Dane oryginału

Adult Daughters of Narcissistic Mothers: Quiet the Critical Voice in Your Head, Heal Self-Doubt, and Live the Life You Deserve

Copyright 2022 by Stephanie M. Kriesberg and New Harbinger Publications, Inc.
5720 Shattuck Ave., Oakland, CA 94609

Projekt okładki i stron tytułowych Anna Kulikowska

Ilustracja na pierwszej stronie okładki sefkiss/freepik

Wydawca Joanna Stryjczyk, Sylwia Ciuła

Redaktor prowadzący Barbara Surówka

Redakcja Aleksandra Płotka

Korekta Magdalena Gembara

Produkcja Anna Bączkowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w Internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2025

ISBN: 978-83-01-24438-5

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02–460 Warszawa, ul. G. Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Dla Ellisa, Lei i Talii

z miłością

Przedmowa

W ostatnich latach pojęcie „narcyzmu” stało się powszechnie znane. Coraz więcej osób zaczyna dostrzegać związane z nim problemy w swoich osobistych relacjach, zarówno obecnych, jak i tych z przeszłości. Wciąż jednak – mimo powstania filmów takich jak Najdroższa mamusia, Cyganka czy Zwyczajni ludzie – trudno jest nam zmierzyć się z faktem istnienia narcystycznych matek. Wierzymy, że instynkt macierzyński wywołuje w kobiecie skłonność do zaspokajania potrzeb dziecka – do chronienia, pielęgnowania, wspierania i hołubienia tej bezbronnej, najdroższej sercu istoty. Tymczasem nie jest to reguła – i nie każda osoba, której przypada w udziale zaszczytna i ważna rola „mamy”, zachowuje się zgodnie z tym powszechnym wyobrażeniem.

Pracując z pacjentami narcystycznymi i osobami, które cierpią z ich powodu, często spotykam ludzi, którzy w bardzo młodym wieku otrzymywali komunikaty o tym, że są niechciani, nie zasługują na miłość i nie pasują do tego świata. Uwewnętrznili oni głos krytycznego, wymagającego i lekceważącego narcystycznego rodzica. Nieobecność własnego niezależnego głosu łączy się u nich ze zwątpieniem w swoje możliwości oraz skłonnościami do podporządkowywania się i poświęcania dla innych – te zaś stają się podstawą domyślnej strategii przetrwania i radzenia sobie w dorosłym życiu.

Wychowanie przez narcystyczną matkę może mieć druzgocący wpływ na samoocenę jej dzieci. W niektórych wypadkach dziecko jest skazane na postępowanie w taki sposób, by karmić nienasycone ego rodzicielki – tak jakby nosiło za nią wielki, ciężki reflektor, który oświetla jej domniemane dokonania. Zdarza się, że mała dziewczynka musi zawsze zaspokajać życzenia matki i spełniać jej niezrealizowane marzenia, aby ta mogła wzbudzać w innych rodzicach zazdrość, pokazując im, jak wspaniale radzi sobie z macierzyństwem (nawet jeśli nikt poza nią tak nie uważa).

Dlatego z ogromną przyjemnością przedstawiam wam pięknie napisaną książkę Stephanie Kriesberg, Dorosłe córki narcystycznych matek. Chylę czoła przed autorką za ogrom pracy włożonej w powstanie tej niezwykle cennej pozycji. Dzięki jej osobistej perspektywie i wnikliwym przemyśleniom czytelniczki szybko opanują przydatne umiejętności i strategie potrzebne do radzenia sobie z lękiem, obwinianiem się, wstydem i niską samooceną – konsekwencjami wychowania przez skupioną na sobie, narcystyczną matkę. Nauczą się także rozwijać swoje mocne strony, stawiać granice i regulować trudne, nieprzyjemne emocje spowodowane bolesnymi wspomnieniami oraz brakiem zmian w zachowaniu i reakcjach ich matek. Autorka radzi, jak „zaufać swojemu wewnętrznemu adwokatowi” i uwolnić się od kontroli narcystycznej matki przez walkę z negatywnymi przekonaniami, które wywołują niepokój, zamartwianie się i poczucie zwątpienia w siebie.

