Dane oryginału

C.C.W. Taylor

Socrates: A Very Short Introduction, Second Edition

© C.C.W. Taylor 2019

Socrates. A Very Short Introduction, Second Edition, was originally published in English in 2019. This translation is published by arrangement with Oxford University Press. Wydawnictwo Naukowe PWN SA is solely responsible for this translation from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any errors, omissions or inaccuracies or ambiguities in such translation or for any losses caused by reliance thereon.

Tytuł Socrates. A Very Short Introduction, wydanie drugie, ukazał się w oryginale w języku angielskim w 2019 roku. Niniejsze tłumaczenie zostało opublikowane w porozumieniu z Oxford University Press. Wydawnictwo Naukowe PWN jest całkowicie odpowiedzialne za tłumaczenie dzieła, a Oxford University Press nie odpowiada za żadne błędy, pominięcia, nieścisłości i niejednoznaczności w tłumaczeniu ani za żadne szkody spowodowane zawierzeniem niniejszemu tłumaczeniu.

Projekt okładki i stron tytułowych Przemysław Spiechowski

Ilustracja na okładce igorvkv/123rf

Wydawca Sylwia Ciuła

Redaktor prowadzący Agnieszka Kowalska

Redakcja Paweł Wielopolski

Korekta Anna Kurek

Produkcja Anna Bączkowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2024

ISBN 978-83-01-23418-8

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024r. (Wydanie I)

Warszawa 2024

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288; infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Przedmowa

Sokrates (ilustracja 1) zajmuje w historii filozofii wyjątkowe miejsce. Z jednej strony jest jednym z najbardziej wpływowych filozofów, z drugiej strony należy do tych najbardziej nieuchwytnych, tych, o których wiemy najmniej. Co więcej, jego wpływ na historię filozofii jest po części związany z tą właśnie nieuchwytnością. Najpierw mamy do czynienia z oddziaływaniem rzeczywistego Sokratesa i jego indywidualności na współczesnych mu, w szczególności na Platona. Nie jest przesadą powiedzieć, że gdyby nie wpływ, jaki miało na niego życie, a przede wszystkim śmierć Sokratesa, Platon zostałby prawdopodobnie politykiem, a nie filozofem, wskutek czego cały rozwój zachodniej filozofii potoczyłby się w tak odmienny sposób, że nawet trudno nam to sobie wyobrazić.

Później z kolei obserwujemy nieprzemijające oddziaływanie postaci Sokratesa jako wzorca życia filozoficznego, pełni moralnej oraz intelektualnej uczciwości przenikającej każdy aspekt codziennego życia, osiągającej szczyt heroizmu w niezłomności, jaką okazał w obliczu odrzucenia i śmierci w niesławie. Ale postać Sokratesa jako pierwszego męczennika i świętego patrona filozofii, odtwarzana na nowo w każdej epoce, by stać się wyrazem jej filozoficznej kondycji, jest wytworem nie jego samego, ale tych, którzy o nim pisali, przede wszystkim Platona. To obraz idealnego filozofa, jaki ukazał Platon, był źródłem fascynacji oraz inspiracji od jego czasów do naszych, i kiedy próbujemy przeniknąć ten obraz w poszukiwaniu historycznego Sokratesa, okazuje się on równie nieuchwytny jak historyczny Jezus z dziewiętnastowiecznych badań nad Nowym Testamentem.

Ilustracja 1. Popiersie Sokratesa – rzymska kopia oryginału powstałego niedługo po śmierci Sokratesa

Można wskazać dwie główne przyczyny owej nieuchwytności (które jeszcze wzmacniają podobieństwo między Sokratesem a Jezusem). Po pierwsze, sam Sokrates nic nie napisał, a po drugie (oraz wskutek pierwszego), po śmierci szybko stał się bohaterem utworów, które dały początek gatunkowi literackiemu – dialogom sokratycznym (Sōkratikoi logoi). W tekstach tych różni autorzy należący do kręgu jego znajomych w twórczy sposób przedstawiali rozmowy z nim, koncentrując się na odmiennych aspektach jego osobowości i stylu prowadzenia konwersacji, zależnie od poszczególnych zainteresowań każdego z nich. Dialogi Platona i pisma sokratyczne Ksenofonta są jedynymi w pełni zachowanymi dziełami należącymi do tego gatunku, natomiast urywki innych pism sokratycznych, na przykład Ajschinesa, przetrwały jako cytaty w dziełach późniejszych autorów. Literatura ta zostanie omówiona bardziej szczegółowo w niniejszej książce.

