Projekt okładki i stron tytułowych

Tomasz Fabianowicz

woznkt.com

Ilustracja na okładce

Michaela Stejskalova/Shutterstock

Redaktorzy inicjujący

Ewelina Szyszkowska

Halina Bukowiecka

Koordynator produkcji

Mariola Iwona Keppel

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2011

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2011 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

ISBN 978-83-01-20708-3

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: mobisfera.pl

Przedmowa

Europeistyka jest podsumowaniem dyskusji i badań nad problematyką europejską, zagadnieniami Wspólnot Europejskich oraz Unii Europejskiej. Dotychczasowe opracowania były poświęcone przede wszystkim instytucjonalnemu spojrzeniu na proces integracji europejskiej. Dlatego też główną ideą naszego Leksykonu stało się przedstawienie niezwykle ważnych problemów integracji w związku z procesami i wydarzeniami zachodzącymi na kontynencie europejskim.

Precyzyjne określenie, co kryje się pod pojęciem „europeistyka”, jest niezwykle trudne, bo nie stanowi ona odrębnej dyscypliny naukowej. Trudność wynika przede wszystkim z jej interdyscyplinarnego charakteru. W polu zainteresowań europeistyki znajdują się elementy innych nauk: politologii, historii, ekonomii, psychologii, socjologii, prawa. Niewątpliwie jednak jest to ważny obszar badawczy, naukowy i dydaktyczny, a także prężnie rozwijająca się dziedzina wiedzy.

Europeistyka zajmuje się procesami zachodzącymi na kontynencie europejskim, a w szczególności funkcjonowaniem Wspólnot Europejskich, Unii Europejskiej. Nie jest to wyłącznie opis zachodzących zmian, ale przede wszystkim próba odpowiedzi na pytanie, jak będzie się rozwijać Europa w przyszłości – w znaczeniu kontynentalnym i instytucjonalnym. Wspólnoty Europejskie, Unia Europejska poszukuje optymalnych rozwiązań, które będą integrowały społeczeństwo europejskie. O rozwoju europeistyki świadczy m.in. jej popularność wśród kierunków studiów wybieranych przez studentów. Studia europejskie zgodne z wymogami procesu bolońskiego kształcą studentów trzypoziomowo (bakałarz – I stopień, magister – II stopień, doktor – III stopień). Europeistyka jako kierunek studiów przygotowuje swoich absolwentów do zajmowania się społecznymi, politycznymi i ekonomicznymi zagadnieniami współczesnej Europy i Unii Europejskiej.

Powstanie, funkcjonowanie oraz rozwój Unii Europejskiej jest pozytywnym zjawiskiem dla społeczeństw nie tylko państw członkowskich, ale także dla całej Europy. Unia Europejska stabilizuje życie społeczne, pozwala niwelować różnice w rozwoju między państwami oraz regionami. Wbrew obawom i prognozom sceptyków, otwarcie i integracja wewnątrz samej Unii Europejskiej nie stoi w sprzeczności z pielęgnacją tożsamości narodowej państw członkowskich. Celem Unii jest jedność europejska przy zachowaniu różnorodności. Istnienie i rozwój już przeszło pół wieku Wspólnot Europejskich przyniosło zarówno Europejczykom, jak i przedstawicielom innych kontynentów wartość zasadniczą, bezcenną w życiu społecznym: pokojowe współistnienie oparte na szeroko rozumianej współpracy. Europa wyciągnęła wnioski z ostatniego konfliktu światowego, czyli II wojny światowej, że wartością nadrzędną w życiu społeczeństw jest świat bez wojny. Stanowi przykład dla innych regionów świata, że warto wdrażać czy też kontynuować procesy integracyjne.

Obserwacja przeszłości w zetknięciu z teraźniejszością i wyzwaniami przyszłości wyzwala pytania o zakres, wymiar tożsamości europejskiej w aspekcie kontynentalnym. Tożsamość europejska pozwala kształtować poczucie wspólnoty, przynależności. Rodzi się pytanie o dalszy scenariusz rozszerzania się Unii Europejskiej. To niezwykle ważne dla wszystkich Europejczyków, aby przynależeli do tego samego kręgu, bez podziału na „właściwych” Europejczyków i pozostałych, będących poza obrębem Unii.

Leksykon został przygotowany przez kadrę naukową zajmującą się zagadnieniami europejskimi z perspektywy różnych dyscyplin naukowych. W większości są to pracownicy naukowo-dydaktyczni Instytutu Europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Do współpracy zaproszono też przedstawicieli innych uczelni (Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, Uniwersytetu Rzeszowskiego, Uniwersytetu im. Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Oświęcimiu, Biura Rzecznika Praw Obywatelskich w Katowicach), a także unijnych instytucji, np. Komisji Europejskiej. O doborze haseł zadecydowały względy merytoryczne i zainteresowanie ze strony studentów. Hasła, które pojawiają się w Leksykonie, są przedmiotem studiów i dyskusji podczas prowadzonego procesu dydaktycznego. Część z nich to hasła znane, ale wciąż wymagające refleksji (np. instytucje Unii Europejskiej). Kolejna grupa haseł to te, które są mniej spotykane, ale za to niezwykle istotne dla rozwoju i prawidłowego funkcjonowania Unii Europejskiej (np. kryteria kopenhaskie, dobra administracja, otwarta metoda koordynacji, efektywność prawa Unii Europejskiej). Nie można było pominąć haseł, które dotyczą tożsamości Europy (np. tożsamości iberyjskiej, nordyckiej tożsamości narodowej, romańskich tożsamości narodowych, transnarodowych tożsamości diaspor) czy historii kontynentu (np. II wojna światowa, totalitaryzm, zimna wojna, suwerenności). Niektóre z haseł, np. Stowarzyszenie Europejskich Regionów Granicznych czy Zgromadzenie Regionów Europejskich, mają przypominać, że istnieją instytucje ważne dla Europy, Unii Europejskiej, o których zapominamy lub nasza wiedza na ich temat jest bardzo mała.

Leksykon w zamierzeniach autorów ma być wydawany cyklicznie. Wynika to z rozwoju europeistyki, procesu zmian w Europie i na świecie, wyzwań integracyjnych. Hasła zawierają krótką notkę bibliograficzną, co pozwala Czytelnikowi na poszerzenie swojej wiedzy.

Jako osoba odpowiedzialna za redakcję naukową Europeistyki mam nadzieję, tak jak i jego autorzy, że praca ta zostanie odebrana pozytywnie przez Czytelnika. Ma służyć zrozumieniu procesów integracyjnych zachodzących w Unii Europejskiej, a także problemów odnoszących się do całej Europy. Leksykon ma stanowić wsparcie dla tych, którzy zajmują się, studiują bądź też pasjonują się europeistyką, nową interdyscyplinarną nauką.

Witold Stankowski

A

acquis communautaire

całość dorobku prawnego Unii Europejskiej, obejmującego prawo pierwotne (traktaty założycielskie, umowy między krajami członkowskimi zmieniające i uzupełniające traktaty założycielskie, traktaty akcesyjne, postanowienia Rady Unii Europejskiej w sytuacji, gdy jej członkowie działają jako przedstawiciele krajów członkowskich, np. Akt dotyczący wyborów powszechnych do Parlamentu Europejskiego z 1976), prawo wtórne (rozporządzenia, dyrektywy i decyzje), umowy międzynarodowe Unii, umowy między krajami członkowskimi dotyczące kwestii, co do których instytucje Unii nie mają kompetencji, oraz orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Oprócz aktów prawnych nazwanych imiennie istnieje szeroki zestaw aktów określanych ogólnie jako wewnętrzne prawo wspólnotowe (regulaminy, deklaracje i umowy międzyinstytucjonalne). Jednocześnie nie można pominąć stanowionych na forum Unii aktów nienazwanych (sui generis). Kategoria tych aktów jest bardzo bogata i według interpretacji art. 249 TWE należą do niej uchwały, rezolucje, deklaracje, memoranda, sprawozdania, komunikaty, programy itd., których autorami są instytucje i organy Unii. Acquis communautaire ma charakter prawa międzynarodowego, które obowiązuje wszystkie państwa członkowskie, a każdy z krajów nowo przyjmowanych jest zobowiązany do przyjęcia tego dorobku w całości. Po doświadczeniach towarzyszących negocjacjom Traktatu z Maastricht jednym z warunków podjęcia negocjacji stanowi deklaracja przyjęcia przez kraj kandydujący acquis communautaire bez zastrzeżeń, z tym że w czasie negocjacji poszczególni kandydaci mogą zabiegać o okresy przejściowe wprowadzające określone regulacje.

Literatura: K.D. Burchardt, The ABC of Community Law, Luxembourg 2000; The European Legal System, Luxembourg 2002; J. Barcz (red.), Prawo Unii Europejskiej. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2006; K. Michałowska-Gorywoda, Podejmowanie decyzji w Unii Europejskiej, Warszawa 2002; Traktat o Unii Europejskiej. Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską z komentarzem, Warszawa 2002.

Stanisław Miklaszewski

Adenauer Konrad

(5 I 1876 Kolonia–19 IV 1967 Rhöndorf k. Bonn), kanclerz RFN, polityk zachodnioniemiecki, jeden z ojców integracji europejskiej. Pochodził z rodziny katolickiej. Studiował prawo i ekonomię na uniwersytetach we Fryburgu, Monachium i Bonn. Członek Rady Miejskiej Kolonii, w latach 1917–1933 nadburmistrz miasta Kolonii z ramienia katolickiej Partii Centrum. W latach 1917–1918 członek Pruskiej Izby Panów, a od 1921 przewodniczący Pruskiej Rady Państwa. W 1921 i 1926 odrzucił propozycję kandydowania z ramienia Partii Centrum do fotela kanclerskiego. Po klęsce Niemiec w I wojnie światowej opowiadał się za odłączeniem Nadrenii od Prus, proponując utworzenie odrębnego państwa nadreńskiego. W momencie dojścia Adolfa Hitlera do władzy był prześladowany przez nazistów. Usunięto go ze stanowiska nadburmistrza miasta Kolonii oraz pozbawiono innych funkcji. W 1934 został aresztowany. Po zwolnieniu z aresztu usunął się w cień. Mieszkał w swoim domu w Rhöndorf. Sympatyzował i utrzymywał kontakty z działaczami opozycji antyhitlerowskiej. Nie angażował się jednak w konkretne działania. Odrzucił udział w przygotowywanym przez Clausa Schenka von Stauffenberga zamachu na życie Hitlera. Został jednak po nieudanym zamachu aresztowany przez Gestapo i na kilka miesięcy uwięziony. W 1945 Amerykanie powołali Adenauera na stanowisko nadburmistrza miasta Kolonii. Funkcję tę piastował kilka miesięcy. Został z niej usunięty przez Brytyjczyków. W latach 1946–1949 był przewodniczącym nowej partii Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej w brytyjskiej strefie okupacyjnej, a następnie w okresie 1950–1966 na obszarze RFN. Adenauer zaangażował się w budowę struktur powojennych Niemiec. W latach 1948–1949 był przewodniczącym Rady Parlamentarnej, jednej z najważniejszych instytucji w części zachodniej Niemiec, przygotowującej ustawę zasadniczą. 15 września 1949 wybrano go na kanclerza pierwszego powojennego rządu zachodnich Niemiec. Czterokrotnie zwyciężał w wyborach kanclerskich, który to urząd sprawował nieprzerwanie do 15 października 1963. W latach 1951–1955 był równocześnie ministrem spraw zagranicznych RFN. Adenauer położył wielkie zasługi w polityce wewnętrznej i zagranicznej zachodnich Niemiec. Aktywnie wspierał odbudowę gospodarczą kraju i tworzenie struktur powojennego systemu demokratycznego. Opowiadał się konsekwentnie za koncepcją społecznej gospodarki rynkowej. Stąd sprawy gospodarcze powierzył wicekanclerzowi, ministrowi gospodarki Ludwigowi Erhardowi, który stał się twórcą reformy walutowej, ustabilizowania marki zachodnioniemieckiej, rozwoju gospodarki. Dzięki polityce finansowej Erharda i poparciu Adenauera, zachodnie Niemcy szybko dźwignęły się z ruin oraz osiągnęły wysoki poziom życia, co w sumie złożyło się na tzw. niemiecki cud gospodarczy (Wirtschaftswunder). W polityce zagranicznej kanclerz powojennych Niemiec doprowadził do zakończenia alianckiej okupacji kraju i odzyskania suwerenności. Stabilność państwa zachodnioniemieckiego widział w dobrych relacjach z państwami Zachodu, z Francją i Wielką Brytanią. Zabiegał o ścisły sojusz ze Stanami Zjednoczonymi. Ten punkt widzenia Adenauera wynikał z jego niechęci i antypatii do komunizmu. Uważał, że ścisłe powiązania, sojusze polityczne, gospodarcze z Zachodem i Stanami Zjednoczonymi będą gwarantem suwerenności oraz zabezpieczeniem przed komunizmem. Nie chciał zjednoczenia Niemiec, gdyż był zdania, że doprowadzi to do zerwania i utraty więzów z Zachodem (był jedynym niemieckim kanclerzem w historii, który przedłożył jedność Europy nad jedność Niemiec). Wszystko to w sumie przyniosło podpisanie przez RFN wielu umów. Pierwsza z nich to tzw. umowa petersberska, podpisana z mocarstwami okupacyjnymi w 1949, która zezwalała na wstępowanie RFN jako podmiotowi prawa międzynarodowego do organizacji międzynarodowych. W 1950 zachodnie Niemcy przystąpiły do Rady Europy, rok później do → Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. W wyniku podpisanych układów paryskich, z dniem 5 maja 1955 RFN stało się państwem suwerennym, mającym prawo do posiadania sił zbrojnych (Adenauer odrzucał neutralność RFN). Państwo zachodnioniemieckie zostało przyjęte do sojuszu militarnego Paktu Północnoatlantyckiego (NATO) i Unii Zachodnioeuropejskiej. W 1957 RFN przystąpiło do Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej. W polityce zagranicznej Adenauera istotną rolę odgrywały stosunki bilateralne. Poprawne stosunki z Francją doprowadziły do porozumienia w sprawie Zagłębia Saary, który to obszar wrócił do Niemiec w 1957. Oba kraje podpisały w 1963 układ o współpracy. W wyniku rozmów z państwem Izrael zachodnie Niemcy zobowiązały się do wypłacenia odszkodowania ofiarom Holokaustu. Antykomunizm Adenauera nie przeszkodził w nawiązaniu stosunków dyplomatycznych z ZSRR. Za czasów rządów Adenauera w polityce zagranicznej RFN obowiązywała doktryna Waltera Hallsteina odrzucająca możliwość nawiązania stosunków z państwami, które uznawały drugie, tj. wschodnioniemieckie państwo – NRD. Stąd też między RFN a powojenną PRL nie istniały do lat 70. XX w. stosunki dyplomatyczne, ponieważ Polska uznała istnienie NRD. Adenauer był krytykowany za pozostawienie Niemców w części wschodniej w obrębie wpływów Związku Radzieckiego. Wynikało to z przekonania Adenauera, że zjednoczenie Niemiec nie jest możliwe tak długo, jak ZSRR będzie supermocarstwem. Adenauer jest jednym z ojców procesu zjednoczeniowego Europy. Zainicjował program jednoczenia Europy. Uważał, że porozumienie, pojednanie między Francją a RFN, jest podłożem, fundamentem procesu zjednoczeniowego. Jego koncepcja integracji zakładała zjednoczenie w przyszłości wszystkich europejskich państw, z wyjątkiem Związku Radzieckiego. W integracji europejskiej widział polityczne i gospodarcze wzmocnienie Europy. Unia polityczna państw europejskich miała służyć Europie w rokowaniach ze Wschodem, ze Związkiem Radzieckim, w celu osiągnięcia ustępstw na rzecz Zachodu i ewentualnego zjednoczenia Niemiec. Adenauer był przedmiotem ataków propagandy komunistycznej, m.in. ze strony Polski, za przyjęcie godności rycerza zakonu krzyżackiego. Ujawniono także, że najbliższym współpracownikiem kanclerza został dr Hans Globke, który w czasach nazizmu był jedną z osób odpowiedzialnych za przygotowanie ustaw rasowych, tzw. norymberskich, dyskryminujących Żydów. Krytykowano go nie tylko na Wschodzie, ale i w samych Niemczech. Zarzucano mu zapędy dyktatorskie, zwłaszcza w związku z pomysłem rozszerzenia uprawnień prezydenta i zakulisowych zabiegów o ten urząd (demokratyczny dyktator). Niemiecka opinia publiczna krytykowała Adenauera za brak stanowczej reakcji na budowę muru berlińskiego przez władze NRD (1961). Jako były kanclerz i poseł napisał obszerne wspomnienia (Erinnerungen) o czasach swojej działalności politycznej.

