Projekt okładki: Piotr Paczuski

Ilustracja na okładce: Jan Maciej Żelbromski

Wydawca: Karol Zawadzki

Koordynator ds. redakcji: Adam Kowalski

Redaktor: Joanna Forysiak

Produkcja: Mariola Grzywacka

Opracowanie graficzne i komputerowe: Andrzej Jurecki

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN Michał Latusek

Recenzent: dr hab. inż. Henryk Woźniak, prof. AGH

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo. Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2020

ISBN: 978-83-01-21219-3

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2020r. (wyd. I)

Wydawnictwo Naukowe PWN SA
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288; infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Sponsor:

Bezpłatny fragment

Wstęp

Tom I. FUNDAMENTY, RUSZTOWANIA, MURY KAMIENNE I CEGLANE

1. Etapy wznoszenia budowli

2. Fundament ciągły wykonany w wykopie wąskoprzestrzennym (wg A. Kąsinowskiego)

3. Mur fundamentowy, punktowy (wg A. Kąsinowskiego)

4. Kraków – fundament ciągły z odsadzkami i bez nich

5. Gdańsk, kościół św. Jana – grunt podatny na kompresję

6. Ruszty i palowanie (wg A. Kąsinowskiego)

7. Rzym – fundament betonowy

8. Malbork – wzmocnienie fundamentów zamku

9. Skutki wykonania betonowej posadzki i betonowej opaski (chodnika) wokół kościoła

10. Schemat zapewnienia przepływu wilgoci z podłoża przez wentylowaną posadzkę

11. Kościół w Krośniewicach

12. Rusztowania i kołowroty

13. Rusztowania: dwustojakowe, jednostojakowe, przewieszone

14. Kościół klasztorny w Marianowie

15. Kościół św. Anny w Warszawie

16. Kościół Narodzenia NMP w Wiślicy z ciosów kamiennych, z otworami maculcowymi

17. Rusztowania, mur kamienny, pomosty kosznicowe A i B

18. Urządzenia (kołowroty) do podnoszenia ciężarów

19. Katedra w Pelplinie

20. Zachowane na strychach naczynia do podnoszenia materiałów

21. Wątki kamienne, opus emplectum

22. Rotunda Feliksa i Adaukta na Wawelu (2. poł. X w.)

23. Mury romańskie

24. Mur mieszany

25. Brama Floriańska w Krakowie (2. poł. XIV w.)

26. Zespół klasztorny cystersów w Wąchocku (1218–1239)

27. Powierzchnie obrabiane po kamieniarsku

28. Kościół gotycki w Przecznie (pocz. XIV w.)

29. Kościoły na ziemi chełmińskiej

30. Rodzaje cegieł (wg A. Kąsinowskiego)

31. Rodzaje odsadzek i spoin (wg A. Kąsinowskiego)

32. Wzorzec materiałów budowlanych na ratuszach włoskich

33. Wysokość cegieł (w mm)

34. Kruchta kościoła św. Janów w Toruniu

35. Typowa destrukcja murów średniowiecznych

36. Mury różnej grubości

37. Mury o różnym układzie cegieł

38. Mury obwodowe i strzępia

39. Spoina w ceglanych murach średniowiecznych

40. Ceglane wątki średniowieczne

41. Wiązania naroży wątków średniowiecznych

42. Wiązania naroży wątków nowożytnych

43. Opracowane wątki spoin na przykładach

44. Ratusz w Szczecinie – wykończenie blend okiennych

45. Zniszczenia cegieł

46. Kościół św. Witalisa we Włocławku – fragment fryzu maswerkowego na strychu

47. Toruń, ul. Łazienna 22

48. Toruń, ul. Żeglarska 13 – elewacja frontowa

49. Toruń, ul. Mostowa 24 – fragment elewacji

50. Kościół NMP w Poznaniu – Ostrów Tumski

51. Technika i organizacja budowy gotyckich kościołów miejskich na Śląsku na przykładzie realizacji kościoła św. Mikołaja w Brzegu (wg M. Kutznera)

Zadania sprawdzające

Literatura

Tom II. CIESIELSKIE KONSTRUKCJE DACHÓW I ICH PROBLEMATYKA KONSERWATORSKA

Wprowadzenie

1. Asortyment drewna budowlanego dawniej

2. Propozycja systematyki i uporządkowania terminologii ciesielskich konstrukcji dachowych występujących na terenie Polski od XIV do XX w.

3. Więźby różne

4. Zasady odwzorowania ciesielskich konstrukcji dachowych w dokumentacjach konserwatorskich

5. Podstawowe zasady napraw więźb dachowych

6. Przedłużenia, wzmocnienia i wymiana. Połączenia napraw wykonywanych przez cieśli

7. Podstawowe pojęcia dotyczące więźb dachowych wg D. Mączyńskiego, J. Tajchmana i M. Warchoła. Materiały do terminologii więźb dachowych

Zadania sprawdzające

Literatura

Tom III. BUDOWA SKLEPIEŃ I KOPUŁ ORAZ ICH PROBLEMATYKA KONSERWATORSKA

Wprowadzenie z artykułu prof. Zbigniewa Janowskiego

1. Kształty łęków – łuków

2. Łęki

3. Różne kolebki

4. Opory sklepień kolebkowych

5. Sklepienia kolebkowe stosowane w starożytności (w Mezopotamii, Egipcie, a w szczególności w Rzymie)

6. Zakładanie sklepień o łukach pełnych w odbudowywanym zamku w Warszawie

7. Sklepienie niespoinowane, murowane „na wycisk”

8. Klasztor dominikanów w Krakowie (XIII w.)

9. Włochy – kosznica użyta zamiast deskowania

10. Przeciążenia sklepień

11. Formowanie sklepienia klasztornego i krzyżowego

12. Sklepienia różne

13. Sklepienie krzyżowe

14. Rozwój systemu wiązanego nawy głównej z nawami bocznymi

15. Kościoły bazylikowe

16. Kościoły halowe

17. Rozkład sił

18. Klasztor z Jasienicy (1. poł. XIV w.)

19. Zamek Albrechta w Miśni (1470 r.)

20. Opory sklepienia krzyżowego z zaplanowaną nadwieszką

21. Zamek radzyński

22. Wnętrze kościoła – opór sklepienia

23. Sklepienia krzyżowe

24. Profile żeber sklepień gotyckich

25. Toruń ul. Szczytna 2

26. Wieża zamku lidzbarskiego

27. Klasztor w Mogilnie (1065 r.)

28. Zworniki (klucze) sklepienia

29. Wsporniki sklepień

30. Sklepienie wykonane „z wolnej ręki”

31. Kościół Świętego Krzyża we Wrocławiu

32. Tworzenie sklepienia gwiaździstego

33. Kościół św. Brygidy w Gdańsku – sklepienia gwiaździsto-sieciowe

34. Zamek w Toruniu – piwnice

35. Kościół jednonawowy w Poznaniu

36. Ratusz w Toruniu – piwnice

37. Kościół św. Józefa w Gdańsku – odbudowa zniszczonego sklepienia gwiaździstego w żelbecie

38. Podstawa sklepienia

39. Sklepienia sieciowe

40. Sklepienia kryształowe

41. Praca kopuły

42. Schematy kopuł

43. Grób Agamemnona

44. Rzym, Panteon rok 118

45. Kościół Hagia Sofia w Konstantynopolu (kościół Mądrości Bożej)

46. „Kopuła” Santa Maria del Fiore we Florencji (1420–1460)

47. Bazylika św. Piotra w Rzymie

48. Kaplica Zygmuntowska w Krakowie

49. Schemat prac badawczych i projektowych dla napraw i konserwacji sklepienia zabytkowego

Zadania sprawdzające

Literatura

Przypisy

Wstęp

Na wstępie rozważań warto odnieść się do definicji i określeń wynikających z ustaleń międzynarodowych gremiów: konserwacja i restauracja zabytków stanowią wspólną dyscyplinę, która odwołuje się do wszystkich gałęzi nauki i sztuki mogących wnieść wkład do badań i ochrony dziedzictwa zabytkowego.

Podstawowym zadaniem dyscypliny, jaką jest konserwacja i restauracja zabytków architektury, są działania zapewniające tym dziełom przetrwanie w całym bogactwie ich autentyzmu w celu przekazania ich następnym pokoleniom. Zrozumienie tego celu przez wszystkich uczestników procesu konserwacji i restauracji zabytków architektury, począwszy od inwestora, przez autorów badań historycznych i projektantów, aż do wykonawców na budowie włącznie, będzie sprzyjało właściwemu traktowaniu tej spuścizny historycznej.

Musimy zrozumieć, że każdy człowiek pragnie doznać przeżyć wynikających z obcowania z autentycznymi działami sztuki, autentycznymi zabytkami architektury, które stanowią wspólne dziedzictwo bez względu na to, kto je tworzył i w czyich znajdują się rękach. W związku z tym nie mamy prawa do dowolnego postępowania z przekazanym nam dziedzictwem, lecz tylko do takiego, które nie pozbawia następnych pokoleń przeżyć, jakie były nam dane dzięki kontaktom z autentykami odzwierciedlającymi rozwiązania minionych epok. Podejmując działania konserwacji i restauracji, musimy sobie dobrze uświadomić, że zabytkiem architektury posiadającym pełen zakres wartości jest działo kompletne – ,nie tylko jego kompozycja i forma, lecz także układ funkcjonalno-przestrzenny oraz struktura budowlana, a więc autentyczne rozwiązania konstrukcyjne i materiałowe. Rozwiązania te muszą być także chronione – mówimy wtedy o konieczności poszanowania autentycznej substancji zabytkowej.

Konserwacja i restauracja zabytków architektury wraz z ich adaptacją do nowych funkcji, a nie nieodpowiedzialna modernizacja, nie jest zwyczajnym działaniem remontowo-budowlanym, lecz działalnością specjalistyczną. Dziedzina ta wymaga ukierunkowanej wiedzy historycznej, konserwatorskiej i technicznej, a także odpowiednio przygotowanej kadry. Wiedza przekazywana obecnie na politechnikach jest ukierunkowana na współczesne projektowanie i stąd dla problematyki konserwatorskiej niewystarczająca. Trzeba ją zdobywać na studiach podyplomowych lub specjalistycznych kursach. Kadrę zajmującą się problematyką konserwatorską powinna cechować pokora wobec zabytku wynikająca z emocjonalnego podejścia do obecnej spuścizny w celu jej chronienia, a nie modernizowania. Tak jak każda budowla powstaje wysiłkiem wielu ludzi, wielu fachowców, tak samo konserwacja i restauracja zabytków architektury wymaga realizacji zespołowych. Inżynier konstruktor nie może podejmować działań bez architekta-konserwatora (podkreślam: architekta znającego się na problematyce konserwatorskiej!). Architekt natomiast nie może działać bez historyka architektury (chyba że jednocześnie posiadł obie specjalności) bądź historyka sztuki oraz konserwatora–restauratora w zakresie detalu architektonicznego. Przywołanie tych specjalistów po wykonaniu projektów lub (nie daj Boże) w trakcie realizacji nie uratuje wystroju, jeżeli jego ochrona i konserwacja nie były uwzględniona w projekcie koncepcyjnym, a potem budowlano-konserwatorskim jako wynik wspólnego działania.

Tom I
FUNDAMENTY, RUSZTOWANIA, MURY KAMIENNE I CEGLANE

1. Etapy wznoszenia budowli

Rys. 1a

Rys. 1b

Rys. 1c

Źródło: A. Kąsinowski, Podstawowe zasady murarstwa gotyckiego na Pomorzu Zachodnim, „Studia i Materiały z Historii Materialnej” t. 43, „Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu” t. 10, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970, s. 89–91.

2. Fundament ciągły wykonany w wykopie wąskoprzestrzennym (wg A. Kąsinowskiego)

Rys. 2. A – fundament ciągły wykonany w wykopie wąskoprzestrzennym: wykop (a), mur fundamentowy (b), aksonometria faz wykonywania muru (c); B – fundament ciągły budynku podpiwniczonego: wykop szerokoprzestrzenny na całą szerokość obiektu (a), wykop pod fundament (b), aksonometria muru z wykonanym oporem sklepienia kolebkowego (c); C – przykład fundamentowania ściany krużganku w Kołbaczu (XIII/XIV w.) na tzw. zagęszczonym gruncie: wykop (a), ułożenie warstwy kamieni na dnie, ubicie gruzu z piaskiem, wylanie warstwy zaprawy (b), wznoszenie muru ceglanego (c)

Fot. 1. Mur romański – fundament bez zaprawy (fot. I. Springer)

Źródło: A. Kąsinowski, Podstawowe zasady murarstwa gotyckiego na Pomorzu Zachodnim, „Studia i Materiały z Historii Materialnej” t. 43, „Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu” t. 10, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970, s. 62.

3. Mur fundamentowy, punktowy (wg A. Kąsinowskiego)

Rys. 3. Mur fundamentowy, punktowy, z częściowy wypełnieniem (zamek w Złocieńcu XIV w.): wykop (A), aksonometria z pokazaniem etapów budowy (B), elewacja (C). Kolejność wznoszenia: wykonanie wykopu jak na A; wykonanie słupów (a), wymurowanie wypełnień w kształcie krążyn (b), wykonanie łuków (c), wznoszenie murów (d), poziom terenu (e)

Fot. 2. Fragment murów obronnych w Pyrzycach – przykład zastosowania fundamentu punktowego w postaci łuków konstrukcyjnych na ławie fundamentowej, warstwy wyrównawczej, okienek szczelinowych (w tym wypadku strzelnic) oraz zakończenie muru cegłą ułożoną na płask (fot. I. Springer)

Źródło: A. Kąsinowski, Podstawowe zasady murarstwa gotyckiego na Pomorzu Zachodnim, „Studia i Materiały z Historii Materialnej” t. 43, „Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu” t. 10, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970, s. 63, 107.

Rys. 4. Mur fundamentowy, punktowy, bez wypełnienia (zamek w Szczecinie z 1. poł. XV w.): aksonometria (A), przekrój podłużny wykopu (B), przekrój poprzeczny wykopu (C). Kolejność wznoszenia: wykonanie wykopu, by przestrzeń między słupami została ukształtowana jak naturalne krążyny, wymurowanie słupów z kamienia naturalnego, wykonanie łuków, wzniesienie murów

Rys. 5. Mury fundamentowe punktowe w Stargardzie (mur obronny): aksonometria wykopu (A), mur (B), mur wnękowy na ławie ciągłej – aksonometria (C)

Źródło: A. Kąsinowski, Podstawowe zasady murarstwa gotyckiego na Pomorzu Zachodnim, „Studia i Materiały z Historii Materialnej” t. 43, „Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu” t. 10, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970, s. 63–64.

4. Kraków – fundament ciągły z odsadzkami i bez nich

Rys. 6. Kościół NMP w Krakowie – fundament ciągły bez odsadzek, 2. poł. XIV w. (rys. W. Borusiewicz)

Rys. 7. Kościół Bożego Ciała w Krakowie – fundament ciągły z odsadzkami, koniec XV w. (rys. W. Borusiewicz)

Źródło: W. Borusiewicz, Budownictwo murowane w Polsce., Zarysy sztuki strukturalnego kształtowania do końca XIX wieku, PWN Warszawa–Kraków 1985, s. 122.

5. Gdańsk, kościół św. Jana – grunt podatny na kompresję

Rys. 8a. Fundament (stopa fundamentowa) z 1460 r.: 1. Drewno, skrzynia. 2. Kamień z gliną. 3. Kamienie uszczelnione gruzem. 4. Drobne kamienie, gruz ceglany na zaprawie wapiennej. 5. Cegła (rys. W. Borusiewicz)

Rys.8b. Stopa przebudowana w XVIII w.: | 1. Bale sosnowe. 2. Bale dębowe. 3. Płaskownik żelazny. 4. Cegła na zaprawie wapiennej 5. Kotwy żelazne krzyżujące się. 6. Kamienie polne płaskie. 7. Podstawowa cegła na zaprawie wapiennej. 8. Okładzina z ciosów (rys. W. Borusiewicz)

Źródło: W. Borusiewicz, Budownictwo murowane w Polsce., Zarysy sztuki strukturalnego kształtowania do końca XIX wieku, PWN Warszawa–Kraków 1985, s. 124.

6. Ruszty i palowanie (wg A. Kąsinowskiego)

Rys. 9. A – ruszt filara sklepienia piwnicznego w ratuszu szczecińskim (z 1. poł. XV w.) posadowionego na ruszcie drewnianym – widok i aksonometria. B – ruszt ściany wschodniej ratusza szczecińskiego (XIV w.) – widok i aksonometria. C – palowanie z rusztem pod filar kościoła św. Jana w Szczecinie (XIV w.) wg materiałów niemieckich

Źródło: A. Kąsinowski, Podstawowe zasady murarstwa gotyckiego na Pomorzu Zachodnim, „Studia i Materiały z Historii Materialnej” t. 43, „Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu” t. 10, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970, s. 65.

7. Rzym – fundament betonowy

Fot. 3. Rzym, fundament betonowy (fot. J. Tajchman)

Rys. 10. Przekrój fundamentu betonowego (rys. J. Tajchman)

8. Malbork – wzmocnienie fundamentów zamku

Rys. 11. Wzmocnienie za pomocą mikropali stalowych (rys. T. Najder)

Źródło:Naprawy i wzmocnienia konstrukcji budowlanych. Konstrukcje żelbetowe, XXIX Ogólnopolskie Warsztaty Pracy Projektanta Konstrukcji, Szczyrk, 26–29 marca 2014 roku, t. 3, Wykłady, Polski Związek Inżynierów i Techników Budownictwa. Oddział w Gliwicach, Gliwice 2014, s.199.

9. Skutki wykonania betonowej posadzki i betonowej opaski (chodnika) wokół kościoła

Rys. 12. Wysalanie (rys. T. Najder)

Źródło:Naprawy i wzmocnienia konstrukcji budowlanych. Konstrukcje żelbetowe, XXIX Ogólnopolskie Warsztaty Pracy Projektanta Konstrukcji, Szczyrk, 26–29 marca 2014 roku, t. 3, Wykłady, Polski Związek Inżynierów i Techników Budownictwa. Oddział w Gliwicach, Gliwice 2014 s.168.

10. Schemat zapewnienia przepływu wilgoci z podłoża przez wentylowaną posadzkę

Rys. 13. Schemat zapewnienia przepływu wilgoci z podłoża przez wentylowaną posadzkę (rys. T. Najder)

Źródło:Naprawy i wzmocnienia konstrukcji budowlanych. Konstrukcje żelbetowe, XXIX Ogólnopolskie Warsztaty Pracy Projektanta Konstrukcji, Szczyrk, 26–29 marca 2014 roku, t. 3, Wykłady, Polski Związek Inżynierów i Techników Budownictwa. Oddział w Gliwicach, Gliwice 2014, s.169.

11. Kościół w Krośniewicach

a)

b)
Fot. 4. Negatywne skutki opaski betonowej wokół kościoła (a) i wyprawy cementowej na cokole i we wnętrzu kościoła (b) (fot. J. Tajchman)

Źródło:Naprawy i wzmocnienia konstrukcji budowlanych. Konstrukcje żelbetowe, XXIX Ogólnopolskie Warsztaty Pracy Projektanta Konstrukcji, Szczyrk, 26–29 marca 2014 roku, t. 3, Wykłady, Polski Związek Inżynierów i Techników Budownictwa. Oddział w Gliwicach, Gliwice 2014, s.170.