Projekt okładki i stron tytułowych

Przemysław Spiechowski

Wydawca

Katarzyna Rosińska

Redakcja

Mirella Hess-Remuszko

Korekta

Grażyna Polkowska-Nowak

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN
Michał Latusek

Konsultacja angielskojęzyczna

Antoni Górny

Produkcja

Monika Dąbrowska

Recenzenci

prof. zw. dr hab. Andrzej Bałandynowicz

prof. zw. dr hab. Maria Szyszkowska

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Copyright © by Brunon Hołyst

Warszawa 2021

ISBN 978-83-01-21786-0

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2021r. (Wydanie V – II wydanie w PWN)

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 280

e-mail: pwn@pwn.com.pl, www.pwn.pl

Bezpłatny fragment

STRUKTURA KSIĄŻKI

Wiktymologia kryminalna – przegląd problemów

Criminal Victimology – abstract

Rozdział 1. Ogólne zagadnienia wiktymizacji kryminalnej

1. Teoretyczne perspektywy wiktymizacji kryminalnej

2. Rozwój wiktymologii kryminalnej

3. Potencjał wiktymogenny i podatność wiktymizacyjna

4. Badania wiktymizacyjne

Przypisy

5. Klasyfikacja ofiar przestępstw

6. Płeć a wiktymizacja kryminalna

7. Powtórna i wielokrotna wiktymizacja

Rozdział 2. Zakres i skutki wiktymizacji kryminalnej

Rozdział 3. Strach przed przestępczością

Rozdział 4. Nowy model ofiary przestępstwa

Rozdział 5. Związki ofiary ze sprawcą przestępstwa

1. Model ofiary

2. Relacje między ofiarą a sprawcą

Rozdział 6. Ofiara sprawcą przestępstwa

Rozdział 7. Wiktymizacyjne aspekty przestępczości terrorystycznej

Rozdział 8. Przestępczość narkotykowa

Rozdział 9. Handel ludźmi

Rozdział 10. Nadużycie władzy

Rozdział 11. Seksualne wykorzystanie dzieci

1. Rozmiary zjawiska

2. Pedofilia

3. Stan psychiczny i fizyczny dziecka wykorzystywanego seksualnie

4. Nadużycia seksualne w sieci

5. Kobiety jako sprawczynie nadużyć seksualnych wobec dzieci

6. Eksploatacja seksualna dzieci

Rozdział 12. Korupcja

Rozdział 13. Wiktymologia zachowań nieumyślnych

1. Ryzyko – jego definicje i postrzeganie

2. Ruch drogowy – działania prewencyjne

3. Przeciążenie pracą i jego skutki

4. Deprywacje, przeciążenia, zagrożenia

5. Strategie radzenia sobie ze stresem

Rozdział 14. Policjanci jako ofiary postaw agresywnych

Rozdział 15. Wiktymologia penitencjarna

1. Przepełnienie więzień

2. Samobójstwa

4. Członkowie rodziny osób uwięzionych

5. Podkultura więzienna w polskich zakładach penitencjarnych

Rozdział 16. System pomocy ofiarom przestępstw

1. Obowiązek państwa wobec pokrzywdzonego

2. Kompensacja dla ofiar przestępstw w niektórych państwach

3. Ofiara w systemie restytucji

4. Fundacja Pomocy Ofiarom Przestępstw

5. Doradztwo ofiarom przestępstw – psychoterapia

6. Polityka państwa wobec ofiar przestępstw

7. Działania policji na rzecz ofiar przestępstw

8. Rola wolontariatu w pomocy ofiarom przestępstw

9. Pomoc ofiarom przestępstw w Stanach Zjednoczonych

Rozdział 17. Mediacja między ofiarą a sprawcą przestępstwa

Literatura uzupełniająca

ANEKS

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka zaakceptowana i proklamowana w Rezolucji Zgromadzenia Ogólnego 217 A (III) z dnia 10 grudnia 1948 r.

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r.

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2

Deklaracja podstawowych zasad wymiaru sprawiedliwości odnoszących się do ofiar przestępstw i nadużyć władzy Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 40/34 z dnia 29 listopada 1985 r. (ONZ 85)

Europejska Konwencja o kompensacji dla ofiar przestępstw popełnionych z użyciem przemocy z dnia 24 listopada 1983 r.

Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r.

Europejska Konwencja o wykonywaniu praw dzieci, sporządzona w Strasburgu dnia 25 stycznia 1996 r.

Zalecenie nr R (85) 11 Komitetu Ministrów dla Państw Członkowskich w sprawie pozycji ofiary w ramach prawa i procesu karnego (przyjęte przez Komitet Ministrów dnia 28 czerwca 1985 r. na 387. posiedzeniu Przedstawicieli Ministrów)

Zalecenie nr R (87) 21 Komitetu Ministrów dla Państw Członkowskich w sprawie pomocy dla ofiar i zapobiegania wiktymizacji (przyjęte przez Komitet Ministrów dnia 17 września 1987 r. na 410. posiedzeniu Przedstawicieli Ministrów)

Zalecenie nr R (2000) 11 Komitetu Ministrów do państw członkowskich w sprawie przeciwdziałania handlowi ludźmi w celu wykorzystania seksualnego (przyjęte przez Komitet Ministrów w dniu 19 maja 2000 r. na 710. posiedzeniu Zastępców Ministrów)

Rekomendacja nr R (97) 13 [Ministrów dla państw członkowskich] odnosząca się do zastraszania świadków i prawa do obrony z dnia 10 września 1997 r.

Rekomendacja Komitetu Ministrów Rec(2006)8 w sprawie pomocy dla ofiar przestępstw z dnia 14 czerwca 2006 r.

Decyzja ramowa Rady z dnia 15 marca 2001 r. w sprawie pozycji ofiar w postępowaniu karnym (2001/220/WSiSW)

Dyrektywa Rady 2004/80/WE z dnia 29 kwietnia 2004 r. odnosząca się do kompensaty dla ofiar przestępstw

Rezolucja nr 2 o sprawiedliwości przyjaznej dla dzieci z dnia 26 października 2007 r. MJu-28(2007)Resol. 2E

Polska Karta Praw Ofiary październik 1999 r.

STRUKTURA KSIĄŻKI

Wiktymologia kryminalna – przegląd problemów

Wiktymologia kryminalna jest nową dziedziną wiktymologii społecznej. Jej gwałtowny rozwój przypada na lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte XX wieku. W tym czasie badacze poświęcili wiele uwagi ofiarom przestępstw.

W rozdziale 1 opisano ogólne zagadnienia wiktymizacji kryminalnej – zarówno jej teoretyczne podstawy i perspektywy rozwoju, potencjał wiktymogenny, podatność wiktymizacyjną, badania wiktymizacyjne, klasyfikację ofiar przestępstw, jak i determinanty zjawiska wiktymizacji oraz powtórnej wiktymizacji. Gdy do analizy kryminologicznej – wypełniając dotychczasową lukę – wprowadzono ofiary, teoretyczne perspektywy wiktymizacji odniosły sukces. Promują one ideę, że przestępczość jest procesualna i interaktywna, chociaż przyćmiona mrocznymi początkami precypitacji ofiary; dają do zrozumienia, że nie ma prostego i transparentnego związku między wiktymizacją i strachem przed przestępczością bądź między rodzajami przestępstw a ich wpływem na różne grupy społeczne. Pokazują również, jak przestępczość jest skoncentrowana w czasie, miejscu i społeczeństwie, oraz podkreślają, jak ostre, moralne, polityczne i ontologiczne podziały między ofiarą i sprawcą dają się obronić empirycznie. Przedstawiają niebezpieczeństwa generalizacji i przypisywania określonych cech ofiarom, a także wskazują sposoby, jakimi system wymiaru sprawiedliwości może pogorszyć wiktymizację i zachęcić do tego, co określa się mianem wtórnej wiktymizacji. Możemy dziś lepiej ocenić, jakie teoretyczne perspektywy wiktymizacji nie mogą się objawić i się nie objawiają.

W kolejnych dwóch rozdziałach omówiono zakres i skutki wiktymizacji kryminalnej oraz strach przed przestępczością. Klasyczna przestępczość dotyczy określonej liczby osób, np. przy kradzieży mienia pokrzywdzonym jest jedna lub kilka osób (np. członkowie rodziny). Natomiast skutki przestępczości zorganizowanej mają zasięg nieporównywalnie większy. Każde przestępstwo wywołuje ujemne skutki. Nie istnieją przestępstwa bez ofiar (victimless crimes). Przestępstwo powoduje u ofiar szkody psychosocjalne. Ofiary porównywalnych przestępstw mogą rozmaicie reagować na traumatyczne przeżycia – niektóre potrzebują profesjonalnej, psychologicznej pomocy i leczenia, inne zaś obywają się bez tego. Przy identycznych fizycznych obrażeniach albo podobnych stratach materialnych późniejsze skutki mogą się różnie kształtować. Wiktymizacja w przypadkach porównywalnych i podobnie przebiegających przestępstw ma charakter indywidualny. Są też wielkie różnice w rozmiarach szkód ofiar. Dopiero wraz z badaniem ankietowym ofiar przestępstw oraz stanu przestępczości również strach przed przestępczością został uznany za zjawisko ważne społecznie. Wyjaśnienia wymaga paradoks polegający na wysokim poziomie strachu przed wiktymizacją wśród kobiet, przy jednoczesnych niskich współczynnikach wiktymizacji rejestrowanych dla tej grupy społecznej. Starano się wyjaśnić ten paradoks, wskazując na występowanie wysokiego współczynnika wiktymizacji kobiet w sytuacjach, gdy napastnikami są znajome osoby, a te przypadki są zgłaszane. Tego typu wiktymizacja jest zjawiskiem częstym i stanowi źródło tak wysokiego poziomu zagrożenia wiktymizacyjnego w populacji kobiet.

Zagadnienie ofiary przestępstwa jest na tyle szerokie i ważne, że poświęcono mu osobne rozdziały: 4 („Nowy model ofiary przestępstwa”), 5 („Związki ofiary ze sprawcą przestępstwa”) oraz 6 („Ofiara sprawcą przestępstwa”). Neopozytywistycznie zorientowane badania empiryczne nie zakończyły się pełnym poznawczym sukcesem, a formułowane teorie często nie wykroczyły poza zdroworozsądkowe stwierdzenia. Zadecydowała o tym forma kluczowego pytania wiktymologii: kto i dlaczego najczęściej staje się ofiarą przestępstwa? Na to pytanie można bowiem udzielić wielu odpowiedzi. Ze względu na krańcową wprost niejednorodność zbioru ofiar przestępstw ustalenie jakichkolwiek cech właściwych tylko ofiarom wydaje się niemożliwe. Wszystkie wymienione przez wiktymologię cechy ofiar są, niestety, tymi samymi cechami, którymi kryminologia opisuje sprawców. A te z kolei są cechami spotykanymi we wszelkiego rodzaju studiach zjawisk społecznych. Śledząc na co dzień dziennikarskie opisy zbrodni, trafiamy nie tylko na relacje, lecz także na interpretacje. Odsłania się przed nami tragedia życia rodzinnego. Czytelnicy mają szansę wystąpienia w roli oskarżycieli, obrońców i ofiar. Trudno w takiej sytuacji wyobrazić sobie kogoś, kto nie miałby nic do powiedzenia, kto nie miałby swych kryminologicznych i wiktymologicznych teorii.

W wielu przypadkach istnieją ścisłe relacje między ofiarą a sprawcą. Konkretna sytuacja jest bodźcem do popełnienia przestępstwa. Dlatego w literaturze kryminologicznej i wiktymologicznej wskazuje się na potrzebę opracowania zintegrowanej teorii sprawcy, ofiary i sytuacji. Dotychczas teorie kryminalizacji i wiktymizacji były rozwijane oddzielnie. Jednakże pełne wyjaśnienie przestępstwa musi brać pod uwagę zarówno decyzję sprawcy popełnienia przestępstwa, jak i codzienne czynności zwykłego obywatela zwiększające prawdopodobieństwo stania się ofiarą przestępstwa. Praktyka śledcza wykazuje jednak, że pewne grupy osób są szczególnie predestynowane do roli ofiar przestępstw. Współistnienie kilku elementów przyczynowych w zachowaniu ofiary nie pozwala na jednoczesne rozstrzygnięcie zagadnienia, czy i w jakim zakresie można ofiarom przypisać postępowanie zawinione, a w szczególności czy nawet przy postulowanej ostrożności ofiary nie doszłoby do zabójstwa np. osoby uciążliwej lub niewygodnej. Większość wiktymologów odczuwa swego rodzaju uzasadniony niepokój badawczy. Z jednej strony bowiem pojęcie „ofiara” samo przez się wzbudza współczucie, chęć udzielenia pomocy, gotowość do walki ze źródłem cierpienia, potępienia dręczyciela itd., a z drugiej – ofiarę tę obwinia się, czyni się ją pośrednim sprawcą zbrodni i występku, zarzuca się jej prowokację.

Rozdział 7 poświęcono wiktymizacyjnym aspektom przestępczości terrorystycznej. Specjaliści zwracają uwagę, że powszechnie niedocenianym zagrożeniem jest możliwość użycia przez terrorystów broni biologicznej. W tym kontekście wskazuje się na potencjalne wykorzystanie do ataku terrorystycznego pałeczek dżumy, które na początku 2017 r. zostały uznane przez Światową Organizację Zdrowia (World Health Organization, WHO) za największe współcześnie zagrożenie biologiczne. Systematycznie rośnie poczucie osobistego zagrożenia atakami terrorystycznymi. Znamienne jest, że takie obawy w równym stopniu wyrażają kobiety i mężczyźni, mieszkańcy wsi i miast, ludzie młodzi i starsi, osoby lepiej i gorzej wykształcone. Można się spodziewać, że strach związany z atakami terrorystycznymi będzie się nasilał mimo spektakularnych sukcesów militarnych odnoszonych w bezpośredniej walce z terrorystami i ich poplecznikami. Idee terroryzmu, „przemycane” w programach propagujących sprawiedliwość społeczną i inne szczytne hasła, trafiają bowiem do umysłów i serc młodych, niedoświadczonych ludzi, którzy stają się narzędziem w rękach bezlitosnych fanatyków.

Kolejnym istotnym współcześnie tematem jest przestępczość narkotykowa, którą omówiono w rozdziale 8. Od lat utrzymuje się wysokie zagrożenie zarówno z powodu produkcji, jak i dystrybucji narkotyków syntetycznych (amfetaminy). Zjawiskiem, które nabrało szczególnego znaczenia na scenie narkotykowej w Polsce, było powstanie sieci sprzedaży detalicznej substancji działających na ośrodkowy układ nerwowy – tzw. dopalaczy. Środki tego rodzaju są produkowane, aby ominąć obowiązujące zakazy antynarkotykowe, a ich skład chemiczny ulega ciągłej ewolucji. Ponadto producenci tych środków zwykle nie podają ich pełnego składu chemicznego. Nieustanne powstawanie nowych substancji psychoaktywnych sprawia, że w wielu krajach legislacja nie nadąża z tworzeniem przepisów umożliwiających skuteczną kontrolę lub zakaz ich dystrybucji. Odpowiedzią na zmiany w prawie jest błyskawiczna reakcja producentów tych środków, mająca na celu ominięcie wprowadzanych właśnie zakazów.

W XXI wieku handel ludźmi jest uznawany za zbrodnię, która stanowi największe naruszenie praw człowieka. Świat staje się coraz bardziej świadomy niebezpieczeństwa, jakim jest rozprzestrzenianie się tego procederu. W prawodawstwie tworzy się nowe przepisy przeciwko handlarzom i werbownikom. Do walki z tą przestępczością dołączają nowe instytucje, prowadzi się szkolenia dla policji, służb granicznych, pracowników instytucji mających kontakt z ofiarami handlu ludźmi. Działania władz i służb państwowych są wspierane wiedzą i doświadczeniem organizacji pozarządowych. W rozdziale 9 wskazano na konsekwencje, które ponoszą ofiary handlu ludźmi, na negatywny wpływ tego procederu na ich kondycję psychiczną, emocjonalną oraz społeczną. Osoby te tracą zdrowie fizyczne, zmagają się z depresją, lękami, utratą poczucia sprawczości, a także obawą przed wtórną wiktymizacją. Przez lata głównymi ofiarami handlarzy w Polsce były kobiety, które wykorzystywano w seksbiznesie. Od pewnego czasu obserwujemy zmianę trendu: wraz z coraz większym zapotrzebowaniem na tanią siłę roboczą rośnie odsetek mężczyzn przymuszanych do pracy. Zmienia się charakter eksploatacji ofiar, a zatem i proporcje między płciami wśród poszkodowanych.

Bezsprzecznie nadużycie władzy, któremu został poświęcony rozdział 10, jest problemem niezwykle obszernym. Może być ono rozumiane dwojako: po pierwsze – jako użycie władzy w celu uniknięcia zastosowania norm prawnych wobec osób znajdujących się na wysokim szczeblu hierarchii społecznej lub gospodarczej, po drugie – jako użycie władzy w celu uniknięcia odpowiedzialności prawnej przez osoby wysoko postawione, które popełniły przestępstwo pospolite. Władza lub uprzywilejowana pozycja przestępców chroni ich przed ściganiem i karaniem. Nadużycie władzy jest radykalnym przejawem patologii władzy. Można do niej zaliczyć: niekompetencję, przedkładanie interesów partyjnych i grupowych nad interes publiczny (państwa i społeczeństwa), klientelizm i korupcję.

Wywieranie nacisku, presji i promowanie poglądów przez rządy państw lub organizacje pozarządowe jest w dzisiejszych czasach możliwe przez Internet. Wykorzystanie zdobyczy współczesnej technologii sprawia, że nadzór nad obywatelami jest łatwiejszy niż przed laty.

W ostatnim czasie w mass mediach coraz więcej uwagi poświęca się problematyce seksualnych nadużyć wobec dzieci. Informacje na ten temat dotyczą głównie rzadkich zjawisk, takich jak pornografia dziecięca i prostytucja dzieci, oraz spektakularnych przypadków morderstw dzieci na tle seksualnym. Wskutek tego codzienna rzeczywistość kryminalna w tym zakresie ulega zniekształceniu i wyciszeniu. Znacznie wypaczony obraz sytuacji pozwalają naprawić badania kryminologiczne i wiktymologiczne, dzięki którym możliwe jest aktualne i realne opisanie tego groźnego zjawiska. Wyniki te omówiono w rozdziale 11, przy czym dokonano tego w podrozdziałach, w których kolejno przedstawiono: rozmiary zjawiska, problematykę pedofilii, stan psychiczny i fizyczny dziecka wykorzystywanego seksualnie, nadużycia seksualne w sieci, obraz kobiet jako sprawczyń nadużyć seksualnych wobec dzieci, eksploatację seksualną dzieci.

Korupcja jest zjawiskiem patologii społecznej, które obejmuje wiele zachowań przestępczych. Do zachowań tych zalicza się przede wszystkim: łapownictwo, płatną protekcję, nepotyzm. Działania te mają pewne wspólne cechy: naruszają prawo, przynoszą korzyści obydwu stronom układu, mają charakter utajniony. Korupcja występuje we wszystkich państwach świata, bez względu na położenie, formy sprawowania władzy, poziom dobrobytu społeczeństwa i dorobek kulturalny. Wraz z upływem stuleci korupcja staje się coraz większym problemem. Obserwuje się eskalację tego zjawiska w ujęciu zarówno ilościowym, jak i jakościowym. Sytuacje korupcyjne typu „dowody wdzięczności” w formie koperty z banknotami uległy marginalizacji. W niektórych dziedzinach życia społeczno-gospodarczego pojawiły się inne. Obecnie działania przestępcze są maskowane legalnymi procedurami, np. biorący udział w przetargach publicznych mogą pozostawać w zmowie, a nawet oferować niższe ceny, wiedząc, że i tak jeden z nich wygra przetarg dla wszystkich. Statystyki i wyniki badań dotyczących zjawiska korupcji w wielu krajach zebrano w rozdziale 12. Ocena rzeczywistej wielkości przestępczości korupcyjnej oraz ciemnej liczby jest możliwa wyłącznie dzięki wykorzystaniu instrumentów badawczych wypracowanych przez kryminologię, przy czym ma ona zawsze charakter przybliżony i jest dyskusyjna.

Rozdział 13 został poświęcony wiktymologii zachowań nieumyślnych. Działania człowieka podejmowane w sytuacji zagrożenia charakteryzują się mniejszym lub większym stopniem podejmowania ryzyka, a konsekwencje ludzkich działań mogą się pojawiać bezpośrednio po nich lub po pewnym czasie. W badaniach psychologicznych nad użytecznością czynników, do których prowadzą różne działania, okazało się, że właśnie czas odgrywa istotną rolę jako modyfikator użyteczności wyniku, a także postrzegania zagrożenia, z którym wiążą się określone zachowania. Stwierdzono, że w miarę upływu czasu zmniejsza się zarówno użyteczność korzystania z wyników, jak i ujemna użyteczność czynników niepożądanych. Ludzie wolą natychmiastową lub krótkoterminową realizację korzyści, a opóźnione lub długoterminowe pojawianie się niepożądanych konsekwencji. Problematyka wiktymologicznych aspektów zachowań nieumyślnych stwarzających zagrożenie dla podmiotu znajduje swój wyraz w sytuacji, gdy jednostka staje się ofiarą przestępstwa. Wpływa na to taki system cech jednostki, grupy, makrostruktury społecznej, organizacji instytucjonalnej, organizacji państwowej oraz cech warunków życia, które prowadzą do powstawania zagrożeń przestępstwem.

W rozdziale 14 wyodrębniono zagadnienia dotyczące policjantów jako ofiar postaw agresywnych. Wiele uwagi poświęcono pracy policji ze społeczeństwem, a także nadużyciom policjantów w stosunku do obywateli, przybierającym niekiedy formę przemocy. Współpraca ze społeczeństwem to m.in. włączanie obywateli do programów prewencji przestępczości, a także zachęcanie ich do zgłaszania przestępstw, co stanowi istotną pomoc w ocenie stanu przestępczości. Istotne jest również uzyskiwanie pomocy społeczeństwa w wyjaśnianiu przestępstw oraz rozwiązywaniu konfliktów społecznych. Pozytywny obraz policji w społeczeństwie jest istotnym warunkiem jej skutecznej pracy. Nagłaśniane przez media akty przemocy ze strony policji są jedną z przyczyn załamania się współpracy ze społeczeństwem, z ujemnymi konsekwencjami dla efektywności jej działania. Mniej uwagi nadal poświęca się innemu aspektowi pracy policji, a mianowicie narażeniu na coraz częstsze akty przemocy, łącznie z zabójstwami.

Kolejny obszar, w którym wiktymologia ma niebagatelne znaczenie, to problematyka penitencjarna opisana w rozdziale 15. Istnieje bogata literatura naukowa, w której badacze zwracają uwagę na to, że w zakładach karnych – częściej niż w normalnych środowiskach – występują negatywne zmiany w psychice człowieka, zakłócenia w sferze świadomości, uczuć i procesu podejmowania decyzji, co bardzo często prowadzi do zaburzeń w zachowaniu. O tym, jak rozległy i wielowymiarowy jest to problem, świadczy zasadność wydzielenia osobnych podrozdziałów dotyczących odpowiednio: przepełnienia więzień, samobójstw wśród osadzonych, zjawisk przestępczości i wiktymizacji w zakładach karnych w wybranych państwach, aspektu członków rodziny osób uwięzionych czy podkultury więziennej w polskich zakładach penitencjarnych.

Ostatnie dwa rozdziały książki poświęcono ofiarom przestępstw. W rozdziale 16 opisano system pomocy ofiarom przestępstw, w rozdziale 17 zaś – aspekty mediacji między ofiarą a sprawcą przestępstwa. Szczególnie dużo informacji zawiera rozdział 16, w którym omówiono takie zagadnienia, jak: obowiązek państwa wobec pokrzywdzonego, kompensacja dla ofiar przestępstw na przykładzie wybranych państw, perspektywa ofiary w systemie restytucji oraz doradztwo ofiarom przestępstw. Dokładniej przedstawiono sytuację w Polsce – m.in. działalność Fundacji Pomocy Ofiarom Przestępstw, politykę państwa wobec ofiar przestępstw i działania policji na rzecz ofiar przestępstw. Podkreślono rolę wolontariatu w pomocy ofiarom przestępstw oraz w celach porównawczych dokonano analizy systemu pomocy ofiarom przestępstw w Stanach Zjednoczonych.

