terapii, której potrzebuje społeczeństwo generujące nieśmiałość. Terapia retrospektywna, której celem jest pomóc ludziom już cierpiącym to zbyt mało. Musimy zrobić wszystko, co możliwe i zmienić nasze społeczeństwo tak, aby przede wszystkim zapobiegać cierpieniu.

Nieśmiałość jest podstępnym problemem osobistym, który urasta do rozmiarów epidemii - można go w uzasadniony sposób nazwać chorobą społeczną. Tendencje rozwojowe w naszym społeczeństwie skłaniają do wniosku, że sytuacja pogorszy się jeszcze w nadchodzących latach, ponieważ wzrasta nasza izolacja, współzawodnictwo i samotność. Jeżeli szybko czegoś nie zrobimy, wiele naszych dzieci i wnuków zostanie więźniami własnej nieśmiałości. Żeby temu zapobiec, musimy zrozumieć, czym jest nieśmiałość, po to, by zapewnić osobie nieśmiałej wsparcie, które pozwoli jej pozbyć się swojego prywatnego więzienia i odzyskać utraconą wolność słowa, działania i związków międzyludzkich.

Hawthorne, pisząc: „Który loch jest równie mroczny jak ludzkie serce? Który strażnik więzienny jest równie nieubłagany jak własne Ja?”, mógł mieć na myśli nieśmiałych. Możemy nauczyć się, w jaki sposób zmienić piekło skrajnej nieśmiałości w raj. Nie jest to łatwe, ale jest możliwe. Zobaczmy jak.

Część I Co to jest nieśmiałość

1. Zrozumieć nieśmiałość

„Pamiętam jak miałam cztery lata - czego ja nie robiłam żeby uniknąć spotkania z ludźmi, którzy przychodzili do nas w odwiedziny. Znałam ich - byli to moi kuzyni, ciotki, wujowie, przyjaciele rodziny, a nawet moi bracia i siostry. Chowałam się w koszach na bieliznę, w szafach, w śpiworach, pod łóżkami. Ta lista nie ma końca, a wszystko dlatego, że bałam się ludzi.

Kiedy podrosłam, zrobiło się jeszcze gorzej”.

Gorzej? Trudno powstrzymać się od uśmiechu, czytając coś, co wygląda na początek typowego scenariusza Woody Allena. Ale nasz śmiech jest w oczywisty sposób obroną przed zbyt głębokim wczuciem się w bolesne wspomnienia tej studentki. Chcielibyśmy sądzić, że przesadza - życie po prostu nie może być aż tak straszne. Lecz dla wielu nieśmiałych na pewno jest.

Mój brat, który musiał nosić na nodze specjalny aparat, żeby skorygować skutki paraliżu dziecięcego, rozwinął w sobie taki sam chorobliwy strach przed ludźmi. Gdy tylko ktoś pukał do drzwi, George szybko liczył, czy cała rodzina jest w domu. Jeżeli wszyscy byli w domu, pospiesznie zajmował swoją pozycję pod łóżkiem lub pędził w jeszcze bezpieczniejsze schronienie za zamkniętymi drzwiami łazienki. Dopiero po wielu prośbach i błaganiach ustępował i wychodził, żeby przywitać się z sąsiadem, czy krewnym spoza miasta.

Moja matka, kobieta współczująca i obdarzona wglądem w zawiłości natury ludzkiej, zdecydowała, że musi pomóc George' owi zanim jego nieśmiałość zupełnie wymknie się spod kontroli. Jego lęki nie minęły nawet wtedy, gdy nie musiał już nosić aparatu na nodze. Matka, uwazająca, że George powinien być z innymi dziećmi w jego wieku, przekonała szkołę państwową, żeby go przyjęła, choć miał tylko cztery i pół roku i była to połowa semestru. Moja matka wspomina:

„Płakał i szlochał bez przerwy przez prawie cały pierwszy dzień, w przerażeniu trzymając się mojej sukni. Gdy tylko nauczycielka lub jakieś dziecko spojrzało w jego stronę, chował głowę na moich kolanach lub patrzył w sufit. Ale kiedy nauczycielka coś opowiadała lub klasa grała na instrumentach, ciekawość brała górę i nie mógł się powstrzymać od patrzenia i słuchania.

Przyszło mi do głowy, że George nie czułby się taki skrępowany, gdyby mógł się stać niewidzialny, gdyby mógł obserwować, co robią dzieci i włączyć się do ich działań nie będąc przez nie widzianym. Nie mógł oczywiście zniknąć, ale mógł zrobić równie dobrą rzecz - zamaskować się, tak jak jego radiowy bohater, Lone Ranger[I].

Po kolacji zachęciłam George'a, żeby pomógł mi zrobić maskę z papierowej torby. Wycięliśmy oczy, nos, usta i trochę ją pokolorowaliśmy, żeby ładniej wyglądała.

Przymierzył ją, spodobała mu się i kazał mi wciąż powtarzać: «Kim jest to zamaskowane dziecko?». Rozradowany odpowiadał: «Lone Ranger» albo «Pan Nikt», albo «Nie twoja sprawa», albo po prostu ryczał jak lew. Czasami zdejmował kaptur, żeby upewnić mnie, że to wciąż on.

Nauczycielka George' a zgodziła się wypróbować mój plan, a tak naprawdę zrobiła o wiele więcej - sprawiła, że zaczął się sprawdzać. Powiedziała klasie, że nowe dziecko będzie nosić specjalną maskę i dzieci mają nie próbować jej zdejmować, a po prostu bawić się z zamaskowanym dzieckiem. Ku mojemu zdziwieniu, to niezwykłe podejście zadziałało. George mógł być częścią klasy, chociaż trochę z boku. Mógł sobie wyobrażać, że jest nie rozpoznany, jeżeli tego chciał i nie musiał się chować. Stopniowo zbliżył się do innych dzieci i wreszcie, po kilku tygodniach, wciągnęła go zabawa.

Pozostał w klasie przedszkolnej jeszcze jeden rok i jego pewność siebie wzrastała w miarę jak przywykał do tamtejszych zwyczajów. Mimo to ciągle jeszcze zakładał maskę każdego ranka przed zajęciami i zdejmował ją dopiero wtedy, gdy brat przychodził zabrać go do domu.

Wielki dzień nadszedł, gdy pod koniec roku dzieci kończące swoją edukację w przedszkolu miały przedstawić rodzicom własne przedstawienie - cyrk.

Ponieważ George uczestniczył już w czymś podobnym w poprzednim roku, dobrze wiedział, jak wygląda cała uroczystość. «Czy chciałbyś być gospodarzem cyrku?», zapytała nauczycielka. George podskoczył z radości. «George. wiesz o tym, że gospodarz cyrku nosi melonik i kolorowy kostium, ale nie ma maski», roztropnie ciągnęła nauczycielka. «Tak, że jeżeli chcesz być gospodarzem cyrku, będziesz musiał zamienić maskę na ten strój. Zgoda?»

I tak oto George stał się nie tylko częścią grupy, ale wiodącą postacią w cyrku, zachęcającą publiczność, żeby patrzyła na scenę i na niego. Nie potrzebował już maski. Stopniowo stawał się szczęśliwszym i zdrowszym dzieckiem. I chociaż nigdy nie był tak naprawdę ekstrawertykiem, wybrano go później do rady uczniowskiej w szkole średniej”.

Potrzeba noszenia na głowie przez półtora roku papierowej torby może się wydawać dziwaczna. Ale to genialne rozwiązanie pozwoliło George'owi stopniowo nawiązać kontakt z innymi i doprowadziło do tego, że pewnego dnia mógł zdjąć maskę i być sobą. Papierowa torba okazała się skutecznym ratunkiem dla skrajnie nieśmiałego dziecka. Inni nie mają tyle szczęścia - dorastają nigdy nie nauczywszy się, jak sobie radzić z tym dręczącym problemem.

Nieśmiałość jest rodzajem upośledzenia psychicznego, które może okaleczyć człowieka w takim samym stopniu, jak kalectwo fizyczne, a jego skutki mogą być niszczycielskie.

Nieśmiałość utrudnia poznawanie nowych ludzi, zawieranie przyjaźni, czy radość z potencjalnie pozytywnych przeżyć.

Przeszkadza w publicznej obronie własnych praw i wyrażaniu swoich opinii i wartości.

Nieśmiałość sprawia, że inni nie doceniają naszych mocnych stron.

Nieśmiałość przyczynia się do zakłopotania i nadmiernego przejmowania się swoimi własnymi reakcjami.

Utrudnia precyzyjne myślenie i skuteczne porozumiewanie się.

Nieśmiałości zazwyczaj towarzyszą takie negatywne stany, jak depresja, lęk i samotność.

Być nieśmiałym to bać się ludzi, szczególnie tych, którzy z jakiegoś powodu są emocjonalnie zagrażający: obcych, z powodu ich nowości i nieprzewidywalności, osób posiadających władzę, osób odmiennej płci, które przywodzą na myśl możliwości związków intymnych. Zarówno George, jak i młoda dziewczyna, której zwierzenia rozpoczęły ten rozdział, czuli się zagrożeni ze strony dosłownie wszystkich. Stanowią oni dość dramatyczne przykłady nieśmiałości. Jednak różnorodne, może nieco mniej ostre, formy tego problemu utrudniają życie nam wszystkim.

