Projekt okładki i stron tytułowych

Małgorzata Smogorzewska

Ilustracje w publikacji

Inter Line SC

Wydawca

Dorota Siudowska-Mieszkowska

Koordynator ds. redakcji

Renata Ziółkowska

Redaktor

Paweł Wielopolski

Koordynator produkcji

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN
Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Recenzent

Dr hab. Agnieszka Niezgoda, prof. nadzw. UEP

Publikacja dofinansowana przez Akademię Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2018

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2018 r., (wyd. I)

Warszawa 2018

ISBN 978-83-01-19894-7

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

ZESPÓŁ AUTORÓW

Wiesław Alejziak (Akademia Wychowania Fizycznego w Krakowie, Wydział Turystyki i Rekreacji, Katedra Polityki Turystycznej)

Jadwiga Berbeka (Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, Wydział Zarządzania, Katedra Turystyki)

Katarzyna Czernek (Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Wydział Zarządzania, Katedra Teorii Zarządzania)

Andrzej Hadzik (Akademia Wychowania Fizycznego w Katowicach, Wydział Wychowania Fizycznego, Katedra Turystyki i Prozdrowotnej Aktywności Fizycznej)

Małgorzata Kryczka (Akademia Wychowania Fizycznego w Krakowie, Wydział Turystyki i Rekreacji, Katedra Polityki Turystycznej)

Łukasz Nawrot (Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, Wydział Gospodarki Międzynarodowej, Katedra Turystyki)

Karolina Nessel (Uniwersytet Jagielloński, Wydział Zarządzania i Komunikacji Społecznej, Katedra Zarządzania w Turystyce)

Renata Seweryn (Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, Wydział Zarządzania, Katedra Turystyki)

Paweł Stelmach (Akademia Wychowania Fizycznego w Krakowie, Wydział Turystyki i Rekreacji, Katedra Polityki Turystycznej)

Bartosz Szczechowicz (Akademia Wychowania Fizycznego w Krakowie, Wydział Turystyki i Rekreacji, Katedra Polityki Turystycznej)

Robert Wojciech Włodarczyk (Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, Wydział Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych, Katedra Teorii Ekonomii)

Piotr Zmyślony (Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, Wydział Gospodarki Międzynarodowej, Katedra Turystyki)

Witold Zych (Akademia Wychowania Fizycznego w Krakowie, Wydział Turystyki i Rekreacji, Katedra Polityki Turystycznej)

Danuta Żylak (Akademia Wychowania Fizycznego w Katowicach, Wydział Wychowania Fizycznego, Katedra Turystyki i Prozdrowotnej Aktywności Fizycznej)

SPIS TREŚCI

Przedmowa

Część I. PRZEDMIOT I METODA EKONOMII

Rozdział I. Bartosz Szczechowicz
PRZEDMIOT EKONOMII
O ekonomicznym spojrzeniu na uczestnictwo w turystyce i rekreacji

1.1. Potrzeby

1.2. Środki zaspokajania potrzeb

1.3. Potrzeby turystyczne i rekreacyjne oraz środki ich zaspokajania

1.4. Nieograniczoność potrzeb a ograniczoność środków ich zaspokajania

1.5. Ekonomia jako nauka społeczna

1.6. Turystyka i rekreacja jako przedmiot zainteresowania ekonomistów

1.7. Wybór między czasem wolnym a czasem pracy

1.8. Wybór sposobu wykorzystania zasobów naturalnych i antropogenicznych

1.9. Ekonomia a polityka gospodarcza

1.10. Mikroekonomia i makroekonomia

Dodatek: Jakie są ekonomiczne warunki i czynniki rozwoju turystyki i rekreacji we współczesnym świecie?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Rozdział II. Bartosz Szczechowicz
METODA EKONOMII I PODSTAWOWE NARZĘDZIA ANALIZY EKONOMICZNEJ
O sposobach analizowania zjawisk ekonomicznych związanych z turystyką i rekreacją

2.1. Nauka ekonomii

2.2. Miejsce ekonomii w systemie nauk

2.3. Modele ekonomiczne

2.4. Dane ekonomiczne, mierniki i wskaźniki wielkości ekonomicznych

2.5. Prezentacja struktury i dynamiki zjawisk ekonomicznych

2.6. Wskaźniki dynamiki wielkości ekonomicznych

2.7. Prezentacja zależności między zmiennymi ekonomicznymi

2.8. Źródła danych ekonomicznych

2.9. Źródła danych ekonomicznych dotyczących turystyki i rekreacji

2.10. Założenie ceteris paribus w badaniach ekonomicznych

Dodatek: Jak obliczać i interpretować wskaźniki dynamiki wielkości ekonomicznych?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Część II. RYNEK – MODEL PODSTAWOWY

Rozdział III. Bartosz Szczechowicz
RYNEK I MECHANIZM RYNKOWY
O uczestnikach i przedmiocie wymiany na rynku turystycznym i rekreacyjnym

3.1. Społeczne sposoby alokacji ograniczonych zasobów

3.2. Rynek jako mechanizm cenowej alokacji ograniczonych zasobów

3.3. Elementy rynku

3.3.1. Popyt

3.3.2. Podaż

3.3.3. Cena

3.4. Przedmiot i uczestnicy wymiany rynkowej

3.5. Dobra i usługi turystyczne i rekreacyjne jako przedmiot wymiany rynkowej

3.5.1. Uwagi wstępne

3.5.2. Dobra i usługi turystyczne będące przedmiotem wymiany rynkowej

3.5.3. Dobra i usługi rekreacyjne będące przedmiotem wymiany rynkowej

3.5.4. Przestrzenny wymiar rynku

3.6. Uczestnicy rynków dóbr i usług turystycznych i rekreacyjnych

3.7. Pozacenowe czynniki zmian popytu i podaży

3.7.1. Pozacenowe czynniki zmian popytu

3.7.2. Pozacenowe czynniki zmian podaży

3.8. Mechanizm rynkowy i równowaga rynku

3.9. Ceny urzędowe – pozarynkowe sposoby wyznaczania cen

3.9.1. Cena maksymalna

3.9.2. Cena minimalna

Dodatek: Jak dokonuje się pomiaru popytu i podaży na rynkach dóbr i usług turystycznych i rekreacyjnych?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Rozdział IV. Paweł Stelmach
WRAŻLIWOŚĆ POPYTU I PODAŻY NA ZMIANĘ CENY I WPŁYW CZYNNIKÓW POZARYNKOWYCH
O elastyczności popytu i podaży usług turystycznych i rekreacyjnych

4.1. Ogólna interpretacja wskaźnika elastyczności

4.2. Prosta elastyczność cenowa popytu

4.2.1. Wyznaczanie wartości wskaźnika prostej elastyczności cenowej popytu

4.2.2. Rodzaje popytu o różnej prostej elastyczności cenowej

4.2.3. Wartości empiryczne prostej elastyczności cenowej popytu

4.2.4. Czynniki prostej elastyczności cenowej popytu

4.2.5. Wykorzystanie prostej elastyczności cenowej popytu

4.3. Mieszana elastyczność cenowa popytu

4.4. Elastyczność dochodowa popytu

4.4.1. Wyznaczanie wartości wskaźnika elastyczności dochodowej popytu

4.4.2. Rodzaje produktów o różnej elastyczności dochodowej popytu

4.4.3. Wartości empiryczne i wykorzystanie elastyczności dochodowej popytu

4.5. Elastyczność popytu na usługi turystyczne i rekreacyjne

4.5.1. Znaczenie cen i dochodu jako czynników elastyczności popytu na usługi turystyczne i rekreacyjne

4.5.2. Elastyczność dochodowa popytu na usługi turystyczne i rekreacyjne

4.5.3. Prosta elastyczność cenowa popytu na usługi turystyczne i rekreacyjne

4.5.4. Mieszana elastyczność cenowa popytu na usługi turystyczne i rekreacyjne

4.6. Elastyczność cenowa podaży

4.6.1. Wyznaczanie wartości i interpretacja wskaźnika elastyczności cenowej podaży

4.6.2. Czynniki i wykorzystanie elastyczności cenowej podaży

4.7. Elastyczność podaży usług turystycznych i rekreacyjnych

Dodatek: Jakie wartości empiryczne przyjmują wskaźniki elastyczności popytu na usługi turystyczne i rekreacyjne?

A. Wartości empiryczne elastyczności dochodowej popytu na usługi turystyczne i rekreacyjne

B. Wartości empiryczne prostej elastyczności cenowej popytu na usługi turystyczne i rekreacyjne

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Część III. KONSUMENT I PRZEDSIĘBIORSTWO NA RYNKU

Rozdział V. Małgorzata Kryczka
KONSUMENT I JEGO ZACHOWANIA RYNKOWE
O przesłankach konsumenckich decyzji wyboru dóbr i usług na rynku turystycznym i rekreacyjnym

5.1. Konsument i jego rola w procesach gospodarczych

5.2. Maksymalizacja użyteczności dóbr i usług jako cel wyborów rynkowych konsumenta

5.3. Ograniczenie budżetowe konsumenta – konstrukcja i interpretacja zmian

5.3.1. Istota ograniczenia budżetowego konsumenta

5.3.2. Linia budżetowa

5.3.3. Wpływ zmian dochodu nominalnego i cen dóbr na położenie linii budżetowej

5.4. Opis preferencji konsumenta przez krzywe obojętności

5.5. Stan równowagi konsumenta i jego zmiany

5.5.1. Stan równowagi konsumenta

5.5.2. Zmiany stanu równowagi konsumenta

5.6. Efekt substytucyjny i efekt dochodowy zmian cen dóbr i usług

5.7. Preferencje konsumentów usług turystycznych i rekreacyjnych oraz ich uwarunkowania

5.8. Ekonomiczne i pozaekonomiczne uwarunkowania konsumpcji usług turystycznych i rekreacyjnych

Dodatek: Czy preferencje nabywców produktów turystycznych i rekreacyjnych się zmieniają?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Rozdział VI. Bartosz Szczechowicz
PRZEDSIĘBIORSTWO – CELE I FORMY ORGANIZACYJNE
O przedsiębiorstwach zaspokajających potrzeby turystyczne i rekreacyjne oraz ich formach organizacyjnych

6.1. Przedsiębiorca i właściciel kapitału oraz ich role w gospodarce

6.2. Przedsiębiorstwo i jego formy instytucjonalne

6.2.1. Istota przedsiębiorstwa

6.2.2. Klasyfikacja przedsiębiorstw według własności

6.2.3. Klasyfikacja przedsiębiorstw według formy prawnej

6.2.4. Klasyfikacja przedsiębiorstw według wielkości

6.2.5. Klasyfikacja przedsiębiorstw według przedmiotu działalności

6.3. Formy instytucjonalne przedsiębiorstw turystycznych i rekreacyjnych

6.3.1. Specyfika przedsiębiorstw turystycznych i rekreacyjnych

6.3.2. Klasyfikacja przedsiębiorstw turystycznych według własności, formy prawnej i wielkości

6.3.3. Klasyfikacja przedsiębiorstw turystycznych według przedmiotu działalności

6.3.4. Klasyfikacja przedsiębiorstw rekreacyjnych według własności, formy prawnej i wielkości

6.3.5. Klasyfikacja przedsiębiorstw rekreacyjnych według przedmiotu działalności

6.4. Maksymalizacja zysku jako cel działania przedsiębiorstwa

6.5. Dwa spojrzenia na kategorię zysku: zysk księgowy i zysk ekonomiczny

Dodatek: Jaki jest poziom zysków przedsiębiorstw działających w sektorze usług turystycznych i rekreacyjnych (w świetle sprawozdań spółek giełdowych)?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Rozdział VII. Bartosz Szczechowicz
PRODUKCJA, KOSZTY I ZYSK PRZEDSIĘBIORSTWA
O działalności gospodarczej jako źródle przychodów, kosztów i zysku przedsiębiorstw turystycznych i rekreacyjnych