Ostatnie lata XX wieku zaznaczyły się w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości kryzysem filozofii karania i polityki penitencjarnej. Spośród istniejących środków karnych najbardziej krytykowana jest kara pozbawienia wolności i jej wykonywanie. Od wielu lat nie tylko w poszczególnych państwach, lecz także na forum międzynarodowym prowadzone są poszukiwania rozwiązań, które eliminowałyby konieczność stosowania tej kary i pozwoliłyby na zastąpienie jej innymi środkami. Istnieje wiele publikacji naukowych, których autorzy zwracają uwagę na to, że pozbawienie wolności jest najkosztowniejszym rodzajem kary przewidzianym przez prawo, i to zarówno pod względem ekonomicznym, jak i społecznym oraz psychologicznym. Wysokie koszty społeczne związane z resocjalizacją w ramach zakładu karnego są dlatego istotne z punktu widzenia celów kary pozbawienia wolności, że przy mało skutecznym przeciwdziałaniu ujemnemu wpływowi kryminogennego środowiska więziennego, występującego obiektywnie, większość osób zwalnianych i dopuszczających się ponownie przestępstw z reguły wykazuje znacznie wyższy stopień społecznego wykolejenia niż przed pozbawieniem wolności. Zauważono, że zastosowanie mediacji w sprawach karnych przynosi wiele korzyści sprawcy przestępstwa, ofierze i systemowi sprawiedliwości. Problematyka mediacji zamyka to najbardziej obszerne i kompletne kompendium wiedzy na temat wiktymologii.

Criminal Victimology – abstract

Criminal victimology is a new field of social victimology. Its rapid development took place in the seventies and eighties of the twentieth century. At the time researchers paid a lot of attention to crime victims. Chapter 1 describes criminal victimisation in general, including its theoretical basis and further development, potential for victimisation and victimisation susceptibility types victimisation studies, classification of victims of crime, as well as determinants of victimisation and secondary victimisation. The theoretical contributions of victimisation studies have successfully introduced the victim into criminological analysis, filling an existing gap. They promote the idea that crime is processual and interactive, although overshadowed by the suddenness with which its object is pushed into the status of a victim. They suggest that there is no simple and transparent link between victimisation and fear of crime or between types of crime and their impact on different social groups. They demonstrate how crime becomes more concentrated in time, place, and society, and indicate how sharp moral, political, and ontological divisions between the victim and the perpetrator can be defended empirically. They present the dangers of generalisation and assignment of certain characteristics to victims and identify the ways in which the justice system can aggravate victimisation and encourage what is called “secondary victimisation.” Today, we can better assess what the theoretical perspectives of victimisation cannot and do not bring to light.

The next two chapters discuss the scope and effects of criminal victimisation and the fear of crime. Classical crime affects a certain number of people – e.g., a case of property theft can aggrieve one or more persons (such as family members). The effects of organised crime are incomparably greater. Every crime has a negative effect – there are no victimless crimes. Crime causes various kinds of psychosocial harm to the victims. Victims of comparable crimes can react differently to traumatic experiences. Some of them need professional psychological help and treatment, while others do well without it. Identical physical injuries or similar material losses may have varied effects. Victimisation in comparable cases is of an individual nature. There are also great differences in the extent of damage suffered by the victims. It was only when a survey was conducted of victims of crime and the state of crime that fear of crime was also considered to be socially important. The paradox of high-level fear of victimisation among women, even as they experience low victimisation levels as a group, requires explanation. Attempts to explain this paradox indicate a high victimisation rate for women in situations where the assailant is an acquaintance and the act is reported. This type of victimisation is a common phenomenon and, in fact, it is the source of such a high level of fear of victimisation recorded in the female population.

The issue of the victim of crime is so broad and important that several chapters are devoted to it: Chapter 4 (New Model of Crime Victim), Chapter 5 (Relations Between the Victim and the Offender) and Chapter 6 (The Victim as the Offender). Neo-positivist empirical research was not an absolute cognitive success and the theories it served to formulate often did not go beyond common-sense statements. This state of affairs was determined by the very form of the key question of victimology: who and why most often becomes the victim of crime? This is a question with many possible answers. Due to the extreme heterogeneity of the set of victims of crime, it is absolutely impossible to establish any characteristics specific only to the victims. All the characteristics of the victims identified by victimology are, unfortunately, the same characteristics with which criminology describes perpetrators. There are the same characteristics found in all kinds of studies on social phenomena. Following journalistic descriptions of crime on a daily basis, one finds not only relationships, but also interpretations. The tragedy of family life is revealed to us. The readers have the chance to act as accusers, defenders, and victims. It is very difficult to imagine facing such a situation and not having anything to say, not having one’s own criminological and victimological theories. In many cases, close relationships exist between the victim and the perpetrator. A specific situation is conducive to the commission of the crime. Criminological and victimological literature is lacking in an integrated theory of the perpetrator, the victim, and the situation. Until now, theories of criminalisation and victimisation have been developed separately. However, a full explanation of the crime must take into account both the decision-making process of the offender and everyday activities of an ordinary citizen which increase the probability of becoming a victim of crime. Investigative practice shows that certain groups of people are particularly predestined to the role of victims of crime. However, the coexistence of several causative elements in the conduct of the victim does not determine whether and to what extent culpable conduct can be attributed to the victim, and in particular, whether the postulated precaution on the part of the victim would have prevented the crime. Most victimologists feel a kind of justifiable anxiety over their research. On the one hand, the concept of the victim itself evokes compassion, willingness to help, readiness to fight the cause of suffering, condemnation of the tormentor, etc., but on the other hand, the victim is blamed, made an indirect perpetrator of the crime or offence, and accused of provocation.

Chapter 7 deals with the victimisation aspects of terrorist crime. Experts indicate that one commonly underestimated threat is the possibility that terrorists might use biological weapons. One pathogen that is mentioned in this context is yersinia pestis, which was declared the largest biological threat to date by the World Health Organisation in early 2017. There is a systematically growing sense of personal threat from terrorist attacks. It is significant that such concerns are expressed equally by women and men, residents of villages and towns, young and old people, irrespective of education. It can be expected that the fear of terrorist attacks will intensify despite the spectacular military success achieved in the direct fight against terrorists and their supporters.

Another important topic today is drug-related crime, which is discussed in Chapter 8. The threat associated with production as well as distribution of synthetic drugs (such as amphetamine) remains consistently high. In Poland, an important event in this regard was the creation of a retail network providing access to substances affecting the central nervous system – the so-called legal highs or boosters. Such agents are mainly produced to bypass the existing drug bans, hence their chemical composition is constantly evolving. Furthermore, the manufacturers of such agents do not normally specify their full chemical composition. Due to the rapid development of numerous new psychoactive substances in many countries, there is no legislation to effectively control or ban their distribution. It has been common for the producers of these agents in many countries to react rapidly to the bans that have just been imposed.

In the twenty-first century, human trafficking is considered the crime which violates human rights the most. The world is becoming increasingly aware of the danger posed by the spread of human trafficking. New laws are being created against traffickers and recruiters. New institutions join the fight against the crime; training is carried out for the Police, Border Guard, employees of institutions that come in contact with victims of human trafficking. The activities of the authorities and state services are supported by the knowledge and experience of NGOs. Nevertheless, human trafficking is still a noticeable criminal practice. Chapter 9 identifies its consequences for the victims, i.e., its negative impact on their mental, emotional, and social condition. It can also seriously affect their physical health. They may spend years struggling with depression, anxiety, loss of agency, as well as the fear of secondary victimisation. For years, the main victims of traffickers in Poland were women who were exploited in the sex business. However, for some time now, a change has been taking place: with the increasing demand for cheap labour, the proportion of men trafficked for work is increasing. The nature of the exploitation of victims and the gender ratio among the victims is changing.

Undoubtedly, abuse of power, which is discussed in Chapter 10, is an extremely wide-ranging problem. It may be understood in two ways: firstly, as the use of power to avoid legal sanctions by persons at a high level of the social or economic hierarchy; secondly, as the use of power by high-ranking people to avoid legal liability for a common crime. Abuse of power is a radical manifestation of the pathology of power. It includes incompetence, the prioritisation of party and group interests over the public interest, clientelism, and corruption. Nowadays, governments and NGOs can exert pressure and promote views via the Internet. The use of the achievements of modern technology makes control over citizens easier than in the past centuries.

Recently, mass media have given more and more coverage to the issue of sexual abuse of children. The information broadcast on this topic mainly concerns rarer phenomena such as child pornography and child prostitution, and spectacular cases of child sexual homicide. As a result, everyday instances of sexual abuse of children are distorted and overlooked. The distortion may be put right by modern criminological and victimological studies, which can provide an up-to-date presentation of the reality of this dangerous phenomenon. The results of these studies are presented in Chapter 11, broken down into subchapters which describe the extent of the phenomenon, focussing on the problem of paedophilia, the mental and physical state of a sexually abused child, online sexual abuse, the image of women as perpetrators of sexual abuse against children, and the sexual exploitation of children.

Corruption is a phenomenon of social pathology that involves many criminal behaviours, such as bribery, influence peddling, or nepotism. All these actions have certain common characteristics: they violate the law, bring benefits to both parties to the agreement, and are of a secret nature. Corruption occurs in all countries of the world, regardless of location, form of governance, the level of prosperity in the society, or its cultural accomplishments. Over the centuries, corruption has been an increasingly significant problem. It has been escalating in both quantitative and qualitative terms. Some corruption situations, such as “evidence of gratitude” in the form of an envelope with banknotes in it, have become less prevalent. In some areas of socio-economic life, others have displaced it. Currently, criminal activities are masked by legal procedures – e.g., participants in a public tender may be in conspiracy and even offer lower prices, knowing that one of them will win the tender and share it with the others. Chapter 12 presents statistics and research findings on corruption in many countries. An assessment of the actual degree of corruption is only possible through the use of research instruments developed by criminology, though it is always approximate and debatable.

Chapter 13 addresses the interesting question of the victimology of inadvertent behaviours. Human activity in an emergency is characterised by a varying degree of risk-taking. It is well-known that the consequences of human actions may occur immediately after the event or they may be deferred over a shorter or longer period. In psychological studies on the utility of factors effected by different activities, time appeared to play an important role as a modifier of the utility of result as well as of the perception of threat related to certain behaviours. It was found that over time, both the utility of results and the negative utility of adverse factors decrease. People prefer immediate or short-term benefit realisation, and delayed or long-term emergence of undesirable consequences. The victimological aspect of inadvertent behaviours as a source of threat to the individual is clearly expressed when the individual becomes the victim of a crime. It is affected by a combination of features of the individual, group, society, institutions, state, and living conditions which lead to the emergence of criminal threat.

Chapter 14 focusses on the problem of police officers as victims of aggressive conduct. Much attention has been paid to the work of the police within the society as well as the abuse of citizen by police officers, which sometimes takes the form of violence. Cooperation with the society means that citizen are included in crime prevention programmes and encouraged to report crimes, which helps to assess the state of crime. It is also important to include the public in explaining crime and resolving social conflicts (e.g., demonstrations). A positive image of the police in the society is an essential condition for its effective work. Acts of police violence publicised by the media are an important cause of the breakdown of cooperation with the society, with negative consequences for the effectiveness of the police. Insufficient attention is still being paid to another aspect of police work – the exposure of police officers to increasing amounts of violence, including homicides.

Another area where victimology is of great significance is the penitentiary problem described in Chapter 15. The abundant literature produced by numerous authors claims that prisons, more often than normal environments, give rise to negative changes in the human psyche, disturbances in the sphere of consciousness, feelings, and decision-making processes, which consequently very often lead to behaviour disorders. This problem is so comprehensive and multidimensional that it seemed legitimate to create separate sub-chapters, concerning, respectively, prison overcrowding, suicides among detainees, crime and victimisation in prisons in selected countries, the family members of convicts, or the prison subculture in Polish prisons.

The last two chapters of the book are devoted to the prospects of crime victims. Chapter 16 describes the system of assistance to crime victims, and Chapter 17 focuses on the aspects of mediation between victims and perpetrators. In particular, Chapter 16 discusses such important issues as the duties of the state in relation to victims, the issue of compensation offered to crime victims (on the example of selected countries), or the situation of victims in the restitution and advice system. The situation in Poland is discussed in detail, including the foundations for the assistance to victims of crime, state policy in relation to victims of crime, and police activities in support of the victims. The role of volunteer work for the benefit of victims of crime is emphasised, and, for comparative purposes, the system of assistance to victims of crime in the United States is presented.

The last years of the twentieth century saw a crisis in the philosophy of punishment and penitentiary policy in the field of justice. Of the existing penal measures, custodial sentence and the manner of its execution is the most heavily criticised. For many years, research has been conducted, not only in individual countries, but also in an international perspective, to find solutions that would eliminate the need for this penalty and replace it with other measures. The authors of the abundant scientific literature indicate that imprisonment is the most expensive type of punishment provided by law, both from the economic, social, and psychological point of view. The high social costs involved in rehabilitation within a prison are important from the perspective of the goal of a custodial sentence, as when the prevention of the negative impact of the criminogenic prison environment is objectively inefficient, the majority of persons who are released and who commit crimes again generally shows a much higher degree of social aberration than before imprisonment. It was found that the use of mediation in criminal matters brings many benefits to the perpetrator, the victim, and the justice system. A discourse on mediation closes this most comprehensive and complete compendium of knowledge on victimisation.

1

Ogólne zagadnienia wiktymizacji kryminalnej

1. Teoretyczne perspektywy wiktymizacji kryminalnej

Trudno się zgodzić z tym, że istnieje pełna, koherentna teoria wiktymologii. Na wstępie należy dostrzec, że nie jest możliwe objęcie tak różnorodnej i złożonej całości jak ofiary i wiktymizacja jednym, skonsolidowanym zestawem argumentów. Znająca doskonale tę dziedzinę H. Reeves, pierwsza dyrektorka, a później realizatorka Victim Support, największej wolontariackiej organizacji pomocy ofiarom w Anglii i Walii, zauważyła, że poszukiwanie jednej teorii bądź jednego opisu ofiar i wiktymizacji byłoby zadaniem na miarę Don Kiszota, podobnie jak poszukiwanie jednej teorii lub jednego opisu tematu przestępców i przestępczości. Można jednak więcej powiedzieć o teoretycznie ubogim stanie wiktymologii i dowiedzieć się czegoś interesującego o świecie intelektualnym skoncentrowanym na ofierze.

Stwierdzenie, że do niedawna ofiary w prawie karnym i anglo-amerykańskiej procedurze sądowej były zaniedbane, jest banałem[1]. Zajmujący się problemem ofiar zwykli mówić o nich jako o „osobach zapomnianych”, widocznych tylko jako świadkowie, osoby zgłaszające się po odszkodowanie albo jako (do zakończenia procesu) rzekome ofiary.

Główny konflikt prawny nie dotyczył w zbyt dużym stopniu ofiary. Uważano, że zachodził między dwiema stronami: ściganiem a obroną, ofiara zaś jedynie dostarczała dowodu przestępstwa, które zostało popełnione nie przeciw niej, lecz przeciw społeczności (Koronie bądź społeczeństwu). Krzywdy prywatne były przedmiotem procedury cywilnej, a nie procesu karnego[2]. Jak zauważył D. Garland, ofiary z trudem wyobrażano sobie inaczej, niż jako członków społeczeństwa, których skargi wywoływały działanie państwa[3], a ich interesy łączono z interesem publicznym.

Główne pisma kryminologiczne, niemal bez wyjątku, śledziły proces sądowy i nie odnosiły się do problemów ofiar, czego dowodzą m.in. prace: H.S. Beckera[4], D. Matza[5], E.H. Sutherlanda i D.R. Cresseya[6], I. Taylora, P. Waltona i J. Younga[7]. Przestępstwa, które opisywali, były osobliwie nieprzechodnie (intrasitive), jakby brakowało im przedmiotu i znaczenia. K. Burke twierdził, że sposób widzenia jest jednocześnie sposobem niewidzenia, a wielu kryminologów, koncentrując się na przestępstwach i przestępcach, wyraźnie nie dostrzega ofiar. Nawet gdy ofiary znalazły się w polu widzenia, były obserwowane tylko przez wysoko zogniskowane obiektywy. Na przykład jeden ze znakomitych socjologów przestępczości D. Matza w latach sześćdziesiątych XX wieku odwoływał się do niezbadanej i abstrakcyjnej koncepcji ofiary, aby uzasadnić to, co – jak przypuszczał – jest przestępczym rozumowaniem dla neutralizacji winy. Ofiara mogła występować jako ktoś tak mało istotny, że to dyskwalifikowało ją jako tego, kto ma prawo składania skargi.

Mało wiemy o przestępczości i wymiarze sprawiedliwości w Azji, Ameryce Łacińskiej i Saharyjskiej Afryce. W takim świecie ofiary mogą być uznawane tylko za trochę więcej niż terra incognita. Każde z ważniejszych teoretycznych podejść wydawało się mieć wystarczające powody, by ignorować ofiary i wiktymizację.

Pozytywistyczni kryminolodzy upatrywali początków i rozwoju przestępczości w osobach i umysłach przestępców, uważając czynniki konstytucjonalne, genetyczne, psychiatryczne i psychologiczne za główne przyczyny przestępczości. Ofiarę pomijali całkowicie, ponieważ znajdowała się poza główną linią dochodzenia. Badacze mniej interesowali się zewnętrznymi przejawami przestępczości i kontroli, a ich wyobrażenia o ofiarach mogły być błędnie ukształtowane wskutek naiwnego, popularnego rozumowania. Teoretycy zwracali uwagę na głębokie struktury społeczeństwa, gdzie przestępczość i kontrola stały się instrumentami „niewidzialnej ręki” realizującej nieuznawane usługi dla społeczności, m.in.: prostytucję podpierającą małżeństwo i rodzinę, stygmaty nieprawości podtrzymującej primogeniturę, zorganizowaną przestępczość wprowadzającą porządek w chaosie rynku i nieskuteczności reżymów politycznych, jak również na problemy anomalii i dwuznaczności w schematach klasyfikacji[8]. Nie było miejsca na patos i ból indywidualnej wiktymizacji.

Przy braku jasnej wizji ofiary formalna kontrola staje się trochę więcej niż czynnikiem obciążającym, który potwierdza i zwiększa dewiację, generując tzw. wtórną dewiację[9]. Nie jest łatwo, stwierdził kiedyś E. Sagarin, podzielić świat na ofiary i przestępców. Ścigany zbieg jest ofiarą, lecz są nią także osoby, które ograbił. Również ścigający, decydenci i opresyjni policjanci mogą być ofiarami[10].

Radykalni kryminolodzy wolą mówić o przestępstwie jako efemerydzie społeczeństwa kapitalistycznego, urazie klasowym bądź prostej rebelii[11], która nie utrzyma się wobec nadchodzącego socjalizmu. W warunkach kapitalizmu są bardziej palące problemy: walka klas, rasizm, strukturalna opresja i eksploatacja[12]. Radykalna kryminologia powstała w Stanach Zjednoczonych w latach sześćdziesiątych XX wieku, kiedy ruchy polityczne atakowały amerykańskie instytucje i były widoczne endemiczne przyczyny nierówności płciowych, rasowych i klasowych. Rozwijała się terminologia moralnej krucjaty, moralnej paniki i cenzury, aby usunąć powszechny strach przed przestępczością, czyli coś ideologicznie manipulowanego i irracjonalnego[13]. Jeżeli pojawiły się autentyczne ofiary, to były to: zubożony proletariat, niższe rasowo klasy, ofiary przestępczości korupcyjnej oraz więźniowie i przestępcy, którzy stawali się rzeczywistymi ofiarami klasowego społeczeństwa i jego represyjnego systemu wymiaru sprawiedliwości[14].

Shorter Oxford English Dictionary definiuje ofiarę jako osobę poświęcającą się (sacrifice), osobę zabitą bądź torturowaną, osobę poddaną okrucieństwu, opresji bądź innemu przykremu, nieuczciwemu traktowaniu lub cierpiącą śmierć, rany, zniszczenie itp.

Istnieje konwencjonalny opis genezy i rozwoju wiktymologii. I chociaż jest miejsce do dyskusji o szczegółach tej dziedziny nauki, to sama jej akceptacja wywarła kształtujący, akademicki i ideologiczny wpływ na jej rozwój, który należy traktować poważnie[15].

Wiktymologia, co jest stale powtarzane, powstała mniej lub bardziej niezależnie w latach czterdziestych XX wieku, a jej twórcami byli: prawnik rumuński B. Mendelsohn[16], profesor prawa uniwersytetu państwowego Colorado Boulder H. von Hentig, kryminolog węgierski działający w Anglii, a następnie w Stanach Zjednoczonych S. Schafer[17] oraz psychiatra niemiecko-amerykański zwalczający korupcyjne i cywilizacyjne wpływy wydawnictw komiksowych F. Wertham[18]. Badacze z World Society of Victimology przyznają, że wiedza wiktymologiczna cierpi nie tylko z powodu jej nieszczęśliwych początków jako kapryśna subdyscyplina kryminologii, lecz także dlatego, że jej przedmiot (ofiary) został obarczony negatywnym wizerunkiem, który mieści w sobie status słabości (weak underdog). Wiktymologia nie ma wagi teorii akademickiej będącej domeną kryminologii. Pierwsi wiktymolodzy okazali się niekonwencjonalnymi uczonymi, opierającymi się na zewnętrznych osiągnięciach akademickich studiów przestępczości, psychologii i prawa, oddanymi doktrynom, które mogą się wydawać ekscentryczne lub przestarzałe (passé). Na przykład von Hentig, uznawany przez niektórych za ojca wiktymologii, oświadczył, że był związany z włoską szkołą kryminalnej antropologii (w której ważną postacią stał się C. Lombroso) oraz zajmował się ideami moralnego upośledzenia i zasadniczej niemoralności. Ale to Mendelsohn, również uznawany za ojca wiktymologii, pierwszy nadał tej subdyscyplinie nazwę i oświadczył, że jego ambicją jest przeprowadzanie analizy ofiar z biologicznego, psychologicznego i społecznego punktu widzenia.

Podstawową ideą pierwszych uczonych była precypitacja ofiar (victim-precipitation), która z różnych powodów została zmarnowana[19]. Zaproponował ją Mendelsohn, a nawiązywała ona do kryminalnie prowokacyjnych dualistycznych relacji polegających na zmowie bądź przyczynowych wpływach ofiary, zwanych karalną parą (penal couple). Dotyczyła ona wzajemnych oddziaływań między przestępcą a ofiarą (the victim-offender relations)[20].

J.D. Douglas i F.C. Waksler sensownie dowodzą, że przestępca i ofiara są zaangażowani w społeczny konflikt, w którym działania każdej ze stron wzajemnie na siebie wpływają[21]. Niemal to samo twierdził A. Reiss, gdy podkreślał znaczenie teorii wiktymizacji, koncentrując się bardziej na zachowaniu stron przestępczego zdarzenia, niż na odwołaniu się do oddzielnych teorii wiktymizacji i działania przestępczego albo do ofiar i sprawców[22]. Oczywiście nie wszystkie przestępstwa mają charakter interaktywnych (np. włamania), ale uwaga wczesnych wiktymologów skupiała się na poważniejszych przypadkach łamania prawa: gwałtach, napadach i morderstwach. Ważne jest spostrzeżenie, że od początku oceniano ten temat w szczególny sposób – być może niedostateczny. Różne aspekty ofiar i wiktymizacji stają się widoczne dzięki założeniom, ambicjom, metodom i pytaniom stawianym przez naukowców w trakcie ich obserwacji. Początkowo wiktymizacja była widziana przez Mendelsohna jako praktykującego obrońcy. Obrońcy nie są zobowiązani do braku zainteresowania i bezstronności. Muszą wykazać się odwagą w obronie interesów klienta. W sprawach o morderstwo w systemie kontradyktoryjnym ofiara nie tylko milczy, lecz także nikt nie jest formalnie upoważniony do mówienia w jej imieniu. Obrona stara się zawsze znaleźć argumenty, które będą stanowić równowagę dla argumentów strony przeciwnej. To, co Mendelsohn wprowadził do wiktymologii, od początku było jedną stroną z tej pary i nie ma znaczenia, że precypitacja ofiary może niekiedy przybierać szczególną formę. Ofiary miały być wówczas reprezentowane tak, jak życzyli sobie sprawcy: jako osoby, które przyczyniły się do zbrodni i ponosiły winę za swoją klęskę. One bowiem prowokowały, spiskowały i były tak naiwne, że stały się ofiarami, zasłużyły więc na swój los. W tej sytuacji A. Porterfield i R. Talbert mogli wymienić uwagę, że: „jest zadziwiające, jak wielu potencjalnych morderców okazało się ofiarami”[23].