W tym miejscu należy podkreślić, że jakkolwiek każdy z autorów – Platon, Ksenofont i inni – przedstawia swój obraz Sokratesa, zgodnie z własnymi konkretnymi celami, każdy z nich przedstawia obraz Sokratesa. Oznacza to, że byłoby poważnym przeinaczeniem myśleć o którymkolwiek z tych autorów jako twórcy niezależnej, oryginalnej postaci, na przykład idealnego filozofa czy wzorcowego obywatela, do której tylko doczepione jest imię „Sokrates”. Platon faktycznie ukazuje Sokratesa jako ideał filozofa i według mnie na różnych etapach do przedstawienia tego należy przypisywanie mu teorii filozoficznych, których ten nigdy nie głosił, o czym Platon wiedział, chociażby dlatego, że sam je stworzył już po jego śmierci. Platon uważał jednak Sokratesa za odpowiedni wzorzec idealnego filozofa ze względu na to, jakim według niego był człowiekiem i jakie prowadził życie. W znaczeniu, w którym terminy „literatura piękna” i „biografia” oznaczają rozłączne kategorie, „dialogi sokratyczne” nie należą ani do jednej, ani do drugiej z nich. W dialogach tych znajduje wyraz to, jak ich autorzy odbierali wyjątkową jednostkę i wydarzenia z jej życia – aby zrozumieć owe teksty, musimy spróbować ustalić, co wiadomo albo przynamniej co można rozsądnie przyjąć na temat rzeczywistej postaci i związanych z nią zdarzeń.

W niniejszym poprawionym wydaniu wprowadzono w stosunku do tekstu wydania pierwszego niewielkie zmiany oraz dodatki, przede wszystkim odnoszące się do kwestii biograficznych, w tym historii o „dwóch żonach” Sokratesa i materiału dotyczącego jego śmierci. Rozdział 5 „Sokrates jako ikona kultury” jest nowością. Stanowi on dodatkową ilustrację przewijającego się przez całą książkę tematu, tego, jak różne epoki i kultury tworzą nowe interpretacje Sokratesa w świetle odmiennych zainteresowań i wartości dla nich charakterystycznych, uwzględniając także najaktualniejsze przykłady pochodzące z czasów od XIX wieku do współczesności.

Podziękowania

Każdy, kto pisze o Sokratesie, musi uznać swój dług wobec ogromnej liczby prac naukowych poświęconych temu filozofowi, z których większość powstała pod koniec XX i na początku XXI wieku, a znaczna część jest znakomitej jakości. Wszyscy jesteśmy kontynuatorami długiej tradycji. Informacje na temat pewnych szczególnie ważnych współczesnych prac poświęconych Sokratesowi podane są w spisie literatury uzupełniającej na końcu książki.

Oprócz tego ogólnego długu wspomnieć trzeba, że pewne partie książki korzystają w znaczącym stopniu z konkretnych prac autorstwa innych badaczy. Pierwsza część rozdziału 2, „Autorzy inni niż Platon”, opiera się w szczególny sposób na tekstach: The Origins of the Socratic Dialogue D. Claya (w: The Socratic Movement, red. P.A. Vander Waerdt, Ithaca, NY–London 1994) i rozdziale 1 książki C.H. Kahna Plato and the Socratic Dialogue (Cambridge 1996; polskie wydanie: Platon i dialog sokratyczny, Warszawa 2018). Rozdział 4 „Sokrates i późniejsza filozofia” czerpie z prac kilku autorów: część „Filozofia starożytna” zawdzięcza wiele przede wszystkim artykułowi Socrates in Hellenistic Philosophy, którego autorem jest A.A. Long (w: „Classical Quarterly” 1988, nr. 38, s. 150–171), a także tekstom G. Striker, J.G. DeFilippo i P.T. Mitsisa, J. Annas i V.T. McKirahan zawartym w The Socratic Movement Vander Waerdta (w książce można znaleźć szczegółowe informacje na temat wymienionych artykułów). „Filozofia średniowieczna i nowożytna” opiera się częściowo na The Legacy of Socrates P.J. Fitzpatricka (w: Socratic Questions, red. B.S. Gower, M.C. Stokes, London–New York 1992).