7.1. Produkcja dóbr materialnych i usług jako przedmiot działalności gospodarczej

7.2. Funkcja produkcji i całkowity koszt produkcji

7.2.1. Funkcja produkcji

7.2.2. Całkowity koszt produkcji

7.3. Miary kosztów i ich wykorzystanie

7.3.1. Koszty stałe i koszty zmienne

7.3.2. Przeciętny koszt całkowity i koszt krańcowy

7.4. Koszty w krótkim i długim okresie – efekty skali produkcji

7.4.1. Okres krótki versus okres długi

7.4.2. Korzyści i niekorzyści skali produkcji

7.5. Struktura kosztów w przedsiębiorstwach produkcyjnych i usługowych

7.6. Przychód krańcowy i decyzje maksymalizujące zysk

7.6.1. Zysk względem wielkości produkcji

7.6.2. Wyznaczanie wielkości produkcji maksymalizującej zysk

7.7. Maksymalizacja zysku w przedsiębiorstwach produkcyjnych i usługowych[136] 

Dodatek: Jaki jest poziom i jaka jest struktura przychodów i kosztów w przedsiębiorstwach świadczących usługi turystyczne i rekreacyjne (w świetle sprawozdań spółek giełdowych)?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Część IV. RYNKI PRODUKTÓW I CZYNNIKÓW PRODUKCJI. RYNEK PIENIĄDZA

Rozdział VIII. Bartosz Szczechowicz
FORMY RYNKU I ICH CHARAKTERYSTYKA
O konkurowaniu i warunkach realizacji zysku przez sprzedających dobra i usługi na rynku turystycznym i rekreacyjnym

8.1. Ogólna charakterystyka modeli struktur rynku

8.2. Model konkurencji doskonałej

8.2.1. Charakterystyka modelu

8.2.2. Kształtowanie się przychodów przedsiębiorstwa

8.2.3. Maksymalizacja zysku przedsiębiorstwa

8.2.4. Przedsiębiorstwo w krótkim i długim okresie

8.3. Model monopolu

8.3.1. Charakterystyka modelu

8.3.2. Kształtowanie się przychodów przedsiębiorstwa

8.3.3. Maksymalizacja zysku przedsiębiorstwa

8.3.4. Dyskryminacja cenowa

8.3.5. Społeczne skutki istnienia monopoli i polityka antymonopolowa państw

8.4. Model konkurencji monopolistycznej

8.4.1. Charakterystyka modelu

8.4.2. Kształtowanie się przychodów i maksymalizacja zysku przedsiębiorstwa

8.4.3. Przedsiębiorstwo oraz gałąź w krótkim i długim okresie

8.4.4. Różnicowanie produktów i działania promocyjne przedsiębiorstw

8.5. Model oligopolu

8.5.1. Charakterystyka modelu

8.5.2. Skłonność i przeciwwskazania do zmowy

8.5.3. Zachowania przedsiębiorstw w warunkach oligopolu

8.5.4. Pozostałe cechy oligopolu

8.6. Czynniki warunkujące strukturę rynku usług turystycznych i rekreacyjnych

Dodatek: Jakie są podmiotowe struktury subrynków turystycznych i rekreacyjnych?

A. Rynek przewozów pasażerskich

B. Rynek przewozów pasażerskich kolejowych

C. Rynek przewozów pasażerskich lotniczych

D. Rynek usług hotelarskich

E. Rynek usług organizacji imprez turystycznych

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Rozdział IX. Małgorzata Kryczka
RYNKI CZYNNIKÓW PRODUKCJI
O roli i udziale czynników produkcji w tworzeniu produktów turystycznych i rekreacyjnych

9.1. Praca, kapitał, ziemia i technologia jako przedmiot wymiany

9.2. Rynek pracy

9.2.1. Popyt na pracę

9.2.2. Podaż pracy

9.2.3. Równowaga rynku pracy

9.3. Rynek kapitału

9.4. Rynek ziemi

9.5. Znaczenie pracy, kapitału i ziemi w procesie świadczenia usług turystycznych i rekreacyjnych

9.6. Rynek technologii

9.7. Znaczenie technologii w rozwoju turystyki i rekreacji

Dodatek: Jaki jest poziom płacy na krajowym rynku turystycznym?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Rozdział X. Renata Seweryn
RYNEK PIENIĄDZA
O roli pieniądza w kształtowaniu podaży i popytu na usługi turystyczne i rekreacyjne

10.1. Pieniądz i jego funkcje

10.1.1. Istota i właściwości pieniądza

10.1.2. Funkcje pieniądza

10.2. Etapy ewolucji (formy) pieniądza

10.2.1. Pieniądz w obrocie gotówkowym

10.2.2. Pieniądz w obrocie bezgotówkowym

10.3. Składowe i wymiary podaży pieniądza

10.3.1. Podaż pieniądza i jej podstawowe składowe

10.3.2. Agregaty pieniężne

10.4. Kreacja pieniądza i jej kontrola

10.4.1. Kreacja pieniądza przez bank centralny i banki komercyjne

10.4.2. Czynniki wpływające na wielkość podaży pieniądza

10.5. Popyt na pieniądz – motywy i determinanty

10.6. Rola stopy procentowej w równoważeniu rynku pieniądza

10.6.1. Stopa procentowa

10.6.2. Procesy dostosowawcze na rynku pieniądza

10.6.3. Stopa procentowa jako instrument polityki pieniężnej

10.7. Rola banków i instytucji finansowych w korzystaniu z usług turystycznych

Dodatek: Czy wysokość stopy procentowej może wpływać na rynek usług turystycznych?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Część V. BRANŻOWY I REGIONALNY WYMIAR GOSPODAROWANIA

Rozdział XI. Katarzyna Czernek
PROCESY GOSPODARCZE NA POZIOMIE BRANŻY I REGIONU
O branżowym i regionalnym wymiarze turystyki i rekreacji jako działalności gospodarczej

11.1. Mezoekonomia i przedmiot jej analiz

11.2. Branża turystyczna i rekreacyjna – delimitacja i cechy

11.2.1. Istota i wymiary delimitacji branż

11.2.2. Delimitacja branży turystycznej i rekreacyjnej

11.2.3. Cechy branży turystycznej i rekreacyjnej

11.3. Region turystyczny i jego delimitacja

11.4. Procesy konkurencyjne i kooperacyjne w branży i w regionie

11.4.1. Konkurencja

11.4.2. Kooperacja

11.4.3. Koopetycja

11.5. Uwarunkowania kooperacji i konkurencji w branży i regionie

11.5.1. Uwarunkowania konkurencji

11.5.2. Uwarunkowania kooperacji

11.5.3. Egzo- i endogeniczne uwarunkowania kooperacji w świetle badań empirycznych

11.6. Formy współpracy w branży i regionie

Dodatek: Jak współpracują ze sobą podmioty w regionie turystycznym?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Część VI. ROLA PAŃSTWA W PROCESIE GOSPODAROWANIA – ŚRODKI ODDZIAŁYWANIA I ICH SKUTECZNOŚĆ

Rozdział XII. Małgorzata Kryczka
GOSPODARKA JAKO CAŁOŚĆ ZORGANIZOWANA
O miejscu turystyki i rekreacji w gospodarce

12.1. Gospodarka i jej główne składowe

12.1.1. Istota gospodarki

12.1.2. Sfera realna gospodarki

12.1.3. Sfera regulacji gospodarki

12.2. Typy gospodarek ze względu na własność zasobów i mechanizmy regulacyjne

12.2.1. Kryteria różnicujące gospodarki

12.2.2. Gospodarka rynkowa

12.2.3. Gospodarka planowa

12.2.4. Gospodarka mieszana

12.3. Ruch okrężny jako obraz funkcjonowania gospodarki (model gospodarki prostej)

12.4. Sektor turystyki i rekreacji jako element gospodarki

12.4.1. Turystyka i rekreacja jako sektor gospodarki

12.4.2. Sektor turystyki i rekreacji w Polskiej Klasyfikacji Działalności

12.4.3. Gospodarka turystyczna i rekreacyjna

12.5. Rola oszczędności i inwestycji w odtwarzaniu procesów gospodarczych

12.6. Inwestycje przedsiębiorstw turystycznych i rekreacyjnych oraz źródła ich finansowania

12.6.1. Wielkość, struktura i dynamika inwestycji turystycznych i rekreacyjnych

12.6.2. Rodzaje inwestycji turystycznych i rekreacyjnych

12.6.3. Źródła finansowania inwestycji turystycznych i rekreacyjnych

12.7. Ruch okrężny z udziałem instytucji państwa (model gospodarki zamkniętej)

12.8. Ruch okrężny z udziałem podmiotów zagranicznych (model gospodarki otwartej)

Dodatek: Jakie znaczenie w Polskiej Klasyfikacji Działalności ma opis sektora turystyki i rekreacji?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Rozdział XIII. Łukasz Nawrot, Piotr Zmyślony
ROLA PAŃSTWA W GOSPODARCE
O wpływie decyzji państwa na funkcjonowanie i rozwój sektora turystyki i rekreacji

13.1. Pojęcie państwa

13.2. Funkcje państwa i ich wpływ na gospodarkę

13.2.1. Rola państwa w kształtowaniu sfery realnej i regulacyjnej gospodarki

13.2.2. Funkcja tworzenia porządku prawnego i instytucjonalnego

13.2.3. Funkcja alokacyjna

13.2.4. Funkcja stabilizacyjna

13.2.5. Funkcja redystrybucyjna

13.2.6. Negatywne oddziaływanie państwa

13.3. Zawodność rynku

13.3.1. Obszary zawodności rynku

13.3.2. Zawodność konkurencji

13.3.3. Niekompletność i brak rynków niektórych produktów

13.4. Asymetria informacji

13.5. Dobra publiczne i ich dystrybucja

13.6. Efekty zewnętrzne w działalności gospodarczej i ich skutki ekonomiczne

13.7. Rola państwa w ochronie zasobów środowiska przyrodniczego i dóbr kultury

13.8. Znaczenie inwestycji infrastrukturalnych państwa dla rozwoju turystyki i rekreacji

Dodatek: Czy promocja turystyczna wywołuje efekty zewnętrzne[369] ?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Rozdział XIV. Renata Seweryn
DOCHODY I WYDATKI PAŃSTWA
O dochodach i wydatkach państwa związanych z rozwojem turystyki i rekreacji

