Dane oryginału

Kenneth M. Heilman, Brain Laterality. Up, Right, and Forward Copyright © 2022 by Kenneth M. Heilman M.D. All Rights Reserved. Authorised translation from the English language edition published by Routledge, a member of the Taylor & Francis Group LLC

Projekt okładki i stron tytułowych Przemysław Spiechowski

Wydawcy Agnieszka Karaś-Telesińska, Aleksandra Małek

Redaktor Anna Gardyniak

Redaktor prowadzący Agata Kołacz

Produkcja Zuzanna Lebuda

Fotoedycja Barbara Chmielarska-Łoś

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Recenzja i konsultacja merytoryczna przekładu dr hab. Piotr Wolski, prof. UJ

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2024

ISBN: 978-83-01-23608-3

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024 r. (Wydanie I)

Warszawa 2024

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. G. Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Lateralizacja mózgu odpowiada na jedno z najważniejszych pytań, które zadajemy sobie każdego dnia: gdzie? Książka zapewnia tematyczne, kompleksowe omówienie mechanizmów mózgowych, które mają wpływ na to, czy kierujemy się w lewo, czy w prawo, po której stronie stoimy i której ręki używamy.

Obejmując szeroki zakres tematów, w tym ręczność, apraksję i kontrolę motoryczną, wraz z teoriami emocji, kreatywności i genetyką, książka przedstawia ogromną liczbę badań z wielu dziedzin w zwięzłej i zajmującej lekturze.

Zawierająca anegdoty z własnej wybitnej kariery badawczej i klinicznej autora, książka ta jest obowiązkową lekturą dla studentów psychologii, neuropsychologów, neurologów i wszystkich zainteresowanych znaczeniem mózgu dla ręczności, poruszania się w odpowiednim kierunku, intencjonalności, działania i postawy.

WPROWADZENIE

W ciągu naszego życia często jesteśmy zmuszeni odpowiadać sobie na trzy ważne pytania: gdzie, kiedy i jak? Ta książka omawia niektóre z mózgowych mechanizmów, które pomagają nam zdecydować „gdzie”.

W Biblii hebrajskiej (Starym Testamencie – przyp. tłum[1]) można znaleźć wiele odniesień do lewej i prawej strony. Na przykład w Księdze Wyjścia 15:6 czytamy: „Uwielbiona jest potęga prawicy Twej, Panie, Prawica Twa, o Panie, starła nieprzyjaciół”. Psalm 16:11 mówi: „Ukażesz mi ścieżkę życia, pełnię radości u Ciebie, rozkosze na wieki po Twojej prawicy”. Psalm 48:11 mówi: „Jak imię Twe, Boże, tak i chwała Twoja sięga po krańce ziemi. Prawica Twoja pełna jest sprawiedliwości”.

To zorientowanie na prawą stronę jest również obecne w chrześcijaństwie. Nowy Testament zawiera wiele fragmentów, które również wspominają o znaczeniu prawej ręki i bycia po prawej stronie. Na przykład list do Hebrajczyków 12:2: „Patrzmy na Jezusa, który nam w wierze przewodzi i ją wydoskonala. On to zamiast radości, którą Mu obiecywano, przecierpiał krzyż, nie bacząc na [jego] hańbę, i zasiadł po prawicy tronu Boga”.

Istnieje wiele innych zapisów, zarówno w Biblii hebrajskiej, jak i w Nowym Testamencie, które wspominają o prawej ręce i prawej stronie. W przeciwieństwie do tego, niewiele mówi się o lewej ręce lub lewej stronie.

Jedna z najbardziej interesujących i zagadkowych biblijnych historii o ręczności i stronności znajduje się w Księdze Rodzaju 48: „Kiedy Józefowi powiedziano: »Twój ojciec jest chory«, wziął swoich dwóch synów Manassesa i Efraima, aby zobaczyli się z Jakubem. Kiedy Jakub usłyszał: »Twój syn Józef przyszedł do ciebie«, zebrał siły i usiadł na łóżku. Jakub powiedział do Józefa: »Bóg Wszechmogący ukazał mi się w ziemi Kanaan i tam pobłogosławił mnie i powiedział do mnie: ‘Ja uczynię cię płodnym i dam ci tak liczne potomstwo, że rozrośniesz się w wielki naród. Daję też ten oto kraj przyszłemu potomstwu twemu na własność na zawsze’«”. (Rdz 48:1−4).

(…) „Spostrzegłszy synów Józefa, zapytał: »Kim są ci?«. Józef odpowiedział: »To są właśnie moi synowie, których Bóg dał mi tutaj«. Wtedy rzekł: »Przybliż ich do mnie, a pobłogosławię ich«. Oczy bowiem Jakuba zwanego Izraelem stały się tak słabe wskutek starości, że niedowidział. Gdy więc przybliżył ich do Jakuba, on ucałował ich i uścisnął, a potem rzekł do Józefa: »Nie sądziłem, że jeszcze będę twoją twarz oglądał, a oto Bóg pozwolił mi ujrzeć nawet twe potomstwo!«” (Rdz 48:8−11).

„Wtedy Józef odsunął swych synów od kolan ojca i pokłonił mu się twarzą do ziemi. Postawił obu swoich synów obok siebie, Efraima po swojej prawej stronie w kierunku lewej ręki Jakuba, a Manassesa po swojej lewej stronie w kierunku prawej ręki Jakuba i podszedł z nimi bliżej do ojca. Jednak Jakub wyciągnął prawą rękę i położył ją na głowie Efraima, chociaż ten był młodszy, i krzyżując ręce, położył lewą rękę na głowie Manassesa, chociaż Manasses był pierworodnym” (Rdz 48:12–14).

„Pobłogosławił Józefa, mówiąc: »Bóg, któremu wiernie służyli przodkowie moi, Abraham i Izaak, Bóg, który troszczył się o mnie przez całe me życie aż do dnia dzisiejszego, Anioł, który mnie bronił od wszelkiego złego, niechaj błogosławi tym oto chłopcom. Niechaj moje imię i imię przodków moich, Abrahama i Izaaka, w nich przetrwa; niechaj szeroko rozmnożą się na ziemi«(…)” (Rdz 48:15–16).

„Kiedy Józef zobaczył, że jego ojciec kładzie prawą rękę na głowie Efraima, był niezadowolony; więc chwycił rękę ojca, aby przesunąć ją z głowy Efraima na głowę Manassesa. Józef powiedział mu: »Nie tak, mój ojcze, gdyż ten jest pierworodny; połóż twą prawicę na głowie tego« (Rdz 48:17–18). Ale jego ojciec odmówił i powiedział: »Wiem, synu mój, wiem. I z niego też powstanie szczep, który również będzie liczny. Jednak brat jego młodszy będzie większy od niego, gdyż potomstwo jego obejmie wiele szczepów«” (Rdz 48:19).

Nie znam przyczyny tej biblijnej i religijnej metaforycznej dychotomii prawo–lewo. Termin „prawy” nie tylko oznacza po stronie przeciwnej do serca, ale także odnosi się do wielu pozytywnych cech, takich jak poprawny, dobry, właściwy, odpowiedni, uczciwy i prawdziwy. W przeciwieństwie do tego naukowym terminem określającym bycie po lewej stronie lub bycie leworęcznym jest „sinistralny”. Słowo sinister (po łacinie „lewy” – przyp. tłum.) oznacza niekorzystny, pechowy, oszukańczy, a nawet zły. Chociaż wiele osób wierzy, że Biblia jest słowem Boga, to jednak zostało ono przepisane lub napisane przez ludzi, a w tej książce zbadamy niektóre możliwe przyczyny tej prawostronnej tendencyjności.

Niedawno mój rabin opowiadał o wspomnianym wcześniej fragmencie Księgi Rodzaju. Kiedy wróciłem do domu i próbowałem uważnie przeczytać ten fragment, pomyślałem, że dostałem zaburzenia orientacji prawo–lewo, które może być spowodowane uszkodzeniem lewego płata ciemieniowego. Zdałem sobie potem sprawę, że piszę tę książkę, aby pomóc innym w zrozumieniu tej prawostronnej stronniczości, jaką można znaleźć w Biblii i wielu innych pismach, a także kulturach innych niż judeochrześcijańska. Na przykład w niektórych kulturach Pierwszych Narodów północnoamerykańskich prawa ręka reprezentuje wzniosłość, odwagę i wolność. Lewa ręka reprezentuje zniszczenie i śmierć.

Oprócz dychotomii lewo–prawo, opisującej kierunek naszego działania i uwagi w poziomie, jego kierunek opisuje też w pionie dychotomia góra–dół oraz, promieniowo, dychotomia przód–tył. W kolejnych rozdziałach omówione zostaną mechanizmy mózgowe, które mogą odpowiadać za to ukierunkowanie.

Rozdział 1

LEWA I PRAWA

Odróżnianie lewej od prawej

Jedną z najczęściej podejmowanych przez nas w życiu decyzji jest wybór: lewa czy prawa? Podejmujemy ją, gdy używamy rąk i dłoni. A także kiedy szukamy czegoś albo gdzieś idziemy lub jedziemy. Wszyscy ludzie i wszystkie zwierzęta wchodzą w interakcję zarówno z innymi obiektami w przestrzeni, jak i z własnym ciałem i ciałami innych osób. Pierwszym krokiem, który jest niezbędny przy każdej interakcji, jest przeniesienie zasobów uwagi na obiekt poprzez ukierunkowanie uwagi przestrzennej, a następnie jego spostrzeżenie i zrozumienie jego znaczenia. Kiedy jest to potrzebne lub pożądane, możemy następnie wykonać działanie na tym przedmiocie lub z jego użyciem.

Kierowanie uwagi i ruchy w przestrzeni mogą odbywać się tylko w trzech kierunkach w odniesieniu do ciała: bocznym-poziomym (prawo versus lewo), pionowym (góra versus dół) i promieniowym (przód versus tył). W tym rozdziale skupiamy się na kierunkach lateralnych, prawym i lewym. Orientacja boczna prawo–lewo może być zarówno egocentryczna (względem ciała i głowy), jak i allocentryczna (względem obiektu). Na przykład litera „C” może pojawić się na początku lub na końcu zdania. Jeśli środek książki znajduje się bezpośrednio przed czytelnikiem, a litera C znajduje się na początku pierwszego zdania w tej książce, będzie ona egocentrycznie (względem ciała i głowy) po lewej stronie. Jednak niezależnie od lokalizacji w zdaniu, otwarcie w literze C jest po prawej stronie – allocentrycznie (względem obiektu). Wiele z działań w przestrzeni i czynności poznawczych wykonywanych przez zwierzęta i ludzi jest prawostronnych lub lewostronnych, a wybór działań prawostronnych lub lewostronnych jest determinowany przez sieci neuronalne w naszym mózgu. Jak zostanie to omówione, inne części mózgu są istotne dla kierowania uwagą allocentryczną („zorientowaną na obiekt”) niż egocentryczną („zorientowaną na ciało”).

Kiedy pewnego razu jadłem homara, po tym, jak skończyłem jeść ogon, spojrzałem na szczypce. Przygotowywałem się do zmiażdżenia skorupy i wyjedzenia ze środka mięsa, które jest słodsze niż w ogonie; zauważyłem wtedy, że szczypce różnią się wielkością i kształtem.

Większe z dwóch szczypiec nazywane są szczypcami miażdżącymi, a mniejsze pincetą. Większe szczypce znajdowały się po prawej stronie homara.

Zastanawiałem się, czy większość homarów ma szczypce miażdżące po prawej stronie. Sprawdziłem to i dowiedziałem się, że 50% z nich ma szczypce miażdżące po prawej stronie, a 50% po lewej. Chociaż homary są odmienne od ludzi, którzy charakteryzują się silną asymetrią rąk, homary, podobnie jak prawie wszystkie zwierzęta, wykazują asymetrię ciała i/lub działania. Dlaczego taka asymetria występuje u nas i innych zwierząt?

Co zrobi zwierzę, jeśli zbudujesz symetryczną ścianę z dwoma otworami o tym samym rozmiarze i kształcie, z których jeden znajdzie się po lewej, a drugi po prawej stronie, i podczas gdy będzie cię ono obserwować, włożysz jedzenie do jednego z tych otworów? Nawet jeśli jedzenie nie będzie widoczne z zewnątrz, prawie żadne głodne zwierzę nie będzie miało problemu z udaniem się do odpowiedniego otworu, znalezieniem pożywienia, a następnie jego pożarciem. Ponieważ ściana i otwory są symetryczne, skąd zwierzę może wiedzieć, czy znajduje się ono w otworze po prawej czy po lewej stronie?

Nie wiem jak homary, ale prawie wszystkie ssaki potrafią znaleźć właściwy otwór, ponieważ wszystkie zwierzęta, w tym ludzie, wykazują asymetrię. Własna asymetria może pomagać człowiekowi i zwierzęciu lokalizować prawą i lewą stronę ciała, a także lewą i prawą stronę w przestrzeni. Na przykład wiele zwierząt preferuje jedną z łap, co pozwala im odróżnić jedną stronę od drugiej. Ludziom często to właśnie ręczność pozwala prawidłowo przemieszczać się i odróżniać prawą stronę od lewej. Pamiętam, jak byłem małym chłopcem i nauczycielka zapytała mnie: „Kenny, w której ręce trzymam kredę?”. Trzymała kredę w lewej ręce. Odpowiedziałem: „Wydaje mi, że trzyma pani kredę w lewej ręce”. Ale skąd to wiedziałem? Mój brat Fred grał ze mną w piłkę i wiedział, że rzucam piłkę znacznie lepiej prawą niż lewą ręką, więc powiedział mi: „Kenny, rzucaj prawą ręką. Jesteś praworęczny”. To mi pasowało, ponieważ czułem się bardziej naturalnie, rzucając prawą ręką. Dlatego gdy nauczycielka zadała mi to pytanie, w myślach rzuciłem piłkę i użyłem prawej ręki. Dzięki temu wiedziałem, która ręka była moją prawą ręką. Ponieważ nauczycielka stała naprzeciwko mnie, wiedziałem, że trzyma kredę w lewej ręce. Kiedy innym razem w końcu odpowiedziałem poprawnie na któreś z jej pytań, powiedziała: „To prawda. Mam na myśli, że to dobra odpowiedź. Mam nadzieję, że nie zgadywałeś” (po angielsku right oznacza zarówno kierunek w prawo, jak i prawidłowy, prawdziwy, racja. Stąd gra słów w oryginale: That is right. I mean correct. I hope you were not guessing − przyp. tłum.).

Czym jest ręczność?

Słownik Merriam-Webster definiuje ręczność jako „tendencję do używania jednej ręki zamiast drugiej”, a British Dictionary jako „preferencję do używania jednej ręki bardziej niż drugiej”. Tak więc na podstawie użycia lub wyboru ręki dzielimy ludzi na praworęcznych, leworęcznych i ludzi bez preferencji do używania jednej ręki częściej niż drugiej, zwanych oburęcznymi. Zgodnie ze słownikową definicją, w większości przypadków ludzie określają swoją ręczność na podstawie tego, którą rękę najczęściej wybierają do wykonywania zadań wymagających użycia jednej dłoni lub ramienia albo ręki, która wykonuje newralgiczny element czynności wymagającej użycia jednej dłoni lub ramienia.

Wyniki większości badań pokazują, że 90% ludzi jest praworęczna, a pozostali są lewo- lub oburęczni. Jednakże, jak będziemy to jeszcze omawiać, ręka, którą wybiera osoba, często zależy od rodzaju czynności, która ma zostać wykonana. Mimo że około 90% ludzi jest praworęcznych, nie wiadomo, jaki mechanizm stoi za tą asymetrią. Zgodnie z darwinowską hipotezą ewolucyjną, przeżywania najlepiej dostosowanych osobników, musiała istnieć jakaś korzyść z bycia praworęcznym, choć nie jest jasne, co to mogło być. Jedna z hipotez o charakterze spekulacyjnym odnosi się do używania włóczni i tarczy. Osoby praworęczne nosiłyby włócznię w prawej ręce, a tarczę w lewej. Z kolei osoby leworęczne nosiłyby włócznię w lewej ręce, a tarczę w prawej. Ludzkie serce prawie zawsze znajduje się po lewej stronie klatki piersiowej. Dlatego noszenie tarczy w lewej ręce byłoby bardziej skuteczne w ochronie serca, a podczas bitwy leworęczni wojownicy byliby prawdopodobnie bardziej narażeni na śmierć niż ci, którzy są praworęczni. Niestety, jest to bardzo trudne do udowodnienia, a takie wyjaśnienie ma wiele słabych punktów, ale nie znam innych wiarygodnych i potwierdzonych uzasadnień.

Istnieje wielka liczba badań próbujących pomóc nam lepiej zrozumieć mechanizmy decydujące o ręczności. Jednakże mózgowe mechanizmy odpowiedzialne za ręczność są bardzo złożone i wciąż nie w pełni poznane.

Przypisy

[1] Cytaty z Biblii na podstawie Biblii Tysiąclecia.