H. von Hentig, przejmując buławę precypitacji ofiar, dokonał ciekawej taksonomii ofiar morderstw, która zawierała następujące tezy:

1. osobom w depresji „brak zwykłej rozwagi i dyskrecji”;

2. osoby chciwe zysku „nie mają zahamowań i dobrze uzasadnionych podejrzeń”;

3. osoby bezczelne i bezmyślne „są obciążone kobiecymi słabostkami”;

4. osoby typu dręczyciel „w prymitywny sposób rozwiązują konflikty przez anihilację ich przyczyn”.

Mimo braku równowagi precypitacja ofiar wywarła wpływ na rozwój teorii wiktymizacji kryminalnej. Z pewnością zainspirowała pionierskie badania autora Patterns in Criminal Homicide (Wzorce zabójstw kryminalnych) socjologa M.E. Wolfganga[24], który stwierdził, że von Hentig stworzył najbardziej użyteczną teoretyczną bazę analizy stosunku sprawca–ofiara[25]. Jeden z jego naśladowców N. Avison dowodził, że rola ofiary nie ogranicza się do precypitacji przestępstwa[26]. Ofiara może przyczynić się w różny sposób do interakcji poprzedzającej agresję, aż do aktywnego uczestnictwa w zdarzeniu.

Pierwsze ruchy wiktymologiczne poniosły porażkę nie tylko w związku z protestami co do znaczenia wiktymizacji, płci i władzy, lecz także wskutek tworzenia przeciwstawnej feministycznej kryminologii. Warto tu przytoczyć również stanowisko von Hentiga, że „przyzwyczailiśmy się wierzyć, że wymuszony gwałt to czyn bez pomocy i współdziałania ofiary, ale często zdarza się współdziałanie między ofiarą i sprawcą”.

Gdy w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych feminizm ustabilizował się, stało się możliwe, by kobiety-kryminolodzy nabrały krytycznego dystansu do wcześniejszych twierdzeń i zaczęły poddawać je rewizji. Istniała troska o wiktymizację kobiet, która całkowicie przesłoniła akty przestępcze kobiet wobec mężczyzn, jakby oni byli wyłącznie sprawcami, a nigdy ofiarami[27]. Wielu autorów podało przykłady mężczyzn nie tylko jako ofiar domowej przemocy, lecz także gwałtu[28].

Obszerne badania ofiar w ramach empirycznej wiktymologii przeprowadzono najpierw w Stanach Zjednoczonych, w związku z rozruchami w latach sześćdziesiątych XX wieku. Celem ich było zmniejszenie przemocy poprzez ustalenie rozmiarów i charakteru kryminalnej wiktymizacji. Tego rodzaju badania odbyły się również w Kanadzie (1981), Wielkiej Brytanii (1982), a później w innych krajach i dały możliwość porównania stopni wiktymizacji[29]. Roczne raporty o przestępczości, koncentrujące się najpierw na pomiarach przestępczości, potem zaś także na ofiarach – jako głównym źródle informacji o przestępstwach, są przeciwwagą dla statystyk policyjnych. Z ich pomocą została opracowana technika poszukiwawcza służąca przeglądowi wiktymizacji bądź „przeglądowi przestępczości”[30].

Przeglądy przestępczości z czasem zaczęły zawierać informacje m.in. o nasileniu i rozpowszechnieniu przestępczości, o jej trendach, doświadczeniach ofiar, postrzeganiu przestępczości i wymiaru sprawiedliwości, strachu przed przestępczością[31].

Wiktymizacji nie rozdzielono szeroko i równomiernie w społeczeństwie, lecz ulokowano we względnie zagęszczonych skupiskach (pockets), gdzie grupy osób stale oczekują możliwości dokonania włamań, kradzieży, napadów rabunkowych (według raportu z 1994 r. tylko 4% ofiar doświadczyło ponad 40% zarejestrowanych przestępstw). Najlepszym wskaźnikiem, gdzie zdarzają się przestępstwa przeciwko własności, jest okradzione mieszkanie i miejsca okoliczne, wskaźnikiem zaś tego, kto może być ofiarą przestępstwa przeciwko własności – wiktymizacja[32]. Przestępczość jest tak skoncentrowana, że sprawcy, ofiary i świadkowie mogą pochodzić z tej samej populacji (np. młodzi ludzie napadają na innych młodych). Do czynów przestępnych dochodzi przeważnie w obrębie tej samej warstwy społecznej: robotnicy atakują robotników, młodzi młodych, grupy mniejszości etnicznych inne grupy mniejszościowe. Wiele przestępstw jest popełnianych z nudy wywołującej złość[33].

Policja często ma do czynienia z ograniczoną liczbą osób, które chcą wystąpić jako sprawcy bądź ofiary, a te, które chcą być ponownie ofiarami, częściej są aresztowane. Coraz trudniej jest wyobrazić sobie sprawców i ofiary jako oddzielne grupy: jednych jako winnych, drugich jako ofiary – raczej się one zazębiają. W pewnych ulotnych dziedzinach, jak zauważył R. Elias, trudno zdecydować, kto jest ofiarą, a kto sprawcą określonego czynu; zwykle za sprawcę uważa się tego, kto uderzył pierwszy[34].

Jeśli precypitacja ofiar została uznana konwencjonalnie za pierwszą teorię wiktymologiczną, to drugą są na pewno działania rutynowe (inna nazwa: teoria stylu życia)[35]. Istnieje np. oczywiste i silne powinowactwo między teorią opartą na hazardzie i przeglądami przestępczości, które ujawniają, że niektóre osoby są szczególnie podatne na wiktymizację[36]. Teoria przewiduje, że do przestępstw dochodzi tam, gdzie następuje konwergencja miejsca i czasu, gdzie są sprawca i cel, a w pobliżu nie widać policji. Z kolei przestrzennoczasowa organizacja społeczeństwa wpływa na rodzaj przestępczości. Konwergencję tę zaś umożliwia zwiększona mobilność sprawców i zdolność zabrania wielu towarów dzięki motoryzacji, budowie dróg, co zachęca do zwiększenia ruchu i rozproszenia ludności (zwłaszcza odnosi się to do Stanów Zjednoczonych, Kanady i Australii). Inne czynniki wiktymizacji to: zmianowa praca, demografia rozwodów, późne małżeństwa, fizyczna długowieczność i małe rodziny, co z kolei prowadzi do dużej liczby jednoosobowych gospodarstw i słabej ich ochrony.

Precypitacja ofiar, kryminologia feministyczna i teorie działań rutynowych to główne wewnętrzne składniki pełnej wiktymologii. Problem ofiar był badany przez wielu socjologów, psychologów i kryminologów, którzy nigdy nie zdecydowali się nazwać siebie wiktymologami, by świadomie przyczynić się do rozwoju istoty teorii wiktymologicznej, ani nie prenumerowali regularnie czasopism oraz nie uczestniczyli w konferencjach na tematy wiktymologiczne.

Publikacje na ten temat z konieczności były nieregularne. Niektóre stanowiły standardowe prace badawcze odnoszące się do ofiar, odkrywające nowe fakty i rodzaje powiązań „wiktymologicznych”, chociaż nie w pełni uzasadniały ten tytuł. Na przykład akademicka praca J. Braithwaite’a Crime, Shame and Reintegration[37] nawiązuje do roli, jaką mogą odgrywać ofiary i ich obrońcy w mobilizowaniu odczuć wstydu w ożywianiu rytuałów reintegracji w konfrontacji z przestępcami i ich pomocnikami. Praca ta wzbudziła ponowne zainteresowanie potencjalnym znaczeniem ofiary w dziedzinie kryminologii i polityki karnej. Ofiara u Braithwaite’a jest małą figurą, która z trudem zajmuje ważne miejsce i byłoby trudne do stwierdzenia, że stanowi ona część wiktymologii.

Kolejnym przykładem są wpływowe badania J. Shaplanda i innych na temat przejścia ofiar przemocy przez system wymiaru sprawiedliwości, w którym informują one o niezadowoleniu z kontaktów z policją, o braku informacji i kontroli, o zainteresowaniu pieniężną kompensacją znacznie przekraczającą troskę o symboliczne odszkodowanie[38]. Doświadczenie zmiennych kolei w systemie wymiaru sprawiedliwości w rzeczywistości stanowi formę „wtórnej wiktymizacji”.

Powtarzające się skargi ofiar po przesłuchaniach z krzyżowym zadawaniem pytań w sądzie świadczą, że czuły się one w czasie procesu, jakby były sprawcami krzywd. Prawnicy w systemie kontradyktoryjnym faktycznie poddają świadków jednakowej technice przesłuchania, bez względu na to, czy zeznają na rzecz oskarżenia czy obrony, w nadziei, że wykażą luki w pamięci, niezgodności zeznań i defekty charakteru[39].

Dalszy przykład mogą stanowić badania M. Maguire’a i T. Bennetta dotyczące włamań, które początkowo były pomyślane jako badania przestępstw i sprawców. W części poświęconej ofiarom i oddziaływaniu na ofiary tych przestępstw wyniki wywołały jednak duże zamieszanie, ponieważ dotąd przypuszczano, że trauma i podobne reakcje wynikały z tego, że ofiary doświadczyły cięższych postaci przestępstw z użyciem przemocy[40]. Włamanie, jak się okazało, może (choć nie musi) generować takie same doświadczenia jak przestępstwa przeciw osobie. W wyniku włamań znaczna liczba ofiar uległa stresowi, i to na dłuższy czas. Niektórzy byli zbulwersowani już tym, że ktoś obcy wszedł do ich domu. Przestępstwa przeciwko własności mogą również mieć głęboki i często niedoceniony wpływ na to, co W. James kiedyś określił mianem „materialnego ja”.

Ostatnim przykładem może być praca J. Morgan i L. Zedner[41], które odkrywają rozmiary udręki doznawanej przez dzieci jako ofiary pierwszo- i drugoplanowe, tj. ofiary, które jako świadkowie i członkowie rodziny nie były początkowo dostrzegane, jeżeli bezpośrednio nie doznały aktów przemocy i nadużyć. Dzieci są przeważnie niemymi obserwatorami, zbyt łatwo pomijanymi, jednak mogą doznawać traumatycznych przeżyć podobnie do osób, które doświadczyły takich przestępstw jak włamanie. Badania tych autorek były jednymi z pierwszych empirycznych badań wykorzystujących populację ofiar dotychczas nieangażowaną w czynnościach procesowych[42]. Świadków tych powoływano po to, aby wyjaśnić m.in. przestępstwa rasistowskie, przeciw osobom starszym i niepełnosprawnym oraz przestępstwa związane z homofobią. Stało się oczywiste, że nowe grupy ofiar stopniowo wyłaniały się w badaniach przestępczości bądź je wynajdywano[43]. Granice między tymi grupami były nieostre i stale podlegały dyskusji[44]. Okazało się, że głównymi ofiarami są nie tylko ci, którzy doznali krzywd bezpośrednio w wyniku przestępstw, lecz także tzw. wtórne ofiary, tj. osoby powiązane rodzinnie, a nawet z dalszej rodziny i kręgu znajomych. Dyskusje na temat zaliczania ich do ofiar stały się gorące. Czy jednak można uznać za ofiary „trzeciego stopnia” policjantów, personel sądowy, medyczny i paramedyczny, mający kontakt z ofiarami traumatycznych zdarzeń? Czy były nimi rodziny ofiar zabójstw lub – co jeszcze bardziej sporne – ofiar wypadków drogowych? Kto może zostać zaliczony do rodziny? A co z rodzinami poważnych przestępców, z których wiele ma pretensje do tytułu „innych ofiar przestępstwa”?[45]

Czytelnik pozostaje w konfrontacji z wielką liczbą raczej luźno powiązanych artykułów, w których, z kilkoma wyjątkami, autorzy koncentrują się coraz częściej na ofiarach, a nie na przestępcach.

Kryminologia wykorzystuje niekiedy ofiary i wiktymologię we własnych opracowaniach. Na przykład ofiary są opisywane instrumentalnie jako przypadki nieudanej prewencji ze strony policji, społeczeństwa itp., a zarazem bada się aktywne uczestnictwo i precypitację przestępczych zdarzeń przez ofiary[46]. Najlepszą osiągalną podstawą systematycznych badań tych ważnych związków stosowania prawa karnego są przeglądy wiktymizacji. Dają one możność promowania lepszych pomiarów wrażliwości na przestępczość oraz skłonności do zgłaszania przestępstw, jak również określania trendów przestępczości w danym czasie. Są to interesujące dziedziny – nie jest jednak oczywiste, czy można je sklasyfikować jako wiktymologię.

Do omawianej tematyki należą także sprawy transpozycji przestępców i ofiar w analizie rodzinnych kwestii kryminologicznych. Istnieje małe zainteresowanie ruchami oraz kampaniami na rzecz ofiar i jest ono zazwyczaj lokowane w ramach kryminologii[47]. Na przykład H. Boutellier twierdzi, że jest to część demagogicznej polityki reakcji, w której ofiary stanowią jedynie pretekst do opresji[48].

Z kolei R. Elias w pracy The Politics of Victimization: Victims, Victimology, and Human Rights podał radykalne argumenty za potrzebą wyparcia panujących klasowych i państwowych kategorii przestępstw i wprowadzenia na ich miejsce listy strukturalnych nadużyć praw człowieka, włącznie z: nierównością, wyobcowaniem, konkurencją, biurokracją i przemocą, które wiktymizują bezsilnych[49]. Książka jest wprawdzie interesująca, lecz stara się jedynie oferować standardowe argumenty radykalnej kryminologii w nowym opakowaniu.

Teoretyczne perspektywy wiktymizacji odniosły sukces, ponieważ wprowadzono ofiary do analizy kryminologicznej, dzięki czemu wypełniono dotychczasową lukę. Promują one ideę, że przestępczość jest procesualna i interaktywna, chociaż przyćmiona mrocznymi początkami precypitacji ofiary. Dają do zrozumienia, że nie ma prostego i transparentnego związku między wiktymizacją i strachem przed przestępczością bądź między rodzajami przestępstw a ich wpływem na różne grupy społeczne. Pokazują, jak przestępczość jest skoncentrowana w czasie, miejscu i społeczeństwie, oraz podkreślają, jak ostre, moralne, polityczne i ontologiczne podziały między ofiarą i sprawcą dają się obronić empirycznie. Przedstawiają też niebezpieczeństwa generalizacji i przypisywania określonych cech ofiarom i wskazują sposoby, jakimi system wymiaru sprawiedliwości może pogorszyć wiktymizację i zachęcić do tego, co określa się „wtórną wiktymizacją”. Możemy dziś lepiej ocenić, jakie teoretyczne perspektywy wiktymizacji nie mogą się objawić i się nie objawiają.

Oprócz przedstawionych twierdzeń byłoby trudno wyciągać wnioski, że wiktymologia jest koherentną całością. Tak różne i nieharmonijne są jej początki, że powinno się ją przedstawiać jako subdyscyplinę, w której różne podejścia skupiają się wokół empirycznej treści i przyjmują jako wspólny mianownik pojęcie „ofiara”[50].

Samokrytyczne obserwacje poczyniono już na konferencji zorganizowanej przez International Study Institute on Victimology w Bellagio w 1976 r. Stwierdzono wówczas, że można przyjąć, iż ogół zdarzeń, które da się zdefiniować jako wiktymologiczne, spełnia parametry wiktymologii. Druga obserwacja pochodzi z World Society of Victimology z 1970 r., gdy uznano, że wiktymologia od początku jest międzynarodowym i interdyscyplinarnym przedmiotem, a jej zakres badań obejmuje[51]:

– przyczynienie się ofiar do popełnienia przestępstwa;

– stosunki między ofiarą a sprawcą;

– wrażliwość ofiar i recydywę;

– rolę ofiary w systemie wymiaru sprawiedliwości;

– potencjalny strach ofiar przed przestępczością;

– stymulowanie wiktymologicznych badań w świecie.

2. Rozwój wiktymologii kryminalnej

Dopiero w XX wieku zaczęto zajmować się systematycznie problematyką ofiary przestępstwa. Pojawiły się poglądy o konieczności systemowego spojrzenia na osobę sprawcy, ofiarę i czyn. Dużą rolę w tym całościowym ujęciu teorii zachowań przestępczych odegrała koncepcja symbolicznego interakcjonizmu G.H. Meada (1863–1931), uwzględniająca wpływ postrzegania partnera oraz wpływ przypisywanego mu znaczenia na własne zachowanie[52].

W 1979 r. w Münster założono Światowe Towarzystwo Wiktymologii (The World Society of Victimology), które uzyskało status organu konsultacyjnego Organizacji Narodów Zjednoczonych i Rady Europy. W następnych latach powstały Krajowe Towarzystwa Wiktymologii w Australii, Brazylii, Grecji, Indiach, Japonii i Korei Południowej[53].

Od 1973 r. co trzy lata są organizowane międzynarodowe sympozja. Pierwsze odbyło się w Jerozolimie, a następne m.in. w Bostonie (1976), Münster (1979), Tokio/Kioto (1982), Zagrzebiu (1985), Jerozolimie (1988), Rio de Janeiro (1991), Adelaide (1994) oraz Amsterdamie (1997).

Wiktymologia rozwija się nie tylko w Stanach Zjednoczonych, lecz także w Europie[54]. Wiele publikacji ukazało się też w Izraelu. Bogata literatura wiktymologiczna została opublikowana w Ameryce Środkowej i Południowej[55], w Indiach[56], Australii i Japonii. Ukazują się również czasopisma (np. „International Review of Victimology”, „Japanese Journal of Victimology”, „Victimology”, „Journal of Australasian Society of Victimology”).

Na rozwój wiktymologii kryminalnej w dużym stopniu wpływa europejskie prawo karne. Rada Europy wiele uwagi poświęciła problematyce ofiar przestępstw. Za pierwszy dokument prawny, w którym zawarto projekt wspólnego systemu kompensat dla ofiar przestępstw, uważa się Europejską Konwencję o kompensacji dla ofiar przestępstw popełnionych z użyciem przemocy z 1983 r. Na forum Rady Europy przyjęto również zalecenie nr R (85) 11 w sprawie pozycji ofiary w prawie i procesie karnym z 1985 r. oraz zalecenie nr R (87) 21 z 1987 r. w sprawie zapobiegania wiktymizacji i pomocy dla ofiar przestępstw.

Komisja Europejska przyjęła w 1999 r. Komunikat w sprawie ofiar przestępstw w Unii Europejskiej – standardy i działania[57], który porusza m.in. zagadnienia dotyczące ułatwienia ofiarom przestępstw dostępu do wymiaru sprawiedliwości oraz ochrony ich praw. Komunikat odnosi się do zapobiegania wiktymizacji, udzielania pomocy ofiarom przestępstw oraz pozycji ofiary w postępowaniu karnym i kompensaty.

Do ochrony interesów ofiar przestępstw odwołuje się także w swych postanowieniach Karta praw podstawowych Unii Europejskiej z 2000 r. Artykuł 47 „Prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu” stanowi:

Każdy, kogo prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w niniejszym artykule.

Istotne znaczenie dla ochrony praw ofiar przestępstw mają kolejne dokumenty unijne, a mianowicie: decyzja ramowa Rady 2001/220/WSiSW z 15 marca 2001 r. w sprawie pozycji ofiar w postępowaniu karnym (dalej: decyzja ramowa Rady 2001/220/WSiSW), dyrektywa Rady 2004/80/WE z 29 kwietnia 2004 r. odnosząca się do kompensaty dla ofiar przestępstw, a także dyrektywa Rady 2004/80/WE. W myśl decyzji ramowej Rady 2001/220/WSiSW ofiara to osoba fizyczna, która doznała szkody, włączając w to uszkodzenie ciała lub szkodę psychiczną, cierpienie emocjonalne lub stratę ekonomiczną, spowodowane bezpośrednio przez działania lub zaniechania stanowiące naruszenie prawa karnego państwa członkowskiego. W przedmiocie traktowania ofiar przestępstw zobowiązuje się państwa członkowskie do zapewnienia im w systemie prawa karnego rzeczywistej i odpowiedzialnej pozycji. Państwa członkowskie Unii Europejskiej powinny podjąć wysiłki zmierzające do tego, aby ofiary podczas postępowania traktowane były z należytym poszanowaniem godności jednostki.

W rozwoju wiktymologii kryminalnej dużą rolę odgrywa Polska Karta Praw Ofiary z 1999 r. W 2004 r. w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich powstał Krajowy Program na Rzecz Ofiar Przestępstw.

3. Potencjał wiktymogenny i podatność wiktymizacyjna

Dotychczasowy, tradycyjny rozwój badań nad wiktymizacją i jej etiologią stanowi modelowe zaprzeczenie podejścia systemowego. Wszystkie brane pod uwagę w tych studiach czynniki zostają wyodrębnione, oddzielone od siebie: czyn izolowany od całokształtu, sprawca wypreparowany ze społecznego kontekstu i odległa fascynująca ofiara wzbudzająca litość swą słabością. Poznawane są, jak dotąd, właściwe składniki, pomijane zaś relacje między nimi.

Społeczeństwo zawsze pocieszało się, zrzucając winę na sprawcę, na jego cechy osobiste, na okrucieństwo i głupotę królów, na zdeprawowanie dyktatorów, na ignorancję, przesądy, chciwość wszelkiego rodzaju agresorów. Prawo miało, podobnie jak historia, charakter wybitnie idiograficzny. Trzeba było ustalić wyraźnego sprawcę i wyraźną ofiarę. Kto był sprawcą takiej zbrodni jak wojna trzydziestoletnia? Książęta germańscy. Kryminologia z łatwością ustaliłaby ich cechy szczególne: uleganie religijnym przesądom i chorobliwą skłonność do rywalizacji. Kto był sprawcą podboju Europy? Napoleon. Dlaczego? Bo miał nieokiełznaną ambicję. Kto rozpoczął drugą wojnę światową? Hitler ze swym zbrodniczym charakterem, wykorzystawszy wrodzone skłonności militarne Niemców.

Taki model rozumowania jest łatwy w użyciu. Funkcjonuje do dziś w interpretacjach zachowań zarówno mocarstw, jak i zwykłych chuliganów. Tradycyjnie wskazujemy rutynowo sprawcę, winnego, odpowiedzialnego. Problem tylko w tym, że żadne patologiczne zachowania nie ulegają zmianie, zahamowaniu, a wręcz przeciwnie – stają się coraz bardziej widoczne.

Są obecnie miejsca na świecie, gdzie nie ma tyranów, panuje demokracja, jest powszechna oświata i ogólny dobrobyt, a agresja, przestępczość czy w ogóle patologia społeczna rosną nieprzerwanie. Tradycyjny model wyjaśniania ludzkich okrucieństw fatalnie zawodzi. Kontemplując życie współczesne, trudno przypisać irracjonalność i bestialstwo wyłącznie jednostkom. Czy jesteśmy rzeczywiście ofiarami konkretnych sprawców? Czy jesteśmy ofiarami, czy sprawcami? Coraz częściej nabieramy przekonania, że jesteśmy ofiarami systemu zwanego siłami historii, cokolwiek by to miało znaczyć. Nabieramy przeświadczenia, że zdarzenia zależą od czegoś więcej niż po prostu od decyzji i czynów sprawców, że są raczej zdeterminowane przez systemy społeczno-kulturowe, uprzedzenia, ideologie, grupy nacisku, tendencje społeczne, rozwój i rozpad różnych cywilizacji. Wiemy względnie dokładnie, jakie są skutki przestępczości, która jest wiktymizacją penalną. Mówią nam o tym codziennie telewizja, Internet i szpalty gazet, pełne argumentów nie do odrzucenia.

Nowej wiktymologii potrzebna jest nowa konceptualizacja, nowe idee oraz kategorie. W taki czy inny sposób musi ona metodologicznie skoncentrować się na pojęciu „system”. Na czym zaś polega poznawcza i praktyczna jałowość tzw. starej wiktymologii?

Dotychczasowa wiktymologia w swym wymiarze metodologicznym niczym nie różni się od nieco starszej od siebie kryminologii, ta zaś od nauk społecznych, wśród których króluje socjologia. Wystarczy więc przyjrzeć się dotychczasowym sposobom uprawiania tej właśnie dyscypliny.

Przedmiot socjologii był z definicji oparty na eksploracji prawidłowości historycznych, a nie uniwersalnych. Czym jest społeczeństwo, jakie prawa rządzą jego rozwojem, jakie upadkiem? Od początku socjologia musiała rozpływać się w takich czy innych religiach, w takiej czy innej metafizyce. Obok rozkwitała nauka ścisła – fizyka. Powstawały nowe metody, narzędzia, techniki. Skuteczność odkryć pozwalała na splendor, sławę, zaszczyty odkrywców.