14.1. Źródła i rodzaje dochodów państwa

14.1.1. Istota i źródła dochodów państwa

14.1.2. Rodzaje dochodów budżetowych

14.2. Podatki jako podstawowe źródło dochodów państwa

14.2.1. Podatek i jego elementy

14.2.2. Rodzaje podatków

14.2.3. Stopa podatkowa a wpływy z podatków

14.3. Polskie rozwiązania podatkowe stosowane wobec świadczących usługi turystyczne i rekreacyjne

14.3.1. Podatek dochodowy od osób fizycznych

14.3.2. Podatek dochodowy od osób prawnych

14.3.3. Podatek od towarów i usług

14.3.4. Podatek od nieruchomości

14.3.5. Opłata miejscowa

14.4. Istota i klasyfikacje wydatków publicznych

14.4.1. Pojęcie wydatków publicznych

14.4.2. Podział wydatków publicznych

14.4.3. Wzrost wydatków publicznych a opór wobec podatków

14.5. Wydatki państwa związane z turystyką i rekreacją

14.6. Budżet państwa

14.6.1. Istota budżetu państwa

14.6.2. Saldo budżetu państwa

14.6.3. Funkcje i zasady budżetowe

14.7. Deficyt budżetowy i źródła jego finansowania

14.7.1. Przyczyny i skutki istnienia deficytu budżetowego

14.7.2. Źródła finansowania deficytu budżetowego

14.8. Instrumenty zaciągania długu publicznego i sposoby zarządzania nim

Dodatek: Jaką rolę w finansowaniu turystyki i rekreacji pełnią fundusze celowe?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Rozdział XV. Małgorzata Kryczka
DOCHÓD NARODOWY I JEGO POMIAR
O źródłach dochodów i wydatkach społeczeństwa na turystykę i rekreację

15.1. Produkt krajowy brutto jako miara produkcji wytworzonej w gospodarce krajowej

15.1.1. Istota produktu krajowego brutto

15.1.2. Metody szacowania PKB

15.1.3. Funkcje PKB

15.2. Wielkość i struktura wydatków konsumpcyjnych na dobra i usługi turystyczne i rekreacyjne

15.3. Produkt narodowy brutto jako miara wielkości dochodów obywateli danego kraju

15.4. Dochód narodowy jako wielkość dochodu wytworzonego i podzielonego

15.5. Udział turystyki i rekreacji w tworzeniu i podziale dochodu narodowego

15.6. PKB per capita jako miara dobrobytu

15.7. Alternatywne miary dobrobytu (w kontekście wartości czasu wolnego i wartości środowiska)

15.8. Zmiana realnego PKB jako miara wzrostu gospodarczego

Dodatek: Czy PKB można szacować dla regionów?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Część VII. ZMIANY OGÓLNEGO POZIOMU CEN I ZATRUDNIENIA W GOSPODARCE

Rozdział XVI. Robert Wojciech Włodarczyk, Witold Zych
INFLACJA I JEJ ZNACZENIE GOSPODARCZE
O wpływie zmian poziomu cen w gospodarce na sytuację uczestników rynku turystycznego i rekreacyjnego

16.1. Poziom cen w gospodarce

16.2. Wskaźniki cen

16.2.1. Podstawowe wskaźniki cen

16.2.2. Stopa inflacji bazowej i jej miary

16.2.3. Wskaźniki zmiany cen w wybranych sektorach gospodarki

16.2.4. Parytet siły nabywczej

16.3. Zmiany poziomu cen usług turystycznych i rekreacyjnych

16.4. Inflacja i jej przyczyny

16.4.1. Istota i rodzaje inflacji

16.4.2. Przyczyny inflacji

16.5. Koszty inflacji

16.5.1. Charakter inflacji a jej negatywne skutki

16.5.2. Negatywne skutki inflacji niezrównoważonej i nieantycypowanej

16.6. Korzyści z inflacji

16.7. Możliwości przeciwdziałania inflacji

16.8. Czynniki kształtujące poziom cen usług turystycznych i rekreacyjnych

16.8.1. Czynniki mikroekonomiczne

16.8.2. Czynniki makroekonomiczne

16.9. Zmiany cen a poziom kosztów utrzymania – podsumowanie

Dodatek: Jaka jest struktura koszyka inflacyjnego w Polsce?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Rozdział XVII. Robert Wojciech Włodarczyk, Witold Zych
POZIOM ZATRUDNIENIA W GOSPODARCE I CZYNNIKI JEGO ZMIAN
O sytuacji sektora usług turystycznych i rekreacyjnych w warunkach zmian na rynku pracy

17.1. Zasób pracy i współczynnik aktywności zawodowej

17.1.1. Rynek pracy a zasób siły roboczej

17.1.2. Pomiar aktywności zawodowej, zatrudnienia, bezrobocia

17.1.3. Źródła danych o rynku pracy i bezrobociu

17.2. Poziom i struktura zatrudnienia w sektorze usług turystycznych i rekreacyjnych

17.3. Istota i rodzaje bezrobocia

17.3.1. Istota i pomiar bezrobocia

17.3.2. Rodzaje bezrobocia

17.4. Przyczyny bezrobocia w świetle funkcjonowania rynku pracy

17.4.1. Bezrobocie w warunkach równowagi i nierównowagi rynku pracy

17.4.2. Pozostałe przyczyny bezrobocia

17.5. Korzyści i koszty bezrobocia

17.6. Administracyjne metody wpływu na poziom bezrobocia

17.7. Związki zawodowe wobec zmian na rynku pracy

17.8. Konsekwencje regulacji zawodów dla funkcjonowania rynku usług turystycznych i rekreacyjnych

Dodatek: Jaki jest wpływ rynku pracy na stan zatrudnienia w sektorze usług turystycznych i rekreacyjnych?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Część VIII. INSTYTUCJE FINANSOWE W GOSPODARCE

Rozdział XVIII. Andrzej Hadzik, Bartosz Szczechowicz, Witold Zych, Danuta Żylak
ROLA SYSTEMU FINANSOWEGO W UZGADNIANIU OSZCZĘDNOŚCI I INWESTYCJI
O instytucjach finansowych i ich wpływie na funkcjonowanie sektora usług turystycznych i rekreacyjnych

18.1. System finansowy i jego instytucje

18.1.1. Istota i funkcje systemu finansowego

18.1.2. Rynki finansowe

18.1.3. Instytucje pośrednictwa finansowego

18.1.4. Instytucje nadzoru finansowego

18.1.5. System finansów publicznych

18.1.6. Rynek ubezpieczeń

18.2. Rynki finansowe

18.2.1. Rynek obligacji

18.2.2. Rynek akcji

18.3. Ubezpieczenia i instytucje ubezpieczeniowe oraz ich rola w podejmowaniu decyzji gospodarczych

18.3.1. Ryzyko jako przedmiot ubezpieczenia

18.3.2. Ubezpieczenia: klasyfikacja, funkcje, zasady

18.3.3. Podstawowe instytucje rynku ubezpieczeń

18.3.4. Rola ubezpieczeń w podejmowaniu decyzji gospodarczych

18.4. Ubezpieczenia od ryzyka uczestników rynku usług turystycznych i rekreacyjnych

18.4.1. Ryzyko na rynku turystycznym i rekreacyjnym

18.4.2. Ochrona ubezpieczeniowa organizatorów turystyki i pośredników turystycznych

18.4.3. Ubezpieczenia turystyczne i rekreacyjne

18.5. Instytucje pośrednictwa finansowego

18.5.1. Banki komercyjne

18.5.2. Fundusze inwestycyjne

18.5.3. Pozostałe instytucje pośrednictwa finansowego

18.6. Rodzaje kredytów

18.6.1. Kredyty dla podmiotów gospodarczych

18.6.2. Kredyty dla osób fizycznych

18.7. Funkcjonowanie rynku funduszy pożyczkowych

Dodatek: Jakie są źródła finansowania podróży turystycznych?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Część IX. GOSPODARKA W DŁUGIM I KRÓTKIM OKRESIE

Rozdział XIX. Jadwiga Berbeka
PRODUKCJA I DŁUGOOKRESOWY WZROST GOSPODARCZY
O poziomie życia gospodarstw domowych oraz ekonomicznych czynnikach sprzyjających uczestnictwu społeczeństwa w turystyce i rekreacji

19.1. Długookresowy wzrost gospodarczy

19.2. Produkcyjność i jej wpływ na poziom życia społeczeństwa

19.3. Czynniki decydujące o produkcyjności

19.3.1. Zasoby naturalne

19.3.2. Kapitał rzeczowy

19.3.3. Kapitał ludzki

19.3.4. Wiedza technologiczna

19.4. Warunki i czynniki wzrostu gospodarki turystycznej i rekreacyjnej

19.5. Koszty wzrostu gospodarczego

19.6. Instrumenty polityki gospodarczej państwa w zakresie wspierania wzrostu gospodarczego

Dodatek: Jak wdrażanie idei zrównoważonego wzrostu gospodarczego wpływa na rozwój destynacji turystycznych?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Rozdział XX. Bartosz Szczechowicz
FUNKCJONOWANIE GOSPODARKI W KRÓTKIM OKRESIE
O zmienności koniunktury gospodarczej i jej wpływie na zaspokajanie potrzeb turystycznych i rekreacyjnych społeczeństwa

20.1. Krótkookresowe wahania aktywności gospodarczej

20.2. Istota modelu zagregowanego popytu i zagregowanej podaży

20.3. Popyt zagregowany (AD)

20.4. Podaż zagregowana (AS)

20.4.1. Podaż zagregowana w krótkim i długim okresie

20.4.2. Czynniki zmian długo- i krótkookresowej podaży zagregowanej

20.5. Równowaga krótko- i długookresowa

20.6. Wahania aktywności gospodarczej pod wpływem zmian AD i AS

20.6.1. Pozytywne oraz negatywne szoki popytowe i podażowe

20.6.2. Wahania aktywności gospodarczej na skutek negatywnego szoku popytowego

20.6.3. Wahania aktywności gospodarczej na skutek negatywnego szoku podażowego

20.7. Koniunktura gospodarcza a uczestnictwo gospodarstw domowych w turystyce i rekreacji

20.7.1. Identyfikacja wahań gospodarczych w skali gospodarki krajowej

20.7.2. Uczestnictwo w turystyce i rekreacji w obliczu recesji w gospodarce krajowej

20.8. Efekty mnożnikowe

20.9. Instrumenty polityki gospodarczej państwa w zakresie stabilizowania gospodarki

Dodatek: Czy w gospodarce turystycznej występują efekty mnożnikowe?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Część X. GOSPODARKA OTWARTA – PODSTAWOWE POJĘCIA I ZALEŻNOŚCI

Rozdział XXI. Karolina Nessel
GOSPODARKA OTWARTA I KORZYŚCI WYMIANY Z ZAGRANICĄ
O rozwoju turystyki i rekreacji w warunkach rosnącej otwartości gospodarki krajowej