Kriesberg w empatyczny i przystępny sposób opisuje strategie dbania o własny kompas wewnętrzny, który umożliwia rozwijanie uważnej świadomości swojej wewnętrznej walki, jak również omijanie autodestrukcyjnych schematów zachowań i zastępowanie ich zdrowymi odpowiednikami. Każda kobieta wychowana przez narcystyczną matkę z pewnością utożsami się z historiami i doświadczeniami bohaterek tej książki.

Jeśli zmagasz się z wyzwaniami wynikającymi z trudnej relacji z narcystyczną matką, bolesną prawdą, którą nosisz w sercu i której nikomu nie ujawniasz, albo ciężarem nieustannej obecności matki w twojej osobistej przestrzeni, szczerze i z czystym sumieniem polecam ci tę książkę. Autorka poświęciła wiele lat na zdobywanie specjalistycznej wiedzy, którą teraz hojnie się z nami dzieli. Ten praktyczny poradnik pomoże ci się uwolnić od niewidzialności i niskiej samooceny. Dzięki przedstawionym tu skutecznym strategiom rozpoczniesz zdrowe, wspaniałe życie, na jakie zasługujesz!

Wendy T. Behary

autorka światowego bestsellera Rozbroić narcyza

Wstęp

Co sprawiło, że sięgnęłaś po tę książkę? Pragniesz nareszcie poczuć się lepiej. Masz już dość ciągłego myślenia, że jesteś inna niż pozostałe kobiety, które znasz. Może masz na koncie liczne osiągnięcia, a może największe sukcesy wciąż są przed tobą. W każdym razie czujesz, że nikt nie zna prawdziwej ciebie – tej, którą ukrywasz przed światem, a być może nawet przed samą sobą. Nikt nie wie, jak często wątpisz w swoje możliwości. Nikt nie słyszy krytycznego głosu w twojej głowie, który uruchamia się nagle i wyje jak alarm samochodowy, którego nie da się wyłączyć. Nawet gdy jesteś wśród ludzi, często czujesz się samotna, ponieważ nikt naprawdę nie ma pojęcia o tym, jak się czujesz i dlaczego. Możliwe, że sama nie do końca rozumiesz własne uczucia.

Bardzo się starasz robić wszystko dobrze, a nawet perfekcyjnie. Mimo to wciąż masz wrażenie, że nie osiągasz swoich celów. Czy korzystasz z pomocy innych? Absolutnie nie! Wszystko musisz robić sama. Zresztą trudno jest prosić o wsparcie, gdy nie wiesz, czego chcesz albo jak się czujesz. Dlatego żyjesz w swojej bańce. A jednak część ciebie zauważa, że istnieje świat poza tą bańką, i pragnie się z niej wydostać.

Być może trzymasz w rękach tę książkę, ponieważ zdarzyło się coś, co przelało czarę goryczy. Może wybierałaś w supermarkecie kartkę na Dzień Matki i czytając pełne wdzięczności laurki, które zupełnie nie odzwierciedlają twoich uczuć wobec mamy, poczułaś smutek lub rozgoryczenie. Może jesteś już zmęczona strachem przed telefonami matki i tym, że każda rozmowa z nią pogarsza twój nastrój. Może twoja przyjaciółka lub ukochana osoba zasugerowała: „Myślę, że twoja matka może mieć osobowość narcystyczną”. A może po prostu szukałaś sposobu na zmianę swojego życia. Dlatego weszłaś na stronę internetową lub do księgarni i w tej książce znalazłaś coś, co wydało ci się znajome.

Czy masz narcystyczną matkę?

Jak to jest mieć narcystyczną matkę? Narcyzm to zjawisko, o którym często mówi się w mediach. Ale ty prawdopodobnie chcesz się dowiedzieć, jak narcyzm objawia się u matek i jak wpływa na życie ich córek, takich jak ty. Skoro sięgnęłaś po tę książkę, twoja matka może przejawiać między innymi następujące cechy:

• brak empatii lub okazywanie empatii wtedy, gdy jest to wygodne dla niej;

• nieustanne skupienie na samej sobie;

• niedojrzałość emocjonalną, bycie „dzieckiem/nastolatką w ciele dorosłej kobiety”;

• trudność z utrzymywaniem szczerych, bliskich relacji;

• myślenie czarno-białe;

• oparte na sztywnych przekonaniach, nieelastyczne podejście od życia;

• skłonność do nagłych wybuchów emocji.