Skróty

DL – Diogenes Laertios

Pl. – Platon

Apol. – Obrona Sokratesa

Charm. – Charmides

Crit. – Kriton

Eutyph. – Eutyfron

Euthyd. – Eutydem

Gorg. – Gorgiasz

Hipp. Ma. – Hippiasz większy

Lach. – Laches

Men. – Menon

Ph. – Fedon

Prot. – Protagoras

Rep. – Państwo

Tht. – Teajtet

Symp. – Uczta

Xen. – Ksenofont

Apol. – Obrona Sokratesa

Oec. – O gospodarstwie

Mem. – Wspomnienia o Sokratesie

Symp. – Uczta

ROZDZIAŁ 1
Życie

Na podstawie zapisów dotyczących procesu można ze stanowczością ustalić, że śmierć Sokratesa miała miejsce wczesną wiosną roku 399 p.n.e. (ateński rok urzędowy 400/399 p.n.e.), nie wiadomo jednak, kiedy dokładnie filozof się urodził. Apollodoros, kronikarz z II wieku p.n.e., cytowany przez biografa z III wieku p.n.e. Diogenesa Laertiosa (2.44), określa datę urodzin Sokratesa z rzadko spotykaną dokładnością (podając nawet dzień) na początek maja 468 p.n.e. (pod koniec ateńskiego roku urzędowego 469/468 p.n.e.), lecz u Platona Sokrates dwukrotnie (Apol. 17d, Crit. 52e) mówi o sobie jako mającym siedemdziesiąt lat w czasie procesu. Zatem albo możemy wielkodusznie uznać, że Sokrates, mając sześćdziesiąt dziewięć lat, zaokrągla swój wiek, albo – jak przyjmuje większość uczonych – data podana przez Apollodorosa (którą prawdopodobnie uzyskał, licząc siedemdziesiąt lat wstecz od roku 400/399 p.n.e. włącznie) jest zawyżona o rok lub dwa lata. W oficjalnym akcie oskarżenia – cytowanym przez Diogenesa Laertiosa (2.40) – podano imię ojca Sokratesa, Sofroniskosa, i jego dem (czy dystrykt), Alopeke (na południowych przedmieściach Aten). W Teajtecie Platona (149a) Sokrates mówi, że jego matka miała na imię Fajnarete i była dziarską akuszerką. Niewątpliwie mogło tak być, jednak jej imię (oznaczające dosłownie „ujawniająca cnotę”) i profesja tak bardzo pasują do przyjętej przez Sokratesa misji działania jako akuszer myśli innych (Tht. 149–151), że równie dobrze mogły stanowić elementy fikcji literackiej. Ojciec filozofa, Sofroniskos był podobno kamieniarzem i według pewnej tradycji sam Sokrates również trudnił się przez jakiś czas tym fachem.

Sokrates służył w ciężkozbrojnej piechocie, której członkowie musieli sami zaopatrywać się w broń i zbroję, co wskazuje, że musiał, przynajmniej z początku, żyć w całkiem dostatnich warunkach. Platon i inni autorzy podkreślają jednak jego ubóstwo w późniejszym okresie życia, którego przyczyną miało być poświęcanie przez niego całego swojego czasu filozoficznym dyskusjom. Te same źródła kładą nacisk na to, że w przeciwieństwie do sofistów nigdy nie pobierał zapłaty za swoją filozoficzną działalność i prawdopodobnie był w znacznym stopniu zależny od wsparcia zamożniejszych przyjaciół. Ożenił się dosyć późno; kiedy zmarł w wieku około siedemdziesięciu lat, jego najstarszy syn był dorastającym chłopcem, a poza nim miał jeszcze dwóch młodszych, w tym jednego w wieku niemowlęcym. Jego żoną (która musiała być co najmniej trzydzieści lat młodsza) była Ksantypa.

Wybuchowy charakter Ksantypy (poświadczony przez Ksenofonta i innych, ale nie przez Platona) stał się legendarny; opowieści o tym, jak znieważała Sokratesa, i o spokoju ducha, z jakim on to znosił, były tematem komicznym wykorzystywanym wielokrotnie od starożytności do czasów współczesnych. Tak Pani spod Bath Chaucera opisuje w Prologu do swojej opowieści (10202–10506), jak Sokrates siedział niewzruszony, kiedy mu Ksantypa „skończywszy rozmowę, wiadro odchodów wylała na głowę”, zauważając tylko spokojnie: „Tak się to już składa, że nim sztorm minie, deszcz ulewny pada” (zob. ilustracja 2. Historia ta po raz pierwszy pojawia się u Seneki, w I wieku n.e.). Jednym z elementów tej tradycji komicznej jest opowieść, że Sokrates miał jeszcze inną żonę, albo może konkubinę, w czasie związku z Ksantypą; historie o tym, jak dwie kobiety przeszły od kłócenia się ze sobą do wspólnych napaści na Sokratesa dostarczały bogatego materiału. Niektóre źródła starożytne przypisują zapoczątkowanie tej historii Arystotelesowi, ale rzekome oryginalne źródło nie zachowało się, a historyczne podstawy, jeśli w ogóle można je tak nazwać, są niejasne.

