Recenzent naukowy obecnego wydania:

prof. dr hab. Jerzy Bralczyk

Recenzenci naukowi poprzedniego wydania:

prof. dr hab. Andrzej Markowski

prof. dr hab. Jan Miodek

Autorzy:

Marcin Będkowski, Iwona Burkacka, Emilia Danowska-Florczyk, Agata Hącia, Anna Kamińska, Katarzyna Kłosińska, Tomasz Korpysz, Ewa Kozioł-Chrzanowska, Jarosław Łachnik, Barbara Pędzich, Magdalena Wanot-Miśtura, Adam Wolański

Autorzy, zarówno obecnego wydania, jak i poprzednich edycji, to pracownicy oraz doktoranci Zakładu Kultury Języka, Stylistyki Teoretycznej i Leksykologii Instytutu Języka Polskiego Uniwersytetu Warszawskiego prowadzący zajęcia z kultury języka polskiego.

Wydawca

Lidia Drabik

Korekta:

Anna Stankiewicz

Projekt graficzny okładki:

Przemysław Spiechowski

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN:
Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2014

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2014 r., (wyd. II)

Warszawa 2017

ISBN 978-83-01-19482-6

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel.: 22 695 43 21

e-mail: pwn@pwn.com.pl

www.pwn.pl

Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli.

Cytaty z wydawnictw zwartych i wydawnictw ciągłych zostały przytoczone w niniejszej książce wyłącznie w zakresie uzasadnionym wyjaśnieniem, analizą krytyczną i nauczaniem.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej książki, zarówno w całości, jak i we fragmentach, nie może być reprodukowana ani przetwarzana w sposób elektroniczny, mechaniczny, fotograficzny i inny oraz nie może być przechowywana w bazie danych bez pisemnej zgody wydawcy.

1
Podstawowe pojęcia kultury języka

wyd. II: Agata Hącia

wyd. I: Elżbieta Grabska-Moyle

ĆWICZENIE I

Odwołując się do własnego doświadczenia i intuicji językowej, proszę ocenić, czy podkreślone składniki zdań są poprawne. Następnie proszę porównać swoje odpowiedzi z rozstrzygnięciami poprawnościowymi w WSPP[1].

1) Ależ to jest inteligentne [wym. intelig’entne] dziecko! ■ 2) Czy on naprawdę wywodzi się z inteligencji [wym. inteligęcji]? ■ 3) Odpowiedziałaś naprawdę inteligentnie [wym. inteligentnie]. ■ 4) Dlaczego nie pościeliłeś łóżka? ■ 5) Trzeba zemleć dużo kawy. ■ 6) Zjadłem ten kotlet z prawdziwą przyjemnością. ■ 7) W nawiązaniu do pańskiego pytania przesyłamy kopię decyzji. ■ 8) Zawiąż buta, bo się potkniesz. ■ 9) Najbardziej lubię scenę, w której Kmicic jedzie z Oleńką sańmi. ■ 10) Widziałam tą dziewczynę w telewizji. ■ 11) Listy wysyłaj pod domowym adresem, nie firmowym. ■ 12) O rany, w skrzynce mam pięć awizów! ■ 13) W Syrii przebywa sto pięćdziesiąt uchodźców. ■ 14) Wypowiedział się odnośnie tego filmu. ■ 15) Spotkajmy się we czwartek. ■ 16) Wujciu Stasiu chciał przeglądnąć gazety. ■ 17) Słuchaj się mamy i taty. ■ 18) W studio gościliśmy wybitnego pisarza. ■ 19) Spodziewaliśmy się na tej konferencji poważnych dywagacji. Niestety eksperci mówili nie na temat. ■ 20) Nie prowokuj go, bo wpadnie w furię – to przecież pasjonat, nerwus i raptus!

ĆWICZENIE II

1) Proszę utworzyć podane formy bądź konstrukcje i odtworzyć reguły gramatyczne potrzebne do przeprowadzenia tych operacji. Analizując przykłady z p.[2] a–c, proszę wziąć pod uwagę rodzaj gramatyczny i zakończenie rzeczowników, a z p. d – znaczenie czasowników.

a) Ms. lm.: mężczyzna, kobieta, dziecko, kura, pistolet, spodnie, perfumy, model, telefon, wydział, ocena, myśl, uczucie (można dodać również własne rzecz.) ■ b) W. lp.: matka, żona, Sylwia, kotka, tygrysica, lama, poezja, poeta, sędzia, kula, córcia, Sylwusia, babunia, paniusia, kawunia, pańcia, kicia ■ c) W. lp.: twarz, malarz, młodzież, papież, mysz, przybysz, noc, owoc, narwaniec, ciecz, miecz, woń, koń, pięść, teść, oś, łoś, maź, paź, spowiedź, niedźwiedź ■ d) konstrukcje z wyrazami (tak by rzecz. stał się dopełnieniem): kierować + zespół, rządzić + miasto, zarządzać + firma, zawiadywać + majątek, administrować + fabryka, gospodarować + fundusz

2) Proszę przywołać reguły gramatyczne odtworzone na podstawie analizy przykładów z zad. 1. oraz zastosować je do utworzenia następujących form bądź konstrukcji:

a) Ms. nazwy państwa Węgry ■ b) W. lp.: Mariola, Wiola ■ c) W. lp.: malec, chłopiec, ojciec, zesłaniec, posłaniec, potępieniec ■ d) konstrukcje z wyrazami (tak by rzecz. stał się dopełnieniem): prowadzić + przedsiębiorstwo, nadzorować + spółka, szefować + instytut, władać + imperium

3) Proszę utworzyć formy zdrobniałe i spieszczone podanych wyrazów, używając formantów -unia, -usia. Następnie proszę sprawdzić, które z tych form zostały odnotowane we współczesnych słownikach języka polskiego (SJPDor, SWJP, ISJP, USJP), i wskazać te formy, których nie notuje żaden słownik.

buzia ■ chwila ■ gęba ■ kaczka ■ kawa ■ kołdra ■ lala ■ noga ■ ręka ■ stopa ■ torebka ■ żona ■ żyrafa

4) Na podstawie rozwiązań ćw. I oraz przykładów z zad. 1–3 ćw. II proszę uzupełnić poniższy tekst elementami podanymi w ramce (ich formy należy dostosować do składni tekstu). Każdego elementu z ramki można użyć tylko raz.

aprobowany ■ błędny ■ forma potencjalna ■ indywidualny ■ konstrukcja ■ ocena normatywna ■ odrębny ■ odstępstwo ■ okazjonalny ■ połączenie wyrazowe ■ poprawny ■ potencja tekstotwórcza ■ powszechnie ■ regularny ■ systemowy ■ tekst ■ uzus ■ wspólny ■ wyraz

Z punktu widzenia językoznawstwa normatywnego w języku można wyróżnić kilka poziomów: normę, system, uzus, teksty. Każdy z tych poziomów ma część ______ z innymi oraz część ______.

Do systemu należą te elementy języka, które pozwalają na ______ (tj. zgodne z ogólnymi zasadami) budowanie ______ oraz ______. Do normy należą elementy uznane w danym momencie rozwoju języka za ______ przez jego użytkowników.

Te elementy systemu, które są ______ używane i ______, stanowią jednocześnie część normy, te zaś, które zostały poprawnie utworzone, ale nie są używane, stanowią ______ i mogą się pojawiać jednostkowo w ______ wypowiedziach. System wskazuje zatem na ______ języka.

W normie oprócz elementów ______ znajdują się formy stanowiące ______ od współczesnych reguł. Są to np. wyrazy bądź ______ odziedziczone z wcześniejszych etapów rozwoju języka.

Na ______ składają się elementy języka powszechnie występujące w języku, a zatem oprócz form zgodnych z normą – przede wszystkim formy ______ albo takie, które dopiero czekają na ______.

______ zaś notują wszystko, co się pojawia w wypowiedziach, również formy jednostkowe, ______.

ĆWICZENIE III

1) Proszę zaznaczyć akcent w podanych wyrazach oraz odtworzyć regułę, która nim rządzi (podczas formułowania reguły proszę się odnieść do pochodzenia wyrazu; sylaby proszę liczyć od końca).

komputer ■ okienko ■ peregrynacje ■ nudności ■ dyskredytować ■ atmosfera ■ blondynka ■ hydroksybenzen ■ żywopłot ■ minimalizm

2) Proszę zaznaczyć wzorcowy akcent w podanych wyrazach oraz określić, czy jest on zgodny z regułą stanowiącą rozwiązanie zad. 1.

uniwersytet ■ komitet ■ prezydent ■ muzeum ■ liceum ■ tabernakulum ■ technikum ■ minimum ■ biblioteka ■ jaguar ■ perpetuum mobile

3) Proszę określić, w jakich znaczeniach zostały użyte podkreślone wyrazy.

a1) Jaś zjadł talerz rosołu. ■ a2) Poproszę szklankę mleka. ■ a3) Kubuś Puchatek nade wszystko kochał garniec miodu na każde śniadanie. ■ a4) Zjedliśmy cały garnek pomidorowej. ■ a5) Mogę wypić tylko jeden kieliszek.

b1) Cała szkoła pojechała na wycieczkę. ■ b2) Instytut się zbuntował i zażądał podwyżek. ■ b3) Rada przyjęła wniosek. ■ b4) Decyzje tego departamentu są dla nas wiążące. ■ b5) Wszystkiego dobrego dla całego wydziału.

4) Proszę porównać podstawowe znaczenia podkreślonych rzeczowników w przykładach z zad. 3. oraz określić, w jakiej są zależności ze znaczeniami użytymi w przytoczonych kontekstach. Następnie proszę ustalić stopień regularności takich przesunięć znaczeniowych.

5) Proszę podać nazwy drzew rodzących podane owoce (bądź nasiona). Niekiedy można podać dwie nazwy. Następnie proszę określić regularność słowotwórczą w obrębie wyrazów tworzących tę grupę semantyczną.

kasztan ■ granat ■ orzech ■ banan ■ figa ■ śliwka ■ gruszka ■ wiśnia ■ czereśnia ■ jabłko ■ pomarańcza ■ oliwka

6) Na podstawie analizy przykładów z zad. 1–5 proszę określić, w jaki sposób przedstawione zjawiska odnoszą się do normy językowej i systemu językowego w takim sensie, jaki przedstawiono w ćw. II.

ĆWICZENIE IV

Proszę określić, które z wymienionych środków językowych należą do systemu językowego (są regularne), które do normy językowej (są poprawne), a które do uzusu (są powszechnie używane). Część z nich należy jednocześnie do dwóch lub trzech grup.

Forma

System

Norma

Uzus

przyjacieli

D. lm.

przyjaciół

D. lm.

bratowi

C. lp.

bratu

C. lp.

koniami

N. lm.

końmi

N. lm.

gałęziami

N. lm.

gałęźmi

N. lm.

zaczęłem

1. os. lp. r.m. cz. przeszłego

zacząłem

1. os. lp. r.m. cz. przeszłego

ĆWICZENIE V

6
Poprawność słowotwórcza – nazwy własne

ĆWICZENIE IX

Proszę rozwiązać krzyżówkę, której hasłami są eponimy, czyli wyrazy pochodne od nazw własnych. Wyrazy hasłowe należy utworzyć od nazw osobowych i miejscowych podanych w określeniach; funkcję pomocniczą spełniają kategorie semantyczne każdego z haseł.

Poziomo:

1) św. Franciszek Salezy • zgromadzenie zakonne (lm.)

3) Onan • czynność

6) Afrodyta • artykuł spożywczy

10) Hamlet • postawa

12) św. Wincenty a Paulo • zgromadzenie zakonne (lm.)

16) Sylvester Graham • artykuł spożywczy

17) Celestyn V • zgromadzenie zakonne (lm.)

18) Hamburg • artykuł spożywczy

20) Bawaria • artykuł spożywczy

22) Józef Fraget • przedmiot (lm.)

27) św. Kamil de Lellis • zgromadzenie zakonne (lm.)

28) Bruksela • artykuł spożywczy

31) Mesjasz • postawa

34) św. Franciszek z Asyżu • zgromadzenie zakonne (lm.)

25) św. Augustyn • zgromadzenie zakonne (lm.)

37) Dmitrij Mendelejew • pierwiastek chemiczny

38) Bolonia • zwierzę

42) Pan • czynność

44) Brigitte Bardot • przedmiot

46) św. Bazyli Wielki • zgromadzenie zakonne (lm.)

48) Kara-kum • zwierzę (lm.)

51) św. Walenty • przedmiot

52) Europa • pierwiastek chemiczny

53) Zygmunt III Waza • artykuł spożywczy

54) Jeremiasz • czynność

55) Kalifornia • pierwiastek chemiczny

56) Felicjan Sławoj Składkowski • miejsce

57) Mazury • artykuł spożywczy

58) Michaił Kałasznikow • przedmiot

Pionowo:

1) Szampania • artykuł spożywczy

2) markiz de Sade • postawa

4) Meander • pojęcie abstrakcyjne (lm.)

5) John Dalton • schorzenie

7) św. Dominik Guzmán • zgromadzenie zakonne (lm.)

8) Konrad Wallenrod • postawa

9) św. Elżbieta • zgromadzenie zakonne (lm.)

11) Spartakus • wydarzenie

13) Olimp • wydarzenie

14) św. Benedykt z Nursji • zgromadzenie zakonne (lm.)

15) Loretto • zgromadzenie zakonne (lm.)

19) św. Jan • zgromadzenie zakonne (lm.)

21) Anakreont • utwór

23) Emmental • artykuł spożywczy

24) Lesbos • osoba

25) Jezus • zgromadzenie zakonne (lm.)

26) Helios • pierwiastek chemiczny

29) Ksantypa • osoba

30) Maria Skłodowska-Curie • pierwiastek chemiczny

32) św. Albert Chmielowski • zgromadzenie zakonne (lm.)

33) Don Kichote • postawa

36) św. Wincenty Pallotti • zgromadzenie zakonne (lm.)

39) Cezar • osoba

40) Aniela Dulska • postawa

41) Lech Falandysz • czynność

43) Magdalena Abakanowicz • przedmiot

45) James Prescott Joule • jednostka metryczna

47) Franciszek Józef (Kaiser) • artykuł spożywczy

48) św. Klara z Asyżu • zgromadzenie zakonne (lm.)

49) Karmel • zgromadzenie zakonne (lm.)

50) św. Bernard • zwierzę

18
Skróty i skrótowce

ĆWICZENIE IV

W Polsce od 1989 roku zostało zarejestrowanych ok. 500 partii politycznych. Oto nazwy niektórych. Proszę stworzyć ich skrótowce oraz uzupełnić tekst, wpisując odpowiedni skrótowiec (jeśli jest odmienny, to proszę go odmienić).

1) Blok dla Polski ■ 2) Blok Ludowo-Chrześcijański ■ 3) Ekologiczna Unia Demokratów ■ 4) Federacja Młodych Unii Pracy ■ 5) Forum Emerytów i Rencistów ■ 6) Katolicki Blok Wspierania Rzeczypospolitej ■ 7) Koalicja Środowisk Kobiecych „Rodzina i Kobieta” ■ 8) Naprzód Polsko ■ 9) Narodowe Odrodzenie Polski ■ 10) Narodowy Kongres Polski ■ 11) Obóz Wielkiej Polski ■ 12) Partia Dzieci i Młodzieży ■ 13) Partia Ludzi dla Człowieka ■ 14) Partia Ludzi Trzeźwych ■ 15) Partia Posiadaczy Magnetowidów ■ 16) Partia Przeciw Krzywdzie ■ 17) Partia Przeciwników Niszczenia Ojczyzny ■ 18) Partia Przyjaciół Whisky ■ 19) Partia Rozumu ■ 20) Polska Partia Bezdomnych ■ 21) Polska Partia Dobrobytu ■ 22) Polska Partia Erotyczna ■ 23) Polska Partia Postępu ■ 24) Polska Partia Przyjaciół Piwa ■ 25) Polska Racja Stanu ■ 26) Polska Unia Gospodarcza ■ 27) Polska Unia Pracujących ■ 28) Polska Unia Socjaldemokratyczna ■ 29) Polski Ruch Uwłaszczeniowy ■ 30) Racja Polskiej Lewicy ■ 31) Ruch Odrodzenia Gospodarczego im. Edwarda Gierka ■ 32) Samoobrona Patriotyczna ■ 33) Unia Chrześcijańsko-Społeczna ■ 34) Unia Polskich Ugrupowań Monarchistycznych

Henryk Orzeszek marzył o karierze politycznej. Ponieważ był już nie najmłodszy, zapisał się do (5) ____. Nie dane jednak mu było działać w (5) ____, bo zaraz partia została rozwiązana. Wstąpił więc do (9) ____. Jednak w (9) ____ nie czuł się dobrze – partia była zbyt prawicowa. Szukał więc czegoś dla siebie wśród ugrupowań lewicowych – zastanawiał się nad (31) ____, (27) ____, (28) ____, aż w końcu zapisał się do (26) ____. Znów się jednak zawiódł – w (26) ____ działają tylko liberałowie, z którymi przecież Henrykowi nie było po drodze. Znów szukał, szukał, aż znalazł – wstąpił do (29) ____. Niestety, i (29) ____ go zawiódł, bo był za mało socjalistyczny. Jak to możliwe, że w demokratycznym kraju nie mogę znaleźć partii, która odpowiadałaby moim poglądom? – zastanawiał się. Zawiódłszy się na demokracji, całkowicie zmienił poglądy – chciał się zapisać do (34) ____. W (34) ____ jednak go nie chcieli, bo nie wykazał się arystokratycznym pochodzeniem. Zrozpaczony, próbował szukać pocieszenia w (33) ____, (25) ____ i (19) ____, lecz w końcu ani do (33) ____, ani do (25) ____, ani do (19) ____ się nie zapisał. W akcie rozpaczy wciągnął swego wnuka w szeregi (12) ____, a sam postanowił założyć własną partię. Zastanawiał się tylko, jak ją nazwać – (A) Ugrupowanie Henryka Orzeszka, (B) Lewica Orzeszka Henryka czy (C) Bezpieczeństwo, Rozwój, Zdrowie – Ugrupowanie Henryka. Nie mógł więc się zdecydować, czy będzie liderem (A) ____, (B) ____ czy (C) ____.

ĆWICZENIE V

W poniższych zdaniach proszę odmienić te skrótowce, które można odmienić. Proszę zapisać odmienioną postać każdego skrótowca. Następnie proszę wypełnić tabelę.

1) Pracował na UW i UJ, a potem wziął etat w SWPS i IBL. ■ 2) Działał w PCK i PARPA. ■ 3) ZGM nie dogadał się ze SPEC, dlatego na MDM nie będzie ogrzewania. ■ 4) Studiował na ATK, KUL i SGH, ale dyplom zrobił na UŚ. ■ 5) Zwolnił się z NIK i poszedł pracować do NOT, lecz w NOT był niecały rok, bo przeniósł się do OPZZ, aż w końcu wylądował w TOS, gdzie naprawiał samochody należące do MPT i  MSZ. ■ 6) Leczył się w PALMA, a działał w ETA. ■ 7) Koncertowali w KCR i WDK, a potem w OKO. ■ 8) Był głównym technologiem w SEAT, potem we FIAT, a potem w BMW. ■ 9) Miał przydział do SBZmech. ■ 10) Kupowała ciuchy w PEWEX i spędzała wakacje w OSiR. ■ 11) Nie wzięli go do CBŚ, bo za PRL działał w ORMO. ■ 12) Pływał na dwóch ORP i walczył w NSZ, a potem działał w KOR. ■ 13) Pracownicy DOFAMA dyskutowali o NAFTA. ■ 14) Był kierownikiem w PKS, a potem w AZS. ■ 15) Działał w PiS, ale później przeniósł się do PJN. ■ 16) Działał w PTJ, a gdy odszedł z PTJ, przeniósł się do ONZ. W ONZ nie zagrzał długo miejsca i zatrudnił się w GOPR, lecz i z GOPR odszedł po roku. ■ 17) Odszedł z PKOl do PZMot. ■ 18) Pracowali w PAR, a potem w ŚOWI. ■ 19) Pracownicy SABENA i SAS wykryli błąd w SPAD. ■ 20) Pracował w BOD, a potem w PIŁ.

Charakterystyka skrótowca

Przykłady z ćwiczenia

Dopełniacz

Miejscownik

Uwagi

Zakończone w wymowie samogłoskami:

e, u, o, i oraz akcentowanym a

Zakończone w pisowni literą: j, z lub ż – wymawianymi tak jak w języku polskim, czyli jot, zet, żet.

Zakończone w wymowie spółgłoską t, zapisywaną jako t

Zakończone w wymowie spółgłoską inną niż t oraz – w pisowni – literą inną niż x

Zakończone (w pisowni) literą x

Zakończone w wymowie nieakcentowanym a

ĆWICZENIE VI

Proszę utworzyć derywaty od poniższych skrótowców.

1) PRL → przymiotnik ■ 2) PiS → przymiotnik ■ 3) ORMO → rzeczownik osobowy ■ 4) NRD → przymiotnik ■ 5) ONZ → przymiotnik ■ 6) WOP → rzeczownik osobowy ■ 7) UJ → przymiotnik ■ 8) WOŚP → przymiotnik ■ 9) SLD → rzeczownik osobowy ■ 10) PGR → przymiotnik ■ 11) PTTK → przymiotnik ■ 12) PSL → rzeczownik osobowy ■ 13) SMS → czasownik

22
Poprawność leksykalno-stylistyczna – konstrukcje redundantne

ĆWICZENIE VIII

Proszę usunąć te człony poniższych wyrażeń, które w odniesieniu do znaczenia połączenia jako całości są semantycznie puste, tzn. powielają część treści innego składnika związku, co sprawia, że decydują o pleonastyczności całego wyrażenia. Następnie proszę określić, na czym polega poprawa połączenia pleonastycznego i czy elementem nadającym się do usunięcia może być dowolny człon pleonazmu.

tradycyjny zwyczaj ■ interesująca ciekawostka ■ praktyczne działanie ■ przychylna aprobata ■ ściśle sprecyzować ■ potencjalne możliwości ■ zamierzenia na przyszłość ■ anachroniczne przeżytki ■ najbardziej optymalny (sposób działania) ■ wzajemna kooperacja ■ wspólna wymiana poglądów

ĆWICZENIE IX

Proszę ocenić pod kątem normatywnym podane wyrażenia i wskazać te, które się ustabilizowały w powszechnym użyciu i nie są uznawane za niepoprawne.

1) straszne nieszczęście ■ 2) eksport zagraniczny ■ 3) wejść (po schodach) na górę ■ 4) całkowicie zlikwidować ■ 5) widzieć na własne oczy ■ 6) obligatoryjny obowiązek ■ 7) stary dziadek ■ 8) mały domek ■ 9) młoda dziewczyna ■ 10) zupełnie pusty ■ 11) zejść na dół ■ 12) całkiem pełny ■ 13) końcowa puenta ■ 14) wzajemna współpraca ■ 15) aktywna działalność ■ 16) nie wysiadać po usłyszeniu sygnału dźwiękowego ■ 17) plany na przyszłość ■ 18) spektakl będzie miał swoją premierę jutro ■ 19) pragnę zgłosić swój udział w konkursie ■ 20) akwen wodny

ĆWICZENIE X

W poniższych zdaniach proszę wskazać połączenia pleonastyczne i tak ukazać składniki znaczeniowe członów nadrzędnych tych połączeń, by można było stwierdzić, na ile zawiera się w nich znaczenie członów podrzędnych. Następnie proszę ocenić, czy pleonazmy można uznać w omawianych zdaniach za zasadne.

1) Mimo że matka ciężko harowała jako szwaczka, nie podjął pracy. ■ 2) Wiedziałem, że gra ta polega na strzelaniu goli do bramki. ■ 3) Jednym duszkiem wypił całą szklankę piwa. ■ 4) Został zwolniony z pracy, wyrzucony z partii i skazany na przymusowe wygnanie na wieś. ■ 5) Czy reforma oświaty będzie panaceum na wszystkie problemy szkół? ■ 6) Eugeniusz żył ostentacyjnie na pokaz. Nie krył się ze swoim bogactwem. ■ 7) Słynny reżyser obchodził niedawno 95-lecie urodzin. ■ 8) Teraz policja dysponowała kompletem odcisków wszystkich jego palców. ■ 9) To miasto znajduje się obecnie w bardzo trudnej sytuacji, jest skłócone i wewnętrznie rozdarte przede wszystkim z powodu partykularyzmu własnego radnych i członków zarządu. ■ 10) W szranki o zwycięstwo stanęło kilkadziesiąt szkół.

ĆWICZENIE XI

Proszę wyjaśnić, dlaczego wskazanych związków wyrazowych nie uznamy za pleonazmy:

1) Od niedawna biała bielizna pościelowa jest znów chętnie kupowana. ■ 2) Sytuacja uczniów o wybitnych zdolnościach jest trudna, ponieważ nie opracowano dla nich programów nauczania. ■ 3) Miasto Bobolice zasługuje na większe zainteresowanie turystów i zagranicznych inwestorów. ■ 4) Państwa Unii Europejskiej mogą zawierać specjalne umowy multilateralne, czyli wielostronne. ■ 5) Promienny uśmiech malował się na twarzy dziecka. ■ 6) Zatrudnimy: dźwigowego dźwigu towarowego i szklarza szkła galanteryjnego. ■ 7) Mówię ci, słyszałam na własne uszy, jak się z nią umawiał na wtorek. ■ 8) Nad jakąś rzeką, w jakimś mieście, / gdzie ślubowałem ślub niewieście, / gdzie dom stworzyłem jej i sobie / z myślą o jednym wspólnym grobie. (S. Wyspiański, ,,Gdy przyjdzie mi ten świat porzucić’’) ■ 9) Żegnaj, królowo, żegnaj, dziewo, / we złotym dyjademie, / Wisła ci śpiewkę śpiewa śpiewną / przez Polską płynąc ziemię. (S. Wyspiański, ,,Legenda II’’)

ĆWICZENIE XII

W podanych zdaniach proszę wskazać pleonazmy, a następnie opisać mechanizm ich powstania lub określić ich przyczynę. Następnie proszę poprawić zdania tak, by nie zawierały one niepoprawnych konstrukcji pleonastycznych.

1) Jedynym ratunkiem dla byłego eksboksera jest przeszczep nerki. ■ 2) Z naszych obserwacji wynika, że najbardziej preferowane są dwa języki: angielski i niemiecki. ■ 3) Stosunki z Rosją nadal będą jednym z czołowych priorytetów Białego Domu. ■ 4) Największe apogeum popularności przeżywał dwa, trzy lata temu. ■ 5) Piłkarz ten znalazł sobie osobistego rzecznika prasowego ds. kontaktu z mediami. ■ 6) Planowali przestępstwa z precyzyjną dokładnością. ■ 7) Zaczął się długi maraton podwyżek cen. ■ 8) Koncertowi towarzyszył wernisaż otwarcia kilku wystaw. ■ 9) Wizualnie patrząc, pijaczków na ulicach miast nie było. ■ 10) Test ułatwi nam wybranie kilkorga bardziej zdolniejszych dzieci.

30
Pisać każdy może…

wyd. II i I: Katarzyna Kłosińska

ĆWICZENIE I

Proszę omówić i poprawić wszystkie błędy językowe w poniższych zdaniach.

1) Obecna reforma przygotowywana wspólnymi siłami przez poprzednią i obecną koalicję pogłębia ubóstwo, bezrobocie i marginalizację osób, którzy z jakichś powodów są słabsi. ■ 2) Podziw dla osoby znajduje odwzorowanie w akceptacji sposobu spędzania wolnego czasu czy wyboru oferty turystycznej. ■ 3) Wiemy doskonale, że ruch i ćwiczenia intensywnie oddziaływują na całe nasze ciało, wpływając korzystnie na czynności narządów wewnętrznych, poprawiając ich funkcjonowanie. ■ 4) Wyjściem naprzeciw oczekiwaniom młodszej publice ma być trójwymiarowa gra komputerowa „Polski wiatr”. ■ 5) Nie powstrzymała gabinetowych polityków wisząca nad całą operacją perspektywa referendum, co dodatkowo obnaża bezwstyd głowy państwa i jego rozmówców z koalicji. ■ 6) Wybuch wojny izraelsko-egipskiej i zerwanie stosunków przez ZSRR i Polskę z Izraelem zaowocowało słynnym oświadczeniem Władysława Gomułki. ■ 7) Zamiast tłumów mieszkańców zjawiła się garstka, którzy, jak tłumaczyli – z obawy o utratę członkostwa postanowili nie przedstawiać swoich zarzutów nie tylko prezesowi, ale nawet nie ujawniać ich dziennikarzom. ■ 8) Jeśli w mieście wojewódzkim są 2 lub 3 tysiące osób zatrudnione w urzędach administracji państwowej – gdy doliczyć ich rodziny – zmiany struktury urzędów mogą skomplikować sytuację nawet 10 tysięcy osób. ■ 9) W obsłudze liturgicznej udział wzięła młodzież z Technikum Budowlanego oraz harcerze ze Szczawina Kościelnego. ■ 10) W konkursowym starciu najbardziej preferowanymi językami jest angielski i niemiecki. ■ 11) Program imprezy umilił swoimi występami: Piotr Bukartyk oraz zespół „Bambi”. ■ 12) Oprócz dokumentacji i fotografii w eleganckiej sepii, książka prezentuje fragmenty recenzji poświęconym płockim spektaklom. ■ 13) Przestrzegam młode matki i ojców przed uleganiem tyranii nadużywającego alkohol współmałżonka. ■ 14) Wyniki badań, w których uwzględniono wpływ diety, styl życia i inne czynniki na występowanie raka piersi brały się z masowych badań u 322.647 kobiet w USA, Holandii, Szwecji i Kanady, które poddano obserwacji przez 11 lat. ■ 15) Cyfrowe komórki są następcą ich analogowej generacji. ■ 16) Jeżeli najmłodsze pokolenie jest związane z Mitterandem wyłącznie w sposób uczuciowy, dwa następne połączył z lewicowym prezydentem gordyjski węzeł oczekiwań, nadziei i rozczarowań. ■ 17) Dyskusyjny Klub Filmowy „Ekran” nowy rok zaczyna porcją wrażeń, których zaletą jest m.in. to, że tym razem będzie to zupełnie obce naszym rodakom kino albańskie. ■ 18) Jeśli chcemy, by partner wynosił korzyści i był zadowolony, nie musi to być bezinteresowne. Chodzi o to, że tylko, gdy obie strony wyjdą na swoje, związek jest kompletny. ■ 19) Gdyby stwierdzili, że małżonek popełnił przestępstwo na swej współmałżonce, wówczas wzywają pogotowie lub izolują sprawcę. ■ 20) Statek ten nocą 14 I 1993 r. w mocnym sztormie zatonął u wybrzeży Rugii, pociągając za sobą 55 śmiertelnych ofiar. ■ 21) 36 proc. ma odczucie upośledzenia pod względem dostępu do służby zdrowia. ■ 22) Program pielęgnacyjny dla cer z rozszerzonymi naczynkami. ■ 23) Prawdą jest, że Izrael zrezygnował z okupowania przygranicznego pasa Libanu także w następstwie strat, jakie doznał od partyzantów Hezbollahu. Zasiane ziarna mogą wydać więcej owoców. Pod warunkiem jednak, że izraelskie posłanie nie zostanie odrzucone lub fałszywie zinterpretowane. ■ 24) Przedstawiciele przestępczych imperiów na wyspie Aruba dokonali porozumienia z kolumbijskimi narkotykowymi kartelami. ■ 25) Wprawdzie w obliczu strajku odwołano pomysł o zwolnieniu 670 pracowników, ale zmiany w zarządzie i tak okazały się konieczne. ■ 26) Wojna cywilna ma niezwykle okrutny charakter, a jej ofiarami są głównie mieszkańcy miast i miasteczek, którzy nie mieszają się i w ogóle nie interesują się polityką. ■ 27) Do zablokowania drogi przez tiry nie dopuściła grupa ekologicznych oportunistów, wzbudzając oburzenie mieszkańców. ■ 28) Bywają oszuści, którzy potrafią zręcznie wykorzystać oczekiwania kobiety i odnotować wiele miłosnych sukcesów, iść po złamanych sercach jak po trupach. ■ 29) Drobnomieszczaństwo ma podwójne morale, co doskonale opisała w sztuce Gabriela Zapolska, która od stu lat cieszy się niezmienną popularnością. ■ 30) Pierwszego dnia w przedszkolu większość dzieci wylewa krokodyle łzy z tęsknoty za rodzicami, nie lubiąc wychowawczyń i innych dzieci. ■ 31) Na wskutek tych działań doszło do wybuchu wojny domowej na terenie Bośni i Hercegowiny, zakończonej w 1995 roku. ■ 32) Chłopi, po przeprowadzeniu uwłaszczeniowych reform we wszystkich zaborach, uzyskali wolność osobistą. ■ 33) Nowe sklepiki mnożyły się jak grzyby po deszczu, lawinowo zasilając liczbę eleganckich butików i osiedlowych szmateksów. ■ 34) Gdy zaczął gospodarować na własnym polu, pokochał go jak dziecko, za żadne skarby świata nie chcąc go przekazać w dzierżawę. ■ 35) Ze względu na przeludnienie chłopi przenosili się do miast, powiększając szeregi proletariuszów. ■ 36) Odpowiedzialnością męża jest opieka, jaką zapewnia żonie przed krnąbrnymi i nieposłusznymi dziećmi. ■ 37) Zawodnik był podglądany przez trenera, który oferował jego rodzicom złote góry. ■ 38) Surowa zima na wschodnim froncie zaskoczyła nieprzygotowane jednostki hitlerowskie, powodując wśród żołnierzy liczne zamarznięcia i odmrożenia. ■ 39) Choć od transformacji minęło już 20 lat, jednak obywatelskie społeczeństwo dopiero się w Polsce tworzy. ■ 40) Na tych nowych osiedlach, w tych pięknych apartamentowcach niestety słoma z butów wystaje, siląc się na wypowiedzenie trudnych słów, których w ogóle nie rozumie. ■ 41) To ugrupowanie zdobyło dziesięć mandatów, stając się w parlamencie języczkiem uwagi. ■ 42) Do administracji wpłynęła skarga mieszkańców na dozorcę domu, który wyciął w pień trzy topole, rosnące na podwórku. ■ 43) Zestaw zostanie wysłany kurierską pocztą i dostarczony do Państwa mieszkania, nie ponosząc żadnych dodatkowych kosztów. ■ 44) Powojenna polityczna propaganda starała się zmienić wizerunek Piłsudskiego, określając go obraźliwymi cechami. ■ 45) Proszę zasymulować koszty spożycia mleka w pani gospodarstwie domowym w ciągu jednego miesiąca, zakładając, że domownicy wypijają go pięć i pół litrów. ■ 46) Michnika i Kuronia za swoją działalność spotykały liczne represje ze strony władz komunistycznych, stając się dyżurnymi kozłami ofiarnymi PRL-u. ■ 47) Internat położony jest przysłowiowy rzut beretem od szkoły, co zarówno z pewnością ma swoje plusy jak i minusy. ■ 48) Instruktor argentyńskich styli tańca, który generował najwięcej członków klubu, został wczoraj zatrzymany wieczorem za nakłanianie młodzieży i spożywanie alkoholu na terenie szkoły. ■ 49) Dziecko, które jest wpływowe, gdy się znajdzie w orbicie podwórkowych łobuzów, szybko straci orientację w tym, co dobre, a co złe, ulegając wpływom kolegów. ■ 50) Firma zanotowała największą sprzedaż w segmencie stomatologów. ■ 51) Przez podatki państwo może utrzymywać i inwestować w rozwój infrastruktury, wojska, policji, oświaty, rozwijając też infrastrukturę lokalną. ■ 52) Po ujawnieniu sprawy katyńskiej gen. Sikorski stanowił poważny problem we wzajemnych stosunkach aliantów, stając się wielkim kłopotem przede wszystkim Anglików. ■ 53) Wycofując zgodę, wszystkie Twoje wiadomości zarówno z archiwum zostaną skasowane, a nowe wiadomości nie będą zapisywane. ■ 54) Do nauki pisania w I klasie dedykowane są ołówki, natomiast na dalszym etapie nauki dzieci mogą już używać zarówno pióro, lub długopis. ■ 55) Największym priorytetem jest podpisanie konwencji o karaniu i zapobieganiu zbrodniom ludobójstwa. ■ 56) Grozi nam demograficzny niż, ponieważ płodność Polaków i dzietność Polek schodzą na psy. ■ 57) Ciekawie przedstawiają się wspomnienia opowiadające o pasji chodzenia po grotach, miejscach tak ciemnych i odludnych, że w przeciągu kilku godzin człowiek odzyskuje szacunek dla codzienności. Bo jak człowiek wejdzie w głąb jaskini, to zapomina, że jest pisarzem, a także wścibskie google go nie znajdą, więc znużona dusza ratuje się niemałą ilości sytuacji granicznych. ■ 58) HMS Victory jest prekursorem okrętu o tej samej nazwie, którym admirał Horatio Nelson dowodził zwycięską bitwą pod Trafalgarem w 1805 r. pokonując połączone siły francusko-hiszpańskie. Bitwę przepłacił życiem. ■ 59) Degustacja win w atmosferze radośnie romantycznego pałacu, w otoczeniu pięknej architektury, w towarzystwie bliskiej osoby jest alternatywą dla wyjazdu ma narty czy do Egiptu. ■ 60) W celu zaspokojenia głodu poszukujemy pożywienia. Stopień odczuwania głodu odpowiada długości czasu, w jakim potrzeba ta nie była zaspokojona. Człowiek głodny zaczyna poszukiwać pożywienia i dąży do tego, aby je spożyć.

ĆWICZENIE II

Jakie błędy językowe spowodowały komizm poniższych wypowiedzi?

1) Kryminalna historia o detektywie poszukującym rodziny bogatej klientki, rozproszonej podczas rewolucji bolszewickiej po świecie. ■ 2) Pięć osób przeżyło katastrofę samolotu TU-154, który rozbił się wczoraj na Spitsbergenie i znajduje się obecnie w szpitalu. ■ 3) Dzieci i młodzież konkurować będą w następujących dyscyplinach: 60 metrów dziewcząt i chłopców. ■ 4) Zwierzaki są tak mądre, że od razu nauczyły się, jak podchodzić do dojenia. Mają rozległe plany. Chcą zwiększyć produkcję mleka. ■ 5) Mężczyzna osiąga szczyt rozbudzenia seksualnego już pod koniec wieku nastoletniego, kobieta w połowie lat trzydziestych. ■ 6) Po nocnej podróży na boisku poruszali się jak muchy w smole. ■ 7) Samotny żołnierz w upale i w ciepłym berecie krąży wytrwale między ambasadą a konsulatem. ■ 8) Z zagrody wielbłądziej rodzina Netanjahu udała się na pustynię dwukołowym wózkiem ciągniętym przez osiołka. Przed wózkiem premiera i za nim identyczne ośle zaprzęgi wiozły w ciemnych okularach agentów ochrony osobistej, zgodnie ze stylem obowiązującym w FBI. ■ 9) Sąd Konstytucyjny, który poparł wniosek Dumy w sprawie ustawy o restytucji dóbr kultury, a nie prezydenta, wymierzył mi i rządowi policzek. ■ 10) Dwie godziny po wyjściu Jacka rodzice otrzymali telefon z policji o znalezieniu samochodu syna pływającego w jeziorze. ■ 11) Tych zaś, którzy chcieli zachować jedność z Rzymem, prześladowano aż po męczeństwo. ■ 12) Reklamy radiowe docierają do odbiorców nawet wówczas, gdy prowadzą samochód. ■ 13) O pięć źrebaków powiększyło się stado koników polskich na Roztoczu. Przyszyły one na świat w Ośrodku Hodowli Zachowawczej Konika Polskiego. Kierownik ośrodka spodziewa się kolejnych pięciu źrebiąt. ■ 14) Pianista, którego trasa koncertowa rozpoczyna się dwoma koncertami w Londynie, obejmuje Danię, Szwecję, Niemcy i Szkocję. ■ 15) Żona zmarłego dwukrotnie, w akcie rozpaczy, próbowała rzucić się na trumnę. ■ 16) Według danych komendy stołecznej wzrasta liczba przestępstw popełnianych przez nieletnich, szczególnie tych najcięższych. ■ 17) Grand Prix konkursu zdobył zespół „Iwanici” z Białorusi, z Mereszowszczyzny – miejsca urodzenia T. Kościuszki, który brawurowo wykonał pieśń „Bartoszu, Bartoszu”. ■ 18) Mimo usilnych starań nie udawało mu się utrzymać przy życiu żadnej rośliny, chociaż starannie je podlewał, nawoził i pielęgnował z nie mniejszą troską niż ludzkich pacjentów. ■ 19) Kobieta technik – konserwator urządzeń telekomunikacyjnych jest w naszym kraju raczej męskim zawodem. ■ 20) Prezydent Havel przeszedł we wtorek bardzo skomplikowaną operację pęknięcia dwunastnicy. ■ 21) Elegantki lubią, żeby ich kożuch był rustykalny, pozbawiony zapięć, z frędzlami, dziwnymi klamrami, nawet dwuczęściowy, odsłaniający brzuch, który swym wyglądem bardziej przypomina dzieło sztuki niż masową produkcję. ■ 22) Janek kupił rower do spółki z Markiem, którym teraz dojeżdża do pracy. ■ 23) Wydaje się niemożliwe, aby kilkunastoletni chłopcy byli zdolni do zabicia człowieka z zimną krwią. ■ 24) Rząd powinien podziękować pozarządowym organizacjom obrony praw człowieka za zachowanie i honoru i – pośrednio – kontraktów na chińskie trampki, które tak bardzo naszym politykom leżą na sercu. ■ 25) Akcję na 0:2 rozpoczął Maciej Szczęsny, który dalekim wykopem ożywił Cezarego Kucharskiego. ■ 26) Zarżniętych i wyczerpanych uczniów GOPR-owcy zabrali ze szlaku i bezpiecznie przetransportowali do Wetliny. ■ 27) W tej dolegliwości palce maczają pewne bakterie. ■ 28) W moczu pływaczki znaleziono niedozwoloną substancję, ale zawodniczka utrzymuje, że nie maczała w tym palców. ■ 29) Szczęście może się do ciebie uśmiechnąć podczas mycia zębów. ■ 30) Padły dwa wnioski: jeden o przedłużenie prezydium poprzedniego zebrania, drugi o nowe wybory przewodniczącego. ■ 31) Chciałbym im życzyć, aby ich życie potoczyło się tak, że Franek Kimono zmarłby na śmietniku zapomnienia. ■ 32) Korepetycji chwytamy się jak brzytwy, gdy dziecko ma nóż na gardle. ■ 33) Tragiczna historia naukowca, pozbawionego w wyniku zamachu na jego życie skóry, doczekała się kontynuacji. ■ 34) Jechali do Izraela wczorajsi dygnitarze i oczekujący lepszego jutra przeciętni obywatele. Jedni wysiadali na przejściowych etapach podróży, inni zmierzali do końcowego celu. ■ 35) Spółdzielczość była siłą twórczą, niosła dobro i dach nad głową nam zwykłym ludziom – robotnikom, nauczycielom, pielęgniarkom. ■ 36) Osoby niemające kontaktu z przyrodą, mieszkające w mieście, odczuwając potrzebę kontaktu z naturą, ujawniają popyt turystyczny. ■ 37) Włoski liryk, Giambattista Marino (1569–1625) zapładniał twórczo licznych poetów barokowych, ale potomność oceniła go niżej. ■ 38) Boże Ciało w kajaku. ■ 39) Niedawno ktoś mi kazał rzucić okiem do Internetu i obejrzeć sobie filmik, na którym dziennikarz jest, jak wszystko na to wskazuje, pijany i półprzytomny. ■ 40) Na ilość białka, którą potrzebuje organizm, wpływają następujące elementy: tempo wzrostu oraz wielkość strat z kałem, z moczem, przez skórę i spowodowanych procesem utleniania. ■ 41) Do żółtych kwiatów w bukiecie srebrne paznokcie nie będą pasowały, czerwone paznokcie przy jasnym bukiecie będą za bardzo rzucały się w oczy, a to nie one mają grać główne skrzypce. ■ 42) Żywienie jest zjawiskiem towarzyszącym człowiekowi od zarania dziejów.

Klucz
Odpowiedzi i omówienie wybranych zagadnień

1 Podstawowe pojęcia kultury języka

ĆWICZENIE I

Tylko część podkreślonych elem. jęz. jest popr., a formy popr. mają niejednakowy status. Poprawność nie zależy od frekwencji (por. częste – i niepopr. – formy w p. 8, 14, a także rzadkie – i popr. – formy w p. 1, 6, 12).

1) popr. tylko w normie wzorc., rzad. ■ 2) niepopr. ■ 3) popr. ■ 4) popr. tylko w normie użytk., pot. (NSPP → popr. tylko w normie użytk., reg.) ■ 5) popr. tylko w normie wzorc., rzad. (w normie użytk. popr. zmielić) ■ 6) popr. tylko w normie wzorc. (w normie użytk. popr. tego kotleta) ■ 7) popr. tylko w normie użytk. (w normie wzorc. popr. nawiązując do; w związku z) ■ 8) niepopr. ■ 9) popr. (popr. też saniami) ■ 10) popr. tylko w normie użytk. mów. (w normie wzorc. popr. tę) ■ 11) popr. tylko w normie wzorc. (w normie użyt. popr. na adres) ■ 12) popr. ■ 13) niepopr. ■ 14) niepopr. ■ 15) popr. (popr. też w czwartek) ■ 16a) popr. tylko w normie użytk., reg. krak. (w normie wzorc. wujcio Stasio) ■ 16b) popr. tylko w normie użytk., reg. krak. (w normie wzorc. przejrzeć) ■ 17) popr. tylko w normie użytk. (w normie wzorc. słuchaj) ■ 18) popr. tylko w normie wzorc., rzad. (popr. też w studiu) ■ 19) niepopr. ■ 20) popr. tylko w normie wzorc.

ĆWICZENIE II

1a) mężczyznach, kobietach, dzieciach, kurach, pistoletach, spodniach, perfumach, modelach, telefonach, wydziałach, ocenach, myślach, uczuciach □ REGUŁA: formy Ms. lm. wszystkich rzecz., niezależnie od ich cech gramatycznych i znaczeń, tworzymy za pomocą końc. -ach ■ 1b) matko, żono, Sylwio, kotko, tygrysico, lamo, poezjo, poeto, sędzio, kulo, córciu, Sylwusiu, babuniu, paniusiu, kawuniu, pańciu, kiciu □ REGUŁA: rzecz. r.m. oraz r.ż. zakończone na -a przyjmują w W. lp. końc. -o albo -u; tę drugą wtedy, gdy są zdrobnieniami albo spieszczeniami miękkotematowymi ■ 1c) twarzy, malarzu, młodzieży, papieżu, myszy, przybyszu, nocy, owocu, narwańcu, cieczy, mieczu, woni, koniu, pięści, teściu, osi, łosiu, mazi, paziu, spowiedzi, niedźwiedziu □ REGUŁA: rzecz. r.ż. zakończone na rz, ż, sz, c, cz, ń, ć, ź, dź mają w W. lp. końc. -i/-y, a rzecz. r.m. o takich samych zakończeniach (oraz o zakończeniach dz, dż) mają w W. lp końc. -u ■ 1d) kierować zespołem, rządzić miastem, zarządzać firmą, zawiadywać majątkiem, administrować fabryką, gospodarować funduszem ○ REGUŁA: czas. o ogólnym zn. ‛kierować, zarządzać’ wymagają N.

2a) Węgrzech ■ 2b) Mariolu, Wiolu lub w normie użytk. Wiolo ■ 2c) malcze, chłopcze, ojcze, zesłańcu, zesłańcze, posłańcu, posłańcze, potępieńcu, potępieńcze ■ 2d) prowadzić przedsiębiorstwo, nadzorować spółkę, szefować instytutowi, władać imperium

3) buziunia, buziusia (żadna f. nienot.) ■ chwilunia, chwilusia (nienot.) ■ gębunia (nienot.), gębusia ■ kaczunia (nienot.), kaczusia ■ kawunia, kawusia ■ kołdrunia, kołdrusia (żadna f. nienot.) ■ lalunia, lalusia ■ nożunia, nóżunia, noziunia, nóziunia, nożusia, nóżusia, noziusia, nóziusia (żadna f. nienot.) ■ rączunia, rączusia (nienot.) ■ stopunia, stopusia (żadna f. nienot.) ■ torebunia, torebusia (żadna f. nienot.) ■ żonunia, żonusia ■ żyrafunia, żyrafusia (żadna f. nienot.)

Uwaga: oznaczenie „nienot.” informuje, że dana forma nie występuje w słownikach wskazanych w poleceniu ćwiczenia. Brak adnotacji w nawiasie oznacza, że określona forma wystąpiła co najmniej w jednym słowniku. Jeśli przyjąć, że słowniki odzwierciedlają normę jęz., należałoby uznać, że tylko niektóre z utworzonych form należą do normy, pozostałe zaś są formami potencjalnymi, które mogą się okazjonalnie pojawiać w wypowiedziach poszczególnych użytkowników języka.

4) Z punktu widzenia językoznawstwa normatywnego w języku można wyróżnić kilka poziomów: normę, system, uzus, teksty. Każdy z tych podpoziomów ma część wspólną z innymi oraz część odrębną.

Do systemu należą te elementy języka, które pozwalają na regularne (tj. zgodne z ogólnymi zasadami) budowanie wyrazów oraz połączeń wyrazowych / konstrukcji. Do normy należą elementy uznane w danym momencie rozwoju języka za poprawne przez jego użytkowników.

Te elementy systemu, które są powszechnie używane i aprobowane, stanowią jednocześnie część normy, te zaś, które zostały poprawnie utworzone, ale nie są używane, stanowią formy potencjalne i mogą się pojawiać jednostkowo w indywidualnych wypowiedziach. System wskazuje zatem na potencję tekstotwórczą języka.

W normie oprócz elementów systemowych znajdują się formy stanowiące odstępstwo od współczesnych reguł. Są to np. wyrazy bądź konstrukcje / połączenia wyrazowe odziedziczone z wcześniejszych etapów rozwoju języka.

Na uzus składają się elementy języka powszechnie występujące w języku, a zatem oprócz form zgodnych z normą – przede wszystkim formy błędne albo takie, które dopiero czekają na ocenę normatywną.

Teksty zaś notują wszystko, co się pojawia w wypowiedziach, również formy jednostkowe, okazjonalne.

ĆWICZENIE III

1) komputer ■ okienko ■ peregrynacje ■ nudności ■ dyskredytować ■ atmosfera ■ blondynka ■ hydroksybenzen ■ żywopłot ■ minimalizm ○ REGUŁA: w jęz. pol. akcent pada na ogół na 2. syl. od końca (a. paroksytoniczny), niezależnie od pochodzenia wyrazu.

2) uniwersytet ■ komitet ■ prezydent ■ muzeum ■ liceum ■ tabernakulum ■ technikum ■ minimum ■ biblioteka ■ jaguar ■ perpetuum mobile ○ Wszystkie podane wyrazy mają obce pochodzenie, jednak nie we wszystkich występuje a. paroksytoniczny: w niektórych wypadkach akcentuje się 3. syl. od końca. Nie wynika to z żadnej reguły, lecz jedynie ze zwyczaju językowego.

3) Wszystkie rzecz. podkreślone w p. a zostały użyte w zn. ‛zawartość danego naczynia (talerza, szklanki, garnca, garnka, kieliszka)’, a wszystkie rzecz. podkreślone w p. b – ‛osoby związane z daną instytucją (szkołą, instytutem, radą, departamentem, wydziałem)’.

4) Podstawowe znaczenie rzecz. z p. a  to ‛naczynie [o określonych cechach]’, a rzecz. z p. b – ‛instytucja [określonego typu]’.

Przykłady z p. 3 dowodzą możliwości regularnych (i bezwyjątkowych) przesunięć znaczenia w obrębie grup rzecz. nazywających obiekty danej kat.: nazwy każdego naczynia można użyć jako określenia jego zawartości, nazwy każdej instytucji można użyć jako określenia jej pracowników, zarządu, uczniów itd.

5)

Nazwa drzewa

Nazwa owocu tego drzewa

kasztan, bot. kasztanowiec

kasztan

granat, bot. granatowiec

granat

orzech

orzech

banan, bot. bananowiec

banan

figa, bot. figowiec

figa

śliwka, bot. śliwa

śliwka

gruszka, bot. grusza

gruszka

wiśnia

wiśnia

czereśnia

czereśnia

jabłoń

jabłko

pomarańcza

pomarańcza

oliwka

oliwka

W obrębie wyr. tworzących kat. sem. ‛drzewa i ich owoce’ nie ma regularności leksykalnej. Niekiedy nazwy owoców są takie same jak nazwy drzew, niekiedy owoc jest nazywany tak samo jak drzewo w polszczyźnie ogólnej, a inaczej w jęz. specjalistycznym. Nie zależy to ani od budowy wyr., ani od jego pochodzenia, ani od cech desygnatu.

6) Wszystkie przykłady z p. 1–5 należą do normy jęz. współczesnej polszczyzny. Ich regularność jest zróżnicowana (por. odpowiedzi do poszczególnych zadań). Ponieważ są to zjawiska fonetyczne, semantyczne i leksykalne, nie można ich zaliczyć do systemu językowego w takim rozumieniu, jakie przedstawiono w ćw. II.

System językowy może być jednak rozumiany szerzej niż jako zestaw reguł morfologiczno-składniowych (por. ćw. II). W tym szerszym rozumieniu do systemu należą wszelkie zasady dotyczące używania języka, w tym zasady fonetyczne i leksykalno-semantyczne. Te ostatnie cechują się najmniejszą regularnością, dlatego wielu zjawisk należących do poziomu leksykalno-semantycznego nie da się wyjaśnić działaniem jakiejś reguły.

ĆWICZENIE IV

Forma

System

Norma

Uzus

przyjacieli D. lm.

+

w D. lm rzecz. m. zakończonych na l występuje końc. -i, (nauczyciel – nauczycieli, myśliciel – myślicieli)

–

f. niepopr.

–

f. spotykana wyjątkowo

przyjaciół D. lm.

–

wyj. od reguły wskazanej wyżej

+

f. popr.

+

f. używana

bratowi

C. lp.

+

w C. lp. rzecz. m. występuje końc. -owi, (np. wuj – wujowi, profesor – profesorowi). D. końc. C. lp. -u przybierają współcz. nieliczne rzecz. (np. pies, kot, brat, pan, ksiądz, ojciec) i jest to grupa zamknięta

–

f. niepopr.

–

f. nieużywana

bratu

C. lp.

–

rzecz. r.m. przybierające w C. lp. końc. -u są nieliczne i tworzą klasę zamkniętą

+

f. popr.

+

f. używana

koniami

N. lm.

+

f. N. lm. rzecz. tworzy się współcz. za pomocą końc. -ami. D. końc. -mi przybierają współcz. – na mocy trad. – nieliczne rzecz. miękkotematowe, np. dziecko (które w lm. ma temat dzieć-), gość, liść, nić

–

f. niepopr.

+/–

f. spotykana, ale niezbyt często i zwykle w zn. przen. (np. koniami trojańskimi zawirusował sobie komputer)

końmi

N. lm.

–

klasa rzecz. r.m. z końc. -mi w N. lm. jest nieliczna i zamknięta

+

f. popr.

+

f. używana

gałęziami

N. lm.

+

por. objaśnienia do f. koniami

+

f. popr.

+

f. używana

gałęźmi

N. lm.

–

por. objaśnienia do f. koniami. Ponadto klasa rzecz., które tworzą f. N. lm. za pomocą dwu końc.: -mi, -ami (np. gałęźmi/gałęziami, dłońmi/dłoniami, sańmi/saniami) jest zamknięta

+

f. popr.

+

f. używana

zaczęłem

1. os. lp. r.m. cz. przeszłego

–

czas. zak. w bezok. na -ąć mają ą w temacie f. lp. cz. przeszłego r.m., np. zacząłem, wziąłeś, zginął)

–

f. niepopr.

+

f. używana

zacząłem

1. os. lp. r.m. cz. przeszłego

+

por. objaśnienie do f. zaczęłem

+

f. popr.

+

f. używana

ĆWICZENIE V

Rysunek umownie pokazuje stosunki, w jakich pozostają względem siebie norma, system, uzus i teksty. Każde z nich ma część wspólną ze wszystkimi pozostałymi, część wspólną z poszczególnymi elementami oraz część, której nie dzieli z żadnym z pozostałych składników języka.

Norma – mieści elem. używane w danym momencie rozwoju jęz. i uznane przez mówiących (zwłaszcza wykształconych) za poprawne. Współcześnie mówi się o dwupoziomowości normy. Normę wzorcową tworzą elem. pozostające w zgodzie nie tylko z syst. jęz., lecz także z trad. jęz. oraz teksty zbudowane z dbałością o wewnętrzną harmonię stylistyczną. Norma wzorc. powinna być przestrzegana we wszystkich kontaktach oficjalnych (czyli nieprywatnych), zarówno ustnych, jak i pisemnych. Jest to norma z zasady zachowawcza – jako nośnik trad. jęz. Wiąże się z tym odpowiedni stosunek do języka: mówiący traktują go nie tylko jako narzędzie komunikacyjne, ale – przede wszystkim – elem. kultury o wartości autotelicznej. Poniżej normy wzorc. mieści się norma użytkowa, zróżnicowana wewnętrznie. Najpowszechniejsza jest ta jej część, którą nazywa się normą potoczną ogólną. Składają się na nią elem. używane w kontaktach swobodnych, nieoficjalnych (a więc prywatnych). Cechuje się dużą swobodą, ekspresywnością, zmiennością. Oprócz niej w normie użytk. można wyróżnić normę profesjonalną (obejmującą elem. jęz. prymarnie pisanego, używane w sformalizowanych kontaktach przez specjalistów różnych dziedzin nauki, a także przedstawicieli środowisk technicznych i urzędowych) oraz normę potoczną regionalną (obejmującą regionalizmy pozostające poniżej normy wzorc.).

Nie wszystkie elem. normy można różnicować pod względem jej poziomu: o niektórych można tylko orzec, czy przynależą do normy (pojmowanej globalnie), czy pozostają poza jej obrębem. Ponadto normę wzorc. można postrzegać dwojako: jako część normy jęz. ogólnego, pozostającą w opozycji do normy użytk., albo jako część języka, która obejmuje więcej elem. jęz., niżby to wynikało z tej opozycji. W szerszym rozumieniu w normie wzorc. mieściłyby się m.in. elem. przestarz., książkowe, erudycyjne, stosowane zwłaszcza przez przedstawicieli inteligencji w sytuacjach wymagających specjalnego słownictwa, nacechowanego stylistycznie. Szersze rozumienie normy wzorc. jest konsekwencją uznania typu sytuacji komunikacyjnej za kryterium wyróżniania podpoziomów normy (zrobiono to już [por. literatura przedmiotu], wyróżniając podpoziomy normy użytkowej).

System – mieści elem. jęz. utworzone regularnie. Na temat interpretacji pojęcia syst. – por. ćw. II, III.

Uzus – mieści elem. jęz. powszechnie używane w danym momencie jego rozwoju. Elem. należące do uzusu, ale nienależące do systemu ani do normy, to bądź błędy językowe, bądź świadome i upowszechnione innowacje, np. elem. częstych i powszechnie znanych zabaw językowych, bądź elem., które dopiero czekają na ocenę normatywną.

Teksty językowe – mieszczą i elem. należące do uzusu (przy uwzględnieniu jego relacji do systemu i normy), i elem. pozauzualne, okazjonalizmy charakterystyczne dla danej wypowiedzi (pisemnej bądź ustnej). Okazjonalizmem może się stać potencjalizm (gdy mówiący wykorzysta w określonym celu możliwość oferowaną przez syst. jęz., a niewyzyskaną w normie ani w uzusie), rzadki i pozasystemowy oraz pozauzualny elem. normy (np. dawno wyszłe z użycia słowo, nieobecne nawet w zasobie biernym użytkowników jęz.), a także elem. stworzony niesystemowo ad hoc na potrzeby danego tekstu. Granica między tekstami a uzusem jest płynna – niektóre okazjonalizmy (jak chwytliwe językowo elem. reklam), upowszechnione np. przez środki masowego przekazu, wchodzą (przynajmniej na pewien czas) do uzusu.

a) 12 → tylko teksty poza uzusem ■ b) 7 → f. będące w systemie i uzusie, ale takie, których normatywność jest zawieszona: „czekają w kolejce” na aprobatę norm. i kodyfikację jako elem. normy; często mają na nią szansę z powodu zgodności z systemem bądź rozpowszechnienia w uzusie, jednak z różnych powodów aprobata ta nie jest w pełni jasna (choć być może dokonuje się na naszych oczach). Powodem „zawieszenia normy” może być niepowszechna aprobata społeczna danych f. (np. kibicka), trudności językowe (np. fonetyczne) towarzyszące użyciu danej f. (por. zbitka spółgł. w f. adiunktka), dwuznaczność wywoływana przez dane f. (np. magisterka, doktorka, oficerka – bywają używane jako określenia osób tylko żart., czyli w sytuacjach dopuszczających – z zasady – dwuznaczność jako podstawę zabawy językowe). Czasami trudno dociec, z jakiego powodu f. czeka na aprobatę normatywną, por. systemowe i powszechne wypięknić się (utworzone na wzór: wymądrzyć się, wyelegantować się), wymakijażować się, wylaszczyć się (utworzone na wzór: wyfiokować się) ■ c) 3 → f. będące w normie użytk. (w tekstach nieoficj., zwykle pot.) i jednocześnie w systemie oraz w uzusie ■ d) 5 → f. będące w normie wzorc. (książkowe, staranne, nie zawsze mające odpowiedniki w normie użytk.) i w uzusie ■ e) 4 → f. będące w normie (bez różnicowania poziomu) i w uzusie; nieobecność tych f. w systemie wynika bądź z tego, że reprezentują dawny, a nie współczesny model słowotwórczy (na Węgrzech, przyjaciółmi), bądź z tego, że nie mają charakteru gramatycznego i nie podlegają ocenie ze względu na przynależność do systemu (krzesło, słońce, czytać, drzewo, ręka). Te ostatnie elem. mogłyby się mieścić w systemie tylko wtedy, gdyby go rozumieć bardzo szeroko – por. ćw. II, III. Wówczas byłyby składnikami obszernego systemu nazewniczego i należałyby do pola 1 ■ f) 1 → f. będące w normie (bez różnicowania poziomu) oraz w systemie i uzusie ■ g) 3 → f. będące w normie użytk. (w oficjalnych tekstach urzędowych, technicznych bądź naukowych) oraz w systemie i uzusie ■ h) 10 → f. będące tylko w uzusie (błędy jęz. oraz świadome i upowszechnione innowacje, niezgodne z systemem) ■ i) 9 → f. leżące na pograniczu normy wzorc. (w szerszym rozumieniu), tekstów i uzusu – rzadkie, czasem przestarz., książkowe, niekiedy przestarz.-żart., spotykane w słownictwie czynnym gł. najstarszych Polaków bądź osób chcących (bez względu na wiek) podkreślić związek z tradycją językową; często spotykane w stylu wysokim, zawsze w tekstach starannych, budowanych z dużą świadomością językową. Przykłady te należałyby do pola 8, gdyby szerzej rozumieć system jęz. – jako system również lesykalny, nie tylko morfologiczno-składniowy ■ j) 2 → f. będące w normie wzorc. oraz w systemie i uzusie ■ k) 6 → f. będące w normie użytk. i w uzusie; powstały niezgodnie z systemem słowotwórczym jęz. pol. (siema, buspas, Europarlament) lub niezgodnie z typami przesunięć semantycznych jęz. pol. (opust, ogarniać, projekt) ■ l) 3 → f. będące w normie użytk. (reg.) oraz w systemie i uzusie ■ ł) 8 → f. leżące na pograniczu normy wzorc. (w szerszym rozumieniu), systemu (w węższym rozumieniu), tekstów i uzusu – utworzone systemowo, ale rzadkie, często przestarz., książkowe, spotykane w słownictwie czynnym gł. najstarszych Polaków bądź osób chcących (bez względu na wiek) podkreślić związek z tradycją językową; często spotykane w stylu wysokim, zawsze w tekstach starannych, budowanych z dużą świadomością językową. Przy szerszym rozumieniu syst. jęz. do pola 8 należałyby również przykłady z pola 9 raczej spotykane w literaturze pięknej niż należące do czynnego słownictwa współcz. Polaków ■ m) 11 → f. będące tylko w systemie ■ n) 7 → f. będące w systemie i uzusie, ale poza współcz. normą: nieaprobowane przez źródła normatywne ze względu na niespełnione kryt. wystarczalności (f. odpis we wskazanym kontekście jest niepotrzebna, skoro istnieje f. odpowiedź; NSPP niepopr.) albo przez wzgląd na tradycję (tradycyjny, zgodny z jęz. pochodzenia a. f.: à propos [a. oksytoniczny], perpetuum mobile, musical [a. proparoksytoniczny] nie jest zgodny z a. wynikającym z systemu polszczyzny, czyli paroksytonicznym); w normie mieści się tradycyjne – nierozszerzone – znaczenie f. wypis ‛wypisanie chorego ze szpitala bądź dokument poświadczający to’, a nie znaczenie bardzo rozszerzone: ‛czynność wypisywania się z dowolnej instytucji, kursu itd.’; w normie mieści się tradycyjna f. fleksyjna przyjaciółmi, a nie zgodna ze współczesnym systemem fleksyjnym f.: przyjacielami; w normie mieści się wyrażenie zawierające odstępstwo od zasady składniowej przed półtora rokiem, a nie wyrażenie zgodne z zasadą składniową, że rząd przyimka nie wpływa na f. rzeczownika określającego liczebnik półtora: przed półtora roku) o) 5 → f. będące w normie wzorc. (w wyraźnej opozycji do normy użytk.) i w uzusie p) 13 → f. należące tylko do normy wzorc. w szerszym rozumieniu; są to gł. historyzmy i archaizmy, czyli słownictwo bierne Polaków, wykorzystywane gł. do stylizacji tekstów; świadczy o dużej świadomości językowej mówiących r) 14 → f. leżące na pograniczu systemu języka i tekstów; okazjonalizmy – f. potencjalne ze względu na system, lecz spotykane w pojedynczych tekstach; granica między polami 11 i 14 jest płynna