Jako jej córka możesz się zmagać z problemami takimi jak:

• samokrytyka: negatywne myśli, które dźwięczą w twojej głowie niczym zdarta płyta;

• martwienie się o przyszłość;

• obsesyjne powracanie myślami do przeszłości;

• poczucie nieadekwatności;

• obwinianie się;

• izolowanie się;

• rezygnowanie z możliwości, relacji, przyjaźni, przyjemności.

Brzmi znajomo? Mam dla ciebie dobrą wiadomość: możesz poradzić sobie z problemami, zyskać wewnętrzny spokój i pewność siebie. Ta książka powstała na podstawie moich doświadczeń w pracy z córkami narcystycznych matek. Jako psycholożka kliniczna spotkałam wiele kobiet takich jak ty, którym udało się wyjść na prostą.

Kobiety często zgłaszają się po pomoc w przełomowych momentach swojego życia, takich jak ukończenie studiów, zawarcie małżeństwa, narodziny dziecka czy umieszczenie starzejącej się matki w domu opieki. Takie sytuacje mogą być stresujące dla każdego. Jako córka narcystycznej matki przeżywasz jednak coś więcej niż stres. Często orientujesz się, że twoja radość czy potrzeba wsparcia są przyćmiewane przez potrzeby lub zachowania twojej mamy.

Inne kobiety przychodzą na terapię między codziennymi zajęciami: szkołą, pracą, planowaniem rodzinnych wakacji. Tymczasem w twojej głowie wciąż wybrzmiewa głos matki. Nawet jeśli już nie żyje albo masz z nią ograniczony kontakt, słyszysz jej krytyczne, niemiłe uwagi, które być może uznajesz za swoje. Głos matki jest bardzo donośny i zajmuje dużo przestrzeni w twoim umyśle; ma nad tobą władzę i wpływa na to, jak postrzegasz siebie i swoje relacje z innymi.

Nie jesteś sama

Do najboleśniejszych aspektów twojego doświadczenia prawdopodobnie należą wstyd spowodowany trudną relacją z matką, a także negatywne postrzeganie siebie. Masz w sobie wiele mieszanych uczuć, których nie ujawniasz i o których z nikim nie rozmawiasz. Bo czy ktokolwiek zdoła cię zrozumieć? Pewna córka narcystycznej matki powiedziała mi kiedyś: „Jesteśmy jak tajne stowarzyszenie”. Tymczasem utrzymywanie prawdy o sobie w tajemnicy zwiększa nasilenie wstydu i niepokoju.

Na szczęście trafiłaś na tę książkę. Odkrywam w niej sekrety tego tajnego stowarzyszenia. Czytając ją, uświadomisz sobie, że nie jesteś sama, a wiele kobiet przeżywa podobne emocje i ma podobne doświadczenia do twoich. Niestety nie można dokładnie określić, ile z nas zostało wychowanych przez narcystyczne matki. W Stanach Zjednoczonych około 4,8% kobiet spełnia kryteria diagnostyczne narcystycznego zaburzenia osobowości (Stinson i in. 2008). Ponieważ w USA mieszka 150 milionów kobiet, można obliczyć, że 7,6 miliona z nich to osoby narcystyczne (Ministerstwo Zdrowia i Pomocy Humanitarnej Stanów Zjednoczonych 2013). To bardzo duża liczba kobiet potencjalnie wychowujących córki. Należy dodać, że narcyzm stanowi spektrum cech (Malkin 2015). Oznacza to, że istnieje wiele kobiet bez diagnozy zaburzenia osobowości, które przejawiają zachowania narcystyczne mające znaczny wpływ na życie ich córek. Na kartach tej książki dzielę się historiami kobiet takich jak ty. Stanowią one kompilacje zdarzeń z życia różnych moich klientek, co pozwala im zachować anonimowość. Opisuję proces ich zdrowienia oraz umiejętności, które każda z nich musiała zdobyć, aby odnaleźć swoje autentyczne „ja” oraz usłyszeć i zrozumieć swój prawdziwy wewnętrzny głos.

