Uczynić z malarstwa intrument

łączności z boskością

LORENZO LOTTO

Projekt okładki: Michał Bator

Ilustracja na okładce: Elisabetta Sirani, Matka Boska z Dzieciątkiem,

National Museum of Women in the Art

Wydawca: Dąbrówka Mirońska

Redakcja językowa: Joanna Egert-Romanowska

Korekta: Olga Gorczyca-Popławska, Zofia Kozik

Dobór reprodukcji: Bożena Fabiani

Fotoedycja: Barbara Chmielarska-Łoś

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Michał Nakoneczny / 88em.eu

Copyright © for the text by Bożena Fabiani, Warszawa 2015

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2015

Żródła zdjęć: Agencja ADAGP: 62, Agencja AISA/BEW: 66, Agencja AKG IMAGES/BEW: 11, 48, 104, 115, Agencja Art Media/HERITAGEIMAGES/BEW: 15, 36, 84, Agencja Art Resource/Scala Florencja: 7, Agencja BEW: 30, Agencja Bridgeman Images/Photopower: 29, 37, 50, 63, 71, Agencja Cameraphoto/AKG Images/BEW: 42, Agencja Erich Lessing/AKG IMAGES/BEW: 49, 38, 64, 65, 76, 79, 124, 128, Agencja FINE ART IMAGES/BEW: 38, Agencja Fine Art Images/HERITAGEIMAGES/BEW: 28, 47, 117, Agencja GRANGER COLLECTION/BEW: 23, 103, 113, Agencja Shutterstock: piotrwzk 109, Renata Sedmakova 102, 125, vvoe 21, Sergio Anelli/UNIVERSAL IMAGES GROUP/BEW: 2, 118, Jean-Gilles Berizzi/RMN-Grand Palais/BEW: 31, Bożena Fabiani: 73, André Held/AKG IMAGES/BEW: 20, 95, Andrea Jemolo/AKG IMAGES/BEW: 20, Sergo Kuruliszwili/Archiwum PWN: 4, 43, Joseph Martin/AKG IMAGES/BEW: 85, G. Nimatallah/Bridgeman Images/Photopower: 91, Andrzej Pieńkos/Archiwum PWN: 111, V. PIROZZI/DeAgostini/Diomedia: 112, Teresa Żółtowska-Huszcza/Archiwum PWN: 110, 77, 78, 81, 83, 86, 87, 88, 89, 90, 92, 94, 96, 97, 101, 106, 107, 114, 121, 122, 126, 127, Kolekcja Dagli Orti/Scala Florencja: 46, Muzeum Narodowe Kraków: 99, Muzeum Siegera Ködera, Ellwangen: 59, wikimedia commons: 1, 3, 5, 5, 13, 14, 16, 18, 19, 22, 25, 30, 32, 33, 35, 39, 40, 45, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 60, 61, 67, 69, 72, 74, 75, Wydział Strat Wojennych/Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego: 108, Archiwum PWN: 8, 9, 10, 12, 17, 24, 26, 27, 41, 44, 68, 70, 80, 82, 93, 98, 100, 105, 119, 120

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-18656-2

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydawca niniejszej publikacji dołożył wszelkich starań, aby jej treść była zgodna z rzeczywistością, nie może jednak wziąć żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikłe z wykorzystania zawartych w niej materiałów i informacji.

SPIS TREŚCI

Od Autorki

Część pierwsza – TAJEMNICA WCIELENIA

Gawęda przed gawędami

Gawęda 1 – Zwiastowanie

Gawęda 2 – Nawiedzenia

Gawęda 3 – Boże Narodzenie

Gawęda 4 – Pokłon pasterzy

Gawęda 5 – Pokłon Trzech Mędrców

Gawęda 6 – Ucieczka do Egiptu

Gawęda 7 – Rzeź Niewiniątek

Gawęda 8 – Dzieciństwo Jezusa

Część druga – O JANIE CHRZCICIELU

Gawęda 1 – Zwiastowanie Zachariaszowi i Nawiedzenie Elżbiety

Gawęda 2 – Narodziny Jana Chrzciciela, Nadanie imienia i Mały Jan z Jezusem

Gawęda 3 – Chrzest Chrystusa i śmierć Jana Chrzciciela

Część trzecia – DZIAŁALNOŚĆ I CUDA JEZUSA, 1

Gawęda 1 – Powołanie apostołów

Gawęda 2 – Cud w Kanie Galilejskiej

Gawęda 3 – Uzdrowienie paralityka

Gawęda 4 – Wskrzeszenie córki Jaira i Uzdrowienie kobiety z krwotokiem

Gawęda 5 – Cudowne rozmnożenie chleba

Gawęda 6 – Jezus chodzi po jeziorze i Uciszenie burzy

Gawęda 7 – Chrystus i jawnogrzesznica

Część czwarta – DZIAŁALNOŚĆ I CUDA JEZUSA, 2

Gawęda 1 – Chrystus i Samarytanka

Gawęda 2 – Namaszczenie olejkiem

Gawęda 3 – Uzdrowienie niewidomego

Gawęda 4 – Chrystus w domu Marii i Marty

Gawęda 5 – Wskrzeszenie Łazarza

Część piąta – TAJEMNICA ODKUPIENIA, 1

Gawęda 1 – Zdrada Judasza

Gawęda 2 – Ostatnia Wieczerza

Gawęda 3 – Modlitwa w Ogrójcu

Gawęda 4 – Pojmanie Jezusa

Gawęda 5 – Jezus przed Piłatem

Gawęda 6 – Zaparcie się Piotra

Część szósta – TAJEMNICA ODKUPIENIA, 2

Gawęda 1 – W stronę krzyża

Gawęda 2 – Ukrzyżowanie

Gawęda 3 – Zdjęcie z krzyża

Gawęda 4 – Opłakiwanie

Gawęda 5 – Złożenie do grobu

Część siódma – TAJEMNICA ODKUPIENIA, 3

Gawęda 1 – Zmartwychwstanie

Gawęda 2 – Niewiasty u grobu

Gawęda 3 – Noli me tangere!

Gawęda 4 – Wieczerza w Emaus

Gawęda 5 – Niewierny Tomasz

Ilustracje

Przypisy

Okładka

Strona tytułowa

Dedykacja

Strona redakcyjna

Spis treści

Część pierwsza – TAJEMNICA WCIELENIA

Gawęda 3 – Boże Narodzenie

CZĘŚĆ PIERWSZA

Tajemnica Wcielenia

GAWĘDA 3

Boże Narodzenie

Roger van der Weyden

W berlińskich zbiorach Staatliche Museen znajduje się nastawa ołtarzowa zwana Tryptykiem Bladelina [il. 16]. Pochodzi z lat 1445–1448, a namalował ją Roger van der Weyden na zlecenie Pierre’a Bladelina, ministra finansów, używając dzisiejszego języka, na dworze księcia Burgundii, i osobistego doradcy księcia Filipa Dobrego. Pierre Bladelin, z pochodzenia mieszczanin, urodzony w Bruges w 1408 roku, wyjątkowo zdolny dyplomata i finansista, był najbogatszym człowiekiem w całej Burgundii, ufundował nie – jak to robili inni wielmoże – jakiś szpital dla biedaków, ołtarz czy kaplicę, on ufundował, a raczej wzniósł, całe miasto! Middelburg niedaleko Brugii. Trzeba też przyznać, że książę polityce finansowej Bladelina zawdzięczał możliwości otaczania się tylu wspaniałymi artystami i owocny mecenat. Dla dworu burgundzkiego właśnie pracował wtedy między innymi Roger van der Weyden.

Środkową część Tryptyku Bladelina zajmuje scena Bożego Narodzenia, w której obok Najświętszej Marii Panny i Józefa adoruje Dzieciątko, a któżby, jak nie zleceniodawca! I to nic a nic nie mniejszy od Świętych Rodziców, co było nie do pomyślenia jeszcze pół wieku temu. Toż nawet papież na wielkiej mozaice w rzymskiej bazylice Świętego Pawła za Murami klęczy u stóp Boga malutki niczym żuczek jakiś, trzeba się dobrze przyjrzeć, żeby go dostrzec, a tu zwykły mieszczanin dorównuje wzrostem świętemu Józefowi. W czarnym kabacie na wiewiórczym futrze, w czarnych rajtuzach i czarnych ciżmach ze spiczastymi nosami, z odkrytą głową i fryzurą „na garnuszek”, klęczy nasz dygnitarz, szczupły, niewysoki, o wychudzonym obliczu niczym asceta. Klęczy bardzo blisko Jezusa. Oczy ma skromnie spuszczone, ale sądzę, że nawet pozując malarzowi, nie tracił czasu, obmyślał jakowyś złoty interes. Chudzina wygląda tak marnie, że w przypadkowym spotkaniu dwóch groszy by się za niego nie dało – a to bogacz nad bogacze. Już samo to, że mógł się sportretować przy Dzieciątku, świadczy o jego trzosie, a co dopiero miasto w tle! Bo Roger van der Weyden ustawił szopę na Boże Narodzenie na przedmieściu Middelburga właśnie, miasta, które powstało wśród pól w ciągu zaledwie dwudziestu lat (1444–1464). Widzimy je porządnie obwarowane, a w nim główną uliczkę z solidnymi kamienicami dla zamożnych mieszczan i z wysokim zamkiem, na którym wątły fundator żył w przepychu iście książęcym. Omawiana tu nastawa była przeznaczona do kościoła właśnie w Middelburgu, żeby każdy poddany wiedział, kto tu pan.

A tak na marginesie: fundatorami dzieł sztuki, zleceniodawcami nabożnych obrazów byli zawsze ludzie zamożni, których motyw działania często stanowiło osiągnięcie zbawienia, bo wierzyli, że pobożna fundacja znajdzie uznanie w oczach Boga, ale czasem powodowały nimi pobudki, które z duchowością nie miały zgoła nic wspólnego, na przykład pragnienie sławy, pycha, pokazanie światu swego bogactwa. Ale to dzięki tym ludziom powstawały dzieła wybitne i malarze mieli co do garnka włożyć. Tak sobie myślę, czy to nie pycha bogaczy zrodziła słowo „butny”? – bo to był ten, który zawsze w butach chodził, w odróżnieniu od biedaka. Ale wracajmy do bogacza w modnych ciżmach na obrazie Weydena.

Miasto wzniesione przez fundatora obrazu takie solidne, a szopa na pierwszym planie wygląda raczej mizernie. Sklecona z najrozmaitszych elementów przeszłości, więc z jednej kolumny, z ruin jakiejś romańskiej budowli, z drewnianym zadaszeniem i pozbawiona ścianki frontowej, nie zapewnia Świętej Rodzinie właściwie żadnej osłony i bezpieczeństwa. Madonna w bladoniebieskiej sukience adoruje drobniutkiego Synka, którego ułożyła na skraju swego szafirowego płaszcza. Nagie Dzieciątko ma chudziutkie rączki i nóżki, bo w tamtych stronach spowijano wówczas niemowlęta tak ściśle, że uniemożliwiano im rozwój właściwych mięśni, pozbawiając dziecięcego wdzięku, a malarz – małżonek i pater familias – jak widać, tego nie przeoczył.

Po lewej stronie obrazu klęczy Józef w czerwonym płaszczu, trzyma w lewej ręce małą świeczkę, a prawą osłania płomyk. No i jeszcze ta trzecia postać, szanowny Pierre Bladelin. Ale żeby nie było tak zwyczajnie, w głębi szopy, pod samym łbem wołu, przyklękły dwa anioły, wprawdzie dorosłe, ale ukazane w innej skali, jak liliputy. Trzy inne – fruną nad dachem szopy.

Tu uwaga ogólna – cudowne narodziny Syna Bożego wymagały przedstawienia w klimacie cudowności. Żłobek, stajnia i zwierzęta zaczerpnięte z apokryfów tego zapewnić nie mogły, przeciwnie, sprowadzały całe wydarzenie na ziemię. Powiewem Królestwa Niebieskiego tchnąć mogły jedynie byty z tamtego świata – anioły, i nadzwyczajne zjawiska, jak Gwiazda Betlejemska. Dlatego chyba nie ma obrazu o tematyce Bożego Narodzenia, na którym zabrakłoby aniołów, i przeważnie też nad szopką lśni gwiazda.