Literatura: D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej wobec Polski. Od Adenauera do Kohla (1949–1991), Kraków 1991; Konrad Adenauer, Erinnerungen, t. 1: (1945–1953), t. 2: (1953–1955), t. 3: (1955–1959), t. 4: (1959–1963), Stuttgart 1965–1968; H.P. Mensing, K. Ruchniewicz (red.), Konrad Adenauer. Człowiek, polityk i mąż stanu, Warszawa 2001; H. Köhler, K. Adenauer. Eine politische Biographie, Frankfurt am Main 1994; J. Miecznikowska, Chadecja niemiecka wobec integracji europejskiej w latach 1949–1998, Warszawa 2007; G. Uexkuell, Adenauer, Lublin 1995; A. Watson, Niemcy. Kim są teraz?, Poznań 1998.

Witold Stankowski

agencje Unii Europejskiej

specjalne organy Unii Europejskiej o wysokim stopniu decentralizacji, których podstawowym zadaniem jest zajmowanie się ściśle określoną dziedziną polityki wspólnotowej. Organy te, mając osobowość prawną, dysponują szeroką autonomią wobec głównych instytucji UE. Do ich powołania wystarczy akt z zakresu prawa wtórnego, zazwyczaj powinno to być rozporządzenie. Literatura przedmiotu dzieli agencje według różnych kryteriów, z których wyraźnie akcentuje się dwa, tzn. z punktu widzenia czasu powstania oraz ze względu na wypełniane funkcje i zadania w systemie UE. Według pierwszego kryterium, rozróżnia się tzw. agencje pierwszej generacji (powstałe w latach 70.), agencje drugiej generacji (lata 1993–1995) oraz trzeciej generacji (po 1997). W myśl drugiego kryterium, klasyfikuje się cztery kategorie agencji: regulacyjne jako najwyższa forma niezależnej struktury regulacyjnej, niezależne agencje zbierające informacje, agencje rozwiązujące spory i agencje o celach typu konstytucyjnego (np. bank centralny, kontrola podaży pieniądza, stabilności walutowej). Do tej pory (2010) utworzono 30 agencji, z których najstarszymi są: Europejskie Centrum Rozwoju Kształcenia Zawodowego (CEDEFOP – 1975) z siedzibą w Salonikach oraz Europejska Fundacja na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy (EUROFOUND – 1975) z siedzibą w Dublinie, a najmłodszą jest Agencja Wykonawcza ds. Inteligentnej Energii (IEEA – 2006) z siedzibą w Brukseli. Warszawa jako jedyne miasto wśród ośrodków miejskich krajów nowo przyjętych jest siedzibą Europejskiej Agencji Zarządzania Współpracą Operacyjną na Zewnętrznych Granicach Państw Członkowskich Unii Europejskiej (FRONTEX – 2005). Agencjami kierują zarządy, w których zasiadają przedstawiciele krajów członkowskich i Komisji Europejskiej, liczące od 16 do 78 członków. Prawnym przedstawicielem zarządu jest dyrektor wykonawczy, a same agencje są wspomagane merytorycznie przez komitety techniczne lub naukowe. Działalność zdecydowanej większości agencji podlega finansowaniu przez budżet Unii (83%, tzn. aż 24), z tym że pięć agencji: Europejska Agencja ds. Oceny Produktów Leczniczych, Urząd Harmonizacji Rynku Wewnętrznego, Wspólnotowy Urząd Ochrony i Odmian Roślin, Europejska Agencja Bezpieczeństwa Transportu Lotniczego i Centrum Tłumaczeń dla Instytucji Unii Europejskiej, utrzymuje się z wpłat swoich klientów. Należy zaznaczyć, że w piśmiennictwie fachowym funkcjonuje jeszcze podział na agencje regulacyjne i wykonawcze. Te ostatnie zostały powołane na podstawie rozporządzenia Rady Unii Europejskiej nr 58/2003. Muszą znajdować się w miejscu siedziby Komisji Europejskiej i są powoływane na określony czas. Obecnie działa sześć tego typu agencji: Agencja Wykonawcza ds. Badań Naukowych (REA), Agencja Wykonawcza ds. Edukacji, Kultury i Sektora Audiowizualnego (EACEA), Agencja Wykonawcza ds. Konkurencyjności i Innowacji (EACI), Agencja Wykonawcza ds. Transeuropejskiej Sieci Transportowej (→ sieci transeuropejskie), Agencja Wykonawcza ds. Zdrowia i Konsumentów (EAHC) oraz Agencja Wykonawcza Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC).

Literatura: A. Dumała (red.), Agencje Unii Europejskiej, Warszawa 2002; M. Everson, G. Majone, L. Metcalfe, A. Schour, The Role of Specialized Agencies in Decentralizing EU Governance,
Brussels 200l; A. Kreher (red.), The EC Agencies between Community Institutions and Constituents: Autonomy, Control and Accountability, Florence 1998.

Stanisław Miklaszewski

austriacka tożsamość narodowa

ziemie współczesnej Austrii zostały podbite i schrystianizowane przez Karola Wielkiego w 788. Po raz pierwszy współczesna nazwa kraju pojawiła się w pisanych źródłach w 996 i oznaczała w języku niemieckim ziemie lub królestwo położone na wschodzie. W połowie XII w. Austria uzyskała status księstwa, a od 1278 znalazła się pod panowaniem Habsburgów, które trwało, niemal nieprzerwanie, aż do końca I wojny światowej. W okresie tym każdy, z jednym wyjątkiem, cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego był Habsburgiem. Znaczący wzrost terytorialny Austrii nastąpił w XVI w., kiedy to Czechy i część Węgier zostały przyłączone do austriackich posiadłości Habsburgów. W okresie reformacji cesarz Karol V opowiedział się po stronie Kościoła katolickiego, stając się jedną z najważniejszych postaci kontrreformacji. W wyniku sukcesji pod panowaniem Karola V znajdowały się w tamtym czasie terytoria od Wiednia przez Niderlandy do Madrytu. Wiek XVIII i XIX to spektakularny okres rozwoju kultury na ziemiach austriackich, a szczególnie rozkwitu muzyki. Na ziemiach austriackich żyli najwybitniejsi kompozytorzy europejscy, jak Wolfgang Amadeusz Mozart, którego jedna z kompozycji stała się współcześnie hymnem Austrii, Joseph Haydn czy Franz Schubert. Protektorat dworu habsburskiego uczynił w tym czasie z Wiednia stolicę europejskiej muzyki klasycznej. Mieszkał w nim przez dłuższy czas Ludwig van Beethoven, a Johann Strauss wraz z ojcem i bratem spędzili tam całe życie. W Wiedniu otworzono też jedną z pierwszych europejskich kawiarni. Jej właścicielem był Polak, a pierwsze ziarna kawy pochodziły z taboru pokonanego pod Wiedniem wezyra Mustafy. Wiedeń, stolica Cesarstwa, stał się jedną z największych i najważniejszych metropolii europejskich. To tutaj na przełomie XIX i XX w. żyli i tworzyli tacy artyści, jak Gustaw Klimt, Oskar Kokoschka czy Egon Schiele. W Wiedniu żył wielki twórca psychoanalizy Zygmund Freud. Wtedy tworzyli najwięksi twórcy austriackiej literatury: Robert Musil i Rainer Maria Rilke. Stąd pochodzili jedni z największych filozofów XX w. Karl Popper i Ludwik Wittgenstein. Na początku XX w. ukształtowała się w Wiedniu bardzo wpływowa austriacka szkoła ekonomiczna, której najbardziej znani reprezentanci to Joseph Schumpeter, Ludwig von Mises i uhonorowany w 1974 Nagrodą Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych Friedrich August von Hayek. W 1867 Cesarstwo Austrii zostało przekształcone w dualistyczną wielonarodową monarchię Austrii i Węgier. Dzieliła się ona na Przedlitawię, zdominowaną przez ludność niemieckojęzyczną, i Zalitawię, zdominowana przez ludność węgierskojęzyczną. Obok tych dwóch największych grup Austro-Węgry zamieszkiwali Czesi, Polacy, Rusini, Rumuni, Chorwaci, Słowacy, Serbowie, Słoweńcy i Włosi. Kres wielonarodowemu państwu przyniosła I wojna światowa, w której monarchia, sprzymierzona z Niemcami i Włochami, poniosła klęskę, a większość zamieszkujących ją narodów uzyskała niepodległość. Jednym z istotnych problemów nowego państwa był fakt, iż w 1918 austriacka tożsamość narodowa praktycznie nie istniała, ponieważ w wieloetnicznym i wielojęzykowym imperium większość mieszkańców uważała się za Niemców, jako że posługiwali się językiem niemieckim i identyfikowali z kulturą niemiecką. Dodatkowo tradycyjnie silne tożsamości regionalne powodowały, że idea narodu austriackiego, stanowiącego coś więcej niż sumę prowincji, a jednocześnie coś mniejszego niż pangermańska kultura, praktycznie nie istniała. W dwudziestoleciu międzywojennym większość mieszkańców państwa austriackiego opowiadała się za zjednoczeniem z Niemcami. Poczucie odrębności austriackiej kultury, wyjątkowości własnej historii i narodowej identyfikacji rozwinęły się paradoksalnie dopiero po Anschlussie Austrii. Wyzwolenie przyniosły Austrii wojska radzieckie, które opuściły ją dopiero w 1955. W tym samym roku parlament przyjął uchwałę o wieczystej neutralności Austrii, która została zachowana nawet po przystąpieniu Austrii do Unii Europejskiej w 1995. Lata po II wojnie światowej to stały wzrost świadomości narodowej. W 1966 już 47% mieszkańców Austrii identyfikowało się z narodem austriackim, w 1990 już 79%. W związku z tym naród austriacki to naród wciąż młody. Obecnie niemal 90% populacji Austrii posługuje się językiem niemieckim, na pozostałe 10% składają się głównie trzy mniejszości językowe: słoweńska, węgierska i chorwacka. Niemal 10% populacji Austrii stanowią imigranci nieposiadający austriackiego pochodzenia, z czego największe grupy tworzą obywatele krajów byłej Jugosławii, Niemcy oraz Turcy. Austria pozostała krajem zamieszkanym głównie przez katolików, którzy stanowią niemal trzy czwarte całej populacji. Około 12% Austriaków nie identyfikuje się z żadną religią, a niecałe 5% to wyznawcy islamu różnych odmian.