Czy kiedykolwiek zdarzyło wam się przyjść na przyjęcie, które toczyło się już w najlepsze, i odkryć, że jedyną osobą, którą tam znacie jest gospodyni, a na domiar złego nie ma jej w polu widzenia? „Kim pan jest?”, pyta ktoś, a wy nie potraficie z siebie wydobyć głosu. Albo, czy znaleźliście się kiedyś w grupie, której przywódca ochoczo zaproponował: „Poznajmy się lepiej - niech każdy się przedstawi i powie coś o sobie”. Natychmiast czujecie się jak na próbie generalnej: „Nazywam się ... (o cholera, no dobra) ... Phil Zimbardo. Jestem ... eh ... osobą (nie, to nie jest wystarczająco osobiste - dlaczego nie poszedłem do kina?)”. Jeszcze raz, bez zapału: „Nazywam się, uff...!!”. Takie powszechne doświadczenia umożliwiają osobom, które nie są nieśmiałe, choć częściowo zrozumieć udrękę, jaką przeżywają nieśmiali[1].

Pomimo jej negatywnych skutków i intensywności, nieśmiałość można przezwyciężyć. Ale żeby móc to zrobić, trzeba poznać naturę nieśmiałości i zastosować odpowiednią metodę wykorzenienia jej przyczyn.

Co to jest nieśmiałość?

Nieśmiałość jest pojęciem nieostrym im bliżej mu się przyglądamy, tym więcej odkrywamy odmian nieśmiałości. Zanim więc zaczniemy się zastanawiać, co z nią zrobić, musimy wiedzieć więcej o tym, czym ona właściwie jest. Słownik oksfordzki podaje, że najstarsze udokumentowane użycie tego słowa odnotowano w anglo-saksońskim wierszu, napisanym około 1000 roku naszej ery. Słowo to oznaczało tam „łatwy do przestraszenia”. „Być nieśmiałym” to znaczy być „trudnym w kontakcie z powodu bojaźliwości, ostrożności lub nieufności”. Osoba nieśmiała jest „ostrożna i niechętna w kontaktach z pewnymi osobami i przedmiotami”. „Ostrożna w kontaktach i działaniu, wzdragająca się przed okazywaniem pewności siebie, przewrażliwiona i bojaźliwa”; osoba nieśmiała może być „skromna i pełna rezerwy z powodu braku wiary we własne siły” lub też, według innego schematu, „o niejasnym charakterze, podejrzana, o wątpliwej uczciwości”. Słownik Webstera definiuje nieśmiałość jako odczucie „skrępowania w obecności innych ludzi”.

Takie definicje niewiele chyba jednak wnoszą poza zupełnie zdroworozsądkową wiedzą. Żadna pojedyncza definicja nie może być adekwatna, gdyż nieśmiałość oznacza różne rzeczy dla różnych osób. Jest to złożona przypadłość, która pociąga za sobą całą gamę skutków – od lekkiego uczucia skrępowania, przez nieuzasadniony lęk przed ludźmi, aż do skrajnej nerwicy. Żeby lepiej zrozumieć to zjawisko, daliśmy do wypełnienia Stanfordzki kwestionariusz nieśmiałości prawie pięciu tysiącom osób.

Czy obecnie uważasz siebie za osobę nieśmiałą?

___ tak ___ nie

(Naprawdę?)

Jeżeli odpowiedziałeś „nie”, to czy był kiedykolwiek w twoim życiu okres, w którym uważałeś się za nieśmiałego?

___ tak ___ nie

W naszych badaniach odsunęliśmy na bok kwestię dokładnej definicji nieśmiałości. Zamiast tego pozwoliliśmy każdemu przyjąć swoją własną definicję. Najpierw prosiliśmy o akceptację lub odrzucenie określenia „nieśmiały”. Następnie chcieliśmy się dowiedzieć, co złożyło się na tę decyzję. Pytaliśmy badanych, jacy ludzie i sytuacje sprawiają, że czują się oni nieśmiali, a także jakie myśli, uczucia, działania i objawy fizjologiczne towarzyszą ich nieśmiałości. Jak widać z naszego kwestionariusza, zamieszczonego na s. 158, próbowaliśmy też dotrzeć do innych aspektów nieśmiałości.

Jest to doświadczenie uniwersalne

Najbardziej podstawowym wnioskiem z naszych badań jest to, że nieśmiałość jest zjawiskiem pospolitym, szeroko rozpowszechnionym i uniwersalnym. Ponad 80% naszych badanych twierdziło, że byli „nieśmiali w jakimś okresie swojego życia”, albo teraz, albo w przeszłości, albo zawsze. Ponad 40% spośród nich uważało siebie za „obecnie nieśmiałych”, co oznacza, że cztery z dziesięciu osób, które spotykamy, lub osiemdziesiąt cztery miliony Amerykanów, to nieśmiali.

Dla niektórych nieśmiałość od dawna jest stałym intruzem w ich codziennym życiu. Około 25% określała siebie mianem „chronicznie nieśmiały”, teraz i zawsze. Spośród nich samotne 4%, prawdziwi „niezawodni” nieśmiali, stwierdziło, że ich samookreślenie się jako „nieśmiały” oparte jest na tym, że są nieśmiali cały czas, we wszystkich sytuacjach i praktycznie wobec każdego.

Powszechność nieśmiałości jest różna w różnych kulturach i u różnych typów osób. Nie znaleźliśmy jednak grupy ludzi, w której mniej niż 25% opisywałoby siebie jako „obecnie nieśmiały”, a tak naprawdę w niektórych grupach, na przykład wśród uczennic młodszych klas szkół średnich lub studentów wywodzących się z niektórych kultur Dalekiego Wschodu, ta liczba wzrasta do 60%. Proporcja „absolutnie” nieśmiałych nigdy nie spada poniżej 2%, w żadnej z grup, które badaliśmy, a w niektórych, na przykład wśród Japończyków, może osiągnąć aż 10%. Jednym z kryteriów, jakie osoby badane miały do dyspozycji podejmując decyzję nazwania siebie nieśmiałym było to, jak często czują się nieśmiali. Około jedna trzecia badanach uznała, że czują się nieśmiali co najmniej przez połowę czasu, w więcej niż połowie sytuacji. Ponad 60% twierdziło, że są nieśmiali tylko czasami, ale uważali te przypadki za wystarczająco znaczące, żeby określić siebie jako „nieśmiały”. Można na przykład być nieśmiałym tylko w sytuacji, gdy zabiera się publicznie głos. Wystarcza to jednak, by spowodować poważne problemy, jeśli jest się zmuszonym do publicznego składania raportów, tak jak wielu studentów i ludzi biznesu.

Mniej niż 20% badanych stwierdziło, że nie określają siebie jako nieśmiałych. Cokolwiek nieśmiałość dla każdego z nich znaczyła, czuli, że nie jest ona ich osobistą cechą. Co jednak ciekawe, większość tych osób przyznawała, że na pewne sytuacje społeczne reaguje takimi objawami nieśmiałości, jak czerwienienie się, bicie serca i zdenerwowanie. Innymi słowy, w niektórych sytuacjach i w obecności niektórych osób badani ci reagowali tak, jak osoba nieśmiała - podobnymi myślami, odczuciami i działaniami. Osoby te, nieśmiałe sytuacyjnie, nie postrzegają siebie jako nieśmiałych. Uważają raczej, że niektóre sytuacje, na przykład wejście do pokoju pełnego nieznajomych, wywołują chwilowe zakłopotanie. To rozróżnienie pomiędzy tymi, którzy nazywają siebie nieśmiałymi, a tymi, którzy opisują jedynie swoje reakcje w pewnych sytuacjach słowem „nieśmiały”, jest dość istotne. Przyjrzymy mu się bliżej w następnym rozdziale.

Stwierdzenie, że nieśmiałość jest doświadczeniem uniwersalnym, jest dość szerokim uogólnieniem, ale posiada solidne podstawy. Zaledwie 7% badanych Amerykanów twierdziło, że nigdy w życiu nie doznali uczucia nieśmiałości. Podobnie w innych kulturach, jedynie niewielka mniejszość twierdzi, że nigdy osobiście nie doświadczyła nieśmiałości.

Kto jest nieśmiały?

Nieśmiałość jest bardziej powszechna wśród dzieci w wieku szkolnym niż wśród dorosłych, gdyż wielu dorosłych potrafiło przezwyciężyć swoją dziecięcą nieśmiałość. Tym niemniej, nasze badania zdecydowanie obalają mit, że nieśmiałość jest przypadłością jedynie dziecięcą. Być może wydaje nam się ona bardziej oczywista u dzieci, gdyż podlegają one na ogół dokładniejszej codziennej obserwacji niż dorośli. Ale całkiem pokaźna część dorosłej populacji pozostaje nieśmiała. Wśród nich Robert Young, telewizyjny ulubieniec publiczności (Dr Marcus Welby):

„Zawsze byłem nieśmiały. Jako dziecko nawet balem się nauczyciela. Potem wyrosłem na jednego z tych wysokich i chudych wyrostków, którzy nie dysponują ani urodą, ani wagą niezbędną do uprawiania futbolu i z tego powodu nie zostają automatycznie bohaterami liceum. Kiedy byłem nastolatkiem, to było ważne" [2]

Istnieją pewne intrygujące dowody na to, że w wieku dojrzewania nieśmiałość dotyka bardziej dziewczęta niż chłopców. W próbie złożonej z uczniów szkół podstawowych (klas czwartych, piątych i szóstych) nieśmiałych było przeciętnie 42% badanych, tak jak w pierwotnym badaniu. W tej grupie liczba dziewcząt i chłopców określających siebie jako „nieśmiałych” była jednakowa. Kiedy jednak przyjrzymy się uczniom klas siódmych i ósmych, to nie tylko liczba nieśmiałych wzrasta do mniej więcej 52%, ale okazuje się, że to dziewczęta powiększają tę liczbę. Być może powodem jest to, że potrzeba bycia popularną i uważaną za atrakcyjną fizycznie (seksualnie) przez płeć odmienną jest silniejsza u nastoletnich dziewcząt niż u chłopców w tym wieku. Czternastoletnia dziewczyna tak pisze o dręczącym ją zakłopotaniu:

„Robię się bardzo zdenerwowana, głowa zaczyna mnie strasznie swędzieć i drapię się jak wariatka. Nie wiem, jak zachowywać się wśród ludzi. Inaczej zachowuję się w domu, a inaczej w szkole. Nawet nie ubieram się tak, jakbym chciała”.

