Dane oryginału

Bernard Stiegler, États de choc: Bêtise et savoir au XXIe siècle

Copyright © Mille et une nuits, départament de la Librairie Arthème Fayard, 2012

Projekt okładki i stron tytułowych

Agnieszka Banucha

Wydawca

Aleksandra Żdan

Współpraca redakcyjna

Jolanta Kowalczuk

Redaktor

Jagoda Szprotka

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN:
Aneta Więckowska / konwersja.virtualo.pl

Cet ouvrage a bénéficié du soutien des Programmes d’aide à la publication de l’Institut français.

Książkę wydano dzięki dofinansowaniu Institut Français w ramach programów wsparcia wydawniczego.

Cet ouvrage, publié dans le cadre du Programme d’aide à la publication BOY-ŻELEŃSKI, a bénéficié du soutien du Service de Coopération et d’Action Culturelle de l’Ambassade de France en Pologne.

Książkę wydano dzięki dofinansowaniu Wydziału Kultury Ambasady Francji w Polsce w ramach Programu Wsparcia Wydawniczego BOY-ŻELEŃSKI.

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2017

ISBN 978-83-01-19585-4

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. I)

Warszawa 2017

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. G. Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Dedykacja

Wprowadzenie

1. Suwerenność a uległość

2. Rozum w stanie wojny z rozumem

3. Wstrząsy, terapie, farmakologia

4. Obowiązki

CZĘŚĆ PIERWSZA
FARMAKOLOGIA GŁUPOTY. WPROWADZENIE DO EPOKI POSTSTRUKTUALISTYCZNEJ

Rozdział I. Nierozum

5. "Ludzkość zalał nagły potok zdarzeń". Nierozum i regres

6. Ponowne i nieustanne przechodzenie w akt. Nierozum, nieodpowiedzialność, nikczemność

7. Rozum i odpowiedzialność Kim jest człowiek uniwersytetu?

8. Impas – zdyskredytowana wiedza, zdyskwalifikowana szkoła

9. Wiedza, pokolenia, marketing

10. "Wysokie napięcie", do którego lepiej "się nie zbliżać", Madame La Marquise

11. Konflikty międzypokoleniowe, infantylizacja rodziców i technologie

12. Wiedza a "kreatywna destrukcja"

13. Idiotyzm, bezmyślność, głupota

14. "Pokolenie zdeklasowane" zwraca się do "pokolenia lirycznego"

15. Od doktryny Szoku i przerażenia do chronicznego wstrząsu w światowej wojnie ekonomicznej

Rozdział II. Robienie i mówienie głupstw w dwudziestym pierwszym wieku

16. "Czy wiemy jednak, kim jesteśmy my sami [...]?"