Literatura: S. Beller, A Concise History of Austria, Cambridge 2007; H. Wereszycki, Historia Austrii, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1986; G. Bischof, A. Pelinka (red.), Austrian Historical Memory and National Identity, Contemporary Austrian Studies, t. 5, New Brunswick 1997.

Marcin Galent

avis

opinia (kwestionariusz) o kraju kandydującym do Unii Europejskiej. Poprzedza ją formalny wniosek ze strony kraju kandydackiego, podpisany przez głowę państwa. Jest on składany przez ministra spraw zagranicznych na ręce przewodniczącego Rady Europejskiej. Po przyjęciu wniosku przez Radę zwraca się ona do Komisji Europejskiej z prośbą o przygotowanie avis, czyli opinii o kraju wyrażającym wolę wstąpienia do Unii. Avis to konkretne, szczegółowe informacje dotyczące gospodarki, polityki, zagadnień społecznych. Po udzieleniu przez kraj kandydujący odpowiedzi na prośbę Komisji Europejskiej podsumowuje ona stan państwa i wydaje ocenę. Jeżeli ocena jest pozytywna, to Rada Europejska podejmuje jednogłośnie decyzję o negocjacjach z krajem kandydującym. Między złożeniem wniosku do Rady Europejskiej a przedstawieniem avis może upłynąć kilka lat. W przypadku Polski wniosek o członkostwo w Unii został złożony w kwietniu 1994, a Komisja Europejska przygotowała avis i złożyła go do Rady Europejskiej w lipcu 1997. Polska rozpoczęła negocjacje 31 marca 1998.

Literatura: Polska w Unii Europejskiej. Nasze warunki członkostwa, Warszawa 2003; Ł. Stach, Polska droga do Unii Europejskiej, w: T. Ślęzak, A.J. Madera (red.), Prawo europejskie dla politologów. Zagadnienia systemowe, Kraków 2005.

Witold Stankowski

B

Bałkany a Unia Europejska

w początkach lat 90. XX w. Wspólnoty Europejskie nie miały jasno sprecyzowanej strategii wobec aspiracji państw bałkańskich w kierunku akcesji. Przyczyniła się do tego trwająca na obszarze Jugosławii wojna, a także problemy strukturalne, z jakimi musiały się borykać dawne państwa bloku wschodniego leżące na Półwyspie Bałkańskim. W 1993 Unia Europejska przyjęła aplikację Rumunii i Bułgarii, a w 1995 odrzuciła wnioski Albanii i Macedonii, których gotowość do akcesji uznano za niewystarczającą. Bułgaria, bardziej zaawansowana w procesach negocjacyjnych, w lutym 2000 rozpoczęła negocjacje akcesyjne. Poparcie społeczeństwa bułgarskiego było znaczące i sięgało 70% ogółu mieszkańców. Podczas gdy kraj ten wypełnił wiele ekonomiczno-politycznych kryteriów acquis communautaire, poważny problem stanowiły korupcja, zorganizowana przestępczość i problem elektrowni atomowych (głównie w miejscowości Kozłoduj). Podobnie Bruksela odrzuciła wnioski Serbii i Czarnogóry oraz rządzonej przed Franjo Tudjmana Chorwacji. W drugiej połowie lat 90. ciągle jeszcze pięć państw zachodnich Bałkanów uznawano za niezdolne do członkostwa w Unii z różnych powodów: od autorytarnego ustroju, przez niestabilną sytuację wewnątrzpolityczną, aż po powolność przemian ekonomicznych. W Macedonii od 31 marca 2003 działała misja pokojowa Unii, a w marcu 2004 państwo to wystąpiło z aplikacją do unijnych instytucji. Czarnogóra nawiązała stosunki z Unią w 1999, inicjując tzw. proces stabilizacji i stowarzyszenia, identyczny dla wielu państw Europy Południowej i Wschodniej. Jak już wspomniano, warunkiem nienagannych kontaktów była współpraca z Międzynarodowym Trybunałem Karnym dla byłej Jugosławii. Z powodu utrudnień w tejże współpracy – szczególnie po wojnie w Kosowie – Unia ustanowiła specjalny instrument ulepszający warunki porozumienia – Consultative Task Force, który potem zastąpiono przez inne forum współpracy – Enhanced Permanent Dialogue. W marcu 2002 w Belgradzie doszło do znaczącego sukcesu dyplomacji Unii, kiedy to po negocjacjach Javiera Solany z reprezentantami byłej Jugosławii (w tym czasie składającej się już tylko z Serbii i Czarnogóry) doszło do utworzenia związku dwóch państw. 21 maja 2006 odbyło się w Czarnogórze referendum, na mocy którego przy ponad 55% poparciu mieszkańcy tego kraju opowiedzieli się za niepodległością. Od tego momentu negocjacje Czarnogóry z Unią nabrały tempa i państwo to ma szanse znacznie wcześniej niż Serbia przystąpić do Unii. Unia Europejska kilkakrotnie występowała z inicjatywami mającymi na celu stabilizację i zaprowadzenie pokoju na Bałkanach. W grudniu 1996 Wspólnoty wystąpiły z projektem wspierania porozumień pokojowych z Dayton oraz regionalnych projektów wzmacniających społeczeństwo obywatelskie (tzw. The Royamount Process). Kolejna inicjatywa z kwietnia 1997 (tzw. Regional Approach) miała na celu stworzenie możliwości rozwijania stosunków politycznych z pięcioma państwami bałkańskimi. Inicjatywa ta miała na celu nakłonienie państw bałkańskich do respektowania zasad demokracji, praw człowieka i ochrony mniejszości narodowych. Założenia integracyjne zawarto w dokumencie Stabilisation and Association Process (SAP), które 26 maja 1999 przedstawiono państwom zachodniej części półwyspu. Akcja ta stworzyła nowe zręby pod powstanie podstaw stosunków między wspomnianymi krajami a Wspólnotami. Wynikiem szczytu w Zagrzebiu w listopadzie 2000 stało się podpisanie w Luksemburgu w kwietniu 2001 i wprowadzenie w życie tzw. Stabilisation and Association Agreement (SAA). Wspomniane umowy były podobnymi porozumieniami, jakie Unia podpisywała wcześniej z państwami Europy Środkowej. Szczyt w Zagrzebiu stworzył płaszczyznę, na której próbowano związać kraje zachodniej części Bałkanów trzema instrumentami: w wyniku wspomnianych Stabilisation and Association Agreements, regionalnymi przedsięwzięciami współpracy handlowej i wsparciem finansowym dla regionu. Kryteria wstępne rozpoczęcia negocjacji były znacznie zaniżone w porównaniu z warunkami, przed jakimi stanęły państwa, które przystąpiły do UE w maju 2004. Obniżenie wymagań, widoczne wobec np. Rumunii i Bułgarii, należy więc wpisać w specyfikę regionu bałkańskiego. 10 czerwca 1999 ogłoszono w Kolonii The Stability Pact for South Eastern Europe (SPSEE). Szefowie rządów państw bałkańskich przyjęli pakt 30 czerwca 1999 w Sarajewie. W rocznym raporcie SPSEE z 2002 stwierdzono, że jedynie właściwa perspektywa członkostwa może przyczynić się do wzrostu instytucji demokratycznych i stabilizacji w regionie. Celem paktu było zaproponowanie przestrzeni, w której Bałkany mogłyby się rozwijać w pokoju i utrzymywać stosunki nie tylko z Unią, ale także z USA, Rosją i krajami sąsiednimi. Kraje, które podpisały deklarację SPSEE (od 2001 także Mołdawia), dzieliły się na beneficjentów (Albania, Macedonia, Bułgaria, Rumunia, Bośnia i Hercegowina) oraz donatorów. W regionie bałkańskim powstało także wiele lokalnych inicjatyw mających na celu wzmocnienie wymiany handlowej, popieranie inwestycji zagranicznych i harmonizowanie prawa handlowego. Jednym z takich przedsięwzięć było South East Cooperation Initiative (SECI), współpracujące z Komisją Ekonomiczną ONZ i Organizacją Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Członkami SECI są: Grecja, Albania, Macedonia, Serbia i Czarnogóra, Bułgaria, Rumunia, Turcja, Bośnia i Hercegowina, Chorwacja, Słowenia, Węgry oraz Mołdawia. Wśród partnerów SECI należy wymienić: Włochy, Austrię, Republikę Czeską i Szwajcarię. Do regionalnych organizacji należy zaliczyć także Adriatic-Ionian Initiative (AII) będącą forum dyskusyjnym i służącym współpracy między krajami bałkańskimi i leżącymi nad Adriatykiem i Morzem Jońskim (poza państwami bałkańskimi należą tu także Włochy). Zasadnicze wytyczne dotyczące integracji państw bałkańskich zostały przedstawione przez Komisję Europejską na szczycie UE w Salonikach 19–21 czerwca 2003. Szczyt wysłał pod adresem państw bałkańskich jasną zachętę, wyznaczając dla pięciu z nich (Albania, Bośnia i Hercegowina, Chorwacja, Serbia i Czarnogóra oraz Macedonia) widoczną i klarowną perspektywę akcesji do Unii. Stwierdzono wówczas, że Serbia i Czarnogóra mogą ubiegać się o status członka Unii, a za środek realizacji tej tzw. perspektywy europejskiej uznano Partnerstwo Europejskie, które zdefiniowano jako zakres działań przygotowujących państwa regionu do przyszłego członkostwa. Do państw, które rozpoczęły najwcześniej starania o członkostwo w EU, należała Słowenia, która już w 1992 wystąpiła z wnioskiem o akcesję. Porozumienie w tej sprawie zostało podpisane 10 czerwca 1996. W lipcu 1997 Komisja Europejska wydała korzystną ocenę na temat aktualnej sytuacji Słowenii i jej przekształceń strukturalnych. We wrześniu 1997 rząd słoweński podjął strategię akcesji, opierając się na pozytywnej opinii Komisji Europejskiej, która dała Słowenii „zielone światło” w negocjacjach z UE. Drugie z państw pozostałych po rozpadzie byłej Jugosławii – Chorwacja – 29 października 2001 podpisało układ o stabilizacji i stowarzyszeniu z UE (układ był ratyfikowany przez stronę chorwacką 30 I 2002). Dość późno, bo dopiero w kwietniu 2005, Komisja Europejska uznała Serbię i Czarnogórę za strony gotowe do podpisania SAP. Na początku maja negocjacje odwołano z powodu niewystarczającej współpracy Serbii i Czarnogóry z → MTKJ. Kolejne zmiany przyniosło referendum w tym państwie, w wyniku którego Unia oficjalnie uznała Czarnogórę za suwerenne państwo, Serbię zaś za spadkobierczynię federacyjnego państwa. 24 marca 2004 Macedonia jako ostatnie z państw bałkańskich złożyła wniosek dotyczący członkostwa w UE. Od sierpnia 2001 Macedonia musiała wprowadzić w życie postanowienia porozumienia z Ochrydy. Główne postanowienia dotyczyły zgody na uczestnictwo mniejszości narodowych w administracji, a także przekształcenia walczących dotychczas albańskich grup zbrojnych w rodzaj ugrupowania politycznego. Chorwacja wystąpiła z wnioskiem akcesyjnym do Unii w lutym i w kwietniu 2003 (29 X 2001 jako drugie państwo w regionie podpisała Stabilisation and Association Agreement). W opinii Komisji Europejskiej z końca kwietnia 2003 podkreślono niewystarczający stopień współpracy między kandydującym krajem a MTKJ. Podobnie stało się w marcu 2005, kiedy Komisja Europejska ponownie uznała za właściwe odłożyć w czasie rozpoczęcie negocjacji z Chorwacją.

Literatura: N. Zahariadis, Nationalism and Small-State Foreign Policy: The Greek Response to the Macedonian Issue, „Political Sciences Quarterly” 1994, t. 109, nr 4; I. Stawowy-Kawka, Miejsce Macedonii na Bałkanach, Kraków 2005; P. Czubik (red.), Bałkany na progu zjednoczonej Europy, Kraków 2008; G. Toal, J. O’Loughlin, D. Djipa, Bosnia-Hercegowina Ten Years after Dayton: Constitutional Change and Public Opinion, „Eurasian Geography and Economics” 2006, t. 47, nr 1; V. Masenkó-Mavi, The Dayton Peace Agreement and Human Rights in Bosnia and Herzegovina, „Acta Juridica Hungarica” 2001, t. 42.

Tadeusz Kopyś

bałkańskie tożsamości narodowe

Bałkany to region historyczno-kulturowy położony w południowo-wschodniej Europie, obejmujący swoim zasięgiem Półwysep Bałkański. Specyficzne położenie na styku cywilizacji sprawia, że Bałkany to jeden z najbardziej zróżnicowanych kulturowo i etnicznie regionów Europy. W przeszłości był on centrum antycznej kultury greckiej, silne wpływy miała tu także kultura rzymska, bizantyjska, słowiańska i osmańska. To wyjątkowe dziedzictwo wielokulturowości jest jedną z najważniejszych cech opisujących tożsamości bałkańskie. Na Bałkanach stykają się trzy wielkie religie, reprezentujące trzy różne cywilizacje: chrześcijaństwo łacińskie, prawosławie i islam. Na głębokie podziały religijne nakłada się tutaj wyjątkowe w skali Europy zróżnicowanie etniczne. W konsekwencji już od końca XIX w. region ten zaczął być określany mianem kotła bałkańskiego, skomplikowanej sytuacji konfliktowej wywołanej odmiennymi interesami, zarówno wielkich mocarstw zainteresowanych panowaniem w strategicznym regionie, jak i poszczególnych narodów wybijających się na niepodległość. Trudno dokonać jednoznacznego podziału na narody bałkańskie i niebałkańskie. Przymiotnik „bałkański” stał się określeniem pejoratywnym, konotującym konflikty oraz chaos i wiele nacji odrzuca tę identyfikację jako stygmatyzującą. Za narody bałkańskie uważa się: Serbów, Chorwatów, Czarnogórców, Bośniaków, Macedończyków, Albańczyków, Bułgarów, Rumunów, Greków, często też Słoweńców, choć historycznie i kulturowo nie są oni związani z regionem. Podstawową rolę w konstruowaniu tożsamości bałkańskich odegrało 500-letnie panowanie tureckie, sprawiając, że Bałkany były wyłączone z wielu istotnych procesów społeczno-kulturowych kształtujących tożsamości europejskie. Region ominęła reformacja i wojny religijne, które w Europie Zachodniej skutkowały podziałem na homogeniczne państwa religijnie. Bałkany w niewielkim stopniu brały udział także w europejskim modernizmie i procesach industrializacji, tak charakterystycznych dla powstawania nowoczesnych państw narodowych. W efekcie, mimo bogatych tradycji państwowych (głównie średniowiecznych), narody bałkańskie kształtowały się na zasadzie zmiennych etnicznych i religijnych, z dominującą rolą warstwy chłopskiej, a procesy narodowotwórcze w regionie trwają właściwie do dziś. Dlatego też, poza nieudanymi okresami budowania Federacji Jugosłowiańskiej, Bałkany są targane nieustannymi konfliktami etnicznymi, wynikającymi z formowania się państw narodowych, kierujących się zasadą, iż struktury polityczne powinny pokrywać się z etnicznymi. Na początku lat 90. XX w. działania te doprowadziły do krwawych wojen połączonych z czystkami etnicznymi. Mimo głębokich różnic religijnych i etnicznych, narody bałkańskie mają wiele cech wspólnych, głównie na poziomie folkloru i języka, zwłaszcza serbsko-chorwackiego, ale też języków skupionych w tzw. Lidze Bałkańskiej (albański, bułgarski, macedoński, rumuński, nowogrecki i niektóre gwary serbskie), cechujących się podobną gramatyką i wspólnymi elementami słownictwa.

Literatura: I. Čolovič, Polityka symboli. Eseje o antropologii politycznej, Kraków 2001; M. Tanty, Bałkany w XX wieku, Warszawa 2003.

Paweł Kubicki

Beneluks

najstarsza w Europie organizacja integracyjna, funkcjonująca do chwili obecnej. Od 1842 do I wojny światowej Luksemburg utrzymywał unię celną z Rzeszą Niemiecką. Po wojnie zrezygnował z niej i zaproponował zawarcie takiej umowy Francji. Po otrzymaniu od niej odpowiedzi odmownej zwrócił się z taką samą propozycją do Belgii. 25 lipca 1921 została zawarta Konwencja w sprawie utworzenia Unii Ekonomicznej Belgijsko-Luksemburskiej (tzw. Beluks), która zaczęła obowiązywać 1 maja 1922. Była to umowa terminowa, zawarta na okres 50 lat. Dokument zakładał: zniesienie w ramach ugrupowania wszelkich barier w przepływie towarów, usług, pracowników i kapitału, ustanowienie wspólnej taryfy celnej, koordynację polityki zagranicznej, finansowej i społecznej, wspólną politykę handlową – wspólne negocjowanie i podpisywanie umów z państwami trzecimi, występowanie razem na arenie międzynarodowej (zwłaszcza na forum Ligi Narodów) oraz utworzenie unii walutowej (wspólną walutą został frank belgijski). Stopniowo następowało również zacieśnianie współpracy z Holandią. 8 lipca 1932 w Ouchy przedstawiciele Belgii, Holandii i Luksemburga podpisali konwencję w sprawie niezwiększania protekcjonizmu celnego w handlu wzajemnym. Zawarta została również umowa, w której zobowiązano się do stopniowego obniżania stawek celnych oraz znoszenia ograniczeń ilościowych. Porozumienia te, ze względu na pogorszenie się sytuacji gospodarczej i stopniowy wzrost napięcia w Europie, ostatecznie nie weszły w życie. Kolejne działania, mające na celu zbliżenie stanowisk Belgii, Holandii i Luksemburga, zostały podjęte w czasie II wojny światowej przez rządy tych państw przebywające na emigracji w Wielkiej Brytanii. 21 października 1943 w Londynie podpisano prowizoryczny układ monetarny, w ramach którego przewidziano wprowadzenie sztywnego parytetu franka belgijskiego i guldena holenderskiego, zobowiązano się do wzajemnych interwencyjnych zakupów walut oraz zaplanowano konsultacje w zakresie polityki monetarnej. Postanowienia dokumentu zaczęły obowiązywać 24 maja 1946. Drugim ważnym układem, zawartym podczas wojny, była konwencja celna, podpisana 5 września 1944 w Londynie. Na jej podstawie zniesiono cła we wzajemnej wymianie handlowej, ustanowiono wspólną zewnętrzną taryfę celną, a także utworzono organy kierujące nowo utworzonej organizacji: Radę Celną, Administracyjną Radę ds. Kontroli Handlu Zagranicznego oraz Radę Układów Handlowych. 14 marca 1947 podpisano protokół uzupełniający konwencję, w którym wyjaśniono powstałe dodatkowo rozbieżności. Konwencja i protokół zaczęły obowiązywać 1 stycznia 1948, przekształcając Beluks w Beneluks. W czerwcu 1948, na spotkaniu w Chateau d’Ardenne, przedstawiciele Belgii, Holandii i Luksemburga podjęli decyzję o pogłębieniu integracji przez utworzenie unii ekonomicznej. Wstępną umowę w tej kwestii podpisano 15 października 1949. Z powodu kryzysu gospodarczego, który nastąpił w latach 1950–1953, rozwój integracji państw Beneluksu został zahamowany; w tym czasie zdecydowano się m.in. na wyłączenie niektórych rodzajów produktów rolnych z wolnego handlu. Jednocześnie w tym okresie Belgia, Holandia i Luksemburg, razem z Francją, RFN i Włochami, utworzyły 18 kwietnia 1951 → Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (funkcjonującą od 22 VII 1952). Kolejne działania w ramach Beneluksu zostały podjęte dopiero po przezwyciężeniu kryzysu. 9 grudnia 1953 podpisano tzw. protokół luksemburski, w którym określono zasady wspólnej polityki handlowej; dokument wszedł w życie 18 sierpnia 1956. Niedługo po podpisaniu protokołu, 8 lipca 1954, zostało zawarte porozumienie dotyczące ustanowienia swobodnego przepływu kapitału w ramach ugrupowania. W maju 1955 zawarto umowę w sprawie stopniowego zbliżania polityki rolnej. 25 marca 1957 zostały podpisane → traktaty rzymskie, na podstawie których utworzono Europejską Wspólnotę Gospodarczą oraz Euratom. W połowie lipca 1957 rozpoczęto negocjacje prowadzące do pogłębienia integracji w ramach Beneluksu przez utworzenie unii ekonomicznej. Już pół roku później, 3 lutego 1958, został podpisany w Hadze Układ ustanawiający Unię Ekonomiczną Beneluksu – było to porozumienie terminowe, zawarte na okres 50 lat. Dokument zaczął obowiązywać 1 listopada 1960. 28–29 kwietnia 1969, na konferencji w Hadze, zdecydowano się znieść na granicach wewnętrznych Beneluksu wszystkie formalności fiskalne, gospodarcze, fitosanitarne i weterynaryjne. Decyzja ta zaczęła obowiązywać 1 stycznia 1972. W 1975 został rozpoczęty proces harmonizacji systemów podatków w odniesieniu do wartości dodanej (VAT). Rok później nastąpiło pełne zniesienie kontroli obrotu handlowego w ramach ugrupowania. W 1985 państwa Beneluksu przystąpiły (wraz z Francją i Niemcami) do Porozumienia z Schengen. Belgia, Holandia i Luksemburg postanowiły podjąć dalszą współpracę w tym obszarze. Pierwszym krokiem w tym kierunku było podpisanie w 1996 w luksemburskim Senningen Memorandum w sprawie zrozumienia dla pogłębienia współpracy w sprawach policyjnych, sprawiedliwości i imigracyjnych. Uwieńczeniem starań w tej dziedzinie stał się Traktat Beneluksu z 8 czerwca 2004 dotyczący międzynarodowych interwencji policyjnych, który wszedł w życie w 2006. 17 czerwca 2008 został podpisany Nowy Traktat Brukselski, stanowiący rewizję Traktatu ustanawiającego unię celną z 1958, a także przedłużający zawartą wówczas na 50 lat umowę. Najważniejsze organy, odpowiedzialne za prawidłowe funkcjonowanie Unii Ekonomicznej Beneluksu to: Komitet Ministrów – naczelny organ Beneluksu. Do jego zadań należy koordynacja działań organizacji. Tworzy go co najmniej trzech członków rządu każdego państwa (przede wszystkim ministrowie spraw zagranicznych, handlu zagranicznego i gospodarki, ale też finansów, rolnictwa, spraw socjalnych itd.). Zebrania odbywają się co najmniej raz na 3 miesiące. Do podjęcia decyzji potrzeba jest jednomyślności przedstawicieli wszystkich państw członkowskich (dopuszcza się konstruktywne wstrzymanie od głosu); Rada Beneluksu – organ wykonawczy ugrupowania. Jest odpowiedzialna za realizację uchwał Komitetu Ministrów. Na jej czele stoi trzech przewodniczących (po jednym z każdego państwa członkowskiego). Ponadto w skład Rady wchodzą przewodniczący komisji – grup doradczych, złożonych z ekspertów; Międzyparlamentarna Konsultatywna Rada Beneluksu – utworzona 5 lipca 1955. W jej skład wchodzi 49 przedstawicieli parlamentów narodowych (Belgia i Holandia – po 21, Luksemburg – 7), którzy w organie tym zasiadają według kolejności alfabetycznej nazwisk, a nie na podstawie przynależności partyjnej czy państwowej. Nie są związani instrukcjami swoich rządów. Do podjęcia uchwał Rady, które mają stanowić zalecenie dla rządów państw członkowskich Beneluksu, wymagana jest większość dwóch trzecich oddanych głosów, pozostałe uchwały podejmowane są zwykłą większością głosów; Doradcza Rada Ekonomiczno-Społeczna (obecnie Międzyparlamentarna Rada Doradcza) – organ opiniodawczy, utworzony na wzór wspólnotowego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego. W jej skład wchodzi po 27 członków i ich zastępców (po 9 z każdego kraju), których mianują rządy państw członkowskich Beneluksu po konsultacjach z przedstawicielami organizacji ekonomicznych i społecznych; Kolegium Arbitrażowe – organ sądowniczy, którego zadaniem jest rozstrzyganie sporów między państwami członkowskimi dotyczących funkcjonowania Unii Ekonomicznej, a także wydawanie opinii w kwestii interpretacji postanowień Układu z 1958. Składa się z wydziałów (ds. poszczególnych rodzajów sporów) reprezentowanych przez jednego arbitra i jego zastępcy z każdego państwa. Podejmowane wyroki mają charakter ostateczny i nie podlegają odwołaniu; Trybunał Sprawiedliwości Beneluksu – utworzony w 1974 (na mocy konwencji podpisanej 31 III 1965). W jego skład wchodzi 9 sędziów (których wyznacza Komitet Ministrów spośród sędziów sądów najwyższych państw członkowskich Unii) oraz 9 adwokatów generalnych. Zadaniem Trybunału jest rozstrzyganie sporów wynikłych z interpretacji postanowień Układu z 1958 oraz porozumień i uchwał organów Unii zawartych na jego podstawie. Jego orzeczenia mają charakter ostateczny i bezwzględnie obowiązujący; Grupa Inicjująca – założona 29 kwietnia 1968. W jej skład wchodzi 6 ekspertów (po 2 z każdego kraju członkowskiego), a ich zadaniem jest opracowywanie projektów działań przyczyniających się do rozwoju integracji w ramach Beneluksu; Sekretariat – istniejący od 1947 – jest organem administracyjnym z siedzibą w Brukseli. Na sekretarza generalnego zawsze jest wybierany przedstawiciel Holandii, a jego zastępcami są przedstawiciele Belgii i Luksemburga. Beneluks to organizacja integracyjna, która jako pierwsza na świecie wprowadziła wiele mechanizmów współpracy, stanowiąc tym samym wzór (czy swoiste poletko doświadczalne) dla wielu późniejszych ugrupowań, m.in. Wspólnot Europejskich. Mimo rozwoju integracji europejskiej w ramach WE i UE, integracja państw Beneluksu nie straciła na znaczeniu – rewizja Traktatu ustanawiającego unię celną państw Beneluksu z 2008 świadczy o tym najlepiej. Zrealizowanie unii celnej okazało się zaledwie pierwszym krokiem do nawiązania współpracy, która obejmuje wiele dziedzin i wychodzi naprzeciw najbardziej aktualnym wyzwaniom gospodarczym i społecznym (w tym kwestiom energii, ochrony środowiska czy imigracji). Współpraca państw Beneluksu jest ponadto świetnym przykładem na to, że w ramach Unii Europejskiej można podejmować ściślejszą współpracę, nie budzącą żadnych obaw partnerów procesu integracji o bycie pomijanym, a wręcz przeciwnie – akceptowaną i docenianą za nowatorskie rozwiązania.

Literatura: T. Bartoszewicz, M. Ruciński, Unia gospodarcza Beneluksu, Warszawa 1973; Z. Doliwa-Klepacki, Integracja europejska (łącznie z uczestnictwem Polski w UE i Konstytucją dla Europy), Białystok 2005; A. Marszałek, Integracja gospodarcza, Łódź 2002; www.benelux.be.

Katarzyna Damek

bezpośredni skutek i bezpośrednia stosowalność prawa Unii Europejskiej

kwestia ta pojawiła się bardzo wcześnie w praktyce Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawach Simenthal (C-106/77, Amministrazione della Finanse dello Stato v. Simmenthal, ECR, 1978) czy Van Gend & Loos (C-26/62, NV Algemene Transport en Expeditie Ondernemig van Gend & Loos, ECR, 1963), w których uznano, iż bezpośrednio obowiązujące przepisy stanowią źródło praw i obowiązków dla wszystkich, których one dotyczą; bez względu na to, czy chodzi o państwa członkowskie, osoby prawne, czy też osoby fizyczne. Bezpośredni skutek dotyczy również każdego sądu, którego zadanie jako organu państwa członkowskiego polega na ochronie praw przyznawanych jednostkom przez prawo unijne. Tworząc definicję obu pojęć, uważa się, że przez „bezpośrednią stosowalność” należy rozumieć „sposób, w jaki prawo UE staje się częścią porządku krajowego państw członkowskich”, natomiast przez „bezpośredni skutek” „normy prawa UE, przyznające jednostkom uprawnienia, do respektowania których zobowiązane są sądy krajowe”. Innymi słowy, skutek bezpośredni oznacza możliwość bezpośredniego dochodzenia przez osobę fizyczną lub prawną praw przed sądami krajowymi, a bezpośrednia stosowalność występuje w sytuacji, w której normy prawa unijnego są stosowane w państwach członkowskich, bez wprowadzania ich za pomocą jakichkolwiek środków krajowych. Skutek bezpośredni nie oznacza, że postanowienia prawa unijnego stają się częścią tego prawa, lecz jedynie to, że prawa stworzone przez te postanowienia mogą być powoływane przed sądem krajowym. Nie każdy jednak akt prawa UE może wywołać skutek bezpośredni. Aby prawo takie mogło być powoływane w wewnętrznych porządkach prawnych, musi być jasno i precyzyjnie sformułowane (clear and precise), bezwarunkowe lub inaczej doskonałe pod względem prawnym (unconditional or legally perfect) i nie może być uzależnione od wykonania go w przyszłości przez organy unijne lub od swobodnego uznania państw członkowskich (not depend on further implementation by the Community institutions or the discretion of Member States). Skutek bezpośredni może być wykorzystany nie tylko w relacji osoba–państwo członkowskie (vertical direct effect), ale też w sprawach między poszczególnymi osobami (horizontal direct effect). W cechę skutku bezpośredniego są wyposażone rozporządzenia (choć nie zawsze) i decyzje. W odróżnieniu od nich, dyrektywy nie mogą wywołać bezpośredniego skutku do czasu włączenia ich do porządku krajowego (zob. sprawy C-41/74 Yvonne van Duyn v. Home Office, ECR, 1974, czy też C-6, 9/90 Francovich & Bonifaci v. Republic of Italy, ERR, 1991). Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w swoich orzeczeniach podkreśla, iż „we wszystkich przypadkach, gdy postanowienia dyrektyw wydają się, z punktu widzenia ich treści, bezwarunkowe i dostatecznie precyzyjne, jednostki są uprawnione do powoływania ich przed sądem krajowym przeciwko państwu bądź, gdy ono powstrzymuje się z transpozycją dyrektywy do prawa krajowego w oznaczonym terminie, bądź, gdy doprowadza do transpozycji nieprawidłowej”. Podstawowym zagadnieniem jest odpowiedź na pytania: w jaki sposób prawo UE jest włączane do porządku wewnętrznego państw członkowskich oraz w jakich warunkach osoby fizyczne i prawne mogą powoływać się przed sądami wewnętrznymi na normy prawa Wspólnot. Koncepcja stosowalności bezpośredniej zakłada, że „normy prawa unijnego muszą być stosowane jednolicie oraz w całości we wszystkich państwach członkowskich od dnia ich wejścia w życie przez cały okres obowiązywania”. W tym sensie nie tylko nie mogą być anulowane przez jednostronny środek prawa krajowego, lecz także żaden taki akt nie może wprowadzić rozporządzeń do systemu prawa krajowego. Innymi słowy, nie wymagają implementacji. Wyjątkiem są te rozporządzenia, w których została wyraźnie zawarta krajowa regulacja wprowadzająca (są to rzadkie wypadki o charakterze administracyjnym czy finansowym). Bezpośredni charakter rozporządzeń powoduje przez to ich oddziaływanie w normatywnym porządku państwa przed sądami krajowymi. Fakt, że rozporządzenia stosuje się bezpośrednio, nie oznacza tym samym ich bezpośredniego skutku, czyli nadania osobom praw bezpośrednio wymagalnych. Rozporządzenia są opisywane jako akty mogące nadawać prawa osobom, ale nie wynika to z samej ich natury.

Literatura: sprawy: połączone C-6/90 i C-9/90, ECR, 1991; Comitato di coordinamentoper la difesa della Cava e.a. i Regione Lombardia c.a., C-236/92, ECR, 1994; Grad v. Fonanzamt Traunstein, C-9/70, ECR, 1970; Variola, C-34/73, ECR, 1973; Santillo, C-131/79, ECR, 1980; Politi v. Ministry of Finance, C-43/71, ECR, 1972; Groupement des industries sidérurgiques Luxembourgeoises v. High Authority, C-7&9/54, ECR, 1956; Walvare and Koch v. Union Cycliste Internationale, C-36/74, ECR, 1974; Defrenne v. SABENA, C-43/75, ECR, 1976; C-14/74, ECR, 1974; C-6/90 i C-9/90, ECR, 1991; Comitato di coordinamentoper la difesa della Cava e.a. i Regione Lombardia c.a., C-236/92, ECR, 1994; Variola, C-34/73, ECR, 1973 ; A. Łazowski, Źródła prawa i ich tworzenie, w: Unia Europejska. Prawo instytucjonalne i gospodarcze 2008, Meritum, Warszawa 2008; Podstawowe zasady prawa Wspólnot Europejskich, w: A. Wróbel (red.), Wprowadzenie do prawa Wspólnot Europejskich (Unii Europejskiej), Kraków 2002; S. Biernat, Źródła prawa Unii Europejskiej, w: J. Barcz (red.), Prawo Unii Europejskiej. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2006; C. Mik (red.), Zasady ogólne prawa unijnego, Toruń 2007; Z. Brodecki (red.), Europa sędziów, Warszawa 2007; A. Wasilkowski, Prawo krajowe – prawo unijne – prawo międzynarodowe. Zagadnienia wstępne, w: Prawo międzynarodowe i unijne w wewnętrznym porządku prawnym, Warszawa 1997; M. Dybowski, Prawa fundamentalne w orzecznictwie ETS, Warszawa 2007; A. Kalisz, Wykładnia i stosowanie prawa unijnego, Warszawa 2007; J. Barcik, A. Wentkowska, Prawo Unii Europejskiej z uwzględnieniem Traktatu z Lizbony, Warszawa 2009.

Aleksandra Wentkowska

Briand Aristide

(28 III 1862 Nantes–7 III 1932 Paryż), francuski polityk, adwokat i dziennikarz. W latach 1892–1906 działacz w ruchu socjalistycznym. W latach 1901–1905 sekretarz generalny Francuskiej Partii Socjalistycznej. W okresie późniejszym niezależny socjalista. Sprawując urząd ministra oświaty w latach 1906–1908, wprowadził rozdział Kościoła od państwa. Wieloletni minister sprawiedliwości z przerwami od 1909 do 1929. W latach 1925–1932 minister spraw zagranicznych. W 1931 kandydował na urząd prezydenta. Wybitny polityk i mówca, aktywny rzecznik pojednania francusko-niemieckiego po I wojnie światowej. W 1925 jeden ze współinicjatorów konferencji w Locarno i współtwórca paktu Brianda–Kelloga o wyrzeczeniu się wojny w stosunkach międzynarodowych. Laureat Pokojowej Nagrody Nobla z 1926. Briand dokonał uzupełnienia i rozwinięcia jednej z najbardziej znaczących koncepcji integracji europejskiej początków XX w., tzw. koncepcji paneuropejskiej. 5 września 1929 Briand (sprawujący wówczas funkcje ministra spraw zagranicznych) zaproponował utworzenie Unii Federalnej przy Lidze Narodów. Funkcjonowanie struktury integracyjnej nie naruszałoby w żadnym stopniu suwerenności państw europejskich, a integracja europejska miała być rozpoczęta od spraw ekonomicznych. Ta rozwinięta i udoskonalona koncepcja paneuropejska zyskała z czasem miano planu Brianda czy też projektu utworzenia Stanów Zjednoczonych Europy. Briand zmierzał do utworzenia europejskiej unii federalnej w wyniku wieloetapowego procesu. Unia funkcjonowałaby na zasadzie niezależności i suwerenności jej członków. W jej skład miały wchodzić następujące organy: Konferencja Europejska – organ stały złożony z przedstawicieli wszystkich europejskich państw członkowskich Ligi Narodów (Briand nie brał pod uwagę możliwości członkostwa w federacji europejskiej ZSRR i Turcji, gdyż państwa te nie były członkami Ligi Narodów); Stały Komitet Polityczny – organ wykonawczy powołany przez Konferencję Europejską; Sekretariat służący do obsługi dwóch wcześniejszych organów. W celu zapobieżenia dominacji państw silniejszych nad słabszymi kierownictwo w Konferencji Europejskiej i Stałym Komitecie Politycznym podlegałoby corocznej rotacji. Mimo szerokiej popularyzacji plan Brianda nie doczekał się realizacji, co było spowodowane przede wszystkim osłabieniem państwowości krajów europejskich po I wojnie światowej. Koncepcje Brianda zostały uznane przez większość współczesnych mu polityków za przedwczesne. Poza tym 3 października 1929 zmarł największy rzecznik idei integracji europejskiej w Niemczech Gustav Stresemann, a 24 października nastąpił krach na nowojorskiej giełdzie na Wall Street, zapoczątkowujący ogólnoświatowy kryzys gospodarczy. Po śmierci Brianda w 1932 i dojściu do władzy Adolfa Hitlera w Niemczech w roku następnym popularność koncepcji zjednoczeniowych wyraźnie zmalała. Niektóre propozycje Brianda zostały zawarte w późniejszym planie Schumana.