A z listu do Ann Landers[II] możemy wyobrazić sobie położenie „poplątanej” nastolatki, która czuje się inna od swoich rówieśnic i chciałaby się stać taka, jak one - choć może jednak nieco bardziej wyjątkowa:

„Droga Ann Landers! Mam nadzieję, że nie wyrzucisz mojego listu tylko dlatego, że jest od poplątanej nastolatki. Naprawdę czuję się beznadziejna i potrzebuję pomocy. Mój problem polega na tym, że nie lubię swojej osobowości - próbuję być zbyt przyjacielska po to, żeby pokryć nieśmiałość i zachowuję się zbyt głośno. Zazdroszczę niektórym dziewczynom i chciałabym być taka jak one, ale kiedy próbuję, nic z tego nie wychodzi. W niektóre dni czuję się lubiana tylko dlatego, że jakiś chłopak powie m «cześć» lub uśmiechnie się do mnie. Następnego dnia czuję się nieszczęśliwa, bo kilka dziewcząt zgromadziło się w jakimś kącie i myślę, że śmieją się ze mnie, za moimi plecami. Stopnie mam niezłe, ale mogłyby być lepsze. Mama mówi, że jestem niezorganizowana. Krzyczy na mnie, że poświęcam tyle uwagi swoim włosom zamiast lekcjom.

To jest mój czwarty list do Ciebie. Wszystkie poprzednie wyrzuciłam, ale ten wrzucę do skrzynki bez względu na wszystko. Inna” [3].

Więcej jest nieśmiałych kobiet niż mężczyzn, prawda? Nieprawda! To jeszcze jedno fałszywe uogólnienie, oparte prawdopodobnie na spostrzeżeniu, że mężczyźni są zwykle bardziej stanowczy, agresywni i jednoznaczni w kontaktach społecznych. Z naszych danych wynika, że nie ma różnic między płciami, jeśli idzie o ilość osób nieśmiałych. W rzeczywistości, wśród studentów nieco więcej mężczyzn niż kobiet określa siebie jako nieśmiałych. Jednak ta niewielka różnica między płciami przedstawia się inaczej wśród nie-studentów i zależy od przynależności kulturowej (patrz: tabela podsumowująca w przypisach).

Nieśmiałość wędruje tajemniczymi szlakami, dotykając nawet tych, którzy nigdy przedtem nie byli nieśmiali. Świeżo upieczeni nieśmiali stanowią prawie połowę wszystkich nieśmiałych. Wielu z nich to młodzi ludzie, którzy nie byli nieśmiali jako dzieci, ale ostatnio z jakichś powodów takimi się stali.

Nieśmiałość można jednak zwalczyć, odsunąć na bok lub z niej wyrosnąć. Około 40% badanych twierdzi, że byli nieśmiali, ale już nie są, co wydaje się pocieszającym wskaźnikiem. Opierając się częściowo na doświadczeniu tych byłych nieśmiałych, możemy spróbować coś doradzić osobom, które są nieśmiałe obecnie lub chronicznie.

Jak nieśmiałość wpływa na ludzi?

Powoli zaczynamy choć trochę rozumieć nieśmiałość. Nie możemy wprawdzie dokładnie jej zdefiniować, ale wiemy, że jest zjawiskiem powszechnym. Kolejną wskazówką do zrozumienia tego złożonego stanu może być zbadanie, jak nieśmiałość wpływa na różne osoby. Nieśmiałość obejmuje szerokie kontinuum psychologiczne: od okazjonalnego uczucia skrępowania w obecności innych ludzi do traumatycznych okresów lęku, które całkowicie niszczą życie jednostki. W przypadku niektórych osób nieśmiałość wydaje się być świadomie wybranym stylem życia, dla innych stanowi dożywotni wyrok bez szans na ułaskawienie.

Na jednym końcu kontinuum znajdują się osoby, które czują się lepiej wśród książek, myśli, przedmiotów lub przyrody niż wśród innych ludzi. Pisarze, naukowcy, wynalazcy, odkrywcy i przyrodnicy wybrali być może taką, a nie inną pracę, bo pozwala im ona na spędzanie większości czasu w świecie, gdzie ludzi nie spotyka się zbyt często. Są oni w większości introwertykami, a obcowanie z innymi pociąga ich w niewielkim stopniu w porównaniu z ich potrzebą prywatności i samotności. Tak jak Greta Garbo, wolą być sami.

Rzeczywiście wiele osób odkrywa dziś na nowo atrakcyjność samotnego życia, jakie wiódł Thoreau[III] nad stawem Walden. Ale nawet w tym wąskim przedziale kontinuum nieśmiałości istnieją różnice między tymi, którzy stosunkowo łatwo nawiązują kontakt z innymi wtedy, kiedy jest to konieczne, a tymi, dla których interakcja stanowi trudność, gdyż nie umieją prowadzić zwykłej codziennej rozmowy o niczym, występować przed grupą, tańczyć, czy bez napięcia poradzić sobie z oficjalną kolacją.

W środkowym przedziale nieśmiałości znajduje się większość nieśmiałych - ci, którzy czują się zakłopotani i onieśmieleni w pewnych sytuacjach, w kontaktach z pewnymi kategoriami ludzi. Ich skrępowanie jest tak silne, że zakłóca ich życie społeczne i wpływa hamująco na ich zachowanie, sprawiając, że powiedzenie tego, co myślą lub zrobienie tego, co chcieliby zrobić, staje się trudne lub niemożliwe. Ten rodzaj lęku może przybrać postać czerwienienia się lub widocznego zakłopotania, jak opisuje to młody człowiek zajmujący kierownicze stanowisko w biznesie:

„Przez trzydzieści trzy lata mojego życia nadmiernie się rumieniłem, co było szczególnie obezwładniającym symptomem nieśmiałości. Choć dzięki energii i wytrwałości zdobyłem stopień magistra w dziedzinie zarządzania i posadę wiceprezesa dużego towarzystwa akcyjnego grupującego wiele banków, ilość energii marnotrawiona z powodu nieśmiałości niewątpliwie przeszkadzała mi w awansie zawodowym”.

Skrępowanie może się też ukrywać za zachowaniami, które odpychają ludzi, jak opisuje to pewien pisarz:

„Wtrącam się, zakłócam rozmowy, paplę bez przerwy, dając się innym we znaki i robiąc z siebie głupka, wychodząc na człowieka niewrażliwego na innych, a wszystko to z tych samych powodów, dla których inni usiłują

wtopić się w tło. Mój strach przed byciem wśród ludzi nie jest mniejszy, ani moje problemy nie są mniej poważne niż tych, którzy starają się ze wszystkich sił upodobnić do wzoru na tapecie”.

Nawet Melvin Belli, prawnik z San Francisco, znany ze swoich pełnych ekspresji wystąpień na sali sądowej, przyznaje, że nie tylko „często był nieśmiały”, ale że „nauczył się kwiecistego stylu, żeby ukryć nieśmiałość” [1].

Skoro taka sama przyczyna nieśmiałości - strach przed ludźmi – wywołuje tak różne reakcje, zachowanie danej osoby nie zawsze jest rzetelnym wskaźnikiem tego, jak bardzo jest ona w rzeczywistości nieśmiała. Nieśmiałość często przejawia się w naszym zachowaniu, ale niekoniecznie w bezpośredni i oczywisty sposób. Tak naprawdę, nieśmiałym jest ten, kto myśli, że nim jest, niezależnie od tego, jak zachowuje się wobec innych ludzi.

Osoby znajdujące się w środkowym przedziale kontinuum nieśmiałości są zwykle nieśmiałe, ponieważ brakuje im umiejętności społecznych lub wiary w samych siebie. Niektórzy nie posiadają umiejętności społecznych niezbędnych do tego, by mechanizm stosunków społecznych funkcjonował w ich przypadku bez zarzutu. Nie umieją zacząć rozmowy, poprosić o podwyżkę, czy przemówić na forum klasy. Innym brak pewności siebie potrzebnej do zrobienia tego, co uważają za słuszne. Poniższa relacja młodej kobiety, którą nieśmiałość zmusiła do rezygnacji ze studiów prawniczych, pokazuje, co brak pewności siebie może uczynić nawet z bardzo inteligentną osobą.

„Rozpoczęłam studia prawnicze we wrześniu, zdając egzamin wstępny z bardzo dobrym wynikiem, ze średnią z college'u bliską A[IV]. Trzy wydziały prawa przyjęły moje podania bez żadnych trudności. Ale zrezygnowałam jeszcze zanim upłynął pierwszy semestr. Wycofałam się nie dlatego, że nie chciałam poświęcać tak wiele czasu na naukę, ale dlatego, że jestem tak nieśmiała, że nie mogłam znieść siedzenia na zajęciach i modlenia się o to, żeby nie zadano mi żadnego pytania. Naprawdę tak było, mimo że przygotowywałam się do zajęć i umiałam odpowiedzieć na pytania”

Na skraju kontinuum nieśmiałości znajdują się te osoby, których strach przed ludźmi nie ma granic - nieśmiali chronicznie. Doświadczają oni przemożnego strachu, gdy prosi się ich o zrobienie czegoś na oczach innych ludzi, a wszechogarniający lęk czyni ich tak bezradnymi, że jedyną możliwością staje się ucieczka i ukrycie się. Tak paraliżujące konsekwencje skrajnej nieśmiałości nie występują wyłącznie u młodzieży. Nie znikają też z upływem czasu. Tak pisze sześćdziesięcioczteroletnia kobieta:

„Przeżyłam całe życie będąc nieśmiałą. Upłynęły lata zanim zaakceptowałam siebie na tyle, że ktoś mógł pomyśleć, że nadawałabym się na jego żonę. Czułam się nieprzystosowana, niedostatecznie dobra. Uważano mnie za antyspołeczną. Nie umiałam się odprężyć w obecności innych ludzi. Nigdy nie przyjmowałam przyjaciół mojego męża. Obawiałam się, że uznają mnie za kiepską, za „nieszczęśliwą kobietę”. Tak więc nie podejmowałam ich, wolałam pozostać nieznana. W końcu zostałam wykluczona poza nawias, nikt mnie nie lubił, nie wyłączając mojego męża. Rozwiódł się ze mną i taki był koniec”.

W najgorszych przypadkach nieśmiałość może przerodzić się w poważną postać nerwicy, paraliż umysłu, którego efektem może być depresja i który może znacząco wpłynąć na decyzję o samobójstwie. Pewna kobieta interesu, określająca samą siebie jako atrakcyjną, młodo wyglądającą pięćdziesięciolatkę, tak oto zareagowała na radiową dyskusję o nieśmialości[5], dając wstrząsający wgląd w swoją psychikę:

„Jestem tak samotna, że trudno w to uwierzyć. Żyję w kompletnym odosobnieniu, bez żadnego przyjaciela, ani kobiety, ani mężczyzny. Wiele razy zostałam oszukana i moje doświadczenie życiowe sprawiło, że stałam się nieszczęśliwa i zgorzkniała. Spędzam wakacje w zupełnej samotności. Jest to dla mnie okres wielkiego smutku i depresji, i coraz bardziej boję się każdych nadchodzących wakacji, ponieważ wzmagają one moją samotność w czasie, który większość ludzi spędza w towarzystwie przyjaciół i krewnych. Często myślę o tym, by skończyć ze sobą, ale brak mi odwagi”.

Dla tych ludzi, i dla osób z każdego przedziału kontinuum, nieśmiałość jest osobistym problemem. Nie drobnym stanem zapalnym, nieistotnym zaburzeniem, lecz prawdziwym problemem.

Przypisy

Wstęp

[1] Sposoby, w jakie role społeczne, reguły zachowania i siły sytuacyjne wpływają na osobowość i wartości jednostki, pokazane zostały w wielu eksperymentach z zakresu psychologii społecznej; w szczególności patrz:

P. G. Zimbardo, C. Haney, W. C. Banks, D. Jaffee The mind is a formidable jailer: A pirandellian prison, „New York Times Magazine”, 8.04.1973, cz. 6, s. 38-60.

P. G. Zimbardo On Transforming Experimental Research into Advocacy for Social Change. w: Applying Social Psychology: Implication for Research, Practice and Training, M. Deutsch, H. Horstein (red.), Lawrence Erblaum Associates, Hillsdale, New Jersey 1973, s. 33-66.

S. Milgram Obedience to Authority, Harper & Row, New York 1974.

N. J. Orlando The Mock Ward: A Study in Simulation. w: Psychology of Our Times,

P. G. Zimbardo, C. Masłach (red.), wyd. 2., Scott Foresman, Glenview, Illinois 1977, s. 243-248.

R. Jones The Third Wave, No Substitute for Madness, Zephyros Press, San Francisco 1976.

J. Elliott The Power and the Pathology of Prejudice. w: P. G. Zimbardo Psychology and Life, wyd. 9., Scott Foresman, Glenview, Illinois 1977, „Research Frontiers Section”, s. 13A-13D (wydanie polskie: P. G. Zimbardo Psychologia i życie, Wydawnictwo aukowe PWN, Warszawa 1999).

Rozdział 1

[1] Malcolm Brenner z Uniwersytetu Michigan w swoich badaniach nad „zamkniętym kręgiem obaw” pokazał, jak działa ten szczególny rodzaj lęku. Badani (sami mężczyźni) siedzieli wokół dużego stołu. Proszono ich o wykonanie jednego zadania - każdy z nich, kolejno, miał głośno odczytać jedno proste słowo (np. „sklep” lub „październik”) z leżącej przed nim kartki. Na początku powiedziano im, że będą później proszeni o przypomnienie sobie wszystkich słów, które zostały przeczytane. W każdej rundzie połowa badanych czytała swoje słowa, a pozostali słuchali.

„«Słuchacze» pamiętali mniej więcej taką samą liczbę słów przeczytanych na głos przez każdego z badanych" - stwierdza dr Brenner. „Natomiast jeżeli chodzi o pamięć czytających, pojawił się tu interesujący wynik. Pamiętali oczywiście swoje własne słowa i całkiem nieźle zapamiętali też większość pozostałych przeczytanych słów, z dwoma wyjątkami - mieli wielkie trudności z zapamiętaniem słów przeczytanych tuż przed i tuż po własnej kolejce”.

Mimo że czytający dokładnie wiedzieli, co powiedzieć (i mieli przed sobą pomoc w postaci kartki), niepokój związany z koniecznością publicznego wystąpienia był tak silny, że wpływał na ich pamięć. Skoro powiedzenie jednego prostego słowa wywoływało taki niepokój, to co może się zdarzyć w sytuacji, gdy osoba nieśmiała nie wie, co powiedzieć, czy zrobić?!

[2] Robert Young, cytat za „Family Circle”, luty 1976, przedruk za zgodą.

[3] List do Ann Landers, „San Francisco Sunday Examiner and Chronicle”, 25.01.1976, przedruk za zgodą.

[4] Melvin Belli, cytat z artykułu Charlotte K. Beyers, Nie martw się jeśli jesteś nieśmiały, „Parade”, 18.01.1976, s. 12, przedruk za zgodą.

[5] Wiele z wnikliwych osobistych opisów skrajnej nieśmiałości cytowanych w tej książce dostarczyli słuchacze w dyskusjach o nieśmiałości, które prowadziłem w programie Carlo Prescotta (stacja KGO, San Francisco).

Bibliografia ogólna

Adler A Neurotic Constitution, Moffat, Ward, New York 1917. Bach G. R., Deutsch R. M. Pairing, Avon Books, New York 1971.

Bach G. A., Goldberg H. Creative Aggression: The Art of Assertive Living, Avon Books, New York 1975.

Bernstein D. A., Borkovec T. A. Progressive Relaxation Training, Research Press. Champaign, Illinois 1973.

Bower S. A., Bower G. H. Asserting Yourself, Addison-Wesley, Reading, Massachusetts 1976.

Brager J., Brager L. Children and Adults: Activities for Growing Together, Prentice-Hall, Englewood Cliffs, New Jersey 1976.

Egan G. Exercises in Helping Skills, Wadsworth, Belmont, California 1975.

Ellis A. A Guide to Rational Living, Wilshire Book Co., North Hollywood, California 1974.

Ellis A, Moseley S., Wolfe J. L. How to Prevent Your Childfrom Becoming a Neurotic Adult, Crown, New York 1966.

Erikson E. H. Childhood and Society, wyd. 2., Norton, New York 1963.

Frank! V. Man's Searchfor Meaning: An Introduction to Logotherapy, Beacon Press, Boston 1959, 1962.

Freud S. Psychology of Everyday Life, wyd. 2., Ernst Benn Ltd., London 1954. [wyd.po!.: Freud S. Psychopatologia tycia codziennego. Marzenia senne, Wydawnictwo Nau kowe PWN, Warszawa 2000, wyd. 5.)

Greenwald J. Creative lntimacy, Simon & Schuster, New York 1975. Horney K. The Collected Works of Karen Horney, Norton, New York 1945.

Jackson T. A Structuring Your Self Confidence, Harwood Bldg, Scarsdale, New York 1970.

Johnson D. W. Reaching Out, Prentice-Hall, Englewood Cliffs 1972.

Jongeward D., Scott D. Women as Winners, Addison-Wesley, Reading, Massachusetts 1976.

Katchadourian H. A., Lunde D. T. Fundamentals of Human Sexuality, Holt, Rinehart & Winston, New York 1972.

Keen S., Fox A. V. Telling Your Story, The New American Library, Signet Books, New York 1973.

Kelly G. A. The Psychology of Personal Constructs, Norton, New York 1955. Kennedy E. {f You Really Knew Me, Would You Stili Like Me? Argus Communications, Niles, Illinois 1975.

Liberman R. P. i in. Personal Effectiveness, Research Press, Champaign, Illinois 1975. Maslow A. H. Motivation and Personality, Viking Press, New York 1971. [wyd. pol.:

Maslow A. H. Motywacja i osobowo§c', PAX, Warszawa 1990.]

May R. Love and Will, wyd. 2., Norton,NewYork 1977. [wyd. pol.: MayR. Milo.ie' i wola, tłum. H. Śpiewak, P. Śpiewak, „Rebus”, Poznań 1993.] Mon-is D. lntimate Behavior, Random House, New York 1973.

Moustakas C. E. The Touch of Loneliness, Prentice-Hall, Englewood Cliffs, New Jersey 1975.

Newman M., Berkowitz B. How to Be Your Own Best Friend, Ballantine Books, New York 1971.

Perls F., Hefferline R. F., Goodman P. Gestalt Therapy, Dell, New York 1951. Rayner C. The Shy Person's Book, McKay, New York 1973.

Rubin Z. Liking and Loving, Holt, Rinehart & Winston, New York 1973.

Sexual Conduct: A Human Source of Sexuality, J. Gagnon, N. Simon (red.) Aldine, New York 1973.

Shaver K. G. An lntroduction to Attribution Processes, Winthrop Publications, Cambrid- ge, Massachusetts 1975.

Smith H. C. Sensitivity to People, McGraw-Hill, New York 1966. Van Fleet J. K. Power with People, Parker, New York 1970.

Watts A. The Wisdom of lnsecurity: A Message for an Age of Anxiety, Pantheon, New York 1951.

Bibliografia specjalistyczna

Lęk (także lęk społeczny) i radzenie sobie z nim

Cattell R. B., Warburton F. W. A cross-cultural comparison of patterns of extraversion and anxiety. „British Journal of Psychology” 52. 1961, s. 3-16.

Clark J. V., Arkowitz H. Social anxiety and self-evaluation of interpersonal peifor mance, „Psychological Reports” 36, 1975, s. 211-221.

Dixon J. J., de Monchaux C., Sandler J. Patterns of anxiety: an analysis of social anxieties, „British Journal of Medical Psychology” 30, 1957, s. 102- 112.

D'Zurilla T. J., Wilson G. T., Nelson R. A preliminary study of the effectiveness of graduated prolonged exposure in the treatment of irrational fear, „Behavior Therapy” 4, 1973, z. 5, s. 672-685.

Frcmouw W. J., Hermatz M. B. A helper model for behavioral treatment ()f speech anxiety, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 43, 1975, s. 163- 164. Higgins A. L., Marlatt G. A. Fear ()f interpersonal evaluation as a determination of a/cohol consumption in małe social drinkers, „Journal of Abnormal Psychology” 34, 1975, s. 644-651.

Karst T. O., Trexler L. D. lnitial study using fixed-role and rational-emotive therapy in treating public-speaking an.xiety, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 34, 1970, z. 3, s. 360- 366.

Lick J., Bootzin R. Expectancy factors in the treatment offear; methodological and theoretical issues, „Psychologi cal Bulletin” 82, 1975, z. 6, s. 917 -93 I.

May R. The Meaning of Anxie(y, Ronald Press, New York 1950.

McGovern L. P. Dispositional social anxiety and helping behavior under three conditions of threat, „Journal of Pcrsonality” 44, 1976, z. I, s. 84-97.

Meichenbaum D. H., Gilmore J. B., Fedoravicius A. Group insight versus group desensitization in treating speech anxiety, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 36, 1971, z. 3. s. 410-421.

Murray D. C. Talk, silence and anxiety, ..Psychological Bulletin" 75, 1971, z. 4, s. 244-260.

Odier C. Anxiety and Magie Thinking, International Universities Press, New York 1956.

Rehm L. P., Marston A. R. Reduction of social anxiety through modification of se/f reinforcement: an instigation therapy technique, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 32, 1968, z. 5, s. 565-574.

Samson I. G. The ejfect of anxiety, motivation, instruction and failure on social learning, „Journal of Experimental Psychology” 51, 1956, s. 253-260.

Smith R. E., Samson I. G. Social anxiety and the evaluation of negative interper sonal feedback, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 43, 1975, s. 429.

Watson D., Friend R. Measurement of social-evaluative anxiety, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 33, 1969, z. 4, s. 448-457.

Weissberg M. Anxiety-inhibiting statements and relaxation combined in two cases of speech anxiety, „Journal of Behavior Thempy and Experimental Psychiatry” 6, 1975, s. 163 - 164.

Zimbardo P. G., Mah! G. F., Barnard J. W. The measurement ofspeechdisturbances in anxious children, „Journal of Speech and Hearing Disorders” 28, 1963, s. 362-370.

Asertywność, trening umiejętności społecznych i pomiar

Argyle M., Trower P. E., Bryant B. M. Explorations in the treatment of personality disorders and neuroses by social skills training, „British Journal of Medical Psychology” 47, 1974. s. 63- 72.

Arkowitz H. i in. The behavioral assessment of social competence in males, „Behavior Thempy” 6, 1975, s. 3- 13.

Borkovec T. D. i in. Identification and measurement of a clinically relevant target behavior for analogue outcome research, „Behaviour Thempy” 5, 1974, s. 503-513.

Bouffard D. L. A comparison ofresponse acquisition and desensitization approaches to assertion training, „Dissertation Abstmcts International” 34. 1974, 9- B, 4654. Bugental D. B., Henker B. Attributional antecedents (){verba! and vocal assertiveness,

„Journal of Personality and Social Psychology” 34, 1976, z. 3, s. 405 -411.

Christensen A., Arkowitz H., Anderson J. Practice·dating an treatment for college dating inhibitions, „Behavior Research and Thempy” 13, 1975, s. 321-331.

Curran J. P. Skills training as an approach to the treatment of heterosexual-social anxiety, .,Psychological review" 84, 1977, s. 140-157.

Curran J. P., Gilbert F. S. A test of the relative ejfectiveness of a systematic desensitization program and an interpersonal skills training program with date anxious subjects. „Behavior Thempy” 6, 1975. s. 510-521.

Fmzier J. R., Fmzier J. E. Same comments on the problem of defining assertive

training, „Comprehensive Psychiatry” 16, 1975, s. 369-373.

Gambrill E. D., Richey C. A. An assertion inventory for use in assessment and research, „Behavior Therapy” 6, 1975, s. 550-561.

Glasgow R. E., Arkowitz H. The behavioral assessment of małe and female social competence in dyadic heterosexual interactions, „Behavior Therapy” 6, 1975, s. 488-498.

Hersen M., Bellack A. L. S. Assessment of Social Skills. w: Handbookfor Behavioral Assessment, A. R. Ciminero, K. S. Calhoun, H. E. Adams (red.), Wiley, New York, w druku.

Hersen M., Eisler R. M. Social Skills Training. w: Behavior Modification: Principles, Issues and Applications, W. E. Craighead, A. E. Kazdin, M. J. Mahoney (red.), Houghton Mifflin, Boston 1976.

Joaning H. H. Behavioral reversal versus traditional therapy in the group treatment of socially non-aggressive individuals, „Dissertation Abstracts International” 34, 1974, 9-B, s.4665-4666.

Kazdin A. E. Covert modeling, imagery assessment and assertive behavior, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 48, 1975, s. 716- 724.

Lanyon R. I. Measurement of social competence in college males, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 31, 1967, s. 495-498.

MacDonald M. L. Teaching assertion: A paradigm for therapeutic intervention.

„Psychotherapy Theory, Research and Practice” 12, 1975, s. 60-67.

MacDonald M. L. i in. Social skills training: behavior rehearsal in groups and dating skills, „Journal of Counseling Psychology” 22, 1975, s. 224-230.

McFall R. M., Marston A. R. An experimental investigation of behavior rehearsal in

assertion training, „Journal of Abnormal Psychology” 76, 1970, s. 295-303.

McGovern K. B., Arkowitz H., Gilmore S. K. Evaluation of social skill training programsfor college dating inhibitions, „Journal of Counseling Psychology” 22, 1975, z. 6, s. 505-512.

Orenstein M., Orenstein E., Carr J. E. Assertiveness and anxiety: a correlational study,

„Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychology” 6, 1975, s. 203-207.

Osbom S. M., Harris G. G. Assertive Training for Women, Thomas, Springfield, Illinois 1975.

Robinson N. W. Visual social modeling and rehearsal in assertive training, „Disser- tation Abstracts International” 34, 1974, 12-B, s. 6222-6223.

Rose S. D. In pursuit of social competence, „Social Work” 20, 1975, s. 33-39. Smith M. J. When I Say No, I Fee! Guilty, Bantham Books, New York 1975.

Springer J., Springer S., Aronson B. An approach to teaching a course on dating behavior, „Family Coordinator” 24, 1975, s. 13-19.

Twentyman C. T., McFall R. M. Behavioral training of social skills in shy males,

„Journal of Consulting and Clinical Psychology” 43, 1975, z. 3, str.384-395.

YostE. J. Thedevelopment and evaluation of social skills training program for college males, „Dissertation Abstracts International” 34, 1974, 10-B, s.5182.

Atrybucja i etykietowanie

Calvert-Boyanowsky J., Leventhal H. The role of information in attenuating behavioral response to stress: a reinterpretation of the misattribution phenomenon,

„Journal of Personality and Social Psychology” 32, 1975, z. 2, s. 214-221.

Farina A., Holland C. H., Ring K. The role of stigma and set in interpersonal interaction, „Journal of Abnormal Psychology” 71, 1966, s. 421-428.

Goffman E. Stigma: Notes on the Mangement of Spoiled ldentity, Prentice-Hall, Englewood Cliffs, New Jersey 1963.

Jones E. E. How do people perceive the causes of behavior 7 „American Scientist” 64, 1976, s. 300- 305.

Jones E. E., Nisbett R. E. The Actor and the Observer: Divergent Perceptions of the Causes of Behavior, General Learning Press, New York 197 l.

Kelley H. H. Attribution in Social Interaction, General Learning Press, Morristown, New Jersey 1971.

Kelley H. H. The processes ofcausal attrihution, „American Psychologist” 28, 1973, s. 107-128.

Knapp M. L. i in. The rhetoric of goodbye: verba! and nonverhal correlates of human leave-taking, „Speech Monographs” 40, 1973, s. 182- 198.

McArthur L. A. The how and what of why some determinants and consequences of causa! attribution, .,Journal of Personality and Social Psychology" 22, 1972, s.171-193.

McGee M. G., Snyder M. Attribution and Behavior, „Journal of Personality and Social Psychology” 32, 1975, z. 1, s. J 85- 190.

Nisbett R. E., Valins S. Perceiving the Causes of One's Own Behavior, General Learning Press, New York 1971.

Ross L., Rodin J., Zimbardo P. G. Toward an attribution therapy: the reduction offear through induced cognitive-emotional misattribution, „Journal of Personality and Social Psychology” 12. 1969, str 279-288.

Valins S., Nisbett R. E. Attribution Processes in the Development and Treatment of Emotional Disorders, General Learning Press, New York 1971.

Wicker A. W. Attitudes versus actions: the relationship ofverhal and overt hehavioral responses to attitude ohjects, „Journal of Social Issues” 25, 1969, s. 41- 78.

Weiner M., Samuel W. The effect of attributing intemal arousal to an extemal source upon test anxiety and peifonnance, „Journal of Social Psychology” 69, 1975, s. 225-265. Wolosin R. J., Sherman S. J., Bann A. Predictions of own and other's conformity,

„Journal of Personality” 43, 1975, s. 357-378.

Reakcje unikania i obawa przed porażką

Berry R. G. Fear of failure in the student experience, „Personnel and Guidance Journal” 54. 1975. s. 191-203.

Bennett D. M., Holmes D. S. Influence of denial (situation redefinition) and projection on anxiety associated with threat to self esteem, „Journal of Personali ty and Social Psychology” 92, 1975, s. 915-921.

Bernstein D. A., Nietzel M. T. Procedura[ variation in behavioral avoidance tests,

„Journal of Consulting and Clinical Psychology” 41, 1973, z. 2, s. 165-174. Cohen R. J., Teevan R. C. Perceived somatic reactions to stress and hostile pressure,

„Psychological Reports” 37, 1975, s. 676- 678.

Condry J., Dyer S. Fear of success: atribution of cause to the victim, w: Sex roles: persistence and change, D. N. Ruble, I. H. Frieze i J. E. Parsons (red.), „Journal of Social Issues” 32, 1976, s. 63-84.

Douglas D., Anisman H. Helplessness or expectation incongruency: effects of aversive stimulation on subsequent pe,formance, „Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance” 104, 1975, s. 41l -417.

Ferster C. B. Afunctional analysis of depression, „American Psychologist” 28, 1973, z. 10, s. 857 - 870.

Fromm E. Man would as soonflee asfight, „Psychology Today” 7, 1973, z. 3, s. 35-39. Good L. R., Good K. C. An objective measure of the motive to avoid failure,

„Psychology” 12, 1975, s. 11- 14.

Hiroto D. S. Locus of control and learned helplessness, „Journal of Experimental Psychology” 102, 1974, z. 2, s. 187 -193.

Homer M. Feminity and Successful Achievement: a Basic lnconsistency. w: Feminine Personality and Conflict, J. Bardwick i in. (red.), Wadsworth, Belmont, Califomia 1970.

Isen A. Success, failure, attention and reaction to others: The warm glow of success,

„Journal of Personality and Social Psychology” 15, 1970, s. 294-302.

Kazdin A. E. Covert modeling and the reduction of avoidance behavior, „Journal of Abnormal Psychology” 81, 1973, z. 1, s. 87-95.

Longstreth L. Birth order and avoidance of dangerous activities, „Developmental Psychology” 1, 1970, s. 154.

Murray E. J. Resolution of complex decision conflicts as a Junction of avoidance,

„Journal of Research in Personality” 9, 1975, s. 177 -190.

O'Leary S. G. Children 's avoidance responses to three probabilities of theoretical consequences, „Dissertation Abstracts International” 34, 1973, 1 -B, s. 420.

Smith B. D., Gehl L. Multiple-exposure effects of resolutions of Jour basie conflict types, „Journal of Experimental Psychology” 102, 1974, z. 1, s. 50-55.

Tori C., Worell L. Reduction of human avoidant behavior: comparison of countercon ditioning, expectancy and cognitive information approaches, „Journal of Consul ting and Clinical Psychology” 41, 1973, z. 2, s. 269-278.

Valins S., Ray A. A. Effects c f cognitive desensitization on avoidance bahavior,

„Journal of Personality and Social Psychology” 7, 1967, z. 4, s. 345 - 350.

Wilkins W. Systematic desensitization and implosion: a theoretical rapprochement,

„Psychotherapy: Theory, Research and Practice” 10, 1973, z. 4, s. 312-314.

Modyfikacja zachowania i zmiana poznawcza

Ascher L. M., Phillips D. Guided behavior rehearsal, „Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry” 6, 1975, s. 215-218.

Bandura A. Principles of Behavior Modification, Holt, Rinehart & Winston, New York

1969.

Bandura A. Self-efficacy: towards a unifying theory of behavior change, „Psycho logical Review”, 1977.

Bandura A. Social Learning Theory, Prentice-Hall, Englewood Cliffs, New Jersey 1977. Bandura A., Jeffery R. W., Gajdos E. Generalizing change through participant modeling with self-directed mastery, „Behaviour Research and Therapy” 13, 1975,

s. 141- 152.

Evers W. L., Schwarz J. C. Modifying social withdrawal in preschoolers: The effects of filmed modeling and teacher praise, „Journal of Abnormal Child Psychology” 1, 1973, s. 248-256.

Hosford R. E., Sorenson D. L. Participating in Classroom DiscussiÓn. w: Behavioral Counseling: Cases and Techniques, J. D. Krumboltz, C. E. Thoresen (red.), Holt, Rinehart & Winston, New York 1969, s. 202-207.

Kazdin A. E. Effects of covert modeling and model reinforcement on assertive behavior, „Journal of Abnormal Psychology” 83, 1974, z. 3, s. 240- 252.

Kazdin A. E. Ęffects of covert modeling, multiple models and model reinforcement on assertive behavior, „Behavior Therapy” 7, 1976, s. 211-222.

Keller M. F., Carlson P. M. The use of symbolic modeling to promote social skills in preschool children with low levels of social responsiveness, „Child Development” 45, 1974, s. 912-919.

Kopel S., Arkowitz H. The role of attention and self-perception in behavior change: implications for behavior therapy, „Genetic Psychology Monographs” 92, 1975, s. 175-212.

Krumboltz J. D., Thoresen C. E. Behavioral Counseling, Holt, Rinehart & Winston, New York 1969.

Krumboltz J. D., Thoresen C. E. Counseling Methods, Holt, Rinehart & Winston, New York 1969.

Lilly M. S. Improving social acceptance of low sociometric status, low achieving students, „Exceptional Children” 37, 1971, s. 341-347.

Mahoney M. J. Cognition and Behaviour Modification, Ballinger, Cambridge, Massachusetts 1974.

Meichenbaum D. Therapist Manuał of Cognitive Behavior Modification, przedruk z podręcznika terapeuty użytego w: Cognitive modification of test anxious college students, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 39, 1972, s. 370-380. Meichenbaum D., Cameron R. The clinical potentia[ of modifying what clients say to themselves, „Psychotherapy: Theory, Research and Practice” 11, 1974, s. 103 - 117.

O'Connor D. Relative efficacy of modeling, shaping, and the combined proceduresfor

rnodification of social withdrawal, „Journal of Abnormal Psychology” 79, 1972, s. 327 -334.

Oden S., Asher S. R. Coaching children in social skills for friendship rnaking, „Child Development”, 1977.

Potter E. B. The use of group operant techniques to rnodify shy boys behavior, praca doktorska, University of Denver, 1971, „Dissertation Abstracts International” 32, (5-6), 1971, 3623B-3624B (mikrofilmy uniwersytetu nr. 71-25, 019).

Thoresen C. E., Mahoney M. J. Behavioral Self-Control, Holt, Rinehart & Winston, New York 1974.

Wolpe J. The Practice of Behavior Therapy, Pergamon Press, New York 1973.

Yamagami T. The treatment of an obsession by thought stopping, „Behavior Therapy and Experimental Psychiatry” 2, 1971, s. 133-135.

Zimbardo P. G. The Cognitive Control of Motivation, Scott Foresman, Glenview, Illinois 1969.

Emocje, myśli i zachowania

Donnerstein E., Don M., Munger G. He/ping behavior as a Junction of pictorially induced moods, „Journal of Social Psychology” 97, 1975, s. 221- 225.

Easterbrook J. A. The effect of ernotion on cue utilisation and the organization of behavior, „Psychological Review” 66, 1959, z. 3, s. 183 -201.

Eysenck M. W. Arousal and speed of recall, „British Journal of Social/Clinical Psychology” 4, 1975, s. 269-277.

EysenckM. W. Extroversion, verbal learning and rnernory, „Psychologi cal Bulletin” 88, 1976, s. 75-90.

Friedman J. J. Depression,failure and guilt, „New York State Journal ofMedicine” 73, 1973, z. 12, s. 1700-1704.

Hale W. D., Strickland D. B. lnduction of rnood states and their effects on cognitive and social behaviors, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 64, 1976, s. 155. Harris M. B., Siebel C. E. Affects, aggression, and altruisrn, „Developmental Psycho

logy" 11, 1975, s. 623-627.

Harris M. B., Katkin E. S. Prirnary and secondary ernotional behavior: an analysis of the role of autonomie feedback on affect, arousal, and attribution, „Psychological Bulletin” 82, 1975, s. 904-916.

Hatvany N. Shyness, ernotional arousal, and inforrnation processing, praca magisters ka, Stanford University, 1976.

Izard C. E. The Face of Ernotion, Appleton-Century-Crofts, New York 1971. Schachter S. The lnteraction of Cognitive and Psychological Determinants of

Ernotional State. w: Advances in Experimental Social Psychology, L. Berkowitz (red.), tom 1, Academic Press, New York 1964.

Schachter S., Rodin J. Obese Hurnans and Rats, Lawrence Erlabaum Associates, Potomac, Maryland 1974.

Schachter S., Singer J. E. Cognitive, social, and psychological determinants of emotional state, „Psychological Review” 69, 1962, s. 379-399.

Schiffenbauer A., Sherman S., Zimbardo P. G. The modification of selective recall of central and incidental task features by emotional arousal, O.N.R. Technical Report, Z-02, 1970.

Underwood W. C. The effect of mood state on se(f-evaluation and self-reward.

„Dissertation Abstracts International” 84, 1974, 9-B, s. 4722.

White, Kinnard Anxiety, extraversion-introversion, and divergent thinking ability,

„Journal of Creative Behavior” 2, 1968, z. 2, s. 119 - 127.

Relacje interpersonalne

Aronson E. Some Antecedents of lnterpersonal Attraction. w: Nebraska Symposium of Motivation, W. J. Arnold, D. Levine (red.), University of Nebraska Press. Lincoln 1969.

Asher S. R., Oden S. L., Gottman J. M. Children's Friendships in School Settings. w: Current Topics in Early Childhood Education, L. G. Katz (red.), tom 1, Lawrence Erlbaum Associates, Hillsdale, New York 1976.

Berscheid E., Walster E. H. lnterpersonal Attraction, Addison-Wesley, Reading, Massachusetts 1969.

Berscheid E., Walster E. Physical Attractiveness. w: Advances in Experimental Social Psychology, L. Berkowitz (red.), tom 7, Academic Press, New York 1974.

Brehm J. W. A Theory of Psychological Reactance, Academic Press, New York 1966. Brislin R. W., Lenner W. J., Thorndike R. M. Cross Cultural Research Methods,

Wiley, New York 1973.

Clove G. L., Wiggins N. H., Itkin S. Gain and loss in attraction: attributions from nonverbal behavior, ,Journal personality and Social Psychology" 31, 1975, s. 706-712.

Goffman E. Interaction Ritual, Anchor, New York 1967.

Heider F. The Psychology of lnterpersonal Relations, rozdz. 3, Wiley, New York 1958. Mehrabian G. Tactics of Social Influence, Prentice-Hall, Englewood Cliffs, New York

1970.

Rosenfeld H. M. Approval-seeking and approval-inducing functions of verbal and nonverbal responses in the dyad, „Journal of Personality and Social Psychology” 4, 1966, s. 597 -605.

Social Psychology through Symbolic lnteraction, G. P. Stone, H. A. Farberman (red.), Xerox College Publication, Toronto 1970.

Sorrentino R. M., Boutillier R. G. The effect of quantity and quality of verbal interaction on ratings of leadership ability, „Journal of Experimental Social Psychology” 11, 1975, s. 403-411.

White J. Talking with a Child, Macmillan, New York 1977.

Wicklund R. A. Freedom and Reactance, Lawrence Erlbaum Associates, New York 1974.

Intymność i seks

Berman J., Osborn D. Specific self-esteern and sexual pennissiveness, „Psychological Reports” 36, 1975, z. 1, s. 323-326.

Chaikin A. L., Derlega V. J. Variables affecting the appropriateness of self-disclosure,

„Journal of Consulting and Clinical Psychology” 42, 1974, z. 4, s. 588-593.

Davis J. D., Skinner A. E. Reciprocity of self-disclosure in interviews: modeling or social change? „Journal of Personality and Social Psychology” 29, 1974, z. 6, s. 779- 784. Dietch J., House J. Affiliative conflict and individual differences in self-disclosure,

„Representative Research in Social Psychology” 6, 1975, s. 69- 75.

Ehrenberg D. B. The intimate edge in therapeutic relatedness, „Contemporary Psychoanalysis” 10, 1974, z. 4, s. 423-437.

Ellison C. W., Firestone I. J. Development of interpersonal trust as a Junction of self-esteem, target status and target style, „Journal of Personality and Social Psychology” 29, 1974, z. 5, s. 655-663.

Eysenck H. J. Introverts, extroverts and sex, „Psychology Today”, styczeń 1971, s.48-51.

Gadpaille W. J. A young adult with sexual fears, „Medical Aspects of Human Sexuality” 8, 1974, z. 4, s. 199-200.

Jourard S. M. The Transparent Self, wyd. 2, Van Nostrand Reinhold, New York 1971.

Lomranz J., Shapira A. Communicative patterns of self-disclosure and touching behavior, „Journal of Psychology” 88, 1974, z. 2, s. 223-227.

Lowenthal M. F., Weiss L. Intimacy and crises in adulthood, „The Counseling Psychologist” 6, 1976, z. 1, s. 10-15.

Perlman D. Self-esteem and sexual permissiveness, „Journal of Marriage and the Family” 36, 1974, z. 3, s. 470-473.

Rubin Z. Disclosing oneself to a stranger: reciprocity and its limits, „Journal of Experimental Social Psychology” 11, 1975, z. 3, s. 233 - 260.

Rubin Z. Doing Unto Others: Joining, Molding, Conforming, Helping, Loving,

Prentice-Hall, Englewood Cliffs, New Jersey 1975.

Samotność

Bradley R. Measuring Loneliness, praca doktorska, University Microfilms, Ann Arbor, Michigan 1969.

Gaev D. M. The Psychology of Loneliness, Adams, Chicago 1976.

Loucks S. The dimensions of loneliness: a psychological study of ajfect, self concept and object relations, „Dissertation Abstracts International” 35, 1974, 6-B, 3024. Moore J. A. Loneliness: personality, self-discrepancy, and demographic variables,

„Dissertation Abstracts International” 34, 1973, 5-B, 2287.

Moustakas C. E. Loneliness and Love, Prentice-Hall, Englewood Cliffs, New Jersey 1972.

Moustakas C. E. Portraits of Loneliness and Love, Prentice-Hall, Englewood Cliffs, New Jersey 1975.

Weigert E. Loneliness and trust, „Psychiatry” 23, 1960, s. 121 - 132.

Weiss R. S. Loneliness: The Experience of Emotional and Social Isolation, MIT Press, Cambridge, Massachusetts 1973.

Zachowanie niewerbalne i ekspresja

Clare G. L., Wiggins N. H., Itkin S. Judging attraction from non-verba/ behavior: the gain phenomenon, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 43, 1975, z. 4, s. 491-497.

Ekman P., Friesen W. Detecting deception from the body or face, „Journal of Personality and Social Psychology” 29, 1974, s. 288-298.

Ekman P., Friesen W. Unmasking the Face, Prentice-Hall, Englewood Cliffs, New Jersey 1975.

Ellsworth P. C., Carlsmith J. M. Effects of eye contact and verba[ contact on affective response to a dyadic interaction, „Journal of Personality and Social Psychology” 10, 1968, s. 15 - 20.

Gladstein G. A. Nonverbal communication and counselling psychotherapy: a review,

„Counselling Psychologist” 4, 1974, z. 3, s. 34-57.

Graham J. A., Argyle M. A. Cross-cultural study of the communication of extra-verba[ meaning by gestures, „International Journal of Psychology” 10, 1975, s. 57-67. Hackney H. Facial gestures and subject expression of feelings, „Journal of Counselling

Psychology" 21, 1974, z. 3, s. 173-178.

Jurich A. P., Jurich J. A. Correlations among nonverbal expressions of anxiety,

„Psychological Reports” 34, 1974, z. 1, s. 199-204.

Knapp M. L. Nonverbal Communication in Human Interaction, Holt, Rinehart & Winston, New York 1972.

Lanzetta J. T., Kleck R. E. Encoding and decoding of nonverbal affect in humans,

„Journal of Personality and Social Psychology” 16, 1970, s. 12-19. Mehrabian G. Nonverbal Communication, Aldine-Atherton, Chicago 1972. Nonverbal Communication, D. C. Speer (red.), Sage, Beverly Hills, California 1972.

Nonverbal Communication: Readings with Commentary, S. Weitz (red.), Oxford University Press, New York 1974.

Rosenfeld H. M. Instrumental affiliative functions of facia! and gestural expressions,

„Journal of Personality and Social Psychology” 4, 1966, s. 65 - 72.

Waldron J. Judgement of like-dislike from facia[ expression and body posture,

„Perceptual Motor Skills” 41, 1975, s. 799-894.

Walker B. N. A dyadic interaction model for nonverbal touching behavior in encounter groups, „Small Group Behavior” 6, 1975, s. 308 -324.

Zuckerman M. i in. Encoding and decoding nonverbal cues of emotion, „Journal of Personality and Social Psychology” 32, 1975, s. 1068- 1076.

Teorie osobowości

Allport G. W. Becoming: Basic Considerations for a Psychology of Personality. Yale University Press, New Haven, Connecticut 1955.

Allport G. W. Personality and Social Encounter, Harper & Row, New York 1964. Allport G. W. The Nature of Personality, Greenwood, Westport, Connecticut 1950.

Bem D. J., Allen A. On predicting some of the people some of the time: the searchfor cross-situational consistencies in behavior, „Psychological Review” 81, 1974, s. 506-520.

Cattell R. B. The Scientific Analysis of Personality, Penguin, New York 1965. Comrey A. L. Manuał for the Comrey Personality Scales, Educational and Industrial

Testing Service, San Diego, California 1970.

Endelman R. Personality and Social Life, Random House, New York 1967. Eysenck H. J., Eysenck B. G. Personality Structure and Measurement, Robert R.

Knapp, San Diego 1969.

Geiwitz J. P. Non-Freudian Personality Theories, Brooks/Cole, Belmont, California 1969. Mischel W. Personality and Assessment, Wiley, New York 1968.

Mischel W. Toward a cognitive social learning reconceptualisation of personality,

„Psychological Review” 80, 1973, s. 252-283.

Rotter J. B. Generalized expectancies for interna! versus external control of reinfor cement, „Psychological Monographs” 80, 1966, z. 1, z. 609.

Samoświadomość, kierowanie sobą, samokontrola, postrzeganie siebie, pojęcie „ja”, poczucie własnej wartości

Bem D. J. Self-perception Theory. w: Advances in Experimental Social Psychology,

L. Berkowitz (red.), tom 1, Academic Press, New York 1972.

Carver C. S., Glass S. C. The self consciousness scale: a discriminant validity scale,

„Journal of Personali ty Assessment” 40 1976, z. 2, s. 169 - 172.

Cottle T. J. Perceiving Time: A Psychological Investigation with Men and Women,

Wiley, New York 1976.

Duval S., Wickiund R. A. A Theory of Objective Self Awareness, Academic Press, New York 1972.

Fenigstein A., Scheier M. F., Buss A. H. Public and private self consciousness: assessment and theory, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 43, 1975, z. 4, s. 522-527.

Festinger L., Pepitone A., Newcomb T. Some consequences of de-individualization in a group, „Journal of Abnormal and Social Psychology” 47, 1952, s. 382-389.

French F. C. Group self-consciousness: a stage in the evolution of the mind.

„Psychological Review” 15, 1906.

Geller V., Shaver P. Cognitive consequences of self-awareness, „Journal of Ex perimental Social Psychology” 12, 1976, s. 99- 108.

Good L. R., Good K. C. A measure (Jf self-esteem, „Psychology” 12, 1975, s. 32 - 34. Goodheart E. The Cult of the Ego: The Self in Modern Literature. University of

Chicago Press, Chicago 1968.

Gordon C., Gergen J. G. The Self in Social Interaction, Wiley, New York 1968.

Kafka E. On the development of the experience (Jf mental self, the bodily self and self-consciousness, „Psychoanalytic Study of the Child” 26, 1971, s. 217 -240. Kettner M. G. The ugly duckling complex: a symposium, „Psychological Perspectives” 5, 1974, s. 177- 130.

Liebling B. A., Shaver P. Evaluation, self-awareness and task performance, „Journal of Experimental Social Psychology” 9, 1973, s. 297 - 306.

Masłach C. Social and personal bases of individuation, „Journal of Personality and Social Psychology” 29, 1974, s. 411 -425.

Modigliani A. Embarrassment, face-work, and eye contact: testing a theory of embarrassment, „Journal of Personality and Social Psychology” 17, 1971, s. 15-24.

Nadler A. Objective Self Awareness, Self-Esteem and Causal Attributionfor Success and Failure, Office of Naval Research, Organizational Effectiveness Research Programs (Code 452), Contract No. N00014- 77-226-0030, NR 177 -946.

Sears R. R. E,xperimental studies ofprojection: Il. Ideas of reference, „The Journal of Social Psychology” 8, 1937, s. 189-400.

Sears R. R. Relation of early socialization experiences to self-concepts and gender role in middle childhood, „Child Development” 41, 1970, z. 2, s. 267 -288.

Snyder M. Self-monitoring of expressive behavior, „Journal of Personality and Social Psychology” 30, 1974, s. 526-537.

Thorngate W. Must we always think before we act? „Personality and Social Psychology Bulletin” 2, 1976, s. 31-35.

Zimbardo P. G. The Human Choice: Individuation, Reason and Order Versus Deindividuation, Impulse and Chaos. w: Nebraska Symposium of Motivation, W. J. Arnold i D. Levine (red.), s. 237-307, University of Nebraska Press, Lincoln 1970.

Nieśmiałość: teoria, badania, leczenie

Campbell H. Morbid shyness, „British Medical Journal” 2, 1896, s. 805-807. Cattell R. B. Personality and Mood by Questionnaire,Josey-Bass, San Francisco 1973. Comrey A. L., Jamison K. Verification of six personality factors, „Educational and

Psychological Measurement" 26, 1966, s. 945 - 953.

Davis H. R. Cognitive and Behavioral Components of Shyness, rozprawa naukowa, Stanford University 197.6.

Distenfeld V. Shyness as a Mediator od Change in Encounter Groups, praca magisterska, California State University, Hayward 1976.

Elliott F. Shy middle graders, „Elementary School Journal” 1968, s. 297-300.

Hampton F. A. Shyness, „Journal of Neurology and Psychopathology” 8, 1927 - 1928, s. 124-131.

Kaplan D. M. On shyness, „International Journal of Psychoanalysis” 53, 1972, s. 439-453.

Lewinsky H. The nature of shyness, „British Journal of Psychology” 32, 1941, s. 105-113.

Lingren R. H. An attempted replication of emotional indicators in human drawing by shy and aggressive children, „Psychological Reports” 29, 1971, s. 35-39.

MacFarlane J. W. Studies in child guidance. 1. Methodology of data collection and organization, „Monographs of the Society for Research in Child Development” 3, 1938, z. 6.

MacFarlane J. W., Allen L., Honzik M. P. A Developmental Study of the Behavior Problems of Norma[ Chi/dren Between Twenty-one Months and Fourteen Years, University of California Press, Barkeley, Califomia 1962.

Masłach C., Solomon T. Shyness as a Mediator of Social Pressures Toward Dehumanization, praca nie publikowana, University of California, Berkeley 1977. McDougall W. Outline of Abnormal Psychology, Scribner's, New York 1926, s. 381-396.

Marnell M. E. Shyness: a Definition and Social Learning Therapy (Shyness Research Project), praca nie publikowana, Stanford University, 1976.

Phillips G. The Friendship Clinic: The Treatment of Reticence, wykład dla Eastern Communication Association, 13.03.1975.

Phillips G. M., Metzger N. J. The reticent syndrome: same theoretical considerations about etiology and treatment, „Speech Monographs” 40, 1973, z. 3.

Pilkonis P. A. Shyness: Public Behavior and Private, praca doktorska, Stanford University, 1976.

Potapow M. Timidity, „O Hospital” 75, 1969, s. 1493-1494.

Prater J., Malouf S. Sudden Murder: a Study on the Relationship between Shyness and Violence, rozprawa naukowa, Stanford University, 1976.

Ross H. The shy child, „Public Affairs Pamphlets”, z. 239.

Ryeson E. S. The Riddle of Shyness, praca magisterska, California State University, Los Angeles 1975.

Siegelman M. Origins of extraversion-introversion, „Journal of Psychology” 69, 1968, s. 85-91.

Solomon G. V., Solomon J. C. Shyness and sex, „Medical Aspects of Human Sexuality” 5, 1971, s. 10-19.

Tong D. Y. F. Interview Interactions between Shy and Non-shy Persons, rozprawa naukowa, Stanford University, 1976.

Zimbardo P. G. NIMH Research Proposal for the Causes and Correlates of Shyness,

praca nie publikowana, Stanford University.

Zimbardo P. G., Pilkonis P. A., Norwood R. M. The Silent Prison of Shyness (ONR Tech.Rep. Z-17), Stanford University, Stanford, Califomia, listopad 1974.

[I] Lone Ranger – zamaskowany kowboj, który pomagał pokrzywdzonym i po trzebującym obrony, bohater seriali radiowych i telewizyjnych dla dzieci w latach 30., 40. i 50. (przyp. tłum.).

[II] Kolumna porad w jednym z kalifornijskich czasopism (przyp. tłum.).

[III] Henry David Thoreau - filozof amerykański. 1817-1862, przedstawiciel transcen dentalizmu (przyp. tłum.).