21.1. Międzynarodowe przepływy dóbr, usług i kapitału

21.2. Efekty uczestnictwa społeczeństw w międzynarodowym rynku turystycznym i rekreacyjnym

21.3. Przyczyny handlu zagranicznego

21.4. Korzyści z handlu zagranicznego

21.5. Wpływ eksportu netto na stan gospodarki krajowej

21.6. Udział usług w obrotach handlu międzynarodowego

21.7. Znaczenie eksportu i importu usług turystycznych i rekreacyjnych dla międzynarodowej wymiany handlowej i gospodarki krajowej

21.8. Polityka handlowa

21.8.1. Ograniczanie importu

21.8.2. Wspieranie eksportu

21.8.3. Rola Światowej Organizacji Handlu

Dodatek: Jakie jest znaczenie gospodarcze bilansu turystycznego?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Rozdział XXII. Karolina Nessel
WPŁYW WARUNKÓW I CZYNNIKÓW WYMIANY Z ZAGRANICĄ NA GOSPODARKĘ KRAJOWĄ
O turystyce i rekreacji w aspekcie kształtowania się cen w transakcjach międzynarodowych

22.1. Rynek walutowy – struktura i mechanizm równowagi

22.2. Systemy kursu walutowego

22.2.1. Rozwój systemów kursu walutowego

22.2.2. Współczesne systemy kursu walutowego

22.2.3. Zalety i wady sztywnych oraz płynnych kursów walutowych

22.3. Rola kursu walutowego w kształtowaniu się warunków wymiany na rynku usług turystycznych

22.3.1. Wpływ kursu walutowego na międzynarodową działalność gospodarczą

22.3.2. Wpływ kursu walutowego na konkurencyjność cenową usług turystycznych

22.4. Bilans płatniczy państwa i jego składniki

22.5. Równowaga bilansu płatniczego

22.5.1. Przywracanie równowagi bilansu płatniczego w systemie kursu sztywnego

22.5.2. Przywracanie równowagi bilansu płatniczego w systemie kursu płynnego

22.6. Wpływ wymiany usług turystycznych na bilans płatniczy państwa

Dodatek: Jaki jest wpływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych na rozwój krajowej gospodarki turystycznej i rekreacyjnej?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Część XI. W STRONĘ GOSPODARKI GLOBALNEJ

Rozdział XXIII. Wiesław Alejziak
EUROPEJSKA UNIA GOSPODARCZA I WALUTOWA A RYNEK GLOBALNY
O funkcjonowaniu i rozwoju sektora turystyki i rekreacji w warunkach globalizacji gospodarki

23.1. Płaszczyzny i formy integracji międzynarodowej

23.1.1. Ekonomiczny i polityczny wymiar integracji międzynarodowej

23.1.2. Integracja gospodarcza i jej formy

23.1.3. Teorie integracji gospodarczej w kontekście współpracy międzynarodowej w sferze turystyki i rekreacji

23.2. Integracja europejska oraz zasady funkcjonowania Unii Europejskiej

23.2.1. Geneza i rozwój integracji europejskiej

23.2.2. Powstanie i rozwój Unii Europejskiej

23.2.3. Najważniejsze instytucje Unii Europejskiej

23.3. Polityka gospodarcza Unii Europejskiej

23.3.1. Założenia polityki gospodarczej oraz budżet Unii Europejskiej

23.3.2. Koordynacja polityki gospodarczej Unii Europejskiej

23.3.3. Unia gospodarcza i walutowa jako rezultat integracji europejskiej – próba oceny z perspektywy jej znaczenia dla rozwoju turystyki

23.4. Polityka Unii Europejskiej w sferze turystyki i rekreacji

23.4.1. Turystyka i rekreacja jako przedmiot zainteresowania UE

23.4.2. Ekonomiczny wymiar turystyki i rekreacji w Unii Europejskiej

23.4.3. Podstawowe cele oraz podmioty realizujące politykę turystyczną w Unii Europejskiej

23.5. Gospodarka globalna i perspektywy jej rozwoju

23.5.1. Globalizacja jako megatrend gospodarczy

23.5.2. Gospodarka globalna i jej dominujące pola wzrostu

23.5.3. Globalizacja gospodarki a inne megatrendy rozwojowe

23.6. Podmioty gospodarki globalnej oraz liderzy światowego rynku usług turystycznych i rekreacyjnych

23.6.1. Korporacje transnarodowe oraz ich znaczenie w gospodarce globalnej

23.6.2. Korporacje transnarodowe na rynku turystycznym i rekreacyjnym

23.7. Rola i znaczenie organizacji międzynarodowych w rozwoju turystyki i rekreacji

Dodatek: Jakie jest znaczenie współpracy transgranicznej i euroregionów dla rozwoju turystyki?

Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Spis rysunków

Spis tabel

Bibliografia

Przypisy

PRZEDMOWA

Celem kształcenia na kierunku turystyka i rekreacja oraz na kierunkach pokrewnych jest przygotowanie absolwentów do pracy zawodowej przede wszystkim w zakresie świadczenia usług związanych z tymi dziedzinami. Ważnym zatem elementem wykształcenia jest wiedza oraz umiejętności nabywane w trakcie studiowania ekonomii oraz jej nauk szczegółowych przewidzianych w programie studiów. Ekonomia jest bowiem nauką zajmującą się w szczególności badaniem i wnioskowaniem o tym, jak ludzie radzą sobie z wyborem sposobu wykorzystania ograniczonych zasobów w celu najlepszego zaspokojenia indywidualnych lub społecznych potrzeb.

Wybory, o których mowa, są dokonywane przez każdego z indywidualnych wytwórców dóbr i usług oraz każdego z ich konsumentów wręcz nieustannie, ponieważ środki potrzebne producentom (do wytworzenia dóbr i usług) oraz środki potrzebne konsumentom (w celu posiadania lub dysponowania dobrami) są, jak już wspomniano, zawsze ograniczone. Jednakże nie tylko jednostkowe wybory powinny zaprzątać uwagę starających się poznać systemy oraz mechanizmy ludzkich działań w wymiarze ekonomicznym. Potrzebna jest też wiedza o warunkach i czynnikach wpływających na decyzje podejmowane przez społeczeństwo i jego poszczególne grupy, a w szczególności wybory, które w imieniu społeczeństwa podejmują organy państwa, a niekiedy także instytucje ponadnarodowe. Zrozumienie i przyswojenie sobie podstawowych praw sformułowanych w ramach nauki ekonomii prowadzi do poznania mechanizmów ludzkich działań związanych z dokonywaniem w skali jednostkowej i społecznej wyborów dotyczących produkcji i konsumpcji.

Tradycyjny system kształcenia na kierunku turystyka i rekreacja zakłada program polegający na nauczaniu dwóch komplementarnych wobec siebie, ale jednak odrębnych przedmiotów: ekonomii oraz ekonomiki turystyki i rekreacji. Taki system ma zalety, ale i wady, ponieważ nie pozwala w procesie nauczania na stałe odnoszenie ogólnej wiedzy ekonomicznej do rozważań o turystyce i rekreacji jako dziedzinie gospodarowania.

W związku z tym postanowiliśmy stworzyć podręcznik, który przekazałby studentom kierunku turystyka i rekreacja niezbędną wiedzę ekonomiczną w jednym przedmiocie, spełniającym potrzebę wspomnianego łączenia wiedzy ogólnej z branżową. Zaletą takiego rozwiązania jest to, że poszczególne zagadnienia ekonomiczne są od razu przenoszone na grunt kierunkowych zainteresowań studenta. To powinno ułatwić przyswojenie prezentowanych treści, a w ten sposób poprawić efektywność procesu dydaktycznego – zarówno gdy chodzi o poznanie podstaw ekonomii (egzemplifikowanych na gruncie turystyki i rekreacji), jak i zrozumienie mechanizmów kierujących ekonomicznymi wyborami uczestników turystyki i rekreacji.

Podręcznik jest pomyślany jako pomoc dydaktyczna dla studentów kierunku turystyka i rekreacja kształcących się na uczelniach nieekonomicznych. Książka zawiera wykład elementarnych zagadnień nauki ekonomii połączony z odniesieniami dotyczącymi gospodarki turystycznej i rekreacyjnej, przy czym zakłada się, że Czytelnik jest już obeznany z podstawowymi pojęciami i najważniejszymi problemami z zakresu turystyki i rekreacji lub poznaje je równolegle.

Charakteryzując zakres prezentowanych treści, należy wyjaśnić, że podstawowa struktura podręcznika została w dużej mierze określona na podstawie dotychczasowych programów przedmiotów ekonomia oraz ekonomika turystyki i rekreacji realizowanych w Akademii Wychowania Fizycznego w Krakowie, ale jest także programowo bliska wykładowi podstaw ekonomii w wielu innych szkołach wyższych. Dobór treści został przeprowadzony w taki sposób, aby podręcznik mógł być możliwie w całości zrealizowany w ramach godzin wynikających z tradycyjnych standardów kształcenia w zakresie dwóch wspomnianych przedmiotów, tj. w wymiarze łącznym ok. 120 godzin lekcyjnych.

Przy doborze szczegółowych treści podręcznika kierowano się z kolei dwiema przesłankami. Po pierwsze, w podręczniku chcieliśmy studentom przybliżyć podstawową wiedzę z zakresu ekonomii tak, żeby żadne z elementarnych zagadnień nie zostało pominięte. Po drugie, mając na uwadze profil studiów, włączyliśmy do książki również te zagadnienia, które niekoniecznie są podejmowane w ramach podstaw ekonomii jako takich, ale które nabierają szczególnej wagi, gdy mowa o gospodarczym aspekcie turystyki i rekreacji. Chęć uwypuklenia takich właśnie zagadnień doprowadziła do tego, że w strukturze podręcznika podniesiono kwestie odnoszące się do branży i regionu, które w tradycyjnym wykładzie ekonomii – obejmującym mikro- i makroekonomię – są zwykle pomijane. Z kolei zrezygnowano w niektórych miejscach z omówienia innych interesujących i ważnych zagadnień ekonomicznych lub jedynie je zasygnalizowano, ponieważ dla turystyki i rekreacji w naszej opinii nie mają one tak ważnego znaczenia.

Podręcznik otwiera wyjaśnienie dotyczące przedmiotu oraz metody ekonomii, z uwzględnieniem elementarnych narzędzi analizy ekonomicznej, a także prezentację podstawowego modelu rynku – który jest wykorzystywany przy omawianiu wielu prezentowanych dalej zagadnień. Układ dalszych treści wynika z przyjętego założenia, że uczestnictwo w turystyce i rekreacji jest rezultatem dążenia do zaspokojenia indywidualnych potrzeb człowieka. Dlatego też najpierw zaprezentowano wiadomości dotyczące decyzji podejmowanych przez pojedyncze podmioty gospodarujące (konsumenta i przedsiębiorstwo), a następnie omówiono powiązania istniejące między tymi podmiotami oraz funkcjonowanie gospodarki jako całości. Innymi słowy, przyjęto kierunek prezentacji treści, poczynając od problemów składających się na mikroekonomię, a dalej przechodząc do problemów tworzących makroekonomię.