17. Sprostytuowanie teorii, urzeczowienie i proletaryzacja

18. Epimeteusz i Syzyf – "najmądrzejszy i najbardziej przezorny ze śmiertelnych"

19. Derrida udaje głupka – a Deleuze niezupełnie jest Derridą

20. Powtórzenie jako indywiduacja

21. Nieokreślone i określoność – Wędrowiec i jego cień w indywiduacji psychospołecznej

22. Różnia i powtórzenie

23. Problematyzacja tego, co żywe

24. Trzy typy deindywiduacji psychicznej

Rozdział III. Różnia i powtórzenie Pomyśleć różnię jako indywiduację

25. Przyszłość indywiduacji a kwestia powtórzenia

26. Indywiduacja a regresja

27. Farmakologia powtórzenia jako farmakologia nieświadomości

28. Strefy cienia. Aufklärung po odkryciu nieświadomości

29. Arsenał farmakologiczny poza rozumem

30. Decyzje, cięcia, zniechęcenie

31. Alternatywy, wyobraźnia, inwencja

32. Maski rozumu a odpowiedzialność uniwersytetu

Rozdział IV. Poróżnienie poniewczasie

33. Milczenie, język, technologia, zaświadczanie

34. Systemiczność i obowiązki

35. Technologie odpowiedzialności i obowiązki względem technologii

36. Anamneza jako naznaczenie wsteczne

37. Inwencja a opór. Rozpuszczanie odpowiedzialności

38. Od dialektyki do poststrukturalizmu i dalej. Powtórne odczytanie

Rozdział V. Czytanie i powtórne odczytanie Hegla po poststrukturalizmie

39. Cztery powody, aby dialektykę heglowską wziąć na poważnie 

40. Hegel co do litery

41. Duch jako uzewnętrznianie

42. Powtórne odczytanie 1 Fenomenologia ducha

43. Powtórne odczytanie 2 Duch obiektywny a to, co u Hegla niepomyślane

Rozdział VI. Powtórne odczytanie Grundrisse (poza dwa nieporozumienia marksistowskie i poststrukturalistyczne)