Jak ta książka może ci pomóc

Ta książka spełnia kilka konkretnych celów. Po jej przeczytaniu będziesz mieć wiedzę i umiejętności, dzięki którym poradzisz sobie z lękiem, poczuciem winy, wstydem i brakiem wiary w siebie – problemami typowymi dla osób wychowywanych przez matki o cechach narcystycznych. Twoim podstawowym zadaniem jest poznanie siebie i odkrycie własnych pragnień, aby wyzwolić się spod psychologicznej kontroli matki. Oznacza to znalezienie w sobie siły i pewności, dzięki którym usłyszysz swój wewnętrzny głos i mu zaufasz. Być może teraz wydaje ci się to niemożliwe. Ale to nieprawda. Poznałam wiele kobiet, które zmieniły swoje życie dzięki poradom zawartym w tej książce. Tobie także może się udać.

Przedstawiam tu strategie opracowane przez psychologów i terapeutów różnych nurtów, ponieważ badania wykazują, że łączenie wielu podejść stanowi skuteczną metodę leczenia dolegliwości psychicznych, w szczególności zaburzeń lękowych (Daitch 2018). Poniżej wymieniam nurty terapeutyczne, z których korzystam, i wyjaśniam, dlaczego uważam je za wartościowe.

Terapia akceptacji i zaangażowania (acceptance and commitment therapy, ACT) opiera się na założeniu, że nie mamy wpływu na to, co dzieje się w naszym wnętrzu – nasze myśli, emocje, doznania fizyczne, pragnienia i wspomnienia (w ACT nazywane doświadczeniami osobistymi). Być może masz wrażenie, że twoje myśli i uczucia związane z matką rządzą twoim życiem. Prawdopodobnie te myśli i uczucia sprawiają, że czujesz się źle i źle o sobie myślisz! Dzięki ACT nauczysz się uświadamiać sobie swoje doświadczenia osobiste, akceptować je i dawać im przestrzeń. ACT pomoże ci zrozumieć, co naprawdę jest dla ciebie ważne (czyli określić twoje „wartości”), i podjąć działania, które umożliwią ci życie w zgodzie z sobą. Głównym celem stosowania technik ACT jest osiągnięcie elastyczności psychologicznej. Elastyczność psychologiczna oznacza skłonność do kontaktowania się ze wszystkimi naszymi doświadczeniami, także tymi bolesnymi, i działania zgodnie z wyznawanymi wartościami (Gordon, Boroshuk 2017).

Terapia poznawczo-behawioralna (cognitive behavior therapy, CBT) pomaga w zauważaniu naszych negatywnych myśli i schematów zachowania, a także uczy różnych strategii, które umożliwiają radzenie sobie z nimi.

Dzięki terapii uważnego samowspółczucia (mindful self-compassion therapy, MSC) nauczysz się traktować siebie z taką samą życzliwością i takim samym współczuciem, jakie oferujesz innym osobom. MSC pomoże ci poradzić sobie z krytycznym głosem, który nieustannie słyszysz w swojej głowie.

Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach (TSR; ang. solution-focused brief therapy, SFBT) opiera się na założeniu, że rozwiązania naszych problemów znajdują się w nas samych. Analizując swoje dotychczasowe sposoby radzenia sobie z wyzwaniami, możesz zyskać pewność siebie i samoświadomość potrzebne do rozwiązania problemów z matką oraz pokonania innych życiowych trudności.

Uważność oznacza zdolność do skupiania się na tym, co dzieje się tu i teraz, bez oceniania siebie i własnych doświadczeń. Warto podkreślić, że aby praktykować uważność, nie musisz medytować – choć jeśli chcesz, możesz to robić. Praktyka uważności może się odbywać podczas codziennych czynności, takich jak picie kawy lub mycie zębów.

Wizualizacje prowadzone pomagają osobom doświadczającym bardzo różnych problemów – mogą nas przygotować do zabiegu chirurgicznego, wygłoszenia przemowy albo opłakiwania straty. Badania wykazują, że przeprowadzenie próby jakiegoś działania w wyobraźni może być tak samo skuteczne, jak jego rzeczywiste próbowanie. Wizualizacja prowadzona umożliwia między innymi rozwój umiejętności relaksowania się, odgrywanie „na próbę” trudnych sytuacji życiowych oraz przeżywanie na nowo sukcesów z przeszłości (Armstrong 2015).

W tej książce znajdziesz wiele ćwiczeń polegających na zapisywaniu reakcji, myśli i uczuć. W trakcie lektury na pewno pojawią się wspomnienia i reakcje emocjonalne. Polecam ci przygotowanie specjalnego zeszytu lub dziennika na notatki z tej książki. Jeśli wolisz, możesz także sporządzać zapiski w formie elektronicznej, na przykład w telefonie. Karty pracy znajdziesz w aneksie (s. 223), a nagrania medytacji i wizualizacji (w języku angielskim) – na dedykowanej stronie internetowej: www.newharbinger.com/50096. Nagrania możesz odtwarzać na telefonie, komputerze lub tablecie. Pamiętaj, że twoim głównym celem jest odkrycie własnego głosu. Zacznij od znalezienia takiego sposobu korzystania z tej książki, który będzie najlepszy dla ciebie.

Ta książka ma pomóc córkom narcystycznych matek w zrozumieniu siebie i własnego cierpienia oraz znalezieniu możliwości pełnego rozwoju osobistego. Zachęcam cię także do prób zrozumienia twojej narcystycznej matki, a także do traktowania jej z empatią, szacunkiem i współczuciem. Żadna kobieta nie chce być narcystyczną matką. To zdecydowanie nie jest sposób na szczęśliwe życie. W naszej kulturze matki są albo gloryfikowane (wystarczy spojrzeć na kartki z okazji Dnia Matki), albo przedstawiane w negatywnym świetle (jak typowe upierdliwe matki z seriali komediowych). Jako matka dwóch córek wiem, jak trudnym zadaniem jest macierzyństwo i jak łatwo popełnić błąd. Dlatego chciałabym, byś uwierzyła, że dzięki zrozumieniu swojej matki sama znajdziesz ukojenie. Z tej książki nie dowiesz się, jak powinnaś się zachowywać wobec matki. Nie zamierzam też żądać od ciebie przebaczenia i zapomnienia doznanych krzywd. Tylko ty możesz zdecydować, co jest dla ciebie dobre, ponieważ tylko ty znasz swoje emocje i swoją relację z matką.

Chciałabym powiedzieć, że po przeczytaniu tej książki przestaniesz doświadczać nieprzyjemnych uczuć związanych z twoją matką. Chciałabym powiedzieć, że na zawsze uwolnisz się od samokrytycznych myśli. Że przestaniesz czuć ścisk w żołądku. Że nie będziesz chciała schować się przed matką albo rzucić słuchawką, gdy tylko usłyszysz jej głos. Że zapomnisz o tym jednym niemiłym komentarzu podczas ceremonii ukończenia liceum. Nie mogę jednak tego powiedzieć. Jesteśmy ludźmi, więc nie zmieniamy się na zawołanie.

Mimo że bardzo byśmy tego chcieli, nie możemy kontrolować myśli i emocji, które przeżywamy. Nie mamy wpływu na to, że nasze ciało reaguje strachem, że pocą nam się ręce, a serce bije jak oszalałe. Nie możemy kontrolować impulsywnych pragnień, by na przykład wysłać e-mail pełen wyzwisk. Mamy wpływ tylko na nasze własne działania. Nie możemy kontrolować ludzkiej skłonności do unikania nieprzyjemnych uczuć na wszystkie sposoby wymyślone przez współczesnego człowieka, takie jak praca po godzinach czy wpatrywanie się w ekrany telefonów. Możemy jednak nauczyć się słuchania własnego głosu, odrębnego od głosu naszych matek, i żyć na swoich zasadach.

Wszystkie córki narcystycznych matek – niezależnie od wieku, etapu życia, na jakim się znajdują, a nawet od tego, czy ich matki wciąż żyją, czy odeszły – mają jedno pragnienie: zyskać wolność we własnym umyśle. Chcą budzić się rano i słyszeć własny głos zamiast głosu matki. Marzą o poczuciu odrębności i niezależności. Pragną wiedzieć, że są sobą, decydują o sobie i żyją tak, jak same chcą. Możesz to osiągnąć. Zaczynamy!