Podręcznik składa się z 11 części: I. Przedmiot i metoda ekonomii, II. Rynek – model podstawowy, III. Konsument i przedsiębiorstwo na rynku, IV. Rynki produktów i czynników produkcji. Rynek pieniądza, V. Branżowy i regionalny wymiar gospodarowania, VI. Rola państw w procesie gospodarowania – środki oddziaływania i ich skuteczność, VII. Zmiany ogólnego poziomu cen i zatrudnienia w gospodarce, VIII. Instytucje finansowe w gospodarce, IX. Gospodarka w długim i krótkim okresie, X. Gospodarka otwarta – podstawowe pojęcia i zależności, XI. W stronę gospodarki globalnej. Książka została podzielona na 23 rozdziały, przy czym niektóre z części zawierają tylko jeden rozdział. Zdecydowano się na wyróżnienie w strukturze podręcznika nawet tak skromnych części, aby w sposób możliwie przejrzysty dla Czytelnika odzwierciedlić porządek i zawartość całej pracy.

Poszczególne rozdziały zawierają, odnoszące się do prezentowanego zagadnienia, treści podstawowe (ekonomia) oraz kierunkowe (gospodarka turystyczna i rekreacyjna). Znajduje to odzwierciedlenie w sposobie tytułowania rozdziałów – każdy rozdział został opatrzony tytułem podstawowym, odnoszącym się do nauki ekonomii, oraz podtytułem, odnoszącym się do przedmiotu turystyki i rekreacji. Poza tym treści podstawowe i kierunkowe są od siebie wyraźnie rozgraniczone – poświęcono im osobne podrozdziały – aby zachować czytelność tego, gdzie kończy się wykład prezentujący wiedzę podstawową, a gdzie rozpoczyna odniesienie tej wiedzy do sfery gospodarki turystycznej i rekreacyjnej. Większość takich odniesień dotyczy turystyki i rekreacji rozpatrywanych łącznie, lecz tam gdzie było to uzasadnione dalej idącą specyfiką, odniesienia te dotyczą turystyki i rekreacji traktowanych oddzielnie.

Po części zasadniczej każdego z rozdziałów zamieszczono dodatek odnoszący się merytorycznie do omówionego zagadnienia, lecz wykraczający poza zawartą w nim treść – forma tego dodatku jest, dla poszczególnych rozdziałów, różna: są to studia przypadków, komentarze analityczne, odwołania do danych empirycznych itp. Zapoznanie się z tymi dodatkami, choć nie jest bezwzględnie konieczne, to jednak powinno znacząco ułatwić Czytelnikowi zrozumienie zagadnień prezentowanych w poszczególnych rozdziałach. Na zakończenie każdego z rozdziałów zamieszczono z kolei podsumowanie zawartych w nich rozważań i pytania sprawdzające. Także i te elementy uznajemy za ważną część każdego rozdziału i całego podręcznika.

Na końcu książki znajduje się wykaz źródeł, z których korzystali autorzy przygotowując podręcznik. W tych fragmentach tekstu, w których znajdują się bezpośrednie odwołania do prac innych autorów lub jakichkolwiek oryginalnych źródeł, zawarto stosowne przypisy. W tych miejscach natomiast, w których podana jest ogólna wykładnia podstawowych pojęć ekonomicznych, takich źródeł nie przywoływano – zgodnie z konwencją stosowaną w podręcznikach z zakresu ekonomii. Te pojęcia składają się bowiem na powszechnie stosowany język ekonomii i w podobnym brzmieniu są przywoływane w wielu podręcznikach; ta sama uwaga dotyczy zawartych w podręczniku ilustracji. Dlatego też składamy w tym miejscu słowa uznania i wdzięczności badaczom, którzy kształtowali podstawy ekonomii, oraz autorom niezliczonych podręczników, z których sami korzystaliśmy, studiując tę naukę.

Podręcznik jest pracą zbiorową: grono autorów tworzą nauczyciele akademiccy z trzech ośrodków miejskich i sześciu szkół wyższych, od wielu lat kształcący studentów w zakresie ekonomicznych aspektów turystyki i rekreacji. Im wszystkim pragnę wyrazić ogromną wdzięczność za otwartą i pełną życzliwości współpracę. Oprócz autorów swój udział w powstaniu podręcznika miały także inne osoby. Spośród nich szczególne podziękowania chciałbym złożyć Profesorowi Janowi Szumilakowi, bez którego inicjatywy, wsparcia i pomocy merytorycznej ten podręcznik zapewne nigdy by nie powstał, oraz Profesor Agnieszce Niezgodzie, której cenne uwagi pozwoliły uczynić podręcznik opracowaniem bardziej dojrzałym. Dziękuję także władzom Akademii Wychowania Fizycznego w Krakowie za współfinansowanie wydania podręcznika, a władzom funkcjonującego w jej strukturach Wydziału Turystyki i Rekreacji – za wsparcie w działaniach zmierzających do jego przygotowania. Słowa wdzięczności kieruję także do osób reprezentujących Wydawnictwo Naukowe PWN za umożliwienie publikacji podręcznika i pomoc we wszelkich pracach z tym związanych.

Bartosz Szczechowicz

CZĘŚĆ I
PRZEDMIOT I METODA EKONOMII

Rozdział I

PRZEDMIOT EKONOMII
O ekonomicznym spojrzeniu na uczestnictwo w turystyce i rekreacji

Bartosz Szczechowicz

1.1. Potrzeby

1.2. Środki zaspokajania potrzeb

1.3. Potrzeby turystyczne i rekreacyjne oraz środki ich zaspokajania

1.4. Nieograniczoność potrzeb a ograniczoność środków ich zaspokajania

1.5. Ekonomia jako nauka społeczna

1.6. Turystyka i rekreacja jako przedmiot zainteresowania ekonomistów

1.7. Wybór między czasem wolnym a czasem pracy

1.8. Wybór sposobu wykorzystania zasobów naturalnych i antropogenicznych

1.9. Ekonomia a polityka gospodarcza

1.10. Mikroekonomia i makroekonomia

Przyjmuje się, że rozmaite potrzeby i chęć ich zaspokojenia są źródłem aktywności ludzi na niwie gospodarczej. Należy przy tym pamiętać o kwestii znaczenia środków w celu zaspokojenia tych potrzeb. Dopiero relacja zachodząca między potrzebami a środkami ich zaspokajania przybliża nas do wskazania przedmiotu nauki ekonomii. Kluczowe znaczenie ma tu konstatacja, że potrzeby są niemal nieograniczone, natomiast zasoby środków ich zaspokojenia – w danym miejscu i czasie – są zawsze ograniczone. Ekonomia podejmuje więc kwestię zachowań człowieka odnoszących się do dokonywanych przez niego wyborów, które dotyczą sposobu alokowania (rozdysponowania) ograniczonych środków w celu zaspokojenia konkurencyjnych względem siebie potrzeb, albo – szerzej rzecz ujmując – do realizacji konkurencyjnych celów.

Kontynuując rozważania o przedmiocie nauki ekonomii, jednocześnie rozpatrujemy zagadnienie alokacji zasobów na przykładach ilustrujących uwarunkowania wyborów, przed jakimi stoją jednostki i grupy społeczne pragnące zaspokajać swoje potrzeby turystyki lub rekreacji. Mamy przy tym nadzieję, że rozważania te pobudzą studentów do refleksji, że ekonomia jest nauką o tym, jak ludzie sobie radzą z brakiem nieograniczonej dostępności dóbr.

Ekonomia jest przede wszystkim nauką pozytywną, tj. opisującą rzeczywistość i poszukującą w niej prawidłowości co do wyborów dokonywanych w związku z alokacją ograniczonych zasobów, wykorzystując zwykle w tym celu modele badanych i opisywanych obiektów. Rozważymy zatem – w myśl przyjętego sposobu łączenia teoretycznych zagadnień ekonomii z tak współcześnie ważnym obszarem ludzkiej aktywności, za jaki uznaje się turystykę i rekreację – przykładowe sytuacje wyboru, które z punktu widzenia zainteresowania turystyką i rekreacją są szczególnie zajmujące.

Na przykład ekonomiczne wybory osoby pracującej, związane z podziałem funduszu czasu, dotyczą przede wszystkim podziału na czas pracy i czas wolny. Przeznaczenie większej ilości czasu na pracę przez osobę uprawiającą turystykę zwiększa jej dochód, który może przeznaczyć na korzystanie z dóbr i usług turystycznych. Jednakże, zwiększając za sprawą wyższego dochodu dostęp do obfitszego lub lepszej jakości zestawu dóbr, jednocześnie zmniejsza ilość czasu wolnego, potrzebnego do korzystania z nich.

Innym przykładem ograniczoności zasobów, istotnym z punktu widzenia turystyki i rekreacji, jest sytuacja, w której powstaje wybór co do sposobu wykorzystania rozmaitych zasobów naturalnych i antropogenicznych, jakimi dysponuje społeczeństwo. Zauważmy, że zasoby tego typu mogą być wykorzystywane w rozmaity sposób – dany obszar może zostać zagospodarowany na działalność rolniczą lub przemysłową, może na nim zostać rozwinięta infrastruktura publiczna itd. Zaledwie jednym z możliwych sposobów wykorzystania takich zasobów jest przeznaczenie ich na użytek osób uprawiających turystykę lub rekreację – jeżeli jednak przyjąć tę właśnie alternatywę, to społeczeństwo traci korzyści wynikające z odrzuconych możliwości.

Na zakończenie rozważań zaprezentowanych w tym rozdziale zostaną przedstawione problemy, których zrozumienie jest niezbędne do właściwego odbioru treści prezentowanych w dalszych częściach książki. Pierwsze zagadnienie będzie dotyczyć relacji między ekonomią a polityką gospodarczą, co wiąże się z zupełnie odmiennym charakterem sądów stawianych w ramach ekonomii (jak jest i dlaczego tak jest?) i polityki gospodarczej (jak powinno być?). Drugie zagadnienie będzie odnosić się do skali, w jakiej można analizować zjawiska gospodarcze, oraz rozróżnienia w tym kontekście mikroekonomii i makroekonomii, a także – co ważne z punktu widzenia refleksji nad współczesnym obrazem turystyki (w niewielkim stopniu dotyczy to rekreacji) – mezoekonomii.

1.1. Potrzeby

Ekonomia jest nauką o tym, jak ludzie, uczestniczący z jednej strony w wytwarzaniu dóbr i usług, a z drugiej strony w konsumowaniu oferowanych im produktów, radzą sobie z koniecznością dokonywania wyboru: „co i ile wytwarzać”, względnie „co i ile konsumować”. Aby lepiej zrozumieć to wyjaśnienie, należy odwołać się do faktu, że u podstaw ludzkich działań znajdują się określone potrzeby. Człowiek odczuwa potrzeby – czyli doświadcza stanów psychicznych, które stanowią dla niego pewną niedogodność czy też dyskomfort psychiczny – te zaś skłaniają go do działania mającego na celu zaspokojenie potrzeb, czyli usunięcie wskazanych niedogodności.