44. Powtórne odczytanie 3 Panowanie i poddaństwo: o "dyktaturze proletariatu"

45. Powtórne odczytanie 4 Grundrisse

46. Alternatywy, reformy i rewolucje

47. Schyłek postępowości, podwójna fikcja klasy

48. Wierzytelności i wiarołomstwo, kredyty i utrata kredytu zaufania

CZĘŚĆ DRUGA
UNIWERSYTET UWARUNKOWANY

Rozdział VII. Nowe obowiązki uniwersytetu w światowej wojnie ekonomicznej

49. Formowanie i deformowanie rozumu

50. Uwaga i myśl. Wojna przeciw szkole a zadanie uniwersytetu

51. Zbawienie i farmakologia pokoleń O dekadencji

52. Retencje i uwarunkowania uniwersytetu

53. Warunek farmakologicznej możliwości i rozumowania apodyktycznego

54. Współczesna rewolucja analogowych i cyfrowych retencji powtórnych

55. Nauczyć się żyć i nauczać w uzewnętrznieniu technicznym

56. Umiejętności i deindywiduacje: los farmakologiczny

57. Prawda jako kryterium indywiduacji społecznej

58. Farmakologia idei

59. Organologia wiedzy

60. Fenomenotechniki racjonalizacji

61. Krańcowe odczarowanie, antywiedza i spokój ducha

62. Neoliberalny dżihad a farmakologia pozytywna

63. Siedem propozycji dla międzypokoleniowości

Rozdział VIII. Internacja a internauka

64. Szybkość a myśl

65. Racjonalizacja niemocy a czas farmakologii pozytywnej

66. Światowy kryzys a internacja

67. Internacja przeciw deindywiduacji

68. Internacja i internauka

69. "Kreatywna destrukcja", sprawczość i deindywiduacja. O celowości innowacji

70. Czas wiedzy a czas pokoleń

71. Pragnienia wiedzy a wyzwania władzy

72. Przekwalifikowanie towarzystw naukowych a nowy podział pracy intelektualnej

73. Autonomia a heteronomia uniwersytetu: warunek bezwarunkowości

74. Przemysłowe uwarunkowanie uniwersytetu

75. Wiedza a ekspertyza: upowszechniona proletaryzacja wprowadzona przez "elity", które same są sproletaryzowane

76. Dekonstrukcja według ars inveniendi

Rozdział IX. Internauka, intergeneracja a autonomia uniwersytetów

77. Badania współtwórcze poza wnętrzem i zewnętrzem uniwersytetu

78. Życie ducha jako nowa umowa międzypokoleniowa

79. Umieć postępować z farmakonem między pokoleniami i wiedzieć, jak to robić

80. Radosna wiedza – metadane i metajęzyki

81. Przemysły wydawnicze oczytanego społeczeństwa

82. Szkoła, nacja, internacja

83. Tak dla europejskiej szkoły w internacji. Nie dla dekadencji Europy

84. Wiedza i odrodzenie w nauczaniu współtwórczym

Posłowie. Apteka Stieglera. Technicznie, a więc farmakologicznie rzecz ujmując

Przypisy

Posłowie

Apteka Stieglera
Technicznie, a więc farmakologicznie rzecz ujmując

Pojęciem organizującym myśl Stieglera jest farmakon. Przypomnijmy znaną opowieść z historii filozofii: wynalazłszy liczby, rachunek, geometrię, a nade wszystko pismo, ich twórca Teut udał się do egipskiego króla, aby przekonać go, że należy te wynalazki rozpowszechnić wśród wszystkich Egipcjan. Próbując uzasadnić konieczność upowszechnienia pisma, Teut dowodził, że jest ono farmakonem na pamięć i że dzięki niemu Egipcjanie będą mądrzejsi. Gdyby w tej opowieści Sokratesa, przytoczonej przez Platona, a następnie zdekonstruowanej przez Derridę, w roli króla został obsadzony Bernard Stiegler, historia metafizyki wyglądałaby inaczej. Stiegler nie odrzuciłby farmakonu, lecz przyjąłby go z całym dobrodziejstwem inwentarza i starał się zrobić z niego użytek w ramach tego, co nazywa „farmakologią pozytywną” w epoce cyfrowej, w której – jak twierdzi – doświadczamy ostatniego stadium rozwoju pisma. To z pewnością najlepiej rozpoznany dotychczas aspekt myśli Stieglera, który dzięki swojej pierwszej, wydanej już ponad dwadzieścia lat temu, książce[831], będącej jednakowoż jedynie pierwszą częścią trylogii Technika i czas, dał się zapamiętać, głównie w świecie anglo-amerykańskim, jako filozof techniki.

Lektura Wstrząsów – pierwszej książki Stieglera przetłumaczonej na polski – pokazuje, że takich etykietek można by mu przykleić co najmniej kilka, co zresztą świadczyłoby najlepiej o wieloaspektowości jego dzieła i uderzającej aktualności jego filozofii. I tak Stiegler mógłby z powodzeniem uchodzić za filozofa, który chce przywrócić jednostce pragnienie i który właśnie od ponownego namysłu nad jednostką kreśli swój projekt „farmakologii pozytywnej”; mógłby też być utożsamiany z myślicielem, który kieruje swoją troskę i uwagę ku konieczności zbudowania na nowo relacji międzypokoleniowej w ucyfrowionej rzeczywistości[832]; mógłby być zapamiętany jako jeden z niewielu filozofów, którzy przyszłość Europy czynią przedmiotem koniecznej refleksji filozoficznej[833]; wreszcie można by go wziąć za znakomitego komentatora „francuskiej filozofii”[834], którą poznał w latach 1978–1983, gdy odsiadywał karę pozbawienia wolności za napady z bronią w ręku. Tę nieprawdopodobną wręcz drogę do filozofii Stiegler w wzruszający sposób opisuje w swojej ostatniej książce[835]. Jest to droga przestępcy [hors-la-loi], który zdaje w więzieniu maturę, a następnie egzaminy wstępne na studia filozoficzne w trybie korespondencyjnym, by dziewięć lat po wyjściu z aresztu obronić rozprawę doktorską napisaną pod opieką promotorską Jacques’a Derridy. Wszystkie te wątki, zasygnalizowane we Wstrząsach w mniejszym lub większym stopniu, składają się na wielopłaszczyznowy i opisany w kilku powiązanych ze sobą książkach[836] spójny projekt krytyki ekonomii politycznej na miarę XXI wieku.

Doniosłość myśli filozoficznej objawia się wówczas, gdy po zapoznaniu się z nią nie sposób już patrzeć na świat tak jak wcześniej. Filozoficzny projekt Bernarda Stieglera jest doniosły nie tylko dlatego, że pisze on rewolucyjne książki, które jednakowoż nie nawołują do przewrotu, lecz „jasno i wyraźnie”, niczym u Kartezjusza, pokazują, że inna przyszłość jest możliwa, o ile nie konieczna; że trzeba ją wymyślić na nowo. Doniosłość bierze się tu również i przede wszystkim stąd, że książki Stieglera są performatywne – ich lektura jest działaniem. Po pierwsze dlatego, że zmieniają – transindywiduują – osobę, która po nie sięga, a po drugie dlatego, że nakazują podjęcie działań.

„Ale nie zadowalajcie się lekturą. Zróbcie coś”[837] – pisał niedawno Jean-Luc Nancy w Małej preambule aktywistycznej do książki o znamiennym tytule: Co robić?. Po jej przeczytaniu wypadałoby jednak zapytać: „No dobrze, ale co właściwie mamy zrobić?”. Stieglera od innych filozofów różni to, że daje odpowiedź. Podczas gdy inni mówią: „Nie wiem”, on wskazuje pola do zagospodarowania, których inni nie zdążyli jeszcze dostrzec. „Niestety, od kilku dekad wzrost demokratycznej głupoty ma charakter gwałtowny i powszechny. Dotyczy zarówno społeczeństw, jak i władz demokratycznych. Czyżby nastąpiła zmiana genetyczna, czy Orwell miał rację, kiedy pisał Folwark zwierzęcy, czy moi znajomi i sąsiedzi podlegli karze boskiej polegającej na tym, że Bóg im rozumu odmówił? Nie wiem. Znamy tylko objawy głupoty i ich konsekwencje”[838] – pisał niedawno, bezradnie uderzając w znany ton, Marcin Król. Dzięki Stieglerowi znamy odtąd przyczyny tej głupoty. A jeżeli przeczytamy Głupotę i wiedzę w XXI wieku i zechcemy z tej lektury wyciągnąć wnioski, to zrozumiemy również, że trzeba zmienić ton, aby nadać ton zmianie.

Owa zmiana tonu – co najważniejsze – nie dotyczy wyłącznie pokolenia, które głosem wspomnianego Marcina Króla wyznało nieco wcześniej: „Byliśmy głupi”. Błędem byłoby odczytanie Wstrząsów jedynie jako krytyki neoliberalnego kapitalizmu, nawet jeśli Stiegler prowadzi ją na polach, o które owa krytyka do tej pory należycie się nie zatroszczyła, pokazując tym samym rozmiar naszego nieszczęścia. Sens tej książki objawi się bowiem dopiero wtedy, gdy dostrzeżemy w niej krytykę narzędzi konceptualnych i odruchów myśli, które są obecne w dyskursach krytycznych wobec systemowego (i systemicznego) kapitalizmu w XXI wieku.

Innymi słowy, Wstrząsy winny uruchomić nowe procesy indywiduacji u tych, którzy i które odczytają je z wysłużonymi lewicowymi okularami na nosie. Przypominając za Deleuzem, że głupota przydarza się „jako transcendentalna struktura myśli”[839], Stiegler – za Marksem i przeciw Marksowi oraz „w imię Marksa”[840] – wyraźnie pokazuje, że proletariatu nie należy utożsamiać z klasą, a proletaryzacja, której najbardziej bolesnym objawem jest panowanie głupoty na skalę planetarną, „rekrutuje się ze wszystkich klas ludności”[841]. Tak właśnie według Stieglera przedstawia się dzisiaj stopień zero polityki, która – w sojuszu z konsumpcjonizmem, pod uświadomiony albo i nieuświadomiony dyktat „rynków” i przy użyciu marketingu (również politycznego) – może tę proletaryzację bezwstydnie eksploatować i przyczyniać się do panowania głupoty lub postawić sobie za cel deproletaryzację społeczeństwa.

Rewolucyjność Stieglera polega na tym, że najpierw przeprowadza on analizę epoki, której symboliczne i wstrząsające domknięcie nastąpiło wraz z kryzysem finansowym w 2008 roku, a następnie po zdiagnozowaniu choroby zaleca terapię pourazową. Rewolucja już się dokonała, a porewolucyjny czas, w którym żyjemy, jest stanem zawieszenia. Jak powiada Stiegler za Husserlem, ów stan zawieszenia jest momentem epoché, który jednakowoż nie tworzy nowej epoki, nowego świata. Z semantycznego punktu widzenia francuska révolution to nie tylko przewrót, lecz także, a może przede wszystkim, obrót[842] – obrót, który (już) się dokonał, cykl, który (już) się zakończył, czas, w którym o poprzedniej epoce, której już tu nie ma, możemy powiedzieć, że jest epoką minioną [révolue]. Rewolucja to ponowna ewolucja [re-évolution]. Stiegler jest zatem rewolucyjny w tym sensie, że uzmysławia nam, na czym ten obrót polegał, a także, jak, gdzie i za pomocą jakich narzędzi należy działać, aby towarzysząca temu obrotowi katastrophe [gr. zamknięcie, zakończenie, rozwiązanie] nie doprowadziła do bezpośrednio rzeczywistej katastrofy.

Gdyby po książkę Stieglera zechcieli sięgnąć polscy zwolennicy bardzo szerokiego, choć w dużej mierze nieuświadomionego i zamaskowanego przez zmediatyzowany spór, porozumienia, które ideowo ukształtowało się w latach dziewięćdziesiątych wraz z nastaniem w Polsce ery wolnorynkowego kapitalizmu, oczywiste stałoby się dla nich, że to, co zaczęto wówczas określać jako „transformacja”, w istotnej mierze nie było przemianą, lecz wstrząsem. Dlaczego siła i rozmiar tego wstrząsu docierają do nas dopiero teraz? Użyteczną kategorią mogłoby tutaj być Freudowskie naznaczenie wsteczne, które Stiegler umieszcza w sercu swojego projektu krytyki ekonomii politycznej: doświadczenie wstrząsu zapisuje się w pamięci, lecz uaktywnia się dopiero po jakimś czasie pod wpływem pracy pamięci i na skutek innych doświadczeń, które nadają wstrząsowi nowy sens i pozwalają go właściwie rozpoznać. Takim nowym doświadczeniem jest wszechobecna na niespotykaną dotąd skalę głupota, która – tutaj znów niezastąpiony Deleuze – zawsze idzie w parze z nikczemnością, myślą niską. Stiegler doskonale pokazuje, że owa głupota – jako bezmyślność [bêtise] i nierozum [déraison] – ma zasięg planetarny: jest dziecięciem wykarmionym przez autodestrukcyjny, niemający narodowości system, który Naomi Klein określiła jako „kataklizmowy kapitalizm”[843].

Należy więc postawiać kolejne pytania: dlaczego tak wielu publicystów nadających ton polskiej debacie publicznej nie potrafi dostrzec rażąco widocznego związku pomiędzy obecnym kryzysem demokracji a kapitalistyczną „rewolucją konserwatywną” charakterystyczną dla epoki, której już tu nie ma? Dlaczego w formujących „opinię publiczną”[844] ocenach wyrażanych przez wiodących komentatorów brak miejsca na krytyczną refleksję nad polską „transformacją” po 1989 roku w relacji do globalizującego się wówczas systemu, którego polskie doświadczenie było jedynie lokalnym wariantem? Dlaczego ta szersza perspektywa – która pozwoliłaby wreszcie wyjść poza ślepy spór na temat tego, czy polska „transformacja” była udana, a także postawiać nowe pytania na miarę nowej, gdyż techno-logicznie przekształconej rzeczywistości – pozostaje wciąż niedostępna dla tak wielu światłych uczestników i uczestniczek życia publicznego? I wreszcie dlaczego w obliczu tego zastoju myśli – myśli, która sięgnęła dna, gdy podporządkowała się fałszywemu przekonaniu o nazwie TINA: there is no alternative – jedyną dostępną formą krytyki pozostaje lewicowy ekumenizm i trafiające w próżnię apele o społeczną sprawiedliwość lub usłyszenie głosu „ludu”?

Odpowiedź Stieglera jest następująca: dzieje się tak, dlatego że myśl filozoficzna drugiej połowy dwudziestego wieku – poniewczasie rozpoznana w Polsce jako myśl poststrukturalistyczna, przy czym owo rozpoznanie nastąpiło wewnątrz dokonującej się „transformacji” i zbiegło się z rozpoznaniem tak zwanej ponowoczesności – zupełnie zlekceważyła kwestię ekonomii, w związku z czym nie wypracowała ona żadnego projektu krytyki ekonomii politycznej, który byłby w stanie skutecznie przeciwstawić się postępującej finansjeryzacji, a nade wszystko dostarczyć pokojowej broni konceptualnej, a więc nowych pojęć opisujących całkowicie nową rzeczywistość.

Przypisy

[831] Zob. La Technique et le temps 1. La faute d’Épiméthée, Galilée, Paris 1994.

[832] Zob. B. Stiegler, Prendre soin. De la jeunesse et des générations, Flammarion, Paris 2008.

[833] Zob. B. Stiegler, Constituer L’Europe 1. Dans un monde sans vergogne oraz Constituer L’Europe 2. Le motif européen, Galilée, Paris 2005 i 2006.

[834] Uwzględniając problematyczność tego określenia, którą Stiegler sam opisuje w artykule La peau de chagrin ou l’accident franco-européen de la philosophie d’apres Derrida, Collège international de philosophie, Rue Descartes, n° 52, 2006/2, s. 103–112, DOI: 10.3917/rdes.052.0103.

[835] Zob. B. Stiegler, Dans la disruption, Éditions les Liens qui Libèrent, Paris 2016, s. 92–110. Stawaniu się filozofem podczas odbywania więziennej kary, która stała się czasem filozoficznej praktyki, czy też fenomenologii eksperymentalnej, poświęcona jest również krótka książeczka Passer à l’acte, Galilée, Paris 2003.

[836] Zob. B. Stiegler, Pour une nouvelle critique de l’économie politique, Galilée, Paris 2009, tryptyk Mécréance et discrédit, Galilée, Paris 2004, 2006 i 2006 oraz dwa tomy De la misère symbolique, Galilée, Paris 2004 i 2005.

[837] J.-L. Nancy, Que faire?, Galilée, Paris 2016, s. 10.

[838] M. Król, Spacerownik po demokracji. Szatański sojusz mas z idiotami, „Gazeta Wyborcza” 16 sierpnia 2016, <http://wyborcza.pl/magazyn/1,153917,20539475,spacerownik-po-demokracji-szatanski-sojusz-mas-z-idiotami-krol.html#BoxGWImg.

[839] Zob. s. 136.

[840] Ale zupełnie inaczej niż Louis Althusser. Zob. L. Althusser, W imię Marksa, tłum. M. Herer, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2009.

[841] K. Marks, F. Engels, Manifest Partii Komunistycznej, tłumacz nieznany, w: tychże, Dzieła, tom 4, Warszawa 1962, s. 649.

[842] Wielki słownik poprawnej polszczyzny pod red. Andrzeja Markowskiego jako pierwsze znaczenie terminu „rewolucja” podaje: „bunt w celu zmiany ustroju politycznego państwa, zwykle połączony z przemocą”, podczas gdy Petit Robert definiuje termin révolution jako pełny obrót w kontekście astrologicznym lub geometrycznym (skądinąd istotnym dla Stieglera, który przepracowuje pojęcia Husserla). Czas obrotu (na przykład planety wokół słońca) to po francusku temps de révolution.

[843] Zob. s. 104–107.

[844] Zob. J. Derrida, Demokracja na porządku dziennym – pozywana i odraczana, w: tegoż, Inny kurs, tłum. T. Załuski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2017, s. 91–102.