Socjologia miała przedmiot badań najbardziej złożony i wymagający niezwykle wyrafinowanych metod. Początki jej rozwoju nie służyły rozwojowi metodologii badań społecznych. Nic więc dziwnego, że socjologia, pełna kompleksów wobec nauki skutecznej, jaką była fizyka, dążyła do przejęcia jej systemów pojęć i metod badawczych.

Pojawiła się specjalna grupa obserwatorów poszukujących logiki postępowania fizyków, a więc logiki tej modelowej nauki. Zamiast terminu „logika nauki” używa się pozornie szerszego terminu „filozofia nauki”. To ostatnie określenie rozumie się najczęściej jako wszelkiego rodzaju filozoficzną refleksję nad nauką. Na ogół jednak filozofią nauki nazywa się tylko jeden sposób filozofowania o nauce, a mianowicie ten, który narodził się wraz z działalnością Koła Wiedeńskiego i ośrodków o filialnych orientacjach (szkoła berlińska, grupa brytyjskich filozofów analitycznych). Sposób ten zwany jest neopozytywizmem i traktowany jako odrębny kierunek filozoficzny.

W tym samym mniej więcej czasie w Wiedniu przychodziła na świat również inna filozofia – teoria systemów.

Do czego doprowadził wiktymologię neopozytywizm? Dokąd pozwala dojść tej dyscyplinie teoria systemów? Każda nauka ma swój przedmiot oraz właściwe sobie metody, techniki i narzędzia badawcze. W miarę upływu czasu wzrasta liczba przedmiotów badań, różnicują się też metody badawcze. Rośnie więc liczba nauk. Rośnie przekonanie, że jedne badania są bardziej, a inne mniej naukowe.

Specjaliści podejmujący próby wyjaśnienia zjawisk i procesów społecznych poddawali ostrej krytyce zastany sposób badania społeczeństwa. Wykazywali wszystkie metodologiczne słabości socjologii, dowodząc, że tak wyposażona w narzędzia badawcze dyscyplina niewiele ma wspólnego z naukami ścisłymi. Jeśli więc jedno badanie nazywano naukowym, a innemu kategorycznie odmawiano takiego miana, to zrodzić się musiało pytanie o kryterium naukowości. Przedmiotem badania naukowego stać się musiało samo badanie naukowe. Tak narodziła się swoista metanauka zwana filozofią nauki bądź logiką nauki.

Oczywiście jedyną dyscypliną, która mogła stać się przedmiotem metabadań, była fizyka. Jej to powszechnie przyznawano miano prawdziwej, niekiedy jedynej nauki. Na jej terenie wyrosła kadra, która niezdolna była wprawdzie do dokonywania odkryć, ale zdolna do filozofowania o nich.

Metabadacze nie mogli liczyć na audytorium składające się z wybitnych fizyków, bo ci przecież z jednej strony stali się przedmiotem badań, z drugiej zaś to oni właśnie dyktowali swym postępowaniem to, co miało być nauką. Do kogo więc kierowano wyniki poszukiwań filozofów nauki? Do tych, którzy pragnęli być naukowcami, a nie mogli ze względu na brak warsztatu. Audytorium wypełnili więc badacze społeczeństwa – socjologowie, niejako z definicji niewyczuwający istoty fizyki. Stąd łatwo było o fascynacje, fetysz, kapłaństwo wtajemniczonych metanaukowców, zniewolenie adeptów. Fizyka stawała się wzorem. Trzeba było się przyglądać fizykom i przekazywać swe wrażenia socjologom. Tę funkcję wypełniały właśnie Koło Wiedeńskie i szkoły afiliowane.

Filozofowie nauki musieli się cieszyć wyjątkowym prestiżem. Tylko oni wiedzieli, jak „robi się” naukę, i potrafili nauczać innych, jak się to czynić powinno. Konstruowali więc dla socjologii najróżniejsze recepty na naukowość, na upodobnianie się do nauki. Nie stworzyli nic w fizyce. Nie wymyślili nic w socjologii. Jako metanaukowcy z definicji musieli się znaleźć ponad wszelką nauką.

Na czym więc polegała praca neopozytywistów? Na czym polegał wpływ filozofii nauki (tego badania fizyki) na socjologię? Oddziaływanie filozofii nauki na socjologię od czasów Koła Wiedeńskiego doprowadziło do zasadniczej i niekorzystnej reorientacji metodologicznej socjologii. Okresem przełomowym były tu lata czterdzieste i pięćdziesiąte XX wieku. Wówczas to radykalne i bardzo restryktywne koncepcje metodologicznego wczesnego neopozytywizmu uzyskały w socjologii rangę wykładni metody naukowej i stopniowo weszły w obieg jako metodologiczna podstawa dyscypliny. W konsekwencji socjologia zatraciła w znacznym stopniu charakter dyscypliny humanistycznej, nie zyskała jednak wbrew potocznym wyobrażeniom charakteru dyscypliny naukowej. W węższym sensie nastąpiła bowiem nie tyle próba unaukowienia socjologii, ile próba ukształtowania tej dyscypliny według metodologicznego modelu nauki, który w ramach dyscypliny macierzystej, tj. filozofii nauki, został już wcześniej poniechany jako nieadekwatny. Neopozytywizm, popychając socjologię na fałszywe tory, pozbawiał ją na kilkadziesiąt lat jakichkolwiek szans rozwoju.

Filozofia nauki nie po to zainteresowała się pracą fizyków, aby wykryć sposób dokonywania odkryć, lecz po to, aby unaukowić socjologię. Z tego poszukiwania sposobu unaukowienia socjologii mógł się narodzić jedynie nurt empiryczny. Wszyscy więc, którzy zaczęli mierzyć, liczyć, matematyzować, niejako automatycznie zyskiwali rangę pierwszych uczonych-socjologów. Siłą rzeczy pozostali musieli się zadowolić przydomkiem tradycjonalistów. Jeśli teraz powstawała socjologia naukowa, to do wczoraj musiała istnieć socjologia nienaukowa.

Rozpoczął się spór. Zapomniano o przedmiocie badań i jego złożoności. Polemizowały ze sobą metody. Współczesna socjologia empiryczna wskazywała na nienaukowość dotychczasowych spekulacji, na metodologiczny obskurantyzm socjologii klasycznej. Ta ostatnia zaś szydziła z pseudonaukowości empirycznej matematycznej „pstrokacizny”. Zaczął się więc wyścig po naukowe licencje, po uprawnienia nowoczesnego socjologa-naukowca. Dla fizyki sędzią jej naukowości było samo życie, sama praktyka. Aby ocenić naukowość socjologii, pojawili się sędziowie-eksperci-filozofowie nauki. O ich wyroki trzeba było teraz zabiegać. Użyteczność wyników nie miała znaczenia – liczyła się tylko metoda.

Jest zupełnie zrozumiałe, że jeśli sędziami byli twórcy metodologii badań empirycznych, to mogła wygrać tylko socjologia empiryczna. Ponieważ walka toczyła się od początku na płaszczyźnie społecznej, to i zwycięstwo mogło być tylko klasowe. Walka o uzyskanie legitymacji naukowego socjologa stawała się czasami wyjątkowo ostra, nieraz wręcz brutalna.

Atak na socjologię empiryczną, na tę nieudolną „fizykę społeczną”, był atakiem intelektualnym. Wystarczy wymienić uderzenia zawarte w takich publikacjach, jak: Methods in Sociology Ch.A. Ellwooda, Fads and Foibles in Modern Sociology P.A. Sorokina, The Sociological Imagination Ch. Wrighta Millsa czy w końcu O osobliwościach nauk społecznych S. Ossowskiego. W tych swego czasu głośnych i w pewnym zakresie wpływowych publikacjach założenia, na których opierała się socjologia empiryczna, zostały dosłownie zniszczone.

Naukowcy zapatrzeni w empirię nie przejmowali się intelektualną agresją humanistów. Ignorowali argumenty stawiające pod znakiem zapytania teoretyczne podstawy i poznawcze walory socjologii empirycznej. Walczyli instytucjonalnie: ustalali programy studiów, opracowywali programy badań, kształtowali działalność towarzystw naukowych. Zdobywali uznanie rektoratów i przychylność fundacji. Nie próbowali nawet odpierać argumentów przeciwników.

Bez zasadniczej i pogłębionej odpowiedzi pozostał słynny artykuł F.A. Hayeka The Counter-Revolution of Science. Bez większego odzewu przechodziły krytyczne wywody F. Znanieckiego, H. Blumera, R. MacIvera, T. Adorno, A. Schutza i wielu innych socjologów reprezentujących różne tradycje teoretyczne i orientacje metodologiczne. Krytyka wypełniała publikacje, socjologia empiryczna – mury akademickich uczelni.

Przez 50 lat akumulowano argumenty – bez odpowiedzi. Nagromadzono ich tyle, że cząstka wystarczyłaby do przekonania, że socjologia empiryczna jest przedsięwzięciem od początku chybionym. Socjologia ta nabierała jednak bardzo szybko cech naukowego interesu. Zyskiwała popularność i pewność siebie. Do dziś dominuje w życiu wielu instytucji akademickich. Poza bramami uczelni współczesną twórczość socjologiczną cechuje coraz większy i coraz bardziej pogłębiający się pluralizm metodologiczny. Ten właśnie pluralizm, mimo że żyje, jak dotąd, jedynie na peryferiach naukowych instytucji, stwarza dla socjologii nadzieję wyjścia z empirycznego impasu. Stwarza też perspektywy narodzin nowej wiktymologii.

Wiktymologia wczorajsza, tradycyjna, i ta dzisiejsza są w zasadzie empirią, zbiorem wysiłków pomiaru parametrów ofiar przestępstw. Znany jest wiek ofiar, ich płeć, status społeczny, wykształcenie, stopień znerwicowania, agresywności, lęku, frustracji itd. O ofiarach wiemy prawie wszystko. O tych, które były. I prawie nic o tych, które dopiero będą. Bogactwu opisu towarzyszy ubóstwo teorii. Żadna z cech ofiary nie jest znacząca profilaktycznie.

O ile w socjologii empirycznej nieważny był przedmiot badań, a ważna metoda, o tyle w wiktymologii metoda, mimo że tak intelektualnie skompromitowana w kryminologii, pozostaje merytorycznie nietknięta. Zmienia się tylko przedmiot badań. Po empirycznym wyeksploatowaniu cech sprawcy wzięto na warsztat ofiarę. Zmieniają się nazwy. Przy tradycyjnej optyce widoki na poprawę sytuacji na froncie walki z przestępczością nie zmieniają się wcale. Aby uchronić badania wiktymologiczne przed grzechami socjologii, trzeba wskazać, na czym polegał błąd podejścia empirycznego.

Zasadniczym nieporozumieniem okazało się poszukiwanie podobieństw między takimi przedmiotami badań, które były do siebie najbardziej niepodobne. Martwą materię fizyki próbowano przymierzać do żywej tkanki społecznej. Te właśnie dwa przedmioty wyznaczają w rzeczywistości krańce skali, na której mogą być mierzone podobieństwa między przedmiotami badań. Między fizyką i socjologią istnieje nieskończenie wielu naukowych pośredników. Niektórzy zostali już odkryci. Inni czekają na identyfikację.

Spójrzmy na kolejne wzbogacenie schematu. Filozofia nauki, ze swą metodologią narzucaną badaczom społeczeństwa, była bardzo oddalona na skali złożoności przedmiotu badań od socjologii. Fizyka musiała być pierwsza na drodze sukcesów poznania. Nie mogła być jednak ostatnia. Każdy kolejny przedmiot badań podlegał jej prawom, lecz rządził się też nowymi. Stawał się po prostu wewnętrznie materialnie bogatszy. Złożoność ta była widoczna w żywych organizmach. Nowy paradygmat naukowy musiał więc należeć do biologii, która nie popełniła błędów, nie poszła ślepym torem neopozytywizmu. Nie była przecież pierwsza. Odnalazła się więc łatwo jako ogniwo łańcucha poznania. Za sobą miała doskonałą fizykę, której nie mogła przecież pominąć. Przed sobą mogła mieć tylko syntezę. Sama, będąc już pierwszą hybrydą, musiała stanowić pożywkę, grunt dla kolejnej nauki – biofizyki. To właśnie biologia odkrywała coraz większą złożoność organizmów żywych – od wirusa, bakterii aż do społeczeństwa pszczół i w końcu świata naczelnych.

Poznanie społeczeństwa stawało się więc swoistym ruchem kumulacyjnym, kolejnym przybliżaniem ciągle tworzących się metod, technik i narzędzi do człowieczego szczytu złożoności. Tylko fizyka pozostawała samowystarczalna. Do wyjaśnienia ruchu gwiazd nie była potrzebna nauka o życiu. Do opisu ruchu bakterii fizyka była niezbędna.

Żadna nauka o materii nie mogła pominąć fizyki, ta zaś nie potrafiła powiedzieć nic o samym życiu. Fizyka była pierwsza, każda następna nauka musiała zostać z nią zintegrowana. Jako swoista antyteza poprzedniczki musiała integrować się z pozostałą syntezą. Fizyka była i jest systemem. Jednak tylko biologia mogła stworzyć teorie systemów. Pierwsza narzuciła swą metodologię badaczom społeczeństwa – socjologom, a więc także badaczom społecznej patologii – kryminologom.

Wiktymologia staje się dziś koniecznością społeczną, a nie tylko akademicką modą. Musi się jednak rozwijać w innym niż kryminologia paradygmacie. Teoria systemów sama siebie traktuje jako etap na drodze poznania społeczeństwa. Wiktymologia od tego etapu musi rozpocząć nie swój żywot, lecz swą twórczą aktywność.

Jaki jest obraz ofiary koncepcji systemowej? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba odczytać systemowy sposób widzenia człowieka w ogóle.

Rozważania teoretyczne oraz badania empiryczne nad rolą ofiary (osoby poszkodowanej) w przestępstwie skłaniają ku refleksji, że istnieją pewne prawidłowości stania się ofiarą. Przez analogię do przestępstwa prawidłowości te moglibyśmy rozpatrywać w kategoriach etiologii. Pytanie brzmiałoby zatem: jaki czynnik lub splot czynników powoduje, że dany osobnik czy instytucja staje się przedmiotem cudzego bezpośredniego lub pośredniego ataku?

W klasycznym, a zarazem prawnym ujęciu tego problemu pojęcie „ofiara” najściślej związane jest z pojęciami „przestępca” i „czyn przestępny”. Dlatego wiktymologia kryminalna zajmuje się analizą rzeczywistych cech ofiar czynu przestępnego, pozostawiając na boku populację osób fizycznych (i prawnych), które nie stały się ofiarą przestępstwa. Zawęża to pole badawcze do cech osób poszkodowanych, chociaż przynosi obszerny materiał empiryczny, który – opracowany za pomocą technik analizy jakościowej i ilościowej – pozwala na wyciąganie wniosków co do postępowania zapobiegawczego. O potencjalnej ofierze mówimy jednak wówczas na podstawie rozumowania per analogiam. Wartość takiego rozumowania jest duża i metodologicznie uprawniona, niemniej można z dużą dozą prawdopodobieństwa założyć, że wobec zawężenia próby do przestępstw ujawnionych jesteśmy zdeterminowani materiałem empirycznym w sposób, który może ograniczać zasadność wniosków praktycznych. Dla profilaktyki przestępczości właściwe rozpoznanie obszarów zagrożenia, inaczej: obszarów wiktymizacji, ma ogromne znaczenie. Dlatego moja uwaga kieruje się na zagadnienie etiologii wiktymologicznej.

Dla celów heurystycznych ważne jest doprowadzenie do operacjonalizacji tych pojęć. Można to osiągnąć, wprowadzając kolejne elementy analizy logicznej. Zagadnieniami wymagającymi rozpatrzenia są określenia: stan indywidualnej i zbiorowej wiktymizacji w konkretnym, historycznym (tu i teraz) momencie; proces wiktymizacji; stymulacja; mechanizm funkcjonowania relacji ofiara–sprawca czynu przestępnego. Na gruncie rozpoznania tych zjawisk można dopiero mówić o profilaktyce wiktymologicznej, którą będę tu traktował jako równorzędny element systemu wszystkich środków prewencji zjawisk patologii.

Z punktu widzenia strategii prewencji wszystkie wymienione elementy analizy zjawiska wiktymologii należy sprowadzić do określenia potencjału wiktymogennego. Na razie użyję wstępnej jego definicji: potencjał wiktymogenny to taki system cech jednostki, grupy, makrostruktury społecznej, organizacji instytucjonalnej, organizacji państwowej oraz cech warunków życia, który prowadzi do powstawania zagrożenia, przy czym wiktymizacja może być cechą immanentną lub kontekstową.

Tę bardzo ogólną definicję można uszczegółowić w toku dalszych rozważań. Jest ona przydatna do sformułowania tezy o niezbędności zastosowania w badaniach podejścia teoretycznego, dostatecznie ogólnego, aby nie uronić jakiegoś obszaru badań, i równocześnie dostatecznie szczegółowego, by można było mówić o systemie wzajemnie powiązanych elementów. Dzięki teorii systemu nie pominiemy żadnego elementu analizy wiktymologicznej. System w rozumieniu kulturowym daje możliwość przeprowadzenia analizy czynników na różnych poziomach ogólności i szczegółowości, zawsze jednak w taki sposób, aby były uchwycone związki funkcjonalne między czynnikami, to znaczy sekwencje przyczynowo-skutkowe. W ten sposób poszczególne cechy potencjału wiktymogennego – wyselekcjonowane dla celów praktycznych – są zawsze opisywane w kategoriach przyczyny, sprawczej siły aparatu stymulującego, skutków występowania w kontekście innych cech, bodźców uruchamiających daną cechę jako wiktymogenną i bodźców likwidujących wiktymogenność danej cechy.

W pojęciu „system” mieści się określenie jego elementów jako mających cechy: sprawcze mechanizmu funkcjonowania bądź kontekstowe równorzędne wobec mechanizmu funkcjonowania, bądź stanowiące katalizator mechanizmu funkcjonowania, wreszcie będące w polu otoczki mechanizmu funkcjonowania. Przyjęcie znaczeniowego inwentarza elementów danego systemu ma znaczenie podwójne. Po pierwsze, daje nam obraz mechanizmu funkcjonowania pozwalającego przewidywać zachowanie w sytuacji stabilizacji innych systemów, z którymi rozpatrywany system wchodzi w związki czynnościowe. Po wtóre, pozwala na przewidywanie zmiany znaczenia elementów danego systemu wtedy, gdy zmiana nastąpi w innych systemach, z którymi omawiany system wchodzi w związki czynnościowe.

Potencjał wiktymogenny wiąże się nie tylko ze sferą życia społecznego. Pojęcie to odnosi się również do takich elementów, jak: przestrzeń, przyroda, przedmioty, organizacja życia. Teza ta wymaga wyjaśnienia. Człowiek działający w świecie wartości będących przedmiotem pożądania, a zarazem ograniczonych co do ilości i poziomu, swoje oczekiwania życiowe kieruje na pewien dynamicznie zmieniający się zespół symboli gratyfikacyjnych. Do elementów, które mają zaspokajać (gratyfikować) potrzeby człowieka, należą: określona przestrzeń z jej wielkością i strukturą, przedmioty, sytuacje, osoby lub organizacje oraz przyroda z jej znamionami klimatycznymi i walorami estetycznymi. W antropologii kulturowej nazywa się to koszykiem potrzeb, a w oczekiwaniach człowieka odpowiada mu koszyk możliwości.

Nie ma takiej wartości materialnej czy niematerialnej, która w pewnych układach dla określonych osób nie byłaby przedmiotem szczególnego pożądania. Oczywistość ta przy bliższym rozpatrzeniu ma ogromną nośność refleksji dla rozważań wiktymologicznych. Jeżeli zatem dana wartość symbolizuje dla jednostki zaspokojenie potrzeb według przyjętego wzoru, jeżeli potrzeba posiadania tej wartości jest bardzo wysoko usytuowana w hierarchii potrzeb i jeżeli osiągnięcie tej wartości jest szczególnie trudne – to można się spodziewać, że będzie ona pozyskiwana na drodze dewiacyjnej bądź nielegalnej.

Można postawić hipotezę, że potencjał wiktymogenny danej kultury pozostaje w prostej zależności od tego, na ile dostosowane są do siebie trzy elementy standardu kulturowego: potrzeby, wzory zaspokojenia potrzeb i możliwości zaspokojenia tych potrzeb. Potencjał ten może być rozpatrywany na różnych poziomach ogólności i szczegółowości w odniesieniu do kultury jako całości oraz w odniesieniu do standardów kulturowych jednostek. Powołam się tu na zasygnalizowane przez B. Malinowskiego, a opracowane teoretycznie i egzemplifikowane empirycznie przez uczniów szkoły prof. A. Waligórskiego z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie pojęcie standardu kulturowego. Teoria ta oraz technika heurystyczna określają standard kulturowy jako sposób zachowania się człowieka, grupy społecznej bądź makrostruktury społecznej na drodze zaspokajania potrzeb. Jest to pojęcie dynamiczne, odnoszące się do funkcjonowania systemu zaspokajania potrzeb zarówno w danym momencie historycznym, jak i w ujęciach porównawczych. Dla kryminologii termin ten ma znaczenie metodologiczne. Na drodze analizy antropologiczno-kulturowej można oczekiwać uzyskania odpowiedzi na pytanie dotyczące etiologii zjawisk, w tym również zjawiska wiktymizacji.

Potencjał wiktymogenny mieściłby się w tej teorii jako:

1. rodzaj nieadekwatności wewnętrznej elementów standardu kulturowego w ujęciu statycznym;

2. rodzaj wtórnej nieadekwatności wewnętrznej elementów standardu kulturowego w ujęciu dynamicznym.

Ujęcie to określa potencjalną wiktymogenność sytuacji społecznych. Żeby mogła zaistnieć sytuacja rzeczywistego patologicznego lub przestępczego zachowania, w polu świadomości i w polu możliwości musi istnieć jakiś rodzaj rozwiązania sytuacji dysfunkcyjnej (określonej w pkt 1 i 2), uznawany przez systemy moralny i prawny za niewłaściwy. W ujęciu profilaktyki należy sytuację odwrócić: aby nie mogło zaistnieć zachowanie patologiczne lub zachowanie przestępcze – w polu świadomości społecznej i w polu możliwości społecznych musi istnieć jakiś rodzaj czy zespół rodzajów rozwiązywania sytuacji dysfunkcyjnej, uznawane przez systemy moralny i prawny za właściwe.

Powyższe rozważania teoretyczne są niezbędne do przeprowadzenia analizy zjawiska dysfunkcji wiktymologicznej. Nie każdy jednak rodzaj dysfunkcji standardu kulturowego jest nośnikiem wiktymizacji. Reakcja na poczucie braku lub niewygody może być reakcją wycofania się, dostosowywania się, racjonalizacji. Rzecz prosta, system psychiczny człowieka, mając strukturę naczyń połączonych, „rozrządza” deprywację potrzeb w sposób, który nie pozostaje bez wpływu na samopoczucie i zachowania jednostki. Tylko część tych zachowań doprowadza do tego, że dysfunkcja staje się elementem systemu stymulatorów przestępstwa.

Pozostaje otwarte pytanie, które z cech standardu kulturowego (jednostkowego, społecznego, makrospołecznego) i które warstwy standardu (substraty: ludzki, materialny, przestrzenny, psychiczny, a także mechanizm funkcjonowania) zawierają w danej sytuacji historycznej ładunek wiktymizacji. Zagadnienie to jest bardzo szerokie i nie sposób omówić całości tej problematyki. Skoncentruję się zatem na wymienieniu obszarów, w których może wystąpić potencjał wiktymogenny. W tym celu określam zakres pojęciowy używanego przeze mnie terminu „potencjał wiktymogenny”, którego będę używać w następującym znaczeniu:

1. z punktu widzenia cech standardu kulturowego ofiary pojęcie to:

a) odzwierciedla system elementów, których wzajemne powiązania stwarzają typ kulturowej osobowości człowieka szczególnie podatnego na zagrożenie czynem przestępnym,

b) odnosi się do pojedynczego elementu struktury kulturowego standardu jednostki, który czyni ją szczególnie podatną na zagrożenie czynem przestępnym;

2. z punktu widzenia relacji cech osobowości kulturowej sprawcy i przedmiotu czynu przestępnego pojęcie to opisuje:

a) system elementów kulturowej osobowości jednej osoby, który w interakcji (wymianie informacyjnej) z innymi osobami uruchamia w jednym z osobników stymulatory przestępstwa,

b) taki element kulturowej osobowości jednej osoby, który w wymianie informacyjnej z inną osobą lub grupą uruchamia zespół bądź element stymulujący działania przestępne.