Jest jednak rzeczą naturalną, że nie sposób wyliczyć wszystkich zgłaszanych przez ludzi potrzeb – jest ich bowiem zbyt wiele i są zbyt zróżnicowane. Ponadto z czasem (wraz z rozwojem społeczno-gospodarczym danego społeczeństwa) pojawiają się coraz to nowe potrzeby, które ludzie chcą zaspokajać. Dla ilustracji tego stanu rzeczy wystarczy odwołać się do obecnej wiedzy z zakresu rozwoju turystyki: relatywnie niedawno powszechnymi stały się potrzeby skłaniające ludzi do tymczasowego opuszczania miejsc swojego codziennego pobytu i podejmowania podróży. Co więcej, w związku z obecnymi podróżami ludzie zdają się zgłaszać daleko więcej potrzeb i zdają się one być bardziej zróżnicowane jakościowo niż kiedyś.

Pomimo trudności w dokładnej identyfikacji i enumeracji potrzeb można i warto podjąć próbę ich uporządkowania. Według kryterium genezy potrzeb wskazuje się na istnienie potrzeb pierwotnych (biologicznych, fizjologicznych, organicznych) oraz potrzeb wtórnych (społecznych, psychicznych, kulturowych). Pierwsze z nich mają charakter wrodzony i zaspokojenie ich jest niezbędne do utrzymania organizmu przy życiu; zalicza się do nich m.in. potrzebę oddychania, zaspokajania głodu i pragnienia, odpoczywania. Potrzeby wtórne formują się w toku życia człowieka i są rezultatem jego interakcji z otoczeniem; zalicza się do nich m.in. potrzeby poznawania, szczęścia, zabawy. Ta klasyfikacja uświadamia nam, że niektóre ze zgłaszanych przez człowieka potrzeb nie zależą od jego woli czy też doświadczeń, inne natomiast – tak, i trudno znaleźć dla nich jakieś ograniczenia (mogą się z czasem rozwijać i generować nowe potrzeby).

Warto przywołać często cytowaną w literaturze, nie tylko ekonomicznej, klasyfikację potrzeb dokonaną przez amerykańskiego psychologa – Abrahama Malsowa. Została ona opracowana z punktu widzenia kryterium ważności zaspokojenia potrzeb i zawiera następujące kategorie[1] :

– potrzeby fizjologiczne: zaspokajanie pragnienia, głodu, snu,

– potrzeby bezpieczeństwa: pewności, stabilności, oparcia, opieki, wolności od strachu, lęku i chaosu, struktury, porządku, prawa i granic, silnego opiekuna,

– potrzeby przynależności i miłości: obdarzanie uczuciami i przyjmowanie uczuć,

– potrzeby szacunku: stałej, mocno ugruntowanej samooceny, szacunku dla siebie, poczucia własnej wartości i poważania ze strony innych,

– potrzeby samorealizacji: samospełnienia, zrealizowania swego potencjału,

– potrzeby wiedzy i rozumienia: ciekawości, przyswajania wiedzy, wyjaśniania i rozumienia,

– potrzeby estetyczne: piękna, porządku, symetrii, domykania całości, dokończenia działania, systemu i struktury.

Przydatność tej klasyfikacji ujawnia się w zaobserwowaniu tego, że człowiek stara się zaspokajać potrzeby, poczynając od najbardziej pilnych do zaspokojenia (mających przewagę uwarunkowania biologicznego) i stopniowo przechodząc do zaspokajania potrzeb mniej pilnych. Od razu jednak wyjaśnijmy, że chodzi tu o względną przewagę jednych potrzeb nad innymi. Na przykład skłonność człowieka do zaspokojenia potrzeb bezpieczeństwa nie rodzi się dopiero wtedy, gdy jego potrzeby fizjologiczne zostały już w pełni zaspokojone. Pewien poziom zaspokojenia potrzeb fizjologicznych okazuje się raczej wystarczający do tego, aby uwagę skierować na potrzeby wyższego rzędu. W koncepcji Maslowa potrzeby układają się w pewną hierarchię. Człowiek po zaspokojeniu jednych potrzeb stopniowo przechodzi do następnych.

1.2. Środki zaspokajania potrzeb

Zaspokajanie potrzeb wymaga odpowiednich do tego środków. Tradycyjnie środki te określa się mianem dóbr. Termin „dobro” wywodzi się najprawdopodobniej stąd, że odnosi się on do tego, co jest cenne (w ekonomii mówi się raczej – użyteczne) dla człowieka w tym właśnie sensie, że posiada zdolność do zaspokojenia jego potrzeby.

Dobra dzieli się na dobra wolne oraz dobra gospodarcze. Dobra wolne są wytworem przyrody, np. powietrze, woda, energia słoneczna, i każde z nich zaspokaja określoną potrzebę człowieka. Jeszcze niedawno w sposób dość powszechny wyrażano pogląd, że dobra wolne są nieograniczone z punktu widzenia potrzeb rodzaju ludzkiego, jednak obecnie – z uwagi na negatywne skutki rozwoju cywilizacyjnego – coraz częściej wskazuje się na konieczność racjonalnego dysponowania tymi dobrami. W niektórych społecznościach nawet wprost uznaje się je za ograniczone, zwracając uwagę na to, że ich względna (czyli względem zgłoszonych potrzeb) ilość jest zbyt mała.

Warto też zaznaczyć, że dobra wolne różnią się pomiędzy sobą, biorąc pod uwagę ich zdolność do odnawiania. Dlatego dzieli się je na dobra odnawialne, które mają zdolność odnawiania się w relatywnie krótkim czasie, oraz dobra nieodnawialne, które – biorąc za punkt odniesienia ludzkie życie – nie mają takiej zdolności. Dobra odnawialne to np. woda, gleba, lasy, natomiast dobra nieodnawialne to zasoby mineralne – np. ropa naftowa i węgiel.

Dobra gospodarcze są z kolei efektem działalności produkcyjnej człowieka. Dzieli się je na dobra konsumpcyjne, które zaspokajają potrzeby człowieka w sposób bezpośredni, oraz dobra produkcyjne, które zaspokajają potrzeby człowieka w sposób pośredni – gdyż służą one dopiero do produkcji dóbr konsumpcyjnych. Na przykład bułka jest dobrem konsumpcyjnym, ponieważ w chwili spożycia zaspokaja głód, a piec – dobrem produkcyjnym, gdyż sam w sobie nie ma zdolności zaspokojenia żadnej potrzeby, lecz służy do produkcji bułek.

Warto pamiętać, że niektóre dobra – w zależności od sposobu ich wykorzystania – mogą wystąpić albo jako dobro konsumpcyjne, albo jako dobro produkcyjne. Na przykład wspomniana bułka może zostać bezpośrednio spożyta i w ten sposób zaspokoić głód (spełnia wtedy rolę dobra konsumpcyjnego), ale może też być wykorzystana w procesie produkcji burgera (wówczas uznamy ją za dobro produkcyjne). Zwróćmy zarazem uwagę na to, że niektóre dobra używane w procesie produkcyjnym występują jako środki obrotowe, które zużywają się jednorazowo (np. mąka potrzebna do produkcji bułek), bądź środki trwałe, które zużywają się w dłuższym czasie (np. piec potrzebny do produkcji bułek).

Przy tej okazji warto od razu wyjaśnić dwa bardzo ważne w ekonomii pojęcia, które odnoszą się do podanych wyżej kategorii dóbr: pojęcie konsumpcji i pojęcie produkcji. Konsumpcja oznacza zaspokajanie potrzeb, które zachodzi w drodze korzystania z dóbr, a mianem konsumenta określamy osobę, która użytkuje dobro w celu zaspokojenia swoich potrzeb. Produkcja z kolei oznacza proces polegający na wytwarzaniu dóbr (gospodarczych – bo te są efektem działalności człowieka).

Ściślej rzecz ujmując, należałoby jednak powiedzieć, że rezultatem procesu produkcji są produkty. Te zaś mogą występować jako dobra (w wąskim rozumieniu – abstrahując od przedstawionej wyżej interpretacji dóbr jako wszystkiego, co zaspokaja potrzeby), czyli rzeczy mające charakter materialny, i usługi, pod którym to pojęciem kryje się działalność zaspokajająca potrzeby, lecz niemająca charakteru materialnego. Przykładem tak rozumianego dobra jest czekolada, książka czy samochód, a przykładem usługi jest usługa fryzjerska, transportowa czy porada lekarska.

Proces produkcji realizuje się przez wykorzystanie określonych zasobów, które określa się mianem czynników produkcji albo czynników wytwórczych. Należą do nich: (1) praca, która oznacza działalność człowieka (zarówno fizyczną, jak i umysłową), albo inaczej – wydatek energetyczny na rzecz realizacji procesu produkcji, (2) kapitał, który obejmuje dostępny zasób dóbr produkcyjnych, oraz (3) ziemia wraz z surowcami naturalnymi. Poza wymienionymi zasobami za czynnik produkcji uznaje się także (4) technologię, czyli wiedzę o tym, jak efektywnie łączyć zasoby w procesie produkcyjnym – bez znajomości technologii nie byłoby możliwe takie połączenie i przetworzenie pracy, kapitału i ziemi, aby w rezultacie tego powstał oczekiwany produkt.

Wszystkie wymienione czynniki są niezbędne do realizacji każdego dowolnego procesu produkcyjnego, choć w zależności od tego, jakie dobro lub usługa są zamierzonym efektem produkcji, udział poszczególnych czynników będzie różny. Na przykład produkcja niektórych dóbr wymaga większego zaangażowania kapitału – te dobra określa się jako kapitałochłonne, a produkcja innych wymaga większego zaangażowania pracy – te dobra określa się jako pracochłonne.

1.3. Potrzeby turystyczne i rekreacyjne oraz środki ich zaspokajania

Na początku przyjrzymy się potrzebom, które skłaniają człowieka do podejmowania aktywności turystycznej i rekreacyjnej, a dalej – jakie specyficzne środki są niezbędne, aby zaspokoić potrzeby uczestników turystyki i rekreacji.

W interesujący sposób aspekt realizacyjny potrzeb wyodrębnionych przez Maslowa ukazuje Jacek Gracz i Tadeusz Sankowski (tabela 1.1).

Gracz i Sankowski każdej grupie potrzeb przypisują pewne wyjaśnienie co do tego, w jakim sensie może ona zostać – przez aktywność turystyczną lub rekreacyjną – zaspokojona. Rozważając tę kwestię z ekonomicznego punktu widzenia, należy zaznaczyć, że określona potrzeba (np. estetyczna) może zostać zrealizowana przez pewien szczególny rodzaj aktywności turystycznej bądź rekreacyjnej (np. turystyka krajoznawcza), a to z kolei wymaga określonego zestawu środków umożliwiających dokonanie tej właśnie aktywności (dobra turystyczne). Każda z podanych przez Maslowa potrzeb, w zależności od preferowanego przez konsumenta sposobu jej realizacji, wymaga odmiennego zestawu środków.