Ilustracja 2. Komiczne przedstawienie Sokratesa z jego „dwiema żonami” autorstwa siedemnastowiecznego niderlandzkiego malarza Caesara Boëtiusa van Everdingen (1616–1678) (przypisywane także Reyerowi van Blommendael [1628–1675]). Na kamieniu, o który opiera się Sokrates, wyryta jest znajdująca się na świątyni Apolla w Delfach inskrypcja „Poznaj samego siebie”, traktowana w starożytności jako sokratyczne hasło. Chłopiec z psem to Alkibiades, którego imię (nie do odczytania na tej reprodukcji) zapisane jest na obroży psa

Może najprostszą hipotezą wyjaśniającą historię o „dwóch żonach” jest ta, że Sokrates był żonaty przed swoim małżeństwem z Ksantypą, i stąd wzięła się ta opowieść. Diogenes Laertios (2.26) twierdzi, że druga żona miała na imię Myrto, a jej przodkiem był słynny mąż stanu i generał Arystydes zwany „Sprawiedliwym” (zm. ok. 468 roku p.n.e.). Według różnych źródeł miała być jego córką, wnuczką lub prawnuczką. Wydaje się, że jej rodzina miała jakieś powiązania z rodziną Sokratesa.

Na początku Lachesa Platona Lizymach, syn Arystydesa, mówi (180e–181a), że on i ojciec Sokratesa byli przyjaciółmi i towarzyszami aż do śmierci tego drugiego, i że cieszy się, iż teraz, kiedy spotkał Sokratesa, te bliskie więzy zostaną odnowione (dosłownie „twoje domowe kłopoty zaczną nas bliżej obchodzić, a ciebie nasze”). Możliwe, że zacytowane słowa są aluzją do związku Sokratesa i Myrto, która nie zostaje nigdy wymieniona z imienia w dziełach Platona. Diogenes wspomina także w tym samym miejscu, że według Arystotelesa (który pisze o tym w zaginionym dziele O szlachetnym urodzeniu) Ksantypa była pierwszą żoną Sokratesa i matką jego najstarszego syna, Lamproklesa, a Myrto drugą żoną i matką dwóch młodszych synów. Diogenes dodaje, że według pewnych (niewymienionych z nazwy) źródeł Myrto była jego pierwszą żoną, a Ksantypa drugą, podczas gdy jeszcze inne piszą o bigamii. Fedon zdecydowanie opowiada się za wersją, zgodnie z którą Ksantypa była drugą żoną, jeśli w ogóle były dwie; towarzyszy ona Sokratesowi w jego ostatnią noc i jest wyraźnie przedstawiona, chociaż nie jest to powiedziane wprost, jako matka najmłodszego dziecka (60a), podczas gdy o Myrto brak wzmianki. Pewne jest to, że Ksantypa była żoną Sokratesa w chwili jego śmierci; reszta to starożytne domysły i plotki.

Praktycznie nic nie wiadomo o pierwszej połowie życia Sokratesa. Według pewnego przekazu miał być uczniem Ateńczyka Archelaosa, który z kolei był uczniem Anaksagorasa. Zainteresowania Archelaosa obejmowały filozofię przyrody i etykę – według Diogenesa Laertiosa „uczył, że dwie są przyczyny powstawania: ciepło i zimno; że istoty żywe powstały z mułu. Twierdził też, że nic nie jest ani godziwe, ani niegodziwe z natury, ale tylko z ustanowienia” (2.16). Opowieść o wczesnym zainteresowaniu Sokratesa zagadnieniami przyrodniczymi, którą Platon włożył w jego usta w Fedonie (96a i nast.), może odzwierciedlać ten etap jego rozwoju intelektualnego. Jeśli rzeczywiście tak było, to szybko przeniósł swoje zainteresowanie na inne dziedziny, a ewentualny wpływ Archelaosa na jego etykę mógł być jedynie negatywny.

Sokrates zaczyna pojawiać się na scenie historii dopiero wraz z wybuchem wojny peloponeskiej w 432 roku p.n.e., kiedy miał już ponad trzydzieści pięć lat. Platon kilkakrotnie wspomina, że Sokrates służył w wojsku podczas oblężenia Potidai na północnym wybrzeżu Morza Egejskiego w początkowych latach wojny (por. Apol. 28e, Charm. 153a, Symp. 219e i nast.). W ostatnim ze wspomnianych fragmentów każe Alkibiadesowi rozwodzić się nad jego męstwem w walce i wyjątkową wytrzymałością na surowe zimowe warunki, mimo których chodził ubrany w swoje zwykłe (czyli cienkie) ubranie i boso. Ten ostatni szczegół jest ciekawy z uwagi na to, że łączy Platońskie przedstawienie z jedynym bezdyskusyjnie niezależnym od Platona świadectwem na temat Sokratesa oraz jego działalności, jakie posiadamy – jego przedstawieniem w komedii z V wieku p.n.e.