Istnieje także inny rodzaj stymulacji wiktymogennej. Jest to zespół cech materialnej, przedmiotowej, przestrzennej i organizacyjnej sytuacji będący przedmiotem aktu przestępnego. W tym przypadku poszkodowane są: instytucja, społeczeństwo, grupa społeczna lub państwo, choć atak nie jest bezpośredni. Tu potencjał wiktymogenny stanowią cechy świata materialno-przestrzennego. Klasycznymi przykładami mogą być: podpalenie jakiegoś obiektu niewymierzone przeciwko konkretnej osobie, obrabowanie sklepu, niszczenie dobra społecznego. Potencjał wiktymogenny zawiera się zatem bezpośrednio w sferze materialnej, natomiast pośrednio jest zawarty w zachowaniach osób niezabezpieczających mienia, w przepisach nieskutecznie chroniących dobro społeczne itp. Można więc wyróżnić jeszcze trzecią kategorię terminu „potencjał wiktymogenny”, w której odnosi się ono do cech przestrzennej, materialnej i organizacyjnej sytuacji w jakiejś sferze życia społeczno-gospodarczego lub politycznego. Można zatem postawić hipotezę, że potencjał wiktymogenny odnosi się do następujących poziomów ogólności spraw społecznych:

– państwa jako organizacji;

– instytucji społecznych;

– różnych kategorii społecznych.

W zakresie dwóch pierwszych poziomów profilaktyka przestępczości jawi się jako problem o charakterze organizacyjnym, możliwy do rozwiązania. Istnieje bowiem wiele skutecznych sposobów politycznej, ekonomicznej, społecznej, technicznej, organizacyjnej i prawnej strategii, które minimalizują niebezpieczeństwo dokonania czynu przestępnego w stosunku do państwa lub instytucji. W odniesieniu do tych kwestii polityka społeczna musi się opierać na diagnozie: potrzeb społeczeństwa, wzoru zaspokajania potrzeb, możliwości zaspokajania potrzeb, i na mechanizmach powiązania tych trzech elementów. Im bardziej uzgodnione są te czynniki, tym mniejsze jest niebezpieczeństwo nielegalności dróg zaspokajania potrzeb i tym silniej działa opinia społeczna przeciwko sprawcom przestępstw – staje się ona wówczas orędownikiem prawa i strażnikiem równowagi gratyfikacyjnej.

O wiele większe zagrożenie przestępstwem występuje w odniesieniu do jednostek lub pewnych grup społecznych. Ma ono kilka aspektów. Jednym z nich jest ogólna atmosfera życia w społeczeństwie, w którym nie ma konsekwentnej polityki nagradzania. Na tej drodze dochodzi do samorzutnego wyrównywania standardów i do usprawiedliwiania tego postępowania. Mamy tu do czynienia z mechanizmem przeniesienia odpowiedzialności za własną niedogodną sytuację z siebie bądź z państwa jako całości na osoby posiadające wartości, którymi nie dzielą się z innymi.

Z teoretycznego punktu widzenia każdy człowiek ma w swojej strukturze osobowościowej takie elementy, którym w strukturze osobowości innych osób odpowiada element bądź zespół elementów stymulujących jednoznacznie akcję, w wyniku której jedna z osób zostaje poszkodowana. Jest to, w moim przekonaniu, taki sam mechanizm interakcji, jak wszystkie inne relacje związku osób, w tym również związku akceptacyjnego.

Pisałem już o sytuacji, gdy ofiara czynu jest obecna, uczestnicząca, znana, dostrzegana przez sprawcę. Istnieją również sytuacje przestępcze, gdy ofiara w momencie czynu nie jest obecna, nie uczestniczy, lecz cechy jej osobowości bądź jej sytuacji są sprawcy znane. Sprawca liczy na możliwość osiągnięcia celu ze względu na posiadane informacje o ofierze. W tym przypadku interakcja ofiara–sprawca wyprzedza czyn przestępny. Jeśli się weźmie pod uwagę różnorodność cech interakcji ofiara–sprawca, to niezbędne jest wprowadzenie do analizy czynu przestępnego schematu organizacji działania, tak jak jest on sformułowany w naukowej teorii organizacji.

Zgodnie zatem z tym, co napisałem o związku ofiary z przestępcą, do analizy potencjału wiktymogennego należy zastosować kilka schematów badawczych. Jednym z nich jest schemat organizacji działania. Każdy czyn, w tym również przestępny, można scharakteryzować, analizując, na ile i w jakim zakresie wyczerpuje on znamiona schematu organizacji. Znamionami tymi są: działalność, zadanie, czynność, praca, ruch i postawa. Z punktu widzenia kryminalistycznego elementy te występują zawsze, natomiast różnie rozłożone są akcenty szczegółowości planu działania. Na każdym poziomie, tzn. zarówno na poziomie działalności, jak i na poziomie postawy fizycznej, w momencie dokonania czynu można mówić o występowaniu bądź braku takich elementów, jak: cel i jego świadomość, spodziewane efekty, świadomość i wybór środków (miejsce, czas, narzędzie fizyczne lub narzędzie pośredniczące psychiczne), rozpoznanie cech wartości (człowiek, mienie, idea), na którą następuje atak. Tak przeprowadzona analiza organizacji czynu jako pewnej sekwencji postaw psychicznych i fizycznych pozwala na ujawnienie, na ile sprawca działał ze świadomością, że wartość może być przedmiotem ataku, ponieważ ma cechy gwarantujące powodzenie akcji przestępnej.

Dla przykładu posłużyłem się tu tylko jednym z możliwych schematów rozumowania na drodze wykrywania potencjału wiktymogennego. Obszary, w których potencjał ten może wystąpić, to m.in.:

1. Cechy kondycji biologicznej osób, np. obniżona sprawność fizyczna niepozwalająca na skuteczną obronę czynną bądź obronę w drodze ucieczki lub wzywania pomocy. Odnosić się to może do takich cech stanu somatycznego, jak: sprawność kończyn, szybkość reakcji ruchowej, sprawność manualna, słuch, wzrok. Do tej kategorii będzie także należeć wiek osoby, w znacznym stopniu determinujący możliwości obrony, a w przypadku osób bardzo młodych – determinujący również świadomość zagrożenia. Nasuwa się tu refleksja, że siła potencjału wiktymogennego w odniesieniu do biologicznej kondycji (w kondycji tej mieści się również płeć jako określająca w odniesieniu do niektórych czynów większe lub mniejsze zagrożenie) pozostaje w związku zależnościowym od systemu zabezpieczenia jednostki potencjalnie bardziej niż inne narażonej na atak. Zabezpieczenie to może się mieścić w systemie ochrony prawnej, w formach zabezpieczenia mieszkań (np. realizowane już w koncepcjach urbanistycznych architektoniczne środki zabezpieczające osobę w wieku starszym, osobę chorą i ułomną), w zabezpieczeniach w zakładach pracy oraz w ośrodkach edukacyjnych uświadamiających rodzaje niebezpieczeństwa.

2. Cechy kondycji psychicznej, które mogą powodować, że osoba staje się ofiarą na skutek braku mechanizmów obronnych, agresywności itp.

3. Cechy kondycji społecznej, które mogą sprawić, że ofiarą staje się osoba budząca agresję ze względu na osiągnięty status społeczny, pochodzenie, krąg towarzyski bądź – na odwrót – jej niski status społeczny w przekonaniu sprawcy gwarantuje bezkarność czynu. W tej kategorii mieszczą się cechy pewnych zawodów, które przez strukturę czynności i okoliczności ich wykonywania stwarzają okazję do czynu agresywnego (np. kierowcy taksówek, stróże nocni, osoby pracujące samotnie w nocy lub wracające z pracy w porach, gdy ruchliwość przestrzenna populacji jest mniejsza).

4. Cechy kondycji ekonomicznej osób – w tej grupie mieści się posiadanie różnego rodzaju dóbr, dysponowanie możliwościami osiągania wyższego statusu ekonomicznego.

Przedstawione wyliczenie nie wyczerpuje pól zagrożenia wiktymogennego, które dla celów praktycznych zostały podzielone na grupy zagadnień. Natomiast aby ustalić faktyczny potencjał wiktymogenny, niezbędne jest przeprowadzenie analizy w kategoriach systemu wzmocnień. Systemem wzmocnień będę nazywał taką konfigurację elementów, które się sumują. Posiadanie np. mienia, które może być przedmiotem pożądania i stymulatorem zamysłu zagarnięcia, staje się wiktymogenne w większym stopniu wtedy, gdy mienie to nie jest należycie zabezpieczone, gdy jest agresywnie demonstrowane jako symbol prestiżu i wyższości, gdy zostało nabyte w sposób nielegalny bądź w szczególnie krótkim czasie, gdy właściciel jest osobą fizycznie słabą, podatną na manipulowanie, gdy jego status społeczny kwalifikuje go w oczach otoczenia jako osobę, która nie zgłosi straty, bo jest uwikłana w sieć zależności, itd. Można wymienić wiele takich cech.

W prawodawstwie wyróżnia się sytuacje szczególnie agresywnej stymulacji do przestępstwa. W kategorii tej mieszczą się zarówno prowokacja, jak i szantaż emocjonalny oraz szantaż zwykły. Natomiast słabo rozpoznany w diagnozie i słabo uwidoczniony w prawodawstwie jest obszar tych zachowań jednostki, które w sposób szczególnie perfidny uzależniają innych i powodują ich głębokie frustracje, niejednokrotnie doprowadzające do obrony nieadekwatnej, a często do agresji skierowanej do samego siebie. Jest to jeden z liczących się etiologicznych czynników samobójstw. Gdy agresja kieruje się na zewnątrz, wybierane jest pole niekoniecznie adekwatnego odwetu – agresja wobec innych jako rekompensata za uzależnienie na innym polu. W przypadku gdy agresja jest skierowana adekwatnie w stosunku do osoby uzależnionej, ona właśnie staje się ostatecznie ofiarą. W tym przypadku powiemy, że ofiara jest faktycznym sprawcą.

Zakres wiktymizacji jest więc niezwykle szeroki. Dotyczy ona przestępczości, degradacji ekonomicznej, degradacji osobowości (alkoholizm, narkotyki, choroby psychiczne, niedorozwój umysłowy), degradacji fizycznej (choroby somatyczne) i degradacji kulturowej. Przyczyny wiktymizacji są tak różne, jak różne są przyczyny degradacji społecznej poszczególnych grup. U podstaw rozpowszechniania się wiktymizacji tkwią przede wszystkim stratyfikacja społeczna oraz indolencja systemów rozwiązywania problemów społecznych.

Można także wyróżnić osoby z marginesu społecznego, które same siebie uważają za marginalne, zdają sobie sprawę ze swej inności, oraz takie, które tej świadomości nie mają. Wielką popularność zdobyła książka N.N. Kittrie The Right to be Different (Prawo do tego, aby być innym)[58] poświęcona grupom marginesowym. Autor ten stwierdza, że u podłoża złego traktowania (wiktymizacji) niektórych jednostek lub nawet grup społecznych leżą przesądy, mity i urojenia społeczne. Często ludzi starszych traktuje się jako element bezproduktywny, ciężar dla społeczeństwa. Jest to głęboko krzywdzące podejście i świadczy o zapomnieniu dorobku, jaki ci ludzie wnieśli na rzecz społeczeństwa w przeszłości. A przecież teraźniejszość jest kształtowana przez przeszłość. Często również członkowie grup rasowych, mniejszości etnicznych czy religijnych są uważani za ludzi niższej kategorii, gorszego gatunku.

Rozpoznanie tych wszystkich obszarów pozwoliłoby na ustalenie potencjału wiktymogennego mieszczącego się raz w samej kondycji osobnika, który na skutek mechanizmów kulturowych jest w jakiś sposób szczególnie podatny na atak, innym razem – w prowokującym zachowaniu osobnika, innym wreszcie razem – w stwarzaniu okazji do działalności przestępczej. Szczególnym przypadkiem jest obszar potencjału wiktymogennego, który mieści się w stworzeniu precedensu przestępczej bezkarności.

Bez przeprowadzenia wnikliwych badań kulturologicznych nie wydaje się możliwe określenie z pełną odpowiedzialnością, jakie konfiguracje cech ofiary i który z systemów zabezpieczenia zawierają większy bądź mniejszy ładunek wiktymizacji. Niezwykle ważne byłoby skonstruowanie skali potencjału wiktymogennego w odniesieniu do sytuacji, które dałoby się ująć w postać typologii.

Na gruncie powyższych rozważań, których podstawowym pojęciem jest istota potencjału wiktymogennego, rodzi się refleksja na temat niezbędności rozwijania zarówno teorii, jak i badań empirycznych nad cechami zjawiska zagrożenia publicznego wynikającego z cech ofiary. Propozycja moja idzie w kierunku podjęcia międzynarodowych badań nad kulturowymi uwarunkowaniami potencjału wiktymogennego w poszczególnych krajach na drodze analizy:

– wewnętrznej adekwatności systemów zaspokajania potrzeb społecznych;

– mechanizmów kulturowych (w makroskali i w skali grup społecznych) dotyczących reakcji na sytuacje frustracyjne;

– organizacji i poziomu prewencji (barier bezpieczeństwa), tak by można było wyznaczać pola potencjalnych zagrożeń immanentnie tkwiących w systemie funkcjonującej kultury.

Byłby to duży krok w kierunku zrozumienia mechanizmu powstawania obszarów zagrożeń.

Niezależnie od tego proponowałbym prowadzenie, według uzgodnionego wspólnie projektu, badań nad psychospołecznymi i biologicznymi uwarunkowaniami, które powodują, że pewne jednostki bardziej niż inne przyciągają sytuacje zagrażające, i wreszcie, co wydaje się szczególnie ważne, badań nad psychospołecznymi mechanizmami działania osób, które przez swoje uporczywe, niekontrolowane dążenie do zagarnięcia cudzych wartości wywołują w innych (w otoczeniu) reakcje obronne stające się stymulatorem czynu przestępczego. Do prowadzenia takich badań szczególnie przydatny wydaje się indeks przedstawionych wyżej pojęć.

Warto również wyjaśnić, dlaczego – mimo dowodów uzyskanych w wyniku badań – mało czasu poświęca się wiktymizacji grup ludności najbardziej narażonych. Chodzi o udowodnienie, że sytuację tę wywołują dyskusje i polityka prowadzona zarówno odnośnie do ofiar, jak i do ich podatności na wiktymizację, które nie są naturalne bądź niezależne od ideologicznych i ekonomicznych interesów. Właśnie analiza tych interesów jest używana w rozważaniach o koncepcji „idealnej” ofiary i podatności na stanie się ofiarą. Idealna ofiara w typowy sposób jest rozumiana jako osoba „zasługująca” na bycie ofiarą i ujmowana pojęciowo jako ten rodzaj ofiary, który wywołuje naszą empatię i dla której usługi oraz pomoc są usprawiedliwione[59].

Zdaniem N. Christie ta idealizacja stwarza niewłaściwy obraz ofiary i – odpowiednio – przestępcy[60]. Ofiary nie zawsze są dobre, a przestępcy nie zawsze źli. Idealna ofiara jest abstrakcją tego, kto ma być ofiarą. Dla tego badacza idealna ofiara to osoba słaba, godna szacunku, niewinna, niepowiązana ze sprawcą i zdolna udowodnić swoją tożsamość jako „idealną”. Ta konstrukcja ofiary idealnej jest silnie ulokowana w cechach samych ofiar oraz nadal ważna i instruktywna, jeśli ma się na myśli wiktymizację. Po wielu latach od ukazania się oryginalnej pracy N. Christiego (1986) powstała jednak potrzeba wzięcia pod uwagę społecznych i ekonomicznych warunków, które kształtują i nadają znaczenie temu, co rozumie się dziś przez idealną ofiarę.

Podatność na stanie się ofiarą ma różne znaczenia i różną historię w odniesieniu do wiktymizacji kryminalnej. Znaczenie to na ogół rozważano w kontekście strachu przed przestępczością[61]. M. Killias podaje użyteczną taksonomię podatności zawierającą elementy fizyczne, społeczne i sytuacyjne, które – mimo że pojawiają się w dyskusji o strachu przed przestępczością – podkreślają to, co stanowi różne aspekty tej podatności[62]. Istotę podatności bądź skłonności kształtują warunki bytu biologiczne, środowiskowe i kulturowe. Podatność na stanie się ofiarą często jest wykorzystywana do wyrażenia poziomu ryzyka dotyczącego pewnych grup bądź jednostek. Im większa podatność, tym bardziej są one narażone na ryzyko wiktymizacji. Może też być wykorzystana do określenia poziomu krzywd, jakich doznają ofiary wskutek wiktymizacji. Zarazem im większy wpływ i większe konsekwencje wiktymizacji, tym bardziej podatna jest na nią dana osoba. Podatność na wiktymizację można więc mierzyć na dwu osiach: ryzyka i krzywdy. Na przykład młodzi mogą się znaleźć w sytuacji wysokiego ryzyka i niskiego poziomu krzywd, osoby starsze zaś odwrotnie – w skali niskiego ryzyka, a wysokich krzywd. Do grupy wysokiego ryzyka, jak i ewentualnych dużych krzywd zaliczane są osoby: mające mały dochód, żyjące jako single, niemogące wiele uczynić dla prewencji swej wiktymizacji i często bardziej podatne na krzywdę[63].

Pomiary ryzyka wiktymizacji stanowią ważną cechę British Crime Survey i lokalnych przeglądów przestępczości[64]. Chociaż przeglądy te mają skazy metodologiczne, to wiele mówią o rozpowszechnianiu wiktymizacji w niektórych grupach ludności[65]. Oczywiście poddane były one krytyce odnośnie do przedstawiania skali ryzyka dla poszczególnych kategorii ofiar. Ryzyko to jednak nie stanowi wartości trwałej i większość ludzi jest bardziej narażona na niektóre formy wiktymizacji niż na inne. Na przykład młodociani częściej są ofiarami przestępstw ulicznych, gdyż częściej i dłużej przebywają na ulicach i w miejscach publicznych, rzadziej zaś są ofiarami przemocy domowej.

Jeszcze trudniejszym zadaniem jest pomiar krzywd i szkód doznawanych wskutek określonych przestępstw. Okoliczności, osobowość oraz środki ekonomiczne, fizyczne i kulturowe danej osoby mają wpływ na wielkość doznawanych krzywd. B. Spalek sugeruje, że nie dość uwagi poświęca się różnorodności ofiar, a badanie krzywd jest teoretycznie i empirycznie ograniczone[66]. W tej dziedzinie badań obserwuje się tendencję do ignorowania istotnych różnic, które wpływają na to, jak dana osoba odczuwa krzywdę. Autorka ta stwierdza ponadto, że nietradycyjne formy wiktymizacji, takie jak wiktymizacja korporacyjna bądź instytucjonalna, również są niedoceniane. Mimo tych ograniczeń dokonuje się wielu badań w celu wyjaśnienia krzywd, w odniesieniu do licznych zmiennych obejmujących różną skalę krzywd oraz ich rodzajów. Podczas gdy B. Spalek podaje przegląd rozmaitych typów krzywd, T. Newburn zajął się badaniem długofalowych skutków wiktymizacji[67]. Z kolei E.A. Stanko wraz z K. Hobdell przeprowadziły cenne badania dotyczące związku między płcią ofiar a doznawaniem krzywd[68].

Wykorzystanie elementów ryzyka i krzywdy stanowi tylko koncepcyjne ramy myślenia o podatności na wiktymizację, napotyka też pozytywistyczną pułapkę ignorowania procesów społecznych, które zarówno kwalifikują ludzi jako ofiary, jak i określają ich reakcje na wyrządzoną krzywdę. Ofiara może wyrażać złość i ewentualnie mściwość wobec krzywdzicieli. Jednakże takie uczucia powinny się mieścić w granicach tolerancji[69]. Na przykład oczekuje się określonego zachowania zgwałconej kobiety. Przeżywa ona traumę, depresję, złość i cierpi z powodu bezradności. Nie przypuszcza się, by ta kobieta wykazywała wielką odporność w tej sytuacji i łatwo ją przezwyciężyła. Tymczasem badania A.W. Burgess i L.L. Holmstrom sugerują, że kobiety mające wysoki stopień poczucia własnej wartości szybko dochodzą do równowagi. Mimo to nie wolno im lekceważyć tego zdarzenia i dalej żyć normalnie. Nietypowe reakcje kobiet mogą stać się przyczyną oszczerstw, podawania w wątpliwość wiarygodności ich oskarżeń i faktu, czy to był rzeczywiście gwałt[70].

Ofiary przestępstw, jeśli nie zachowują się zgodnie z oczekiwaniami, zmniejszają szanse życzliwego potraktowania. Reakcje ofiary na krzywdę jej wyrządzoną są natomiast ograniczone przez oczekiwania kulturowe społeczeństwa. Bycie idealną ofiarą nie musi oznaczać umyślnego narażania się na ryzyko, lecz powinno wywołać sympatię dla trudnej sytuacji takiej osoby. Stąd każde rozważanie podatności na wiktymizację nie może być mierzone za pomocą jednej zmiennej, lecz musi uwzględniać szersze warunki społeczne, co wzmacnia koncepcję idealnej ofiary.

Utrzymuje się długotrwała tendencja, że młodzi w wieku 16–24 lat stanowią grupę najbardziej podlegającą wiktymizacji, i to zarówno jeśli chodzi o przestępstwa z użyciem przemocy, jak i przeciw własności. Wyjaśnieniem tego jest styl życia i teoria rutynowej działalności[71]. Młode kobiety (16–24 lat) są również grupą najbardziej podatną na stanie się ofiarami wśród ogółu populacji żeńskiej. W starszych grupach wiekowych ryzyko wiktymizacji się zmniejsza, co tłumaczy się osłabieniem życia towarzyskiego w klubach i pubach, zwłaszcza w godzinach nocnych.

Ta ogólna tendencja maskuje zróżnicowane stopnie wiktymizacji związane z innymi krzyżującymi się zmiennymi, takimi jak status ekonomiczny i przynależność etniczna. Istnieją wzorce wiktymizacji, które nieproporcjonalnie wpływają zarówno na dzieci, jak i na osoby starsze nieobjęte przeglądem przestępczości. Niezależne badania wykazały wysoki stopień wiktymizacji dzieci w zakresie kradzieży i napadów. Nękanie, przemoc i nadużycia seksualne wobec dzieci zdarzają się w rodzinach i domach dziecka. Jak sugeruje J. Muncie, wiktymologia młodzieży właściwie nie istnieje, co wynika głównie z koncentrowania się na młodych jako przestępcach, a także z niechęci państwa do zajęcia się nadużyciami w stosunku do dzieci w rodzinach z obawy przed zagrożeniem ich stabilności. Na drugim końcu skali znajdują się ludzie starsi, którzy często cierpią wskutek nadużyć w ich społeczności[72].

Z kolei R. Pain dowodzi, że rzucanie kamieniami, wyzywanie, wandalizm są zjawiskiem rosnącym w społeczności ludzi starszych. Poza tym osoby z tej najmniejszej grupy ryzyka prawdopodobnie najdłużej cierpią wskutek aktów wiktymizacji. Struktura klasowa, płeć, rasa i stan fizyczny oraz ekonomiczny to główne determinanty doświadczenia wieku ludzi starszych. Są oni też ofiarami przestępstw przeciwko własności oraz nadużyć ze strony opieki w przestrzeni domowej. Przyczyny tego zjawiska są różne, włącznie z trudnościami w dostępie do władz w celu zgłoszenia krzywdy i z szerszą kulturową niechęcią do konfrontacji ze szczegółami krzywd doznanych w rodzinach bądź miejscach opieki[73].

Dzieciństwo i starość wiążą się z ograniczeniem sił fizycznych, co jest nie do uniknięcia, ale społeczna konstrukcja różnych grup wiekowych, przynajmniej w części, odpowiada za wiktymizację osób starszych. Według E.A. Fattaha młodzi dorośli są stereotypowi jako grupa aspołeczna i niebezpieczna, dlatego poświęca się im mało uwagi jako ofiarom. Zarazem dzieci i osoby starsze, w związku z krzywdami im wyrządzonymi, są ignorowani rutynowo bądź określani jako problem opieki społecznej[74].

Chociaż istnieją wyraźne tendencje w podziale wiktymizacji według wieku, to można wątpić, czy wiek może stanowić adekwatne ich wyjaśnienie. Ponadto istnieje niebezpieczeństwo tzw. esencjalizmu wieku i stosowania klisz charakterystycznych dla różnych grup wiekowych, np. że starzy są słabi, a dzieci niewinne. Z przeglądu związku wieku z podatnością na wiktymizację wynika, że choć wiek wpływa na fizyczne zdrowie, to nie stanowi wzorca do mierzenia wszystkich innych cech. W przeciwnym razie zostałby popełniony błąd pozytywistycznych kryminologów, takich jak C. Lombroso lub W. Sheldon, którzy wiązali cechy osobowości z cechami fizycznymi.

Z większości przeglądów wiktymologicznych wynika, że mężczyźni są częściej ofiarami przestępstw niż kobiety. Odnosi się to zwłaszcza do kategorii przestępstw z użyciem przemocy. Jeśli jednak chodzi o przemoc domową, to najczęściej jej ofiarami padają kobiety. Przeglądom tym zarzuca się, że są niepełne, gdyż nie ujawniają znaczącej, ale ukrytej liczby zdarzeń popełnianej przez mężczyzn przemocy domowej i seksualnej wobec kobiet[75].

Nawet lokalne przeglądy przestępczości nie uzupełniają w pełni niedokładności przeglądów ogólnokrajowych w tym zakresie. Jedynie feministyczne projekty badawcze sugerują o wiele wyższe proporcje gwałtów i przemocy domowej wobec kobiet niż przedstawione w przeglądach na temat wiktymizacji[76].

Nadal bardzo mało wiadomo o prawdziwych rozmiarach wiktymizacji jednej i drugiej płci, właśnie wskutek słabej wykrywalności przestępstw z użyciem przemocy domowej, mimo że prowadzone są działania mające na celu zwiększenie wykrywalności[77]. Niektórzy sprawcy tych przestępstw są aresztowani i ścigani przez prokuratury, ale wiele przestępstw nie jest w ogóle zgłaszanych w związku z rozpowszechnioną kulturą konfliktu, zgodnie z którą informowanie policji uważa się za wielką zdradę. Wiele konfliktów na tym tle rozwiązuje się w obecności policji, lecz bez dalszego ścigania i karania sprawców[78]. Dla wielu mężczyzn tego typu przemoc nie jest kryminalną wiktymizacją, lecz śmiałością związaną z dorastaniem rówieśników. E.A. Stanko i K. Hobdell w badaniach męskiej wiktymizacji komentują: „dyskusja o fizycznej przemocy w okresie dorastania to kulisy życia mężczyzny”[79].

Porównanie podatności mężczyzn i kobiet na ryzyko wiktymizacji jest szczególnie trudne w sytuacji, gdy wiele przestępstw z użyciem przemocy pozostaje nieujawnionych. Ryzyko to w odniesieniu do przestępstw przeciwko własności (takich jak włamania i kradzieże) nie jest uzależnione od płci, niemniej statystyki dowodzą, że odnośnie do kradzieży częściej ofiarami są kobiety. Jeśli weźmie się pod uwagę krzywdę jako drugą miarę podatności na wiktymizację, to – jak wykazały badania – przestępstwa popełniane przez mężczyzn mogą mieć długotrwałe skutki dla kobiet. Jednocześnie czas i wpływ wiktymizacji na jednostkę ściśle łączą się z występowaniem fizycznego i seksualnego zastraszania oraz nękania kobiet w życiu codziennym[80].

Kobiety nie tylko doznają fizycznej traumy wskutek takich przestępstw, lecz także doświadczają postępujących, emocjonalnych i behawioralnych konsekwencji oddziałujących na jakość dalszego życia. Na przykład T. Newburn wskazuje takie objawy, jak: bezsenność, nadwrażliwość, strach przed wychodzeniem wieczorem, uczucie nienawiści do siebie i bezradność. Mężczyźni natomiast niechętnie mówią o krzywdach doznanych wskutek przestępstw z użyciem przemocy – są samotni i nie potrafią prosić o wsparcie. Wydają się też, w przeciwieństwie do kobiet, wyrzucać na zewnątrz winę i wyładować złość, co może być problemem dla innych. Oznacza to, że męska postawa wobec krzywdy własnej jest konsekwencją męskości, gdy czują się oni źle jako ofiary. Częściowo wyjaśnia to fakt, że poświęca się im mniej uwagi jako ofiarom przestępstw z użyciem przemocy. T. Newburn i E.A. Stanko sugerują, że wiktymologia powinna szerzej zająć się sprawami męskiej wiktymizacji i jej podejście to tej problematyki wymaga pilnej zmiany.

Nasuwa się pytanie, dlaczego badanie krzywd w wyniku przestępstw bywa, jak potwierdzają to obserwacje, selektywne. To skoncentrowanie się na żeńskiej wiktymizacji stanowi antidotum na zdominowaną przez mężczyzn kryminologię i system wymiaru sprawiedliwości, które rutynowo ignorują bądź marginalizują wymienione rodzaje wiktymizacji kobiet[81]. Może to stwarzać niebezpieczeństwo, że w przyszłości stan ten odbije się na rozwoju męskiej i żeńskiej wiktymizacji. Ostrzeżenie takie należy brać poważnie – wiktymologia powinna wyciągnąć wnioski z badań E.A. Stanko i K. Hobdell oraz rozszerzać zainteresowanie płcią w różnych postaciach wiktymizacji.

Większe ryzyko stania się ofiarami przestępczości dotyczy osób rasy czarnej i mniejszości etnicznych niż przedstawicieli rasy białej. Główne przyczyny tego stanu to struktura ich wieku, położenie społeczno-ekonomiczne i środowiska, w których żyją, charakteryzujące się wyższym stopniem wiktymizacji. Szczególnie ważną rolę w odniesieniu do podwyższonej wiktymizacji odgrywa też wiek[82].

B. Bowling i C. Phillips stwierdzili, że konflikty rasowe zarejestrowane przez policję w latach 1997–2000 stały się masowe. Potwierdza to większa liczba przestępstw na tle rasowym. Dostrzega się przy tym zwiększoną gotowość zgłaszania policji konfliktów rasowych przez ofiary, a także to, że policja chętniej rejestruje konflikty na tym tle. Bez względu na sposoby wyjaśniania tego stanu należy stwierdzić, że ogólnokrajowe przeglądy wiktymologiczne wykazują więcej przypadków wiktymizacji na tle rasowym niż statystyki policyjne. Na przykład w British Crime Survey z 2000 r. odnotowano 280 tys. przestępstw na tle rasowym, statystyka policyjna (Home Office) zaś podaje liczbę poniżej 200 tys. B. Bowling i C. Phillips dowodzą, że zastraszanie i nękanie mniejszości rasowych i etnicznych w życiu codziennym wpływa na ich percepcję bezpieczeństwa i prowadzi do coraz poważniejszych konfliktów i aktów przemocy. Wzorce powtarzających się wiktymizacji w ramach przemocy domowej i seksualnej mają odzwierciedlenie także w wiktymizacji rasistowskiej i stwarzają kulturowe kulisy wykazujące, jak bezpiecznie czują się mniejszości etniczne w społeczeństwie brytyjskim[83].

Mieszanka niekorzystnego położenia i dyskryminacji często jest podawana jako przyczyna wysokiego stopnia deprawacji mniejszości etnicznych oraz doznawanych przez nie szkód i krzywd[84]. Innymi słowy, wysoki stopień wiktymizacji tych mniejszości wynika z rasizmu instytucjonalnego[85]. Obawa przed rasistowskim nękaniem sprawia, że jakość życia części tych ludzi jest zła. Podobnie jak wiek i płeć, pochodzenie etniczne jest niewątpliwie ważną cechą dla prób zrozumienia podatności osób na wiktymizację. Niezbędne też jest zbadanie, jak etniczność przecina się z innymi zmiennymi.

W porównaniu z takimi czynnikami, jak: płeć, wiek i pochodzenie etniczne, mało zbadane są związki podatności na wiktymizację ze statusem ekonomicznym. W relacji do przestępstw z użyciem przemocy możemy zauważyć, że osoby o najniższym statusie ekonomicznym najczęściej ulegają wiktymizacji. Liczba włamań jest najwyższa w grupach najbiedniejszych, przestępstwa zaś związane z samochodami oraz wandalizm występują głównie w nieco bogatszej populacji. Ważnymi powodami wiktymizacji są ubóstwo i bezrobocie. Można stwierdzić, że młodzi, mało zarabiający mężczyźni popełniają przestępstwa najczęściej ścigane przez policję. Dochodzi do nich w biały dzień i są to m.in. rabunki uliczne oraz włamania do mieszkań i samochodów[86].

Nawiązując jeszcze raz do krzywdy jako miary podatności na wiktymizację związaną ze statusem ekonomicznym, należy podkreślić, że brakuje odpowiednich badań w tym zakresie. Bezowocne okazały się starania organizacji rządowych, aby wyjaśnić krzywdy i szkody odniesione w wyniku przestępstw związanych z okolicznościami ekonomicznymi.

Jak dowodzą R.I. Mawby i S. Walklate, od czasu załamania się państwa dobrobytu ofiary doznały rekonstrukcji jako konsumenci usług wymiaru sprawiedliwości[87]. W tym kontekście ofiara stała się neutralnym nabywcą usług, państwo zaś neutralnym ich dostawcą. Jest to jednak iluzja neutralności, która maskuje ukryte ekonomiczne i ideologiczne agendy. R. Levitas, J. Young i R. Matthews twierdzą, że redystrybucyjny model społecznej sprawiedliwości upadł i został zastąpiony modelem społecznej integracji koncentrującym się na zatrudnieniu jako drodze społecznej inkluzji. W tym kontekście łatwiej ocenić rozwiązania zmierzające do zredukowania bądź wyeliminowania ekonomicznych nierówności[88].

Ekonomiczne nierówności są rzeczywistością społeczną i jako takie powinny być przedmiotem zainteresowania wiktymologów. Fakt, że ideologia redystrybucji zbankrutowała, nie oznacza, że nie można przyjrzeć się nierównościom z różnych perspektyw. Na przykład istnieje wyjaśnienie wspomnianej redukcji przez zmiany w społeczeństwie idące ku neoliberalizmowi i skoncentrowaniu się na cechach indywidualnych, pomijających strukturalne oceny zachowań[89]. W tych warunkach należałoby pomyśleć także o cechach ofiar, zwłaszcza ich predyspozycji do narażania się na ryzyko.

Każdy z omówionych czynników: wiek, płeć, pochodzenie etniczne i status ekonomiczny, wydobył cechy szczególne należące do kontekstu, które kształtowały, ukierunkowywały i w pewnym sensie ograniczały badania w tej dziedzinie[90]. Żadna pojedyncza cecha osoby nie może kształtować jej doznania wiktymizacji, co potwierdza prawie każdy obserwujący wiktymizację[91]. Zredukowanie doświadczeń do jednego czynnika prowadzi do niepowodzenia, gdyż ignoruje istnienie różnic między podgrupami zbudowanymi z kombinacji tych czynników[92]. Dlatego bardzo trudno odejść od tego szablonu i mówić w nowy sposób o wiktymizacji.

Celem przedstawionej dyskusji o podatności na wiktymizację było krótkie omówienie tej podatności w związku z ryzykiem i krzywdą oraz rozważenie, jaki wpływ mogą wywierać na nią warunki społeczne i ekonomiczne.

Oczywiście każdy z tych czynników indywidualnych może mieć zastosowanie do wszystkich kategorii (wiek, płeć, pochodzenie etniczne, status ekonomiczny), ale ogólnie chodzi o wykazanie, że wyniki badań ofiar i ich podatności na stanie się ofiarą należy rozumieć w szerszym aspekcie: historycznym, społecznym, ideologicznym i ekonomicznym.

Brytyjskie badanie przestępczości (British Crime Survey) stało się częścią oficjalnej statystyki policyjnej. Nie może ono jednak wyjaśnić, dlaczego niektórzy ludzie są bardziej podatni na wiktymizację niż inni. Nie umożliwia też wglądu w osobę, by móc stwierdzić, kto jest uodporniony na wiktymizację i jakie są cechy osoby niebędącej ofiarą odróżniające ją od rutynowo ulegających wiktymizacji. To jednak cenne źródło informacji i ważne jest, jak te informacje są wykorzystywane.

Wszelkie pytania i postępowe idee w zakresie wiktymizacji mają początki w tym przeglądzie. W wiktymologii występują dziś tendencje chłonięcia pozytywistycznych metod przeglądu przestępczości i odpowiednio obniżenia jej wglądu w proste, empiryczne badania, opisujące przypadki wiktymizacji[93].

Jak dowodzi I. Taylor, ofiary są obecne również w centrum gospodarki rynkowej – jednocześnie produkującej i konsumującej usługi[94]. Ofiary te stanowią jednostkę konsumpcyjną, neutralnego nabywcę towarów, niezależnie od społecznych procesów, które je stwarzają. Ta perspektywa silnie rezonuje z pojęciem fetyszyzmu K. Marksa, w którym to, że ktoś został naznaczony jako ofiara, przyjmowane jest jako stan raczej naturalny niż produkt procesu społecznego. W analogii do marksowskiej analizy alienacji pracy, prowadzącej do utraty własności pracy, analiza ofiar sugeruje, że one również są wyalienowane z ich wiktymizacji. Podobnie analiza N. Christiego odnosi się do przejęcia przez profesjonalistów własności wiktymizacji i odmowy osobom zdolności do odpowiadania za własne przestępstwa[95]. W dyskusji zasugerowano, że ofiary są dokooptowane przez siły ekonomiczne i polityczne w taki sposób, że tworzy się aktualna percepcja zarówno wiktymizacji, jak i podatności na nią. Kooptacja ofiar nie jest nową ideą, lecz wykorzystaniem teorii K. Marksa o relacjach między systemami ekonomicznymi i procesami społecznymi[96].

Zabezpieczone prawa polityków, grup nacisku, towarzystw ubezpieczeniowych, przemysłu bezpieczeństwa i deweloperów każą przypuszczać, że ofiary stanowią jedną z ostatnich grup, które stają się przedmiotem logiki kapitalizmu[97].

Trwają spory na temat tego, że ofiary przestępstw stają się przedmiotami użytecznymi (towarem). Każda ofiara ma wartość wymienną, istniejącą poza aktualnymi doświadczeniami wiktymizacji. Wartość ta to wartość rynkowa, waluta polityczna bądź siła społeczna. Obie są skrycie połączone. Wartość tę określa percepcja podatności na wiktymizację i poziom strachu. Aktualna wiktymizacja nie wiąże się z wymogiem stania się przedmiotem użytecznym (towarem), występuje jedynie możliwość stania się ofiarą, która przedstawia wartość. Znaczenie ma nie tyle proces wiktymizacji czy określonego typu wiktymizacji, ile warunki nadające polityczne i ekonomiczne znaczenie koncepcji „ofiary przestępstwa”.

Wydaje się występować zależność – bez względu na badaną grupę społeczną – że ryzyko wiktymizacji nie musi się wiązać z percepcją podatności na nią. Młodzi, mało zarabiający bądź bezrobotni, często pochodzący z mniejszości etnicznych, są rutynowo naznaczani raczej jako niebezpieczni przestępcy niż jako podatni lub ciężko doświadczeni wiktymizacją[98]. Oczywiście najprawdopodobniej obie percepcje są jednakowo ważne, gdy bierze się pod uwagę te grupy społeczne[99]. Być może wyjaśnia to, dlaczego wysoki stopień ryzyka wśród tych grup społecznych nie skutkuje wiktymizacją ich członków. Wydaje się natomiast, że ani grupy o mniejszej wiktymizacji, ani te, których wiktymizacja jest mniej widoczna, nie przyciągają większej sympatii, kiedy doznają krzywd wskutek przestępczości. Dzieci, starsi, a w pewnej mierze również kobiety są często uznawani za podatnych na wiktymizację, lecz okazuje się, że dotyczy to bardziej krzywd im wyrządzonych niż ich poziomu ryzyka (który może być wysoki, ale ukryty). Wiąże się to prawdopodobnie z socjalnie skonstruowanymi pojęciami niewinności bądź nienaganności, które upodabniają się ściślej do idealnej ofiary.

Stopień ryzyka wydaje się więc nie odgrywać żadnej roli w określeniu tego, kto jest postrzegany jako ofiara. Punkty odniesienia to krzywda i szkoda. Szkoda wywołana zarówno słabością osobistą, jak i rodzajem przestępstwa pozwala na zastosowanie etykietki „podatny na wiktymizację”. Okazało się, że wartość tego typu podatności nie utraciła nic w stosunku do polityków. W Stanach Zjednoczonych R. Elias skomentował polityczną kooptację ofiar przestępstwa, w szczególności politycznie bezpiecznych grup, takich jak starsi i dzieci[100]. Stwierdził on, że zarówno administracja R. Reagana, jak i G. Busha starała się przystosować do tego typu podatnych ofiar. W Wielkiej Brytanii zaś B. Williams podobnie odniósł się do politycznych manipulacji ofiarami przestępstw[101].

Od pewnego czasu strach przed przestępczością jest rozpoznawanym zjawiskiem. Mierzy się go w odniesieniu do szczególnych przestępstw, niektórych grup społecznych i określonych miejsc. Do tej kategorii wiktymizacji zalicza się kobiety, ludzi starszych i biednych. Pewne typy podatności na stanie się ofiarą przestępstwa mogą rodzić strach, lecz sama podatność warta jest bliższych badań.

Istnieje wiele empirycznych badań strachu przed przestępczością, z których wynika między innymi, że niektórzy boją się bardziej niż inni i podejmują starania, by uniknąć wiktymizacji[102]. Autor tej tezy zwraca uwagę nie tylko na strach przed przestępczością, lecz także na problem globalnych zagrożeń i klęsk żywiołowych.

Ludzie starają się minimalizować ryzyko włamań bądź napadów przez identyfikację kryminogennych sytuacji i unikanie ich lub nabywanie środków zabezpieczenia[103]. Strach wspiera zatem rynek, wywołując zapotrzebowanie na urządzenia i środki bezpieczeństwa, ogradzanie osiedli, instalowanie kamer nadzoru, korzystanie z ubezpieczeń itd., które mają zminimalizować możliwość stania się ofiarą.

W konsekwencji koncepcja ofiary została zmodyfikowana: ma ona znaczenie dla rynku i ta jej wartość jest poza faktycznym procesem wiktymizacji, przy tym chodzi nie o indywidualne ofiary, lecz o koncepcję ofiar generalnie.

Transformacja ofiary w stronę towaru rynkowego wymaga wystąpienia trzech czynników. Pierwszy z nich to podatność na stanie się ofiarą, ale nie ryzyko wiktymizacji, które ma tylko uboczny związek zarówno ze strachem, jak i ideałem, lecz krzywda bądź poczucie krzywdy. Podatność ta wydaje się mieć związek z pojęciem idealnej ofiary forsowanym przez N. Christiego: „im wyższy stopień krzywdy, tym mniejsza siła ofiary przeciwstawienia się krzywdzie, ale też wyższy stopień sympatii dla ofiary”. Jak wspomniano, podatność wiktymizacyjna staje się rodzajem waluty. Im wyższa jest podatność, tym większa sympatia i większa potrzeba bezpieczeństwa. Strach przed przestępczością jest fundamentalnie związany z podatnością. Im bardziej osoba czuje się podatna lub skłonna, tym bardziej się obawia, a strach wzmaga potrzebę zabezpieczenia się zarówno przez środki, jak i usługi. Potencjalna ofiara chce zabezpieczyć nie tylko siebie, lecz także dom i rodzinę, które uważa za tak samo zagrożone. Dlatego nawet średnio zamożni ludzie, wykształceni i mający rodziny, z reguły kupują odpowiednie produkty dla bezpieczeństwa własnego, domu i rodziny[104]. Zarazem firmy produkujące środki bezpieczeństwa bądź świadczące usługi tego typu starają się uświadomić tym osobom potencjalne zagrożenia. Na przykład strony internetowe tych firm stale przypominają o swoich coraz szerszych możliwościach towarowych i usługowych, stawiając sugestywne pytania w rodzaju: czy możesz śledzić, kto wchodzi na twoją posesję? Albo: czy dzieci wróciły ze szkoły, a ich mama z zakupów? Myślenie o tym, kto może stać się ofiarą, nabiera ostatnio wymiarów ekonomicznych.

W XXI wieku, cechującym się obsesją ryzyka, zostaliśmy odwróceni od realnych problemów, które stanowią percepcje wiktymizacji kształtowane przez siły społeczne, ekonomiczne, historyczne i polityczne. Ryzyko nie decyduje ani o tym, jak społeczeństwo i państwo reagują na wiktymizację, ani o tym, jak postrzegamy prawdopodobieństwo własnej wiktymizacji[105]. Zarządzają tymi sprawami kategorie społeczne, nierówności sił, cechy osobiste i okoliczności ekonomiczne. Przeglądy, które podają, jak dużo osób: kobiet, dzieci bądź mniejszości etnicznych, uległo wiktymizacji w danym roku, mówią nam niewiele o faktycznym doświadczeniu wiktymizacji. Dają one jedynie użyteczny punkt startowy do podjęcia badań wiktymologicznych, ale realną pracą jest wyjaśnienie, jak społeczeństwo i osoby indywidualne rozumieją wiktymizację i jaką przywiązują do niej wagę, np. jakie są konsekwencje modyfikacji ofiar.

Każdy, kto się obawia, że stanie się ofiarą przestępczości, i czuje, że może w takiej sytuacji nieproporcjonalnie ucierpieć, będzie osaczony na konkurencyjnym rynku, starając się jedynie rozstrzygnąć, jakie środki i usługi najlepiej go mogą ochronić i w związku z tym, jakie powinien kupić. Firmy oferujące sprzęt bezpieczeństwa i usługi starają się zaś eksploatować wszelkie, nawet najmniejsze obawy i naciągać klientów, zwłaszcza bogatych[106].

Rynek może więc jednocześnie tworzyć i zwiększać szkody, niezależnie od kryminalnej wiktymizacji – szkody wpływające na stosunki społeczne, na nasz strach i na poczucie bezpieczeństwa. Z przedstawionych rozważań wynika, że czasami należy brać pod uwagę szkodliwe zdarzenia i warunki daleko wychodzące poza wąski kontekst kryminalny.

Bez względu na to, czy krzywdy i szkody są naturalne, kulturowe czy ekonomiczne, wszystkie łącznie wpływają na poziom bezpieczeństwa i strach, które są fundamentalne dla jakości życia w społeczeństwie.

4. Badania wiktymizacyjne

Przegląd badań wiktymizacyjnych wykazuje, że badania ankietowe, ujmowane jako antycypacja przestępstwa dostrzeganego przez ofiarę, znacznie rozszerzyły wiedzę w dziedzinie wiktymizacji. Badania wiktymologiczne nie tylko pogłębiły wiedzę o przestępczości, lecz także wpłynęły na podniesienie poziomu informacji o jej zwalczaniu przez policję. Okazały się one lepszym źródłem informacji niż studia typu self-report.

Przeprowadzone w różnych krajach (np. w Stanach Zjednoczonych 1981, we Francji 1981, we Włoszech 1982) kilkakrotne oceny przydatności badań wiktymologicznych dowiodły, że metoda ankietyzacji jest jednym z najlepszych sposobów uzyskania informacji o ofiarach przestępstw. W międzykulturowych badaniach porównawczych z pewną regularnością powtarzają się wzorce i struktury wiktymizacji, przestępczości oraz zachowania się ofiary wobec popełnionego przestępstwa[107].

Pierwsze badania wiktymizacyjne przeprowadzono w Stanach Zjednoczonych w 1966 r. Inicjatorem przeglądów wiktymizacyjnych była Komisja Prezydencka do Zbadania Stanu Przestępczości oraz Funkcjonowania Aparatu Ścigania i Wymiaru Sprawiedliwości (President’s Commission on Law Enforcement and Administration of Justice). Wykorzystując wyniki wstępnych testów, ustalono, że badania wiktymizacji będą obejmować sześciomiesięczne interwały, w odniesieniu zaś do miejskich gospodarstw domowych (households) – interwały 12-miesięczne. Wytypowano do badań pięć najpowszechniejszych przestępstw: napad kwalifikowany, rozbój, włamanie, kradzież samochodu i zwykłą kradzież mienia. Techniki badawcze objęły: kwestionariusze z kartami kontrolnymi, tajny kwestionariusz właścicieli domów (Household Screen Questions), indywidualny tajny kwestionariusz (Individual Screen Questions), raport zdarzeń (The Incidence Report) oraz kwestionariusz wywiadu z jednostką gospodarczą (Commercial Victimization Questions). Ustalono także, że badania obejmą próbę narodową (national sample): 75 tys. domów prywatnych i 15 tys. jednostek gospodarczych. Z mieszkańcami tych domów oraz właścicielami (pracownikami) przedsiębiorstw były przeprowadzane wywiady co sześć miesięcy oraz co trzy i pół roku. Później nastąpiła zmiana prób w celu uniknięcia kumulacji wyników (the telescoping problem)[108].

Celem krajowych przeglądów wiktymizacyjnych (National Crime Victimization Survey, NCVS) jest dostarczenie danych dotyczących poziomu wiktymizacji w Stanach Zjednoczonych oraz charakterystyki przestępczości i ofiar. Rocznie przedmiotem badań wiktymologicznych jest 60 tys. gospodarstw domowych. Badania amerykańskie, mimo uwag krytycznych, stanowiły milowy postęp w badaniach wiktymologicznych. Wiele krajów przeprowadza regularne badania wiktymizacyjne – wymienić tu można Holandię, Anglię i Walię, Izrael, Hongkong, inne kraje organizują takie badania sporadycznie. Do nich należą: Finlandia, Japonia, Kanada, Republika Federalna Niemiec, Szkocja, Szwajcaria i Szwecja[109].

Na uwagę zasługują badania, które zostały przeprowadzone pod koniec lat osiemdziesiątych i w latach dziewięćdziesiątych XX stulecia.

Pierwszy międzynarodowy sondaż wiktymizacyjny (The First International Crime Victim Survey) został przeprowadzony w 1989 r. Po przeprowadzeniu badań w krajach wysoko uprzemysłowionych powstała inicjatywa dokonania analogicznego sondażu w krajach Europy Środkowej i Wschodniej oraz rozwijających się[110]. Sondaż taki został przeprowadzony w pierwszej z wyżej wymienionych grup krajów: w Polsce, Rosji, Słowenii, Estonii, Gruzji i na Węgrzech, a w ramach drugiej grupy w Argentynie, Brazylii, Kostaryce, Egipcie, Indiach, Indonezji, Papui-Nowej Gwinei, Republice Południowej Afryki, Tanzanii, Ugandzie, Chinach oraz na Filipinach.

Stwierdzono, że najwyższy ogólny współczynnik wiktymizacji w zakresie 11 kategorii przestępstw wystąpił w Nowej Zelandii, a następnie w Holandii, Australii, Kanadzie i Stanach Zjednoczonych. Najwyższe współczynniki w zakresie wiktymizacji osób oraz własności zarejestrowano w Stanach Zjednoczonych. W Kanadzie stwierdzono występowanie najwyższego poziomu wiktymizacji w zakresie kradzieży samochodów oraz wandalizmu dotyczącego pojazdów samochodowych. Najniższe współczynniki wiktymizacji zarejestrowano w Szwajcarii, Japonii, Norwegii oraz Irlandii Północnej[111].

Ogólnokrajowy sondaż przestępstw na próbie 10 tys. osób w wieku powyżej 16 lat zamieszkałych w Anglii i Walii przeprowadzono w 1992 r. Nastąpiło podwojenie się współczynników przestępczości w latach 1981–1991, wskazuje się jednak, że w dużej części wzrost ten może wynikać ze zwiększenia się liczby zawiadomień o popełnieniu przestępstwa. Przestępczość przeciwko mieniu wzrastała w szybszym tempie niż przestępstwa gwałtowne. Ofiary, które złożyły doniesienie o przestępstwie, były w większości zadowolone z działań policji – 65% wykazało wysoki lub dość wysoki poziom zadowolenia. Nastąpił gwałtowny wzrost włamań, począwszy od 1987 r. Można przypuszczać, że około 30% przypadków ataków na osoby pochodzenia afrokaraibskiego lub azjatyckiego było motywowanych względami rasowymi[112].

W 1994 r. opracowano w Stanach Zjednoczonych raport poświęcony analizie trendów wiktymizacji i przestępczości w ciągu 20 lat (1973–1992). Dane uzyskano z materiałów krajowych sondaży wiktymizacji przestępczej (National Crime Victimization Surveys). Poziom przestępczości osiągnął najwyższy współczynnik w 1981 r., następnie odnotowywano jego sukcesywny spadek. W 1981 r. zarejestrowano 41 mln przestępstw w porównaniu do 33 mln w 1992 r.; oznacza to spadek o 19%. Współczynnik wiktymizacji dotyczącej kradzieży wzrósł do 95,1 na 1000 osób w 1974 r., potem zmniejszał się corocznie, osiągając wielkość 59,2 w 1992 r. We współczynnikach zgwałcenia nie zaobserwowano zaś zmian ani fluktuacji[113].

Specjalny raport zawiera porównanie współczynników przestępczości w miastach, ośrodkach podmiejskich oraz rejonach wiejskich, dokonane na podstawie wyników ogólnokrajowych sondaży przestępczości w Stanach Zjednoczonych (The U.S. National Crime Survey) z lat 1973–1989. Od 1980 r. współczynniki wiktymizacji gwałtownej i niegwałtownej zmniejszały się we wszystkich trzech porównywanych środowiskach. Przeciętny roczny współczynnik gwałtownej wiktymizacji w latach 1987–1989 w środowisku miejskim był o 92% wyższy niż w rejonach wiejskich i o 56% wyższy niż w okręgach podmiejskich. Kradzieży w miastach odnotowano również o niemal 90% więcej niż w rejonach wiejskich. W miastach i na przedmieściach osoby czarnoskóre częściej stawały się ofiarami przestępstw gwałtownych niż Biali, w okręgach wiejskich proporcje były odwrotne. Mieszkańcy miast, którzy zostali napadnięci, częściej posługiwali się bronią palną w celu samoobrony niż mieszkańcy przedmieść i wsi znajdujący się podobnej sytuacji[114].

Kolejne badania zostały poświęcone analizie zjawiska przemocy w Stanach Zjednoczonych na podstawie danych statystycznych dotyczących morderstw w ośmiu amerykańskich miastach. Przemoc nasila się, istnieje też zależność między mobilnością a współczynnikami przestępczości. Wzrost przestępczości zaobserwowano w tych rejonach, w których rozpowszechnione było używanie narkotyków. Za podstawową przyczynę wzrostu przestępczości uznaje się organizacyjną i moralną dezintegrację amerykańskiej rodziny. Brak społecznie kształcącej, moralnie spójnej, emocjonalnie wiążącej i ekonomicznie samowystarczającej rodziny wywołuje społeczną niekompetencję i przestępczość[115].

Badania dotyczące przestępczej wiktymizacji w Finlandii przeprowadzone w 1992 r. w ramach międzynarodowego przeglądu wiktymizacji przestępczej krajów europejskich obejmowały 1650 osób w wieku powyżej 15 lat. Współczynniki wiktymizacji w większości kategorii przestępstw nieznacznie wzrosły w porównaniu z 1991 r. Największy wzrost zaobserwowano w kategoriach przestępstw związanych z pojazdami mechanicznymi, seksualnym molestowaniem kobiet oraz stosowaniem przemocy. Ogólnie Finlandię można traktować jako kraj o niskich współczynnikach przestępczości, z wyjątkiem takich czynów, jak kradzież i przemoc, w których obserwuje się nieco wyższe niż przeciętne europejskie współczynniki[116].

W Estonii współczynnik wiktymizacji seksualnej był dwukrotnie wyższy od przeciętnej europejskiej[117]. Badania nad wiktymizacją w Estonii przeprowadzono przy zastosowaniu metody wywiadu bezpośredniego i objęto nimi 1620 osób[118].

W 1990 r. przeprowadzono badania porównawcze nad wiktymizacją przestępczą we wschodnich i zachodnich landach Niemiec. Dane uzyskano z wywiadów zebranych od 4999 osób z landów wschodnich (uprzednio NRD) oraz 2027 osób z landów zachodnich (RFN). Osoby te były w wieku powyżej 14 lat i zostały wybrane w sposób losowy. Stwierdzono, że współczynniki wiktymizacji, w 11 kategoriach przestępstw, były średnio niższe o 4,4% w landach byłej NRD. Wyższe współczynniki wiktymizacji w zakresie poszczególnych kategorii przestępstw zarejestrowano w przypadku kradzieży motocykli i rowerów, a także włamań. Należy przypomnieć, że obywatele RFN spodziewali się wzrostu przestępczości po połączeniu obu państw niemieckich. Satysfakcja z pracy policji była niższa w zachodnich landach, zarówno przed, jak i po zniesieniu granicy. Lęk przed przestępczością okazał się nieco niższy wśród mieszkańców wschodnich landów Niemiec[119].

Kilka badań dotyczyło zakresu przestępczej wiktymizacji wśród imigrantów. Na przykład w Stuttgarcie w badaniach przeprowadzonych na grupie 219 imigrantów greckich mieszkających i pracujących na stałe w Niemczech stwierdzono, że współczynnik wiktymizacji w tej grupie był podobny jak w grupie kontrolnej Niemców. Zaobserwowano jednak różnice we wzorcach wiktymizacji między obu grupami. Okazało się, że Grecy doświadczali częściej bardziej gwałtownych przestępstw niż Niemcy. Młodzi Grecy rzadziej zgłaszali popełnienie na nich przestępstw niż młodzi Niemcy. Strach przed przestępczością był silniejszy wśród Greków, którzy częściej opowiadali się za karą śmierci. Grecy wykazali również bardziej pozytywne postawy wobec systemu sprawiedliwości karnej oraz jego reprezentantów[120].

Badania przeprowadzone w 1994 r. na próbie 212 cudzoziemców zamieszkujących w stolicy Japonii przynajmniej przez rok wykazały, że różnica między poziomami wiktymizacji wśród cudzoziemców i Japończyków była niewielka. Wśród cudzoziemców współczynnik ten wyniósł 20,8%, a wśród mieszkańców Tokio narodowości japońskiej 19,6%. Współczynnik wiktymizacji wśród mężczyzn cudzoziemców był wyższy niż wśród kobiet cudzoziemek – wyniósł on 24,4% i 14,8%. Różnica ta jest zgodna z prawidłowościami w zakresie współczynników wiktymizacji wśród japońskich mieszkańców Tokio[121].

Przedmiotem badań były również przyczyny, wzorce oraz rezultaty wiktymizacji spowodowanej przez azjatyckie gangi w Nowym Jorku oraz w innych amerykańskich miastach Zachodniego Wybrzeża. Dane uzyskano na podstawie nieustrukturalizowanych wywiadów z 25 członkami gangów. Do czynników odpowiedzialnych za wywoływanie zróżnicowanych wzorców wiktymizacji w społecznościach azjatyckich imigrantów w Stanach Zjednoczonych można zaliczyć: status imigracyjny, wpływy kulturowe, adaptację do prawnych instytucji oraz kryminogenny charakter Chinatown[122].

W 1987 r. grupa europejskich kryminologów podjęła inicjatywę stworzenia standardowego przeglądu zatytułowanego International Crime Victims Survey (ICVS), który miał ułatwić porównawcze badania kryminologiczne i wiktymologiczne[123]. W 1989 r. dokonano pierwszego przeglądu ICVS w 13 krajach, głównie zachodnioeuropejskich i północnoamerykańskich. Piąty przegląd odbył się w 2005 r. i objął 30 państw, w tym 22 europejskie. Przeglądy w 18 krajach europejskich były współfinansowane przez Dyrekcję Generalną ds. Badań Komisji Europejskiej (Directorate General for Research of the European Commission) pod akronimem EU/ICS. Wyniki przeglądu odnosiły się do traktowania ofiar w 25 krajach europejskich, z Anglią, Walią, Szkocją i Irlandią Północną ujętymi oddzielnie. Próby do badań obejmowały około 2000 respondentów, z którymi wywiady przeprowadzono techniką CATI (Computer Assisted Telephone Interview). Jedynie w Turcji i Bułgarii przeprowadzono wywiady osobiste (ze względu na słabą sieć telefoniczną). Przegląd EU/ICS daje ogólny obraz wiktymizacji z poprzedniego roku uwzględniający 11 konwencjonalnych przestępstw wymienionych w kwestionariuszu, podzielonych na trzy grupy:

– przestępstwa związane z samochodami;

– włamania;

– przestępstwa doznane osobiście przez respondenta, takie jak: rabunek, kradzież kieszonkowa, napad i przestępstwa seksualne.

Analizę oparto na przestępstwach popełnionych w ciągu pięciu lat (2000–2005), a ofiary traktowano zgodnie z polityką oficjalną wobec ofiar przestępstw z 2000 r. Dla oceny wpływu polityki Unii Europejskiej wobec ofiar w poszczególnych krajach poddano analizie doświadczenia i percepcje ofiar odnośnie do: zgłaszania wiktymizacji, zadowolenia, potrzeb i recepcji szczególnej pomocy ofiarom. W celu zwiększenia porównywalności wyników analizy ograniczono zgłoszenia do ofiar pięciu rodzajów średnio poważnych przestępstw: kradzieży z samochodów, włamań, rabunków, groźby i napadu oraz przestępstw seksualnych. Z kolei analiza potrzeb i przyjęcia specjalnej pomocy została ograniczona do czterech rodzajów przestępstw: włamania, rabunku, przestępstw seksualnych, groźby/napadu.

W każdym kraju przeciętnie 400 respondentów doznało wiktymizacji wskutek przynajmniej jednego z pięciu przestępstw. Przy takich rozmiarach prób proporcje krajowe różniły się w przybliżeniu o 3–4%.

Proporcje poważnych przestępstw zgłaszanych policji różnią się bardzo w poszczególnych regionach świata. Najwyższe są w Europie Zachodniej, Australii, Nowej Zelandii, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Najmniej zgłoszeń przestępstw policji stwierdzono w Ameryce Łacińskiej i Azji. Zgłoszenia w Europie Środkowej i Wschodniej są znacznie rzadsze niż w Zachodniej. Tylko niektóre kraje wschodnio- i środkowoeuropejskie mają stopień zgłaszania wiktymizacji zbliżony do tego z Europy Zachodniej, np. Węgry (58%). Polska, Bułgaria i Estonia wykazują średni stopień zgłoszeń (40%). W Europie Zachodniej stopień zgłaszania wiktymizacji waha się między 40% a 70%. Niski jest w Finlandii (48%), Grecji (49%) i Portugalii (51%), wzrasta zaś w Austrii i Belgii (do 68%).

Brak dowodów, by proporcje te zmieniły się w ciągu ostatnich kilku lat. Zastanawia wzrost zgłaszania przestępstw od 1996 r. w Polsce i Estonii – może się to wiązać ze wzrostem zaufania do policji.

Stwierdzono, że decyzje o zgłoszeniu wiktymizacji mogły być spowodowane także takimi czynnikami, jak: „powinno się to uczynić”, „chęć odpłaty”, „chęć odzyskania własności”, „zastopowanie działalności przestępczej sprawców”, „względy ubezpieczeniowe”, „chęć uzyskania pomocy”[124].

Istnieją wyraźne różnice między motywacjami zgłoszeń ofiar przestępstw przeciwko własności i tzw. przestępstw kontaktowych. Ofiary przestępstw przeciwko własności zgłaszają wiktymizację głównie w celu odzyskania rzeczy bądź otrzymania ubezpieczenia, podczas gdy ofiary przestępstw kontaktowych chcą spowodować przerwanie tej przestępczości bądź otrzymanie pomocy. Wyjaśnieniem większego stopnia zgłoszeń wiktymizacji w państwach Europy Zachodniej jest również wyższy poziom ubezpieczeń w krajach bogatszych. Z kolei zapytani o przyczyny niezgłoszenia wiktymizacji najczęściej stwierdzają, że: „przestępstwo nie było poważne”, „policja nic nie mogłaby pomóc” lub „policja nie chciałaby zająć się sprawą”.

Specjalna polityka wobec ofiar ze strony policji i władz sądowych, podkreślona w uchwale ramowej Unii Europejskiej, może być prowadzona wtedy, gdy większość ofiar jest gotowa zgłaszać przestępstwa policji. Istnieją dowody, że sposób traktowania ofiar przez policję wpływa na tę gotowość. Wcześniejsze analizy danych ICVS wykazały, że wielokrotne ofiary przestępstw przeciwko własności są mniej chętne do zgłaszania wiktymizacji policji, gdyż poprzednie doświadczenia z policją nie dały im zadowolenia[125]. Inne czynniki, takie jak postrzegana skuteczność i prawość policji oraz administracyjne wymogi ubezpieczeń, również wpływają na stopień zgłoszeń[126]. Zdaniem badaczy poziom zgłoszeń wiktymizacji może być lepszym wskaźnikiem skuteczności działań policji niż czynniki specjalnej polityki wobec ofiar.

W przeglądzie EU/ICS zapytano ofiary, czy były zadowolone ze sposobu potraktowania zgłoszenia przestępstwa przez policję. W krajach rozwijających się satysfakcja ta zdaje się wyższa w odniesieniu do przestępstw kontaktowych niż przestępstw przeciwko własności. Przyczyną tego może być fakt, że ofiary są rozczarowane niemożnością odzyskania rzeczy przez policję.

Poziom zadowolenia ofiar poważnych przestępstw wykazuje tendencję spadkową w wielu krajach. W Anglii i Walii w okresie 1996–2005 zmniejszył się z 72% do 62%, w Holandii z 71% na 62% i w Szwecji z 74% do 67%. Według specjalnych narodowych przeglądów ofiar przestępstw w Anglii i Walii oraz Holandii, uwzględniających większe próby, również w ostatnich latach nastąpił spadek zadowolenia ofiar[127]. W wyniku ICVS zauważono podobne obniżenie zaufania ofiar w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Spadki te nie mogą być rezultatem niższej skuteczności policji, ponieważ stopień wykrywalności przestępstw nie uległ zmniejszeniu, przeciwnie – obserwuje się wzrost efektywności działań policji w Europie. Zmniejszenie zadowolenia ofiar przestępstw wydaje się odzwierciedlać bardziej negatywne oceny ofiar w zakresie traktowania ich przez policję.

Paradoksalnie takie pogorszenie jest najbardziej wyraźne w krajach, w których usługi dla ofiar są bardzo zaawansowane. Te intrygujące wyniki mogą być interpretowane w różny sposób. Na przykład w Anglii i Holandii ofiary są traktowane równie profesjonalnie jak dawniej, a nawet lepiej, ale też wzrosły oczekiwania ofiar. Mogły one wzrosnąć, zwłaszcza jeśli chodzi o dostarczanie informacji. Inna interpretacja może być taka, że w niektórych krajach wysuwających się na czoło odnośnie do praw i usług dla ofiar siły policyjne mogą odczuwać, że potrzeby ofiar są należycie spełniane, jeśli ich sprawy zostaną przesłane do specjalnych organizacji pomocy ofiarom. Policja w Anglii i Holandii może odczuwać zmęczenie ofiarami (victim fatigue). Istnieją empiryczne dowody potwierdzające tę interpretację.

Trzy spośród pięciu krajów o największym stopniu zadowolenia ofiar z potraktowania ich skarg przez policję nie miały funkcjonalnie niezależnych państwowych organizacji pomocy ofiarom w czasie objętym przeglądem. Szwajcaria i Luksemburg, zajmujące odpowiednio piąte i trzecie miejsce, miały organizacje pozarządowe – określone jako Weisser Ring – które w tym czasie nie cieszyły się wiarygodnością policji. W Luksemburgu sytuacja nawet tak się zmieniła, że tamtejszy Weisser Ring został usunięty z European Forum for Victim Services (dziś: Victim Support Europe), zwierzchniej organizacji dla narodowych organizacji wspierania ofiar. Pojawiły się naciski na jurysdykcję, by stworzono nowe ułatwienia dla ofiar w siłach policyjnych. W Szwajcarii napięcia nie były tak wysokie, ale pod koniec lat dziewięćdziesiątych zastanawiano się, czy policja uzna Weisser Ring za główną organizację pomagającą ofiarom przestępstw.

Dania zajmująca pierwsze miejsce wśród krajów, w których ofiary były zadowolone z usług i traktowania przez policję, nie miała tak zaawansowanych niezależnych organizacji pomocy ofiarom jak Anglia czy Holandia. Dopiero w nowym tysiącleciu duńskie organizacje pozarządowe rozwinęły się w dojrzałe organizacje, które zostały przyjęte do Victim Support Europe. Powyższe dane pozwalają na wyjaśnienie, dlaczego policja w Danii, Luksemburgu i Szwajcarii odczuwała, że ciąży na niej szczególna odpowiedzialność, aby w postępowaniach w związku ze zgłoszoną wiktymizacją działać w sposób przyjazny dla ofiar, i nie mogły pozostawić tych spraw zewnętrznym agencjom, którym ofiary byłyby przekazywane.

W ostatnich latach priorytet w działaniach policji został przesunięty na przeciwdziałanie terroryzmowi. Dlatego w ostatecznym wyniku mniej ofiar niż przedtem jest zadowolonych z pracy policji, zwłaszcza odnośnie do otrzymywania informacji o sprawach. Na przyczyny wzrostu niezadowolenia ofiar składają się takie czynniki, jak: „policja nie czyni tyle, co trzeba”, „nie jest zainteresowana sprawą ofiary”, „nie zatrzymuje przestępcy”, „nie odzyskuje rzeczy”, „nie służy wyczerpującymi informacjami” i „jest nieuprzejma”. Opinie te sugerują, że zadowolenie ofiar jest determinowane zarówno wynikami dochodzenia (aresztowanie sprawcy, odszkodowanie), jak i jakością usług dla ofiar (rzeczywiste zainteresowanie, dostarczanie informacji i dobre traktowanie).

Brytyjskie badania wykazały m.in., że ofiary są mniej zadowolone, jeśli znany sprawca nie zostaje oskarżony i własność nie jest odzyskana. Za główne źródło niezadowolenia uznano jednak niedostateczne informowanie ofiar[128]. Niemniej w Anglii i Walii ofiary klasy średniej, starsze, wykazują większe zadowolenie niż ofiary spośród mniejszości etnicznych[129].

W pogłębionym badaniu zadowolenia ofiar przestępstw w Holandii zapytano ofiary o różne aspekty działań policji[130]. Analiza odpowiedzi wykazała, że zadowolenie ofiar było silniej związane z jakością traktowania ofiar przez policję niż z wynikami dochodzenia. Ustalenia te dowodzą, że zadowolenie ofiar mierzone w przeglądach wiktymizacji może być użyte jako wskaźnik wypełnienia wytycznych Unii Europejskiej odnośnie do godnego traktowania ofiar i obowiązku udzielania im odpowiednich informacji.

Dla ofiar przestępstw z użyciem przemocy najgorsza jest świadomość, że ich cierpienia – poza własnym środowiskiem – spotykają się na ogół z małym oddźwiękiem i współczuciem, a nawet rzadko są powodem do społecznej zmiany w myśleniu o tych przestępstwach[131]. Obok innych przyczyn takiej postawy pewną rolę odgrywa także obojętność „milczącej większości”, związana z powszechnym postrzeganiem częściowo bezradnego, a częściowo „półserdecznego” stosunku władzy wykonawczej i wymiaru sprawiedliwości do przestępczości związanej z przemocą. Zgodnie z kognicyjnymi teoriami równowagi należy oczekiwać, że wobec obciążających obserwacji zaktywizowane zostaną różne mechanizmy racjonalizacji i wyrugowania tego zjawiska.

W ramach Inicjatywy Ochrony Ofiar (Initiative Opferschutz), utworzonej w 2007 r., zmierzającej do większego wyczulenia społeczeństwa na problemy ofiar przestępstw, zostały przeprowadzone badania ankietowe, które wstępnie określają stan wiedzy i postaw wobec wiktymizacji i ofiar przestępstw z użyciem przemocy. Próba badawcza była niewielka: 730 osób (40% mężczyzn i 60% kobiet) w różnym wieku (średnia 46,4 lat), o różnym stanie cywilnym i wykształceniu. Osobom tym postawiono pytania, które miały poszerzyć wiedzę w tym zakresie. Obejmowały one również kwestie częstotliwości wiktymizacji i możliwości uzyskania odszkodowań. Okazało się, że 62% respondentów nie doceniało rozmiarów przestępczości z użyciem przemocy (w Niemczech rocznie rejestruje się około 200 tys. tych przestępstw). Z kolei 43% wyrażało złudną nadzieję, że mimo ciężkich uszkodzeń ciała wrócą do swego miejsca pracy. Aż 81% nie miało żadnych złudzeń, że w razie wiktymizacji otrzymają zgodnie z prawem odszkodowanie, a 82% uważało, że wskutek ciężkiej traumatyzacji nie dojdą nigdy do normalnego stanu psychicznego.

Średnia odpowiedzi na pytania ankiety określona została w skali od 1 do 5. Im niższa była wartość tej średniej, tym większa była zgoda respondentów na postawione pytania. Oto wybrane odpowiedzi na pytania ankiety.

1. Czy jako ofiara przestępstwa z użyciem przemocy wolałbyś umrzeć niż żyć do końca z ciężkim kalectwem? Średnia wartość na skali wyniosła 2,6; 49% zapytanych odpowiedziało tak, 23% – nie, a 28% nie wyraziło jednoznacznej opinii.

2. Czy w sytuacji, gdy bliska osoba zginie w katastrofie, to jest tak samo straszne, jak wówczas, gdyby zginęła w wyniku przestępstwa z użyciem przemocy? Średnia wartość odpowiedzi 3,8 oznacza, że większość (59%) odpowiedziała nie.

3. Czy większość lekarzy jest poinformowana o związku wiktymizacji i traumatyzacji z przestępstwem z użyciem przemocy? Średnia wartość 3,8 oznacza, że badani w większości odpowiedzieli nie (63%).

4. Czy lekarze mający do czynienia z ciężko zranionymi ofiarami przestępstwa znajdują się w trudnym do rozstrzygnięcia konflikcie między chęcią pomocy pacjentom a instrukcjami kas chorych i ubezpieczeń? Średnia wartość 2,5 świadczy o połowicznej zgodzie respondentów lub odrzuceniu stwierdzenia, czyli o małym zainteresowaniu współczuciem dla ofiar.

5. Coraz częstsze są skargi, że państwo mało troszczy się o pomoc dla ofiar i ich ochronę. Większość zapytanych w ankietach również wyraziła pogląd o obojętności państwa na sytuację ofiar przestępstw z użyciem przemocy. Na pytanie, czy państwo wiele uczyniło, by ofiary ciężkich przestępstw otrzymały odszkodowanie, średnia wartość odpowiedzi to 3,9, a więc dwie trzecie zapytanych było zdania, że to państwo odpowiada za los ofiar przestępstw, gdyż nie ustrzegło ich na swym terenie przed wiktymizacją. Wskazano również, że nieliczne ofiary, które otrzymały odszkodowania, musiały je ciężko wypracować: złożyć wnioski, zebrać dowody, wyszukać ekspertów, ryzykować długi proces. Trudności te sprawiają, że wiele ofiar przestępstw z użyciem przemocy rezygnuje z dochodzenia odszkodowań, by uniknąć dalszej traumatyzacji, tym bardziej że od korzystnych decyzji sądów społecznych zarówno kasy chorych, jak i instytucje ubezpieczeniowe często się odwołują, co po raz kolejny upokarza ofiary i przedłuża ich cierpienie. Ofiary, które doznały ciężkich szkód psychicznych, również nie są w stanie walczyć o poprawę swej sytuacji.

6. Czy ofiara przestępstwa powinna uzyskać pomoc w załatwieniu sprawy odszkodowania? Z tym zgadza się większość respondentów – średnia wartość odpowiedzi: 1,8; w praktyce jednak ofiary spotykają się z biurokracją, niezrozumieniem i nieżyczliwością, czyli w sumie z obojętnością.

7. Ofiarom przestępstw nie zawsze chodzi o odszkodowanie materialne, które, jak wiadomo, nigdy nie równoważy szkody i krzywdy lub często cierpienia do końca życia. Ważniejsze jest dla nich ujęcie i odpowiednie ukaranie sprawcy. Jest to opinia 63% zapytanych, przy średniej wartości na skali: 2,3.

8. Aż 90% respondentów – 1,5 na skali – zgadza się z opinią, że oszuści podatkowi są karani surowiej niż sprawcy przestępstw z użyciem przemocy.

9. Powszechne jest niezadowolenie i oburzenie z tego powodu, że niebezpieczni sprawcy uznawani są np. za psychicznie chorych i przedwcześnie zwalniani (także na podstawie opinii biegłych) z zakładów karnych, względnie z aresztów. To dowód, że prawo chroni sprawców, a lekceważy ofiary – jest to zdanie 51% zapytanych.

10. Respondenci udzielili też odpowiedzi (55% głosów), że sędziowie i biegli powinni być pociągani do odpowiedzialności wówczas, gdy przedwcześnie zwolniony niebezpieczny sprawca popełni przestępstwo.

11. Czy przestępczość z użyciem przemocy jest rozdmuchana i wyolbrzymiona przez media, a w rzeczywistości nie jest aż tak źle? Opinię tę odrzuca 71% respondentów – wartość w skali: 3,9. Z kolei 82% badanych odrzuciło sugestie, jakoby ofiary same przyczyniały się do ich wiktymizacji – wartość w skali: 4,3.

12. Z twierdzeniem, że ofiary przemocy powinny mieć większe możliwości przekazywania opinii publicznej informacji o swej wiktymizacji, zgodziło się 67% respondentów – średnia w skali: 2,2.

Ilościowe niedocenianie ryzyka wiktymizacji i otwartość na problem ofiar nie są ze sobą sprzeczne. O ile to pierwsze służy obronie przed strachem, o tyle drugie odzwierciedla współczucie i potrzebę sprawiedliwości dla ofiar. Ofiary aktów przemocy często mówią o tym, że są pocieszane, otrzymują dobre rady bądź spotykają się z bagatelizowaniem i relatywizowaniem ich doświadczeń. Poszkodowani, zwłaszcza ci, którzy ulegli ciężkiej traumatyzacji, czują, że za taką „pomocą” skrywane jest oczekiwanie osób niepoddanych wiktymizacji, że ofiary będą w końcu normalnie funkcjonować w społeczeństwie.

13. Tylko ten, kto sam był ofiarą przemocy, może właściwie ocenić, ile ofiary przestępstw z użyciem przemocy musiały wycierpieć. Tak twierdzi 68% zapytanych (2,2 średniej).

14. Dobra terapia dla ofiar przestępstw z użyciem przemocy powinna zmierzać do pogodzenia ofiary ze swym losem i z czasem do skłonienia jej do wybaczenia sprawcy. Tę opinię odrzuca jednak 52% respondentów (średnia 3,4).

15. Podobnie badani odrzucili opinię, jakoby sprawcy w większości żałowali czynu, dlatego że sami są ofiarami niesprawiedliwych stosunków społecznych. Odpowiedziało w ten sposób 64% zapytanych (4,0 na skali).

Omówione postawy i odpowiedzi powinny być zweryfikowane w badaniu na obszerniejszej próbie ofiar przestępstw z użyciem przemocy. Niemniej potwierdzają się w dużej części empatia i solidarność z poszkodowanymi, które jednak nie znajdują odbicia w poprawie ich sytuacji w dochodzeniu odszkodowań i pomocy państwa, a także w zakresie surowego karania sprawców. Potępianie i zwalczanie przemocy to w dużej części tylko słowne deklaracje.

Przypisy

[1] N. Christie, Conflicts as property, „British Journal of Criminology” 1977, Vol. 17 (1), s. 1–15.

[2] R. Elias, Victims of the System: Crime Victims and Compensation in American Politics and Criminal Justice, New Brunswick, NJ 1983.

[3] D. Garland, The culture of high crime societies: Some preconditions of recent ‘law and order’ policies, „British Journal of Criminology” 2000, Vol. 40 (3), s. 347–375.

[4] H.S. Becker, Outsiders, New York 1963.

[5] D. Matza, Becoming Deviant, Englewood Cliffs, NJ 1969.

[6] E.H. Sutherland, D.R. Cressey, Criminology, Philadelphia 1970.

[7] I. Taylor, P. Walton, J. Young, The New Criminology, London 1973.

[8] M. Douglas, Purity and Danger, London 1966.

[9] E. Lemert, Social Pathology, New York 1951.

[10] S. Cohen, Guilt, justice and tolerance, w: Deviant Interpretations, red. D. Downes, P. Rock, Oxford 1979.

[11] E. Hobsbawn, Primitive Rebels, Manchester 1971.

[12] P. Hillyard, J. Sim, S. Tombs, D. Whyte, Leaving a „stain upon the silence”: Contemporary criminology and the politics of dissent, „British Journal of Criminology” 2004, Vol. 44 (3), s. 369–390.

[13] H.S. Becker, op. cit.

[14] F. Pearce, Crimes of the Powerful: Marxism, Crime and Deviance, London 1976.

[15] M. Maguire, The needs and rights of victims of crime, „Crime and Justice” 1991, Vol. 14, s. 363–433.

[16] B. Mendelsohn, The origin of the doctrine of victimology, „Experta Criminologica” 1963, Vol. 3, s. 239–245.

[17] S. Schafer, The Victim and His Criminal: A Study in Functional Responsibility, New York 1968.

[18] F. Wertham, The Show of Violence, New York 1949.

[19] R. Meier, T. Miethe, Understanding theories of criminal victimisation, „Crime and Justice” 1993, Vol. 17, s. 459–499.

[20] D. Luckenbill, Criminal homicide as a situated transaction, „Social Problems” 1977, Vol. 25 (2), s. 176–186.

[21] M.E. Wolfgang, Victim precipitated criminal homicide, „Journal of Criminal Law, Criminology and Police Science” 1957, Vol. 48 (1), s. 1–11.

[22] A.J. Reiss, Jr., Foreword: Towards a revitalisation of theory and research on victimisation by crime, „Journal of Criminal Law and Criminology” 1981, Vol. 72 (2), s. 704–713.

[23] A. Porterfield, R. Talbert, Mid-Century Crime in Our Culture, Fort Worth, TX 1954.

[24] M.E. Wolfgang, Patterns in Criminal Homicide, Philadelphia 1958.

[25] Za: K. Polk, When Men Kill, Cambridge 1994.

[26] N. Avison, Victims of homicide, w: Victimology: A New Focus, red. I. Drapkin, E. Viano, Lexington, MA 1973.

[27] L. Clark, D. Lewis, Rape: The Price of Coercive Sexuality, Toronto 1977.

[28] M. Shaw, Conceptualising violence by women, w: Gender and Crime, red. R. Dobash, R. Dobash, L. Noaks, Cardiff 1995.

[29] P. Rock, A View from the Shadows: The Ministry of the Solicitor General of Canada and the Justice for Victims of Crime Initiative, Oxford 1986.

[30] M. Hough, P. Mayhew, The British Crime Survey: First Report, London 1983.

[31] R. Block, A cross-national comparison of victims of crime: Victim surveys of twelve countries, „International Review of Victimology” 1993, Vol. 2, s. 183–207.

[32] N. Polvi, T. Looman, C. Humphries, K. Pease, The time course of repeat burglary victimisation, „British Journal of Criminology” 1991, Vol. 31, s. 411–414.

[33] H. Genn, Multiple victimisation, w: Victims of Crime: A New Deal?, red. M. Maguire, J. Pointing, Buckingham 1988.

[34] R. Elias, The Politics of Victimization: Victims, Victimology, and Human Rights, New York 1986.

[35] S. Walklate, Victimology: The Victim and the Criminal Justice Process, London 1989.

[36] M. Gottfredson, M. Hindelang, Sociological aspects of criminal victimisation, „Annual Review of Sociology” 1981, Vol. 7, s. 107–128.

[37] J. Braithwaite, Crime, Shame and Reintegration, Cambridge 1989.

[38] J. Shapland, J. Willmore, P. Duff, Victims in the Criminal Justice System, Aldershot 1985.

[39] M. Maguire, T. Bennett, Burglary in a Dwelling: The Offence, the Offender and the Victim, London 1982.

[40] I. Waller, N. Okihiro, Burglary: The Victim and the Public, Toronto 1978.

[41] J. Morgan, L. Zedner, Child Victims, Oxford 1992.

[42] D. Finkelhor, R. Ormrod, H. Turner, A. Hamby, The victimisation of children and youth: A comprehensive national survey, „Child Maltreatment” 2005, Vol. 10 (1), s. 5–25.

[43] M. Pendergast, Victims of Memory: Incest Accusations and Shattered Lives, London 1997.

[44] J. Jacobs, K. Potter, Hate Crimes: Criminal Law and Identity Politics, New York 1998.

[45] P. Rock, Murderers, victims and „survivors”: The social construction of deviance, „British Journal of Criminology” 1998, Vol. 38, s. 185–200.

[46] R. Block, Victim-offender dynamics in violent crime, „Journal of Criminal Law and Criminology” 1981, Vol. 72 (2), s. 743–761.

[47] P. Davies, P. Francis, V. Jupp, Understanding victimisation: Theory, research and policy, w: Victimisation: Theory, Research and Policy, red. P. Davies, P. Francis, V. Jupp, Basingstoke 2003.

[48] H. Boutellier, Crime and Morality: The Significance of Criminal Justice in Post-Modern Culture, Dordrecht 2000.

[49] R. Elias, The Politics of Victimization…, op. cit.

[50] K. Levine, Empiricism in victimological research: A critique, „Victimology” 1978, Vol. 3 (1–2), s. 77–90.

[51] P. Rock, Theoretical perspectives on victimisation, w: Handbook of Victim and Victimology, red. S. Walklate, Cullompton 2007, s. 37–61.

[52] H.J. Schneider, Przedmowa, w: B. Hołyst, Wiktymologia, Warszawa 1991, s. 5.

[53] H.J. Schneider, Schwerpunkte und Defizite im viktimologischen Denken der Gegenwart, w: Kriminologische Opferforschung, red. G. Kaiser, J.M. Jehle, Heidelberg 1994, s. 21, 22.

[54] Szczególne zasługi w rozwoju wiktymologii ma profesor Hans Joachim Schneider z Uniwersytetu w Münster (RFN), który w 1979 r. został pierwszym prezydentem Światowego Towarzystwa Wiktymologii.

[55] E. Neuman, Victimologia, Buenos Aires 1984; L.R. Manzanera, Victimologia, Mexico 1988; Victimologia, red. E. Kosovski, H. Piedale, Jr., E. Mayr, Rio de Janeiro 1990; Victimologia, red. E. Kosovski, Rio de Janeiro 1993.

[56] Readings in Victimology: Towards a Victim Perspective in Criminology, red. K. Chockalingam, Madras 1985.

[57] Communication from the Commission to the Council, the European Parliament and the Economic and Social Committee – Crime victims in the European Union – Reflexions on standards and action, COM/99/0349 final, 14.07.1999, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=celex:51999DC0349 (dostęp: 10.01.2021).

[58] N.N. Kittrie, The Right to be Different: Deviance and Enforced Therapy, Baltimore 1971.

[59] B. Spalek, Crime Victims: Theory, Policy and Practice, Basingstoke 2006.

[60] N. Christie, The ideal victim, w: From Crime Policy to Victim Policy: Reorienting the Justice System, red. E.A. Fattah, London 1986.

[61] C. Hale, Fear of crime: A review of the literature, „International Review of Victimology” 1996, Vol. 4 (3), s. 79–151.

[62] M. Killias, Vulnerability: Towards a better understanding of a key variable in genesis of fear of crime, „Violence and Victims” 1990, Vol. 5 (2), s. 97–108.

[63] M. Maguire, T. Bennett, Burglary in a Dwelling…, op. cit.

[64] R. Kinsey, The Merseyside Crime and Police Surveys: Final Report, Liverpool 1985.

[65] C. Coleman, J. Moynihan, Understanding Crime Data, Buckingham 1996.

[66] Zob. m.in. B. Spalek, Trauma and Victimisation: Theory, Policy and Practice, Hampshire 2016.

[67] T. Newburn, The Long-Term Needs of Victims: A Review of the Literature, London 1993.

[68] E.A. Stanko, Intimate Intrusions: Women’s Experiences of Male Violence, London 1985.

[69] D. Miers, Positivist victimology: A critique. Part 2, „International Review of Victimology” 1990, Vol. 1 (3), s. 219–231.

[70] L.L. Holmstrom, A.W. Burgess, The Victim of Rape: Institutional Reactions, Chichester 1978.

[71] M. Hindelang, M.R. Gottfredson, J. Garofalo, Victims of Personal Crime: An Empirical Foundation for a Theory of Personal Victimization, Cambridge, MA 1978.

[72] J. Muncie, Youth, risk and victimisation, w: Victimisation: Theory, Research and Policy, red. P. Davies, P. Francis, V. Jupp, Basingstoke 2003.

[73] R. Pain, Old age and victimisation, w: Victimisation: Theory, Research and Policy, red. P. Davies, P. Francis, V. Jupp, Basingstoke 2003.

[74] E.A. Fattah, Prologue: On some visible and hidden dangers of victim movements, w: From Crime Policy to Victim Policy: Reorienting the Justice System, red. E.A. Fattah, Basingstoke 1986.

[75] M. Maguire, Crime statistics, patterns and trends: Changing perceptions and their implications, w: The Oxford Handbook of Criminology, red. M. Maguire, R. Morgan, R. Reiner, Oxford 2002.

[76] D. Russell, Rape in Marriage, Bloomington 1990.

[77] E.A. Stanko, Women, crime and fear, „The American Academy of Political and Social Science (AAPSS) Annals” 1995, Vol. 539, s. 46–58.

[78] R. Reiner, The Politics of the Police, Oxford 2000.

[79] E.A. Stanko, K. Hobdell, Assault on men: Masculinity and male victimization, „British Journal of Criminology” 1993, Vol. 33 (3), s. 400–415.

[80] R.E. Dobash, R.P. Dobash, Women, Violence and Social Change, London 1992.

[81] C. Smart, Feminism and the Power of Law, London 1989.

[82] B. Bowling, C. Phillips, Racism, Crime and Justice, Harlow 2002.

[83] A. Sampson, C. Phillips, Multiple victimisation: Racial attacks on an East London estate, Police Research Group Crime Prevention Unit Series Paper 36, London 1992.

[84] J. Rex, R. Moore, Race, Community and Conflict, London 1967.

[85] S.J. Smith, The Politics of ‘Race’ and Residence: Citizenship, Segregation and White Supremacy in Britain, Cambridge 1989.

[86] J. Braithwaite, Inequality, Crime and Public Policy, London 1979.

[87] R.I. Mawby, S. Walklate, Critical Victimology: International Perspective, London 1994.

[88] R. Levitas, The Inclusive Society? Social Exclusion and New Labour, Basingstoke 1998; J. Young, R. Matthews, New labour, crime control and social exclusion, w: The New Politics of Crime and Punishment, red. R. Matthews, J. Young, Cullompton 2003.

[89] P. O’Malley, Risk, Uncertainty and Government, London 2004.

[90] A.K. Bottomley, K. Pease, Crime and Punishment: Interpreting the Data, Buckingham 1986.

[91] S. Walklate, Gender, Crime and Criminal Justice, Cullompton 2004.

[92] A. Crawford, T. Jones, T. Woodhouse, J. Young, The Second Islington Crime Survey, London 1990.

[93] D. Miers, Positivist victimology: A critique. Part 1, „International Review of Victimology” 1989, Vol. 1 (1), s. 3–23.

[94] I. Taylor, Crime in Context, Cambridge 1999.

[95] N. Christie, Conflicts…, op. cit.

[96] R. Elias, Victims Still: The Political Manipulation of Crime Victims, London 1993.

[97] R.L. Heilbroner, The Nature and Logic of Capitalism, New York 1985.

[98] S. Hall i in., Policing the Crisis: Mugging, the State, and Law and Order, New York 1978.

[99] E.A. Fattah, Victims and victimology: The facts and rhetoric, „International Review of Victimology” 1989, Vol. 1 (1), s. 43–66.

[100] R. Elias, Which victim movement? The Politics of Victim Policy, w: Victims of Crime: Problems, Policies and Programs, red. A.J. Lurigio, W.G. Skogan, R.C. Davis, Newbury Park, CA 1990.

[101] B. Williams, Working with Victims of Crime: Policies, Politics and Practice, London, Philadelphia 1999.

[102] Z. Bauman, Liquid Fear, Cambridge 2006.

[103] P. O’Malley, Risk and responsibility, w: Foucault and Political Reason: Liberalism, Neo-Liberalism and Rationalities of Government, red. A. Barry, T. Osborne, N. Rose, Chicago 1996.

[104] E. Girling, I. Loader, R. Sparks, Crime and Social Change in Middle England, London 2000.

[105] Z. Bauman, Community, London 2001.

[106] S. Green, Crime, victimisation and vulnerability, w: Handbook of Victim and Victimology, red. S. Walklate, Cullompton 2007, s. 91–117.

[107] G. Kaiser, Badania wiktymologiczne ich ocena, celowość i perspektywy (na podstawie badań przeprowadzonych w RFN), „Przestępczość na Świecie” 1984, t. 17, s. 23–30.

[108] A. Marek, Przestępczość w świetle badań jej ofiar. Uwagi na tle badań amerykańskich, „Przestępczość na Świecie” 1990, t. 13, s. 5–26.

[109] A. Alvazzi del Frate, History and scope of victim surveys, w: Development and Policy Use of Criminal Justice Information, red. U. Zvekic, L. Wang, R. Scherpenzeel, UNICRI No. 55, Rome 1995, s. 171, 172.

[110] Criminal Victimization in the Developing World, red. U. Zvekič, A. Alvazzi del Frate, UNICRI No. 55, Rome 1995, s. 4, 5.

[111] P. Beirne, B. Perry, Criminal victimization in the industrialized world, „Crime, Law and Social Change” 1994, Vol. 21, s. 155–165.

[112] P. Mayhew, N.A. Mauny, C. Mirrlees-Black, The 1992 British Crime Survey, London 1993.

[113] U.S. Bureau of Justice Statistics, Criminal Victimization in the United States: 1973–1992 Trends a National Crime Victimization Survey Report, Washington, D.C. 1994.

[114] R. Bachman, Crime Victimization in City, Suburban and Rural Areas, Washington, D.C. 1992.

[115] G.B. Palermo, M.B. Smith, J.J. DiMotto, T.P. Christopher, Victimization revisited: A national statistical analysis, „International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology” 1992, Vol. 36 (3), s. 187–201.

[116] K. Aromaa, M. Heiskanen, The Victims of Crime 1992: Preliminary Finnish Data from the International Crime Victimization Survey, Helsinki 1992.

[117] K. Aromaa, A. Ahven, Victims of Crime in two Baltic Countries: Finnish and Estonian Data from 1992/1993 International Crime Victimization Survey, Helsinki 1993.

[118] H. Kury, Crime victimization in East and West: Results of the first comparative victimological study, „Studies on Crime and Crime Prevention” 1992, Vol. 1 (1), s. 127–145.

[119] B. Hołyst, Z. Kube, Strach przed przestępczością. Zaniedbany problem polityki kryminalnej, „Prokuratura i Prawo” 1995, nr 1, s. 31 i n.

[120] A. Pitsela, Comparison of the results of a victim survey between Greek migrant workers and Germans in a German big city, „Global Journal on Crime and Criminal Law” 1993, Vol. 1, s. 135–148.

[121] K. Kiyonaga, J. Kabayashi, H. Saito, Victimization rates among foreigners dwelling in Tokyo, „Reports of the National Research Institute of Police Science” 1994, Vol. 35 (1), s. 57–70.

[122] J. Huney-Long Song, L.M. Hurysz, Victimization patterns of Asian gangs in the United States, „Journal of Gang Research” 1995, Vol. 3 (1), s. 41–49.

[123] J.J.M. Van Dijk, P. Mayhew, M. Killias, Experiences of Crime Across the World: Key Findings from the 1989 International Crime Survey, Deventer 1990.

[124] J.J.M. Van Dijk, The experience of crime and justice, w: Global Report on Crime and Justice, red. G. Newman, New York 1999; J.N. Van Kesteren, P. Mayhew, P. Nieuwbeerta, Criminal Victimisation in Seventeen Industrialized Countries: Key Findings from the 2000 International Crime Victims Survey, The Hague 2000.

[125] J.J.M. Van Dijk, Implications of the International Crime Victims Survey for a victim perspective, w: Integrating a Victim Perspective within Criminal Justice: International Debates, red. A. Crawford, J. Goodey, Aldershot, Brookfield, VT 2000.

[126] H. Goudriaan, Reporting Crime: Effects of Social Context on the Decision of Victims to Notify the Police, Leiden 2006.

[127] Veiligheidsmonitor Rijk. Tabellenrapport 2006, Voorburg–Heerlen 2006.

[128] L. Sims, A. Myhill, Policing and the Public: Findings from the 2000 British Crime Survey, Home Office Research Findings No. 136, London 2001.

[129] Ibidem.

[130] F.W. Winkel, A.C. Spapens, R.M. Letschert, Satisfaction of Victims with the Administration of Justice and Victim Support, The Hague 2006.

[131] W. Kiefl, M. Sieger, Kenntnisse und Meinungen über Opfer von Gewaltverbrechen, „Kriminalistik” 2008, Bd. 1, s. 40–44.