Tabela 1.1. Aspekty realizacyjne potrzeb w aktywności rekreacyjno-turystycznej człowieka

Lp. | Hierarchia potrzeb według Maslowa | Aspekty realizacyjne potrzeb w aktywności rekreacyjno-turystycznej
1 | Potrzeby fizjologiczne | Odświeżanie ciała i systemu nerwowego, rozładowywanie napięcia.
2 | Potrzeby bezpieczeństwa | Stałość poczucia zdrowia i wiary we własne możliwości.
3 | Potrzeby przynależności i miłości | Interakcje grupowe rodzinne i społeczno-środowiskowe.
4 | Potrzeby uznania i szacunku | Wysoka ocena otoczenia w odniesieniu do sprawności, osiąganych wyników i celów rekreacyjno-turystycznych.
5 | Potrzeby samourzeczywistnienia | Osobotwórcze aspekty rekreacji i turystyki, „filozofia ciała”.
6 | Potrzeby wiedzy i zrozumienia | Zgłębianie metod, form i celów związanych z podejmowaniem aktywności rekreacyjno-turystycznej.
7 | Potrzeby estetyczne | Poczucie piękna ruchu, poznawanie i ochrona środowiska, dbałość o higienę, wygląd własny i otoczenia.

Źródło: J. Gracz, T. Sankowski, Psychologia w rekreacji i turystyce, Wydawnictwo AWF w Poznaniu, Poznań 2001, s. 114.

Przy tej okazji należy zaznaczyć, że zbyt daleko idącym uproszczeniem jest dość powszechne stanowisko, zgodnie z którym rekreacja w sposób szczególny wiąże się z zaspokajaniem potrzeb podstawowych, a turystyka – potrzeb wyższego rzędu. Wiele aktywności związanych z rekreacją jest bowiem rezultatem dążenia do zaspokajania potrzeb niemieszczących się w kategorii podstawowych, np. potrzeba kontaktu z naturą, kontaktów społecznych, uznania, nabycia wiedzy lub umiejętności, szczęścia oraz przyjemnych doznań, zabawy. Z kolei wiele podróży turystycznych jest podejmowanych w celu zaspokojenia podstawowej potrzeby odpoczynku. W tym kontekście mówi się zresztą o turystyce wypoczynkowej, czy też turystyce 3 × S. Zarówno rekreacja, jak i turystyka mogą zatem zaspokajać różne potrzeby człowieka, co więcej, współczesny uczestnik rekreacji i turystyki coraz częściej pragnie w ramach podejmowanej aktywności zaspokoić wiele potrzeb – a nie tylko jedną.

W celu uzmysłowienia sobie roli i znaczenia, jaką pełnią turystyka i rekreacja w zaspokajaniu potrzeb człowieka, warto odwołać się do klasyfikacji rodzajów, tudzież form rekreacji i turystyki. W zakresie rekreacji odróżnia się więc rekreację fizyczną (ruchową) od psychicznej, rekreację plenerową od uprawianej w pomieszczeniach zamkniętych, rekreację zorganizowaną indywidualnie od zorganizowanej instytucjonalnie[2] . W sferze turystyki wyróżnia się turystykę wypoczynkową, kulturową, krajoznawczą, kwalifikowaną, aktywną, sportową, zdrowotną, religijną i pielgrzymkową, motywacyjną, biznesową, kongresową itd.

W świetle powyższego w turystyce i rekreacji warto podkreślić ważną rolę elementów natury i kultury. Wiele form aktywności rekreacyjnej i turystycznej jest bowiem podejmowanych w środowisku naturalnym i środowisko to stanowi warunek konieczny zaspokojenia danej potrzeby. Jednocześnie wiele form aktywności rekreacyjnej i turystycznej wynika z dążenia do poznania osiągnięć kultury materialnej lub duchowej bądź też uczestnictwa we współczesnych wydarzeniach kulturalnych, włączając w to sferę kultury fizycznej (wydarzenia sportowe).

Przywołane klasyfikacje rodzajów i form turystyki oraz rekreacji wskazują nam więc na różne sposoby zaspokajania potrzeb przez człowieka. Chęć ich realizacji wzbudza jednak zapotrzebowanie na określone środki zaspokojenia potrzeb – w sensie ogólnym można je określić jako dobra turystyczne oraz dobra rekreacyjne.

Wśród dóbr turystycznych ważną funkcję odgrywają walory turystyczne, czyli dobra turystyczne podstawowe. Są nimi te dobra, które w sposób bezpośredni zaspokajają potrzeby, które stały się przyczyną podjęcia przez turystę podróży; to one stanowią siłę przyciągającą turystów. Walory turystyczne mogą mieć pochodzenie naturalne, gdy są wytworem przyrody (np. góry, morze), lub kulturowe, gdy są efektem działalności człowieka (np. dzieła architektury i sztuki). Dla ścisłości należy dodać, że walory turystyczne – aby rzeczywiście mogły spełnić przypisaną im funkcję – muszą zostać odpowiednio udostępnione. Na przykład sam fakt istnienia pewnego atrakcyjnego obszaru górskiego albo wybitnego dzieła sztuki nie przesądza o tym, że dobra te zaspokoją potrzeby turystów. Ich potencjał w tym zakresie musi zostać uwolniony – np. przez wytyczenie sieci szlaków turystycznych lub organizację stanowiska wystawienniczego.

Podejmowanie aktywności turystycznej każdorazowo wiąże się z tymczasową migracją turysty z miejsca stałego zamieszkania do miejsca występowania walorów turystycznych. Dlatego turyście niezbędna jest także infrastruktura turystyczna, czyli dobra turystyczne komplementarne (zagospodarowanie turystyczne). Tworzą ją te dobra, które umożliwiają turyście zmianę miejsca pobytu i zaspokojenie w miejscu realizacji podróży potrzeb podstawowych – tych, które na co dzień zaspokaja on w miejscu stałego zamieszkania. W ramach infrastruktury turystycznej wskazuje się przede wszystkim na istnienie infrastruktury transportowej, noclegowej i gastronomicznej, a w ramach urządzeń tworzących tę infrastrukturę świadczone są usługi transportowe, noclegowe, gastronomiczne.

Do infrastruktury turystycznej zalicza się także infrastrukturę towarzyszącą. Choć nie jest ona warunkiem koniecznym rozwoju turystyki, to umożliwia zaspokojenie dodatkowych potrzeb lub realizuje potrzeby, które skłoniły ludzi do odwiedzenia danego miejsca, w większym stopniu. Obejmuje ona urządzenia turystyczne, które powstały w sposób szczególny na użytek turystów (są to zwykle kąpieliska, przystanie, koleje linowe itp.), oraz urządzenia paraturystyczne, w ramach których zaspokajane są zwłaszcza potrzeby przedstawicieli społeczności lokalnej, ale także turystów (taki charakter mają najczęściej instytucje kulturalne, bezpieczeństwa publicznego, handlu, zdrowia)[3] . Choć powyższa klasyfikacja ma pewien walor porządkujący, to w przypadku niektórych dóbr czasem nie jest możliwe jednoznaczne zaklasyfikowanie do kategorii urządzeń turystycznych albo urządzeń paraturystycznych.

Oprócz wymienionych wyżej dóbr (walorów turystycznych i infrastruktury turystycznej) w celu zaspokojenia potrzeb turystów powstają też pewne szczególne produkty, np. wyposażenie niezbędne do podejmowania różnego rodzaju aktywności turystycznej (szeroko rozumiany sprzęt turystyczny), specjalistyczne wydawnictwa (mapy, przewodniki) oraz pamiątki. Wśród usług należy wymienić – oprócz podanych już wcześniej usług związanych z udostępnieniem walorów turystycznych i infrastruktury turystycznej – usługi organizowania podróży, pilotażu i przewodnictwa, a także dedykowane dla turystów i osób podróżujących usługi ubezpieczenia.

Dobra rekreacyjne można uporządkować, odwołując się do kryterium przydatności dóbr w zakresie zaspokajania potrzeb osób uprawiających rekreację fizyczną i rekreację psychiczną. W odniesieniu do rekreacji fizycznej wiodącą rolę przypisuje się zwykle infrastrukturze umożliwiającej podejmowanie aktywności ruchowej (np. stadiony, boiska, hale i sale sportowe, przystanie wodne, kąpieliska, pływalnie, lodowiska, wyciągi narciarskie, pola golfowe, korty tenisowe, strzelnice, tory łucznicze, tory jeździeckie, tory kolarskie). Niemniej jednak dla wielu form aktywności rekreacyjnej – w szczególności o charakterze ruchowym – istotną rolę odgrywają także dobra wolne, a w niektórych przypadkach można je nawet uznać za niezbędne do realizacji pewnych potrzeb. Chodzi przy tym nie tylko o dobra równe walorom turystycznym naturalnym, ale także tereny zielone dostępne w miejscu zamieszkania danej osoby (np. parki, deptaki, ogrody).

W zakresie rekreacji psychicznej – mamy na myśli te sposoby zagospodarowania czasu wolnego, które nie są zogniskowane wokół aktywności fizycznej – warto wskazać na dobra związane z uczestnictwem w kulturze (pomijając już w tym miejscu kulturę fizyczną, do której rekreacja fizyczna przynależy). Zaliczają się do nich rozmaite instytucje kulturalne, takie jak muzea, teatry i instytucje muzyczne, kina, biblioteki, galerie, a także domy kultury, kluby, świetlice itd. Podobnie jak miało to miejsce w przypadku dóbr turystycznych, także i dobra rekreacyjne muszą być odpowiednio udostępnione – dlatego w ramach dóbr tworzących infrastrukturę sportowo-rekreacyjną oraz kulturalną świadczone są usługi odpowiadające poszczególnym elementom tej infrastruktury.

Chęć uczestnictwa w rekreacji fizycznej oraz w kulturze przekłada się na zapotrzebowanie na inne jeszcze, oprócz wymienionych wyżej, dobra i usługi. Te pierwsze można określić jako sprzęt sportowo-rekreacyjny oraz dobra udostępniające kulturę (np. potrzeba słuchania muzyki wymaga dostępu do odpowiedniego sprzętu muzycznego). W przypadku usług można z kolei wskazać na usługi instruktażu (nauczanie uczestnictwa w różnych rodzajach i formach rekreacji fizycznej) oraz – tworzone z myślą o uczestnikach rekreacji ruchowej – usługi ubezpieczenia.

Mając na uwadze powyższe wyjaśnienia, zastanówmy się nad tym, czy ilość środków – jakimi dysponuje społeczeństwo – jest lub chociaż może być wystarczająca do tego, aby w pełni zaspokoić potrzeby wszystkich ludzi.

1.4. Nieograniczoność potrzeb a ograniczoność środków ich zaspokajania

Naukę ekonomii definiuje się, mając na uwadze konieczność dokonywania przez ludzi – zarówno w wymiarze jednostkowym, jak i społecznym – wyborów. Ludzie stają przed koniecznością dokonywania wyborów z uwagi na fakt, że potrzeby człowieka są nieograniczone, a środki służące ich zaspokajaniu – ograniczone.