Literatura: Z. Czachór, C. Mojsiewicz (red.), Leksykon Unii Europejskiej, Wrocław 2002; Z. Czachór, Słowniczek europeistyki, Warszawa 1996; M. Czajka, Słownik biograficzny XX wieku, Warszawa 1998; Z.M. Doliwa-Klepacki, Integracja europejska, Białystok 1999; F. Draus, Integracja europejska a polityka. Szkice krytyczne i prospektywne, Rzeszów 1999; J.-B. Duroselle, Historia narodów Europy, Warszawa 1996; A. Dylus (red.), Europa. Drogi integracji, Warszawa 1999; E. Dynia, Integracja europejska – zarys problematyki, Warszawa 2003; K. Kik, Wizje zjednoczonej Europy, Warszawa 1992; J. Łaptos, Europa jedna czy dwie? Projekty i koncepcje integracji europejskiej w latach 1944–1950, Kraków 1994; A. Marszałek, Integracja europejska, Łódź 2000; A. Rotfeld, Wizje Europy. Materiały dyskusyjne, Warszawa 1989.

Marek Delong

Brytyjska Wspólnota Narodów

(ang. British Commonwealth of Nations), gospodarczo-polityczny związek Wielkiej Brytanii z jej byłymi koloniami. Wspólnota jest międzynarodową organizacją, która do 1949 funkcjonowała pod nazwą Wspólnota Brytyjska (British Commonwealth) i Brytyjska Wspólnota Narodów (British Commonwealth of Nations). Idea Wspólnoty narodziła się w 1926 na konferencji imperialnej. Oficjalnie zawiązana w 1931, organizacja dobrowolnie zrzesza niepodległe kraje, z których większość była w ubiegłych wiekach częścią brytyjskiego imperium kolonialnego. Część z nich to dawne dominia brytyjskie. Obecnie do Wspólnoty należą 54 państwa, zamieszkane przez ok. 2 mld ludzi – co stanowi ok. 30% światowej liczby ludności. Wspólnota jest dobrowolnym stowarzyszeniem niepodległych państw, a celem jej powstania była „współpraca we wspólnym interesie narodów państw członkowskich oraz promowanie międzynarodowego zrozumienia i pokoju”. Organizacja ta została zawiązana dla realizowania wspólnych interesów zrzeszających się w jej obrębie państw – nie ma jednej nadrzędnej konstytucji, a jej funkcjonowanie porządkują odrębne akty prawne. Najważniejszym aktem założycielskim Wspólnoty jest Statut Westminsterski z 1931, natomiast główną deklaracją programową jest zawarta w 1971 podczas szczytu w Singapurze Deklaracja Naczelnych Zasad Wspólnoty Narodów (Declaration of Commonwealth Principles). Państwa są reprezentowane przez komisarzy, którzy mają status ambasadorów, jednak nie są traktowani jako przedstawiciele państw obcych. Najważniejszym organem Wspólnoty jest Konferencja Premierów Państw Członkowskich, która zbiera się co dwa lata. Konferencja nie podejmuje wiążących decyzji, jedynie ogłasza komunikat, a wszelkie stanowiska są uzgadniane na zasadzie konsensusu. Drugim organem Wspólnoty jest Sekretariat z siedzibą w Londynie, na którego czele stoi sekretarz generalny, wybierany na czteroletnią kadencję. Osoba piastująca to stanowisko jest wybierana przez Konferencję Premierów. Część państw członkowskich Wspólnoty Narodów uznaje brytyjskiego monarchę za głowę swojego kraju, jednak większość z nich to republiki, w których głową państwa jest prezydent, a niektóre z nich mają własne monarchie. Królowa Elżbieta II wszędzie jest traktowana jako Głowa Wspólnoty Narodów (podstawą prawną ku temu jest Deklaracja Londyńska z 1949 ustanawiająca współczesne działanie Wspólnoty Narodów). Rola ta jest symboliczna, a w razie abdykacji bądź śmierci królowej rola Głowy Wspólnoty nie przechodzi dziedzicznie na jej następcę, do decyzji państw członkowskich pozostaje, kto ewentualnie miałby wypełnić ów „wakat”. Państwa członkowskie Wspólnoty Narodów to: w Europie Wielka Brytania (od 1931), Malta (1964); w Ameryce Północnej Kanada (1931), Jamajka (1962), Trynidad i Tobago (1962), Barbados (1966), Bahamy (1973), Grenada (1974), Dominikana (1978), Saint Lucia (1979), Saint Vincent i Grenadyny (1979), Antigua i Barbuda (1981), Belize (1981), Saint Kitts i Nevis (1983); w Ameryce Południowej Gujana (1966); w Afryce Republika Południowej Afryki (1931–1961, ponownie od 1994), Ghana (1957), Nigeria (od 1960, zawieszona w 1995, przyjęta ponownie w 1999), Sierra Leone (1961), Tanzania (1961), Uganda (1962), Kenia (1963), Malawi (1964), Zambia (1964), Gambia (1965), Botswana (1966), Lesotho (1966), Mauritius (1968), Suazi (1968), Seszele (1976), Namibia (1990), Mozambik (1995, członek Wspólnoty Narodów, który nie należał do Imperium Brytyjskiego), Kamerun (1995); w Azji Indie (1947); Pakistan (1947–1972, ponownie od 1989, zawieszony w 1999, powrócił do pełnego członkostwa w 2004), Sri Lanka (1948), Malezja (1957), Cypr (1961), Singapur (1965), Bangladesz (1972), Malediwy (1982), Brunei (1984); w Australii i Oceanii Australia (1931), Nowa Zelandia (1931), Samoa (1970), Tonga (1970), Fidżi (1970–1987, ponownie od 1997, członkostwo zawieszone od 2006), Papua-Nowa Gwinea (1975), Wyspy Salomona (1978), Tuvalu (1978), Kiribati (1979), Vanuatu (1980), Nauru (1999), Rwanda (2009, członek Wspólnoty Narodów, który nie należał do Imperium Brytyjskiego). Aktualnie zawieszone państwo członkowskie – Fidżi (od 8 XII 2006). Dawne państwa członkowskie: Irlandia – do 1949, Hongkong – przyłączony do Chin w 1997, Nowa Fundlandia stała się prowincją Kanady w 1949, Zimbabwe – zostało zawieszone w 2002 i opuściło Wspólnotę Narodów w 2003. Wspólnota Narodów ma swoją flagę: na granatowym tle widnieje okrąg w kształtcie litery „C” (Commonwealth), symbolizujący kulę ziemską, a co za tym idzie, globalny charakter organizacji; z niego zaś promieniście rozchodzą się linie w kolorze żółtym (liczba promieni nie jest równa liczbie państw).

Literatura: M. Chmaj, J. Marszałek-Kawa, W. Sokół (red.), Encyklopedia wiedzy politycznej, Toruń 2005; M. Pietraś (red.), Międzynarodowe stosunki polityczne, Lublin 2006; K. Mingst, Podstawy stosunków międzynarodowych, Warszawa 2006; www.thecommonwealth.org.

Natasza Styczyńska

brytyjskie tożsamości narodowe

na dwóch największych Wyspach Brytyjskich, Wielkiej Brytanii i Irlandii, są położone dwa państwa: Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej oraz Republika Irlandii. Irlandia, w odróżnieniu od Wielkiej Brytanii, była zaludniona nie przez plemiona anglosaskie, ale przez Celtów, dlatego też obecnie pierwszym oficjalnym językiem jest tu irlandzki, mimo iż, w odróżnieniu od angielskiego, na co dzień językiem tym posługuje się nie więcej niż 10% ludności. W drugiej połowie VI w. na wyspę dotarł św. Patryk, obecnie patron Irlandii, który dokonał chrystianizacji plemion celtyckich. Spotkanie chrześcijaństwa z kulturą celtycką dało początek tzw. złotemu wiekowi kultury irlandzkiej. Wtedy też zaczęły się kształtować zręby poczucia jedności i odrębności, które w kolejnych wiekach było wzmacniane przez liczne najazdy dokonywane na wyspę przez Wikingów i Normanów. Ostatecznie to Anglikom udało się podbić i podporządkować kraj. Irlandczycy nie uznali jednak nigdy króla angielskiego za głowę Kościoła, pozostając przy katolicyzmie. Ponieważ od początku XVII w. wyspa stała się obszarem kolonizacji protestanckiej, katolicyzm stał się na przestrzeni wieków tym elementem, który istotnie wpływał na identyfikację etniczną mieszkanców Irlandii. Rola katolicyzmu w definiowaniu irlandzkości była szczególnie ważna od momentu, kiedy pod koniec tego samego wieku ludność katolicką pozbawiono praw cywilnych i ekonomicznych. W 1801 Irlandia została formalnie wcielona do Królestwa Wielkiej Brytanii. W 1846 rozpoczęła się kilkuletnia klęska głodu, spowodowana chorobą ziemniaka, głównego składnika diety większości Irlandczyków. W wyniku klęsk nieurodzaju i prawdopodobnie zaniechań ze strony rządu w Londynie zmarło ok. 1,5 mln ludzi. Głód zmusił miliony Irlandczyków do emigracji. Współczesna diaspora irlandzka liczy niemal 50 mln osób. W 1921 Irlandczycy zbrojnie wywalczyli niepodległość. Brytyjczycy to obywatele Zjednoczonego Królestwa, na które składają się cztery historyczne narody: Anglicy, Szkoci, Walijczycy i Irlandczycy. Struktura ta uzyskała w 1999 formalne uznanie przez utworzenie dla Szkocji, Walii i Irlandii Północnej oddzielnych zgromadzeń narodowych, które na mocy procesu określanego mianem dewolucji uzyskały także pewne prerogatywy władzy wykonawczej. Oprócz historycznych narodów Brytyjczycy to również mieszkające na wyspie mniejszości pochodzące z byłych kolonii. Największy naród tworzą Anglicy, którzy najmocniej wpłynęli na tożsamość i państwowość brytyjską. Korzenie identyfikacji angielskiej pochodzą z okresu kolonizacji wyspy przez germańskie plemiona Anglów, Sasów i Jutów w V w. Wtedy też powstały pierwsze organizmy polityczne w postaci patrymonialnych księstw pogańskich. Najazdy duńskich i norweskich wikingów zapoczątkowały narodziny wspólnoty anglosaskiej, rozwijającej się w konkurencji z napływem Normanów. W IX w. Anglosasi zostali zjednoczeni w jedno królestwo pod berłem Alfreda Wielkiego, rozpoczynając tym samym dzieje najstarszej narodowej monarchii europejskiej. Na dalszy rozwój Anglii oddziaływali pod względem kulturalnym i politycznym Normanowie z północnej Francji, którzy pod przywództwem Wilhelma Zdobywcy pokonali Anglosasów w 1066 w bitwie pod Hastings. W średniowieczu odrębność Anglików kształtowała się w walkach o sukcesję tronu Francji podczas wojny stuletniej. W czasie tych walk Anglicy zaczęli posługiwać się własną flagą w postaci czerwonego krzyża św. Jerzego na białym tle. W okresie reformacji król Anglii Henryk VIII wypowiedział posłuszeństwo Rzymowi i sam został głową Kościoła anglikańskiego. Konflikty z katolickimi monarchami kontynentu na trwałe utwierdziły anglosaskie poczucie odrębności. Pod koniec XVIII w. na ziemiach angielskich rozpoczęła się rewolucja przemysłowa. Industrializacja wraz z konsekwetnie promowaną zasadą wolnego handlu stała się główną siłą, na której wsparło się Imperium Brytyjskie, największe imperium w historii ludzkości. W szczytowym momencie zamieszkiwało je 25% całej ludności globu. Ostateczny rozpad Imperium dokonał się w połowie XX w. Korzenie tożsamości szkockiej tkwią w na pół legendarnym królestwie Piktów, o którym poza nazwą niewiele wiadomo. Pierwsze królestwo szkockie, utworzone na północnych ziemiach wyspy zamieszkanych przez Piktów, Szkotów, Brytów, Anglów i Normanów, powstało w IX w. Królestwo Szkotów od początku było poddawane próbom narzucenia angielskiej dominacji. Królowie angielscy rywalizowali o szkocką koronę, orężem próbowali podporządkowywać sobie szkockie rody, wprowadzali język angielski w miejsce celtyckiego gaelickiego, którym obecnie posługuje się nie więcej niż 1,2% populacji. Ostatecznie nie podbojem, ale przez dynastyczne małżeństwa Szkocja weszła najpierw w unię personalną z Koroną angielską, a następnie w 1707 przez rozwiązanie parlamentu w unię realną, stając się tym samym integralną częścią jednego państwa. Na mocy unii Szkoci zachowali swój system prawny, a także autonomię szkockiego Kościoła. Współczesnie dążenia niepodległościowe są reprezentowane przez Szkocką Partię Narodową, która jest obecnie największą siłą polityczną w przywróconym w 1999 szkockim Parlamencie. Stolicą Szkocji i siedzibą Parlamentu jest Edynburg. Odrębność Walijczyków opiera się głównie na historycznych przodkach wywodzących się z plemion celtyckich. Językiem walijskim włada współcześnie 21% populacji Walii i liczba ta stale rośnie. Początki wspólnej organizacji politycznej sięgają X w., kiedy po raz pierwszy, ale na bardzo krótko, powstało królestwo jednoczące liczne odrębne księstewka i królestwa walijskie. To zróżnicowanie stało się częścią współczesnej pamięci historycznej, w której pozostałości ok. 300 zamków z tamtego okresu symbolizują okres byłej świetności Walii. Od XIII w. ziemie walijskie doświadczały zmasowanej kolonizacji angielskiej, wspieranej przez oręż zbrojny, a jej ostateczny efekt stanowi faktyczna inkorporacja Walii do królestwa angielskiego. Stan ten został formalnie potwierdzony w 1536. Ambicje niepodległościowe Walijczyków są współcześnie reprezentowne przez partię Plaid Cymru, która w walijskim Zgromadzeniu Narodowym stanowi drugą siłę polityczną. Stolicą Walii i siedzibą Zgromadzenia jest Cardiff. Na tożamość współczesnej Irlandii Północnej składa się przede wszystkim mityczna kolonizacja północno-wschodniej prowincji Irlandii Ulsteru przez plemiona z Wielkiej Brytanii oraz siedemnastowieczna kolonizacja protestancka, która była skierowana bezpośrednio przeciwko katolickim mieszkańcom wyspy pochodzenia celtyckiego. Efektem tej kolonizacji stały się krwawe walki między protestantami a katolikami i poczucie obustronnej krzywdy. Niemniej kolonizacja ta była tak dalece skuteczna, że kiedy Irlandia odzyskała niepodległość, Ulster został częścią Zjednoczonego Królestwa. Irlandia Północna zachowała swój system prawny, ma własne Zgromadzenie i rząd, które z powodu konfliktów między społecznością protestancką, lojalną wobec Londynu, a katolickimi republikanami, domagającymi się przyłączenia do niepodległej Irlandii, były kilkakrotnie zawieszane. Stolicą Irlandii Północnej i siedzibą Zgromadzenia jest Belfast.

Literatura: N. Davies, Wyspy. Historia, Kraków 2003; J. Fisher, D. Denver, J. Benyon (red.), Central Debates in British Politics, Harlow 2003; W. Cornelius, T. Tsuda Takeyuki, P. Martin, J. Hollifield (red.), Controlling Immigration. A Global Perspectiv, Stanford 2004; G. Lahav, Immigration and the Politics in the New Europe. Reinventing Borders, Cambridge 2004.

Marcin Galent

budżet Unii Europejskiej

zestawienie dochodów i wydatków Unii Europejskiej w danym roku. Od 1988 podstawę do sporządzenia budżetu na określony rok stanowi średnioterminowy plan finansowy zwany perspektywą finansową, który każdego roku jest uaktualniany z uwzględnieniem cen bieżących. Dokument ten powinien być przedmiotem porozumienia między Radą Unii Europejskiej, Parlamentem Europejskim i Komisją Europejską (tzw. Porozumienie międzyinstytucjonalne). Po raz pierwszy perspektywę finansową przyjęto na lata 1988–1992. Dochody budżetu Unii są w zasadzie wielkością wynikową. Z jednej strony bowiem, muszą być tak ustalone, aby równoważyły wydatki budżetowe, z drugiej strony zaś, w pierwszej kolejności planuje się wydatki i dopiero później podejmuje się decyzje dotyczące źródeł ich finansowania. Inaczej mówiąc, wzrost wydatków powoduje konieczność zabezpieczenia dodatkowych dochodów, z tym że coraz częściej kraje, które w znaczący sposób uczestniczą w kształtowaniu dochodów, domagają się, aby z góry określone dochody decydowały o poziomie wydatków. Przez kilkanaście lat, tzn. w okresie 1958–1970, źródło dochodów stanowiły bezpośrednie wpłaty krajów członkowskich w zależności od udziału danego państwa w produkcie narodowym brutto (PNB) Wspólnot oraz ich „siły przetargowej”. Na podstawie decyzji Rady Ministrów Wspólnot z 21 kwietnia 1970 zaczęto wprowadzać system zasobów własnych Wspólnoty, z tym że ten system jest stosowany w pełni od 1980. System ten polega na określeniu czterech źródeł dochodów: (1) wpływy z opłat wyrównawczych i innych opłat nakładanych na produkty rolne importowane z krajów trzecich łącznie z tzw. składkami cukrowymi; (2) wpływy z ceł wynikających ze wspólnej zewnętrznej taryfy celnej; (3) część wpływów z podatku od wartości dodanej; (4) bezpośrednie wpłaty krajów członkowskich w zależności od PNB, wprowadzone ponownie od 1988 według zmienionej procedury w stosunku do okresu 1958–1970. Łączna suma dochodów ze źródeł własnych nie może przekraczać wielkości określonej procentowym udziałem w PNB Unii (Wspólnot) liczonym według cen rynkowych. W myśl perspektywy finansowej na lata 1988–1992 wysokość tego pułapu wyznaczono dla: 1988 – 1,15%, 1989 – 1,17%, 1990 – 1,18%, 1991 – 1,19%, i 1992 – 1,20% PNB Wspólnot. W grudniu 1992 ustalono w ramach Porozumienia międzyinstytucjonalnego nową perspektywę finansową na lata 1993–1999: w 1993 – 1,20%, w 1994 – 1,20%, w 1995 – 1,21%, w 1996 – 1,22%, w 1997 – 1,24%, w 1998 – 1,26%, i w 1999 – 1,27%. Po 2003 wszelkie relacje oblicza się w stosunku do dochodu narodowego brutto (DNB). W marcu 1999 na posiedzeniu Rady Europejskiej w Berlinie stwierdzono, że nowa perspektywa finansowa będzie obejmowała siedem lat (2000–2006) i założono utrzymanie pułapu zasobów własnych na poziomie 1,27% PNB (w praktyce jednak od 2003 pułap ten kształtował się na poziomie 1,24% DNB). Obecna perspektywa finansowa na lata 2007–2013 określiła środki na zobowiązania własne krajów członkowskich UE na 864 mld euro w cenach z 2004, w tym wydatki na trwały wzrost na 44% ogółu środków (spójność na rzecz wzrostu i zatrudnienia – na 35,6%), a na ochronę i zarządzanie zasobami naturalnymi – na 43% (rolnictwo). Opłaty wyrównawcze i cła są pobierane przez właściwe władze poszczególnych krajów i przekazywane w całości do budżetu Unii, po czym 10% wpływów wraca do państw członkowskich. Mechanizm pobierania podatku VAT jest bardziej złożony, gdyż w sytuacji odmiennych stóp podatku w różnych krajach Unii koniecznością stało się obliczanie wspólnej bazy VAT, szacowanej dla każdego państwa oddzielnie. Waha się ona w granicach od 40 do 60% PKB, ale w 1994 przyjęto, że nie powinna przekraczać 50% (w stosunku do Grecji, Hiszpanii, Irlandii i Portugalii zasada ta obowiązuje od 1999). Ową bazę mnoży się przez jednolity współczynnik o maksymalnej wartości 1,4 (średnio 1,27%), z tym że na podstawie cytowanej już decyzji Rady Unii z 31 października 1994 ma być zredukowana do 1%. Powrót w 1988 do bezpośrednich wpłat został podyktowany zjawiskiem stale powtarzających się trudności finansowych. Wpłaty te są corocznie kalkulowane według procedury wypracowanej w 1988 w Brukseli. W celu określenia wielkości wpłat bierze się pod uwagę wielkość zatwierdzonych na dany rok wydatków i spodziewanych wpływów z pierwszych trzech składników dochodów (opłat wyrównawczych, ceł i części VAT). Porównanie to daje w rezultacie różnicę, którą muszą wpłacić kraje członkowskie, aby została zachowana zasada równowagi budżetu Unii. Budżet Unii Europejskiej różni się zasadniczo od budżetów narodowych, nie odgrywa bowiem roli narzędzia polityki makroekonomicznej ze względu na obligatoryjność równowagi między dochodami a wydatkami, wynikającej z Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą. Natomiast niewysokie rozmiary budżetu nie pozwalają go wykorzystać do znaczącego wpływu na gospodarkę Unii jako całości. Procedura uchwalania budżetu jest skomplikowana i czasochłonna, ponieważ wymaga współdziałania trzech instytucji unijnych: Komisji Europejskiej, Rady Unii Europejskiej i Parlamentu Europejskiego. Procedura ta opiera się na art. 272 TWE w wersji skonsolidowanej, jednak w praktyce znane są liczne odstępstwa, będące rezultatem zmiany usytuowania poszczególnych organów w procedurze decyzyjnej Unii i określonych okoliczności towarzyszących uchwalaniu budżetu. W dotychczasowej historii Unii występowały przypadki niezatwierdzenia w odpowiednim czasie oraz dokonywania zmian w poszczególnych pozycjach wydatków w obowiązującym
już budżecie. Projekt budżetu Komisja przedstawia Radzie, która po wprowadzeniu poprawek zatwierdza budżet kwalifikowaną większością głosów i przesyła go do Parlamentu. Z kolei Parlament może zatwierdzić budżet w kształcie przegłosowanym przez Radę, co ostatecznie kończy procedurę uchwalania budżetu. Parlament ma prawo do wnoszenia poprawek i odrzucenia projektu w całości. W pierwszym przypadku poprawki mogą mieć dwojaki charakter: zmian i modyfikacji, co jest związane z rozróżnianiem wydatków nieobligatoryjnych (finansowanie polityki energetycznej, badawczo-rozwojowej, socjalnej) i obligatoryjnych (finansowanie polityki rolnej, strukturalnej). W stosunku do wydatków nieobligatoryjnych Parlament ma prawo wnieść poprawki, podejmując decyzję większością głosów, lecz w przypadku wydatków obligatoryjnych prawo to jest ograniczone do modyfikacji. Jeśli Parlament skorzysta ze swoich uprawnień, to projekt powraca do Rady, która może zachować się w różny sposób: zatwierdzić poprawki i przyjąć budżet lub odrzucić poprawki Parlamentu większością głosów, co powoduje, że projekt z poprawkami Rady wraca do Parlamentu. Wtedy Parlament może przyjąć poprawki Rady większością głosów, tym samym kończąc procedurę, lub je odrzucić większością trzech piątych głosów. Ale decyzje ostateczne należą do Rady. Dlatego Parlament ma bardzo istotne uprawnienie: z „ważnych powodów” może odrzucić większością dwóch trzecich głosów projekt budżetu, nawet w czasie drugiego czytania, i zażądać przedstawienia nowego. Procedurę budżetową kończy przyjęcie przez Parlament uchwały o uchwaleniu budżetu. Należy podkreślić, iż przewodniczący Parlamentu potwierdza każdorazowo ważność budżetu Unii, składając pod nim podpis.

Literatura: L. Oręziak, Finanse Unii Europejskiej, Warszawa 2004; E. Kawecka-Wyrzykowska (red.), Polityki gospodarcze Unii Europejskiej, Warszawa 2009; E. Małuszyńska, B. Gruchman (red.), Kompendium wiedzy o Unii Europejskiej, Warszawa 2005; Porozumienie międzyinstytucjonalne pomiędzy Parlamentem Europejskim, Radą i Komisją w sprawie dyscypliny budżetowej i należytego zarządzania finansami (2006/C 139/01), DzU. C 139 z 14.6.2006.

Stanisław Miklaszewski

C

cenzus wyborczy

element ograniczający warunki posiadania praw wyborczych. Jest to obowiązek dysponowania określonym przymiotem, spełniania wymogów, będących koniecznym warunkiem dopuszczenia do udziału w wyborach. Występowanie cenzusów wyborczych narusza naczelne zasady prawa wyborczego: zasadę równości i zasadę powszechności. W XIX w. w krajach przechodzących proces demokratyzacji obowiązywały liczne cenzusy i wyłączenia (wskazanie cech lub właściwości, których posiadanie wyklucza udział w wyborach), czego konsekwencją był niewielki procent uprawnionych do głosowania wśród ogółu dorosłych obywateli. Do najczęściej stosowanych cenzusów wyborczych w historycznej praktyce ustrojowej można zaliczyć: cenzus płci (pozbawiający praw wyborczych kobiety), wykształcenia, majątku (uzależniający dysponowanie prawami wyborczymi od posiadania majątku o określonej wartości), cenzus zamieszkania (domicylu; uzależniający posiadanie prawa wyborczego od czasu zamieszkania w danym okręgu wyborczym), pochodzenia, zasług (określony w Konstytucji RP z 1935). Stopniowa likwidacja cenzusów w systemach wyborczych była wyrazem praktycznej realizacji zasady powszechności wyborów, która dość późno stała się jedną z najistotniejszych zasad życia politycznego. Ze wszystkich ograniczeń prawa wyborczego najdłużej utrzymywał się cenzus płci, ograniczający udział kobiet w wyborach. Jako pierwsze uzyskały one prawa wyborcze w Finlandii (1906), następnie w Norwegii (1913), w Danii i Islandii (1915). Najbardziej zapóźnione pod tym względem były: Grecja (1952), Liechtenstein, Szwajcaria (1972), Portugalia (1974). W drugiej połowie XX w. usunięto większość ograniczeń prawa wyborczego, osiągając w ten sposób stan charakteryzujący się tym, że uprawnienie do głosowania bądź do kandydowania w wyborach jest uzależnione tylko od posiadania obywatelstwa danego państwa, od ukończenia 18 lat (osiągnięcie pełnoletności powszechnie w Europie uznawanej od tej granicy), od dysponowania pełnią praw publicznych oraz od czasu zamieszkania na danym terytorium w wyborach do władz lokalnych.

Literatura: A. Antoszewski, R. Herbut (red.), Leksykon politologii, Wrocław 2002; idem, idem, Demokracje zachodnioeuropejskie. Analiza porównawcza, Wrocław 1997; M. Chmaj, W. Sokół (red.), Mała encyklopedia wiedzy politycznej, Toruń 2001; T. Goduń, M. Cygnarowski, S. Dudek, P. Iwaniszczuk, Leksykon systemów politycznych, Warszawa 2003; D. Nohlen, Prawo wyborcze i system partyjny. O teorii systemów wyborczych, Warszawa 2004; W. Skrzydło, Ustrój polityczny RP w świetle Konstytucji z 1997 roku, Kraków 2000; A. Żukowski, Systemy wyborcze, Olsztyn 1999.

Marek Delong, Witold Stankowski

Churchill sir Winston Leonard Spencer

(30 XI 1874 pałac Blenheim k. Oksfordu–24 I 1965 Londyn), brytyjski polityk, korespondent wojenny podczas wojny burskiej, początkowo działacz Partii Konserwatywnej i jej deputowany do Izby Gmin w latach 1900–1904. Od 1904 członek Partii Liberalnej. W latach 1908–1910 minister handlu; 1910–1911 minister spraw wewnętrznych; 1911–1915 pierwszy lord admiralicji. W latach 1917–1918 minister zaopatrzenia wojskowego; 1919–1921 minister wojny i lotnictwa, 1921–1922 minister kolonii. W 1924 Churchill wrócił do Partii Konserwatywnej. W latach 1924–1929 był kanclerzem skarbu, a w latach 1939–1940 pierwszym lordem admiralicji. W latach 1940–1955 piastował stanowisko przewodniczącego Partii Konserwatywnej. Od 1940 do 1945 premier Wielkiej Brytanii i minister obrony. Ponownie na stanowisku premiera w latach 1951–1955. Po II wojnie światowej optował za jednością zachodnioeuropejską i zachodnim związkiem obronnym. Churchill jest autorem najbardziej skonkretyzowanej koncepcji integracji europejskiej po II wojnie światowej. Już w wystąpieniu z Fulton z 5 marca 1946 nawoływał do utworzenia związku ludów mówiących po angielsku, czyli USA, Wielkiej Brytanii i Commonwealthu. Ostrzegał jednocześnie przed zagrożeniem sowieckim, mówiąc, że „od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem w poprzek kontynentu zatrzasnęła się żelazna kurtyna”. Szczegóły swej wizji przedstawił w przemówieniu w Zurychu z 19 września 1946, które zyskało doniosłe znaczenie dla późniejszych procesów integracyjnych. Wskazał w nim na wspólne dziedzictwo narodów europejskich i przypominał dotychczasowe koncepcje zjednoczeniowe. Wezwał do „odrodzenia europejskiej wspólnoty narodów” i budowy „czegoś w rodzaju Stanów Zjednoczonych Europy”. Celem federacji europejskiej miało być niedopuszczenie do wybuchu wojny, poprawa sytuacji ekonomicznej, a poza tym obrona przed ewentualnym zagrożeniem sowieckim. Churchill był rzecznikiem nawiązania współpracy francusko-niemieckiej. Francja i Niemcy miały być promotorem integracji europejskiej, rolę zaś gwaranta funkcjonowania europejskiej federacji miały odgrywać Stany Zjednoczone i Wielka Brytania; ta ostatnia jako „integrator” i „poręczyciel”. Wielka Brytania wykluczała jednak swój udział w procesach integracyjnych ze względu zarówno na uprzywilejowany charakter stosunków dyplomatycznych i gospodarczych z USA, jak i swoich zobowiązań imperialnych. Koncepcja integracyjna Churchilla składała się z dwóch postulatów: utworzenia federacji europejskiej i Rady Europy, która gwarantowałaby ochronę praw obywatelskich. Stanowiła ona silny impuls integracyjny. W kilka miesięcy po przemówieniu w Zurychu Churchill powołał Ruch Zjednoczonej Europy (przewodniczącym został jego zięć Duncan Sandys), który dążył do stopniowej integracji Europy przez tworzenie wyspecjalizowanych instytucji i wspieranie inicjatyw rządowych. 5 maja 1949 podpisano w Londynie traktat o utworzeniu Rady Europy. W 1953 Churchill otrzymał Literacką Nagrodę Nobla.

Literatura: W.S. Churchill, The Unwritten Alliance. Speeches 1953 to 1959, London 1961; idem, Europe Unite. Speeches 1947 and 1948, London 1950; M. Czajka, Słownik biograficzny XX wieku, Warszawa 1998; Z.M. Doliwa-Klepacki, Integracja europejska, Białystok 1999; F. Draus, Integracja europejska a polityka. Szkice krytyczne i prospektywne, Rzeszów 1999; A. Liebfeld, Churchill, Warszawa 1971; J. Łaptos, Europa jedna czy dwie? Projekty i koncepcje integracji europejskiej w latach 1944–1950, Kraków 1994; N. Rose, Winston Churchill. Życie pod prąd, Warszawa 1996; J. Ruszkowski, E. Górnicz, Leksykon integracji europejskiej, Warszawa 2004.

Marek Delong

COREPER → Komitet Stałych Przedstawicieli

Coudenhove-Kalergi Richard Nicolaus

(17 XI 1894 Tokio–27 VII 1972 Schruns, Vorarlberg), austriacki hrabia, polityk i pisarz, organizator ruchu paneuropejskiego w okresie międzywojennym. Syn austriackiego dyplomaty Heinricha i Japonki, z którą ojciec ożenił się, będąc charge d’affaires w Tokio. Do Europy przybył jako dziecko i wychowywał się w posiadłości Ronsperg (dziś Czechy). Zarówno w tym okresie, jak i później (w wiedeńskiej szkole Theresianum) zetknął się z wielonarodowym otoczeniem, taki charakter miała też jego rodzina i ówczesna monarchia habsburska. Zwolniony ze służby wojskowej z powodu choroby płuc studiował filozofię, uzyskując w 1917 doktorat. Podczas studiów poślubił znaną aktorkę Idę Roland, co wobec sprzeciwu najbliższych doprowadziło do zerwania kontaktów z rodziną. Po zakończeniu I wojny światowej i rozpadzie Austro-Węgier przyjął obywatelstwo czechosłowackie. Z czasem wyrażał daleko idące zainteresowanie kwestią zintegrowania Europy, co uznał za niezbędny krok dla uniknięcia w przyszłości kolejnej wojny o zasięgu globalnym. W 1923 opublikował w Wiedniu książkę Paneuropa uznawaną za jego największe dzieło i zarazem za niezwykle istotny wkład w myśl zjednoczeniową na Starym Kontynencie. W pierwszej jej części nakreślił aktualne położenie kontynentu, akcentując utratę przez Europę przodującej roli w świecie, w części drugiej zaproponował rozwiązanie na przyszłość w postaci utworzenia tytułowej Paneuropy – związku państw europejskich od Polski po Portugalię o charakterze federacyjnym (bez Rosji i Wielkiej Brytanii, które uważał za mocarstwa). Ów związek miałby występować wobec innych państw „jako jedność, lecz każde państwo w ramach federacji miałoby maksimum wolności”. Coudenhove-Kalergi przewidywał także powstanie dwóch izb parlamentarnych Paneuropy. Realizacja projektu miała przebiegać w kilku etapach: zwołanie konferencji paneuropejskiej, zawarcie umowy między państwami, utworzenie unii celnej, wreszcie powołanie Stanów Zjednoczonych Europy na wzór amerykański. Był przekonany, iż traktaty pokojowe zawarte po I wojnie światowej nie są trwałe. Konieczność integracji kontynentu wywodził z istnienia, jego zdaniem, jednego narodu europejskiego. Publikacja z 1923 została szybko przetłumaczona na inne języki i stała się znana w szerokich kręgach europejskich, głównie jednak politycznych i intelektualnych. Koncepcję integracyjną Coudenhove-Kalergi próbował zrealizować przez stworzenie ogólnoeuropejskiej organizacji mającej na celu zintegrowanie kontynentu. Przyjęła ona nazwę Unii Paneuropejskiej, a od 1924 jej narodowe oddziały powstawały w wielu krajach europejskich, np. w Austrii, Niemczech, Czechosłowacji, Francji, Wielkiej Brytanii, Polsce. W ich prace zaangażowały się znane osobistości, m.in.: kanclerz Austrii Ignaz Seipel, czechosłowacki minister spraw zagranicznych Edward Benesz, przewodniczący Reichstagu Paul Loebe oraz Siegmund Freud, Albert Einstein czy Thomas Mann. Do wybuchu II wojny światowej odbyły się cztery kongresy Unii (1926 i 1935 w Wiedniu, 1930 w Berlinie i 1932 w Bazylei). Był to organizacyjny sukces ich pomysłodawcy. Jego porażką okazał się natomiast brak realizacji idei z 1923, mimo zainicjowanej nad nią dyskusji w Lidze Narodów, co Coudenhove-Kalergi zawdzięczał zainteresowaniu
Paneuropą francuskiego ministra spraw zagranicznych Aristide’a Brianda. Światowy kryzys ekonomiczny zapoczątkowany jesienią 1929 skierował zainteresowanie Europejczyków na zupełnie inne tory, a rosnące w siłę nacjonalizmy spowodowały, iż pomysły austriackiego hrabiego odłożono do lamusa. Oprócz wymienionej książki Coudenhove-Kalergi był również autorem wielu innych pozycji odnoszących się do problematyki zjednoczenia kontynentu, m.in.: Kommen die Vereinigten Staaten von Europa? (1938), Die Europäische Nation (1953), Eine Idee erobert Europa (1958), Die Wiedervereinigung Europas (1963), Weltmacht Europa (1971). Po zajęciu Austrii przez III Rzeszę wyemigrował, lata 1938–1940 spędził w Bernie, a od 1940 przebywał w Nowym Jorku, gdzie na miejscowym uniwersytecie prowadził wykłady oraz seminarium poświęcone organizacji federalnej Europy po zakończeniu wojny. W 1946 wrócił do Szwajcarii. Założył tam Europejską Unię Parlamentarną, której pierwszy zjazd odbył się w Gstaad rok później, i został jej sekretarzem generalnym. W latach 1952–1965 był honorowym przewodniczącym Ruchu Europejskiego, co było niewątpliwym uznaniem jego ważnej roli w integrowaniu kontynentu. W 1954 próbował odbudować, bezskutecznie, dawną Unię Paneuropejską. Wówczas nie był jednak jedynym pomysłodawcą idei zjednoczeniowej, a przedstawione przez niego w 1923 pomysły zaczynały funkcjonować jako elementy wielu innych koncepcji. Integracja europejska nabrała rozmachu w latach 50. XX w., ale Coudenhove-Kalergi nie odgrywał już wówczas czołowej roli. W latach 60. fascynowała go postać i ideologia przedstawiona przez francuskiego przywódcę gen. Charles’a de Gaulle’a. W jego polityce zbliżenia z RFN (czego wyrazem był m.in. traktat elizejski z 1963) widział zalążek przyszłej unii obu państw i zarazem początek europejskiej federacji. W ostatnich latach życia miał coraz mniejsze grono zwolenników.

Literatura: J. Chodorowski, Richard Coudenhove-Kalergi i jego doktryna zjednoczenia Europy, „Przegląd Zachodni” 1984, nr 1; R. Coudenhove-Kalergi, Paneuropa, Racibórz 2005; J. Łukaszewski, Cel: Europa. Dziewięć esejów o budowniczych jedności europejskiej, Warszawa 2002; A. Ziegerhofer-Prettenthaler, Botschafter Europas. Richard Nicolaus Coudenhove-Kalergi und die Paneuropa-Bewegung in den zwanziger und dreißiger Jahren, Wien–Köln–Weimar 2004.

Krzysztof Koźbiał