Założenie o nieograniczoności potrzeb można uzasadnić, odwołując się do tego, że człowiek, zaspokoiwszy najbardziej pilne potrzeby, odczuwa nowe, które wówczas zyskują status najważniejszych. Człowiek zatem nieustannie staje przed koniecznością zaspokajania kolejnych potrzeb. Ponadto wraz z rozwojem społeczno-gospodarczym danego społeczeństwa pojawiają się coraz to nowe potrzeby, które wcześniej pozostawały nieujawnione. Zwłaszcza dostęp ludzi do nowych technologii (za którym idzie możliwość wytwarzania nowych dóbr i usług) sprawia, że zaczynają oni odczuwać potrzeby, które nie mogły być wcześniej zgłaszane – w świadomości społecznej nie istniały bowiem ani sposoby, ani środki ich zaspokojenia.

Przeszkodą w zaspokojeniu wszystkich potrzeb człowieka jest jednak ograniczoność – w danym czasie – dostępnych mu środków. Choć w odniesieniu do niektórych dóbr wolnych można się zastanawiać, na ile są one ograniczone, to wiodącą rolę w zaspokajaniu potrzeb człowieka pełnią współcześnie dobra gospodarcze. Te zaś, jako efekt procesu produkcji, powstają na skutek przekształcania czynników produkcji, które – w tym przypadku nie ma już wątpliwości – są dostępne w ilości ograniczonej. Ograniczona jest bowiem ilość ziemi i zasobów naturalnych, ograniczony jest dostępny kapitał oraz zasób ludzkiej energii; ograniczenie wynika też z dostępnej technologii. Można więc powiedzieć, że ludzie chcą konsumować więcej dóbr, aby zaspokoić więcej potrzeb albo zaspokoić je w większym stopniu, niż ich mają w danej chwili do swojej dyspozycji. Chodzi więc o ograniczoność względną (a nie absolutną) dóbr, czyli ograniczoność względem zgłaszanych potrzeb.

Ograniczenie środków oznacza tyle, że ilość zasobów oraz ich jakość są ściśle określone w danym czasie. Należy bowiem pamiętać, że czynniki produkcji również mogą się zmienić w ciągu następnych lat. Na przykład istnieją możliwości wyprodukowania dodatkowej ilości dóbr produkcyjnych (zwiększyłby się wtenczas zasób kapitału), ale wymagałoby to zmniejszenia bieżącej produkcji dóbr konsumpcyjnych, czego skutkiem byłoby zmniejszenie (na chwilę obecną) poziomu zaspokojenia potrzeb danej społeczności. Decyzja o produkcji na rzecz konsumpcji bieżącej (wytwarzanie dóbr konsumpcyjnych) lub przyszłej (wytwarzania dóbr produkcyjnych) także jest więc jednym z ważnych wyborów, przed którymi staje każde społeczeństwo.

Reasumując, sytuacja, w której potrzeby człowieka są nieograniczone, a dostępne mu zasoby są ograniczone, zawsze stawia człowieka przed koniecznością dokonania wyboru. Wybór ten, analizując go z punktu widzenia możliwości zaspokojenia potrzeb, dotyczy dwóch kwestii: tego, które potrzeby mają zostać zaspokojone (bieżące czy przyszłe, które dokładnie?), oraz tego, w jakim stopniu te potrzeby mają być zaspokojone (rezygnacja z pełnego zaspokojenia danej potrzeby daje możliwość co najmniej częściowego zaspokojenia innej potrzeby).

Z punktu widzenia dysponowania przez społeczeństwo ograniczonymi zasobami wybór ten można z kolei uściślić, stawiając trzy następujące pytania: 1) co produkować, skoro nie można wyprodukować tego wszystkiego, co potrzebne? 2) jak produkować, skoro ograniczone są czynniki służące produkcji? 3) dla kogo produkować, skoro nie można wyprodukować takiej ilości dóbr, która zaspokoiłaby potrzeby wszystkich? Sprowadźmy te trzy kwestie do bardzo prostego przykładu: społeczeństwo w danym kraju może produkować rowery albo słodycze (co?), może je produkować w wielu małych prywatnych firmach albo w wielkich zakładach państwowych (jak?), żeby później rozdawać je za darmo najuboższym albo sprzedawać tym, którzy są w stanie zapłacić określoną cenę (dla kogo?).

Społeczeństwo, udzielając odpowiedzi na podane wyżej pytania, podejmuje decyzje ekonomiczne, czyli gospodaruje. Podejmowanie decyzji ekonomicznych (gospodarowanie) oznacza bowiem alokowanie posiadanych środków pomiędzy konkurujące ze sobą potrzeby (cele). Zakłada się przy tym, że społeczeństwo gospodaruje nie w sposób przygodny, ale taki, aby przez alokację posiadanych środków doprowadzić do maksymalnego zaspokojenia potrzeb – w tym kontekście mówi się o racjonalności gospodarowania. Warto przy tym nadmienić, że decyzje ekonomiczne są podejmowane zarówno przez jednostki oraz grupy tworzące dane społeczeństwo, jak i przez społeczeństwo rozumiane jako całość. Pojedynczymi podmiotami gospodarującymi w danym społeczeństwie są gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa, a podmiotami reprezentującymi interesy całego społeczeństwa (powołanymi przez społeczeństwo do podejmowania pewnych decyzji ekonomicznych) są instytucje państwowe oraz ponadnarodowe.

Decyzje ekonomiczne dotyczą produkcji i konsumpcji, ponieważ wiążą się z wyborami społecznymi, co produkować – skoro ograniczone są czynniki produkcji, oraz co konsumować – skoro w danej chwili nie można mieć dostępu do wszystkich potrzebnych dóbr. W świetle tych rozważań stajemy wobec pytania, w jaki sposób dochodzi do rozdysponowania wyprodukowanych dóbr pomiędzy różne osoby bądź różne grupy osób składające się na dane społeczeństwo. Jest to pytanie, na które łatwo będzie odpowiedzieć, kiedy uświadomimy sobie, że nie każdy może produkować wszystkie dobra, jakich potrzebuje – nie każdy ma bowiem dostęp do wszystkich czynników produkcji, co zresztą, z uwagi na ich ograniczoność, jest nierealne.

Skoro zaś dany człowiek lub grupa osób nie produkuje tego, co potrzebuje, to dostęp do takich dóbr może uzyskać tylko wówczas, jeżeli istnieje jakiś mechanizm, za pomocą którego wytwarzane przez różnych ludzi dobra są rozdzielane między członków tego społeczeństwa, a ściślej rzecz ujmując – ich potrzeby. W społeczeństwach rozwiniętych wiodącą rolę w tym zakresie odgrywa wymiana towarowo-pieniężna na rynku. Dlatego też decyzje ekonomiczne dotyczą nie tyko produkcji i konsumpcji, ale także podziału i wymiany, a zatem cały proces gospodarowania – realizowany w ramach społeczeństwa – obejmuje cztery elementy: produkcję, podział, wymianę, konsumpcję.

1.5. Ekonomia jako nauka społeczna

Obrazową próbę przybliżenia istoty ekonomii podjął brytyjski ekonomista i metodolog ekonomii – Lionel Robbins. Choć jego słowa napisane pół wieku temu brzmią nieco archaicznie, to warto je przywołać z racji ich ważnego przekazu: „nie twierdzimy, że produkcja ziemniaków jest działaniem gospodarczym, a produkcja filozofii nim nie jest. Mówimy raczej, że oba te rodzaje działalności posiadają swój ekonomiczny aspekt o tyle, o ile zakładają porzucenie innych pożądanych alternatyw. Nie ma żadnych ograniczeń przedmiotu ekonomiki poza powyższym”. Ekonomia jest więc nauką, którą charakteryzuje nie tyle ściśle określony katalog problemów czy zagadnień szczegółowych, co charakter sytuacji: konieczność dokonania wyboru.

Dokonanie wyboru zawsze oznacza rezygnację z innej, porzuconej możliwości. W języku ekonomii oznacza to poniesienie przez podejmującego decyzję określonego kosztu; nazywa się go mianem kosztu alternatywnego czy też kosztem utraconych możliwości. Koszt alternatywny jest jednym z najważniejszych pojęć w języku ekonomii, wpisanym – w gruncie rzeczy – w jej istotę. Przy podejmowaniu kolejnych szczegółowych problemów tę kategorię kosztu będziemy wielokrotnie przywoływać.

W wielu przypadkach koszt alternatywny można wycenić, czyli wyrazić go w jednostce pieniężnej. Na przykład student, podejmując kształcenie w szkole wyższej, porzuca możliwość spożytkowania okresu studiów na podjęcie pracy zarobkowej, a więc traci pewien dochód – weryfikując możliwości dotyczące tego, jaką pracę mógłby wtenczas wybrać (mając na względzie posiadane kompetencje) i jaką uzyskiwałby z tego tytułu płacę, można w pewnym przybliżeniu określić utracony przez niego, na skutek podjętej decyzji, dochód.

Zestawiając podane do tej pory wiadomości, możemy już wyjaśnić, co jest przedmiotem ekonomii. Otóż jest to – jak podają David R. Kamerschen, Richard B. McKenzie i Clark Nardinelli – „nauka badająca, jak ludzie radzą sobie z rzadkością – brakiem nieograniczonej dostępności dóbr, jak rozwiązują dotkliwy problem alokacji ograniczonych zasobów w celu zaspokojenia konkurencyjnych chęci [potrzeb – B.Sz.], aby zaspokoić ich tyle, ile jest w danej sytuacji możliwe” [4] . W celu uszczegółowienia tej definicji dodajmy, że alokacja zasobów oznacza tyle, co ich rozdysponowanie między konkurencyjne możliwości, natomiast sformułowanie „zaspokoić tyle, ile jest (…) możliwe” dotyczy skłonności człowieka do maksymalnego zaspokojenia swoich potrzeb, czyli oznacza racjonalność gospodarowania. Sformułowanie: „jak ludzie radzą sobie” oznacza zaś, że ekonomia poszukuje pewnych prawidłowości, które charakteryzują wybory dokonywane przez podmioty gospodarujące.

Ekonomia odnosi się zarówno do wyborów dokonywanych w skali jednostki, jak i społeczeństwa. O ile jednak ta pierwsza sytuacja jest dość przejrzysta – ilustruje ją choćby wspominany wcześniej student wybierający plan na przyszłość – to właściwe zrozumienie drugiej skali nastręcza niekiedy pewnych trudności. Istotne przy tym jest uświadomienie sobie następującej kwestii: jak dokonuje się wybór społeczny?

Po pierwsze, wybór społeczny jest dokonywany jako suma indywidualnych decyzji jednostek, np. jak w sytuacji wyboru władz. W sprawie preferowanego wyboru wypowiadają się wtedy jednostki, każda oddzielnie i niezależnie od pozostałych, a suma ich decyzji uznawana jest za głos ogółu. Innymi słowy: każda jednostka może dokonać wyboru zgodnego z własnymi preferencjami, ale o wyborze społecznym decyduje liczba głosów uzyskanych przez poszczególnych kandydatów. Dlatego też wybór społeczny – niejako z założenia – nie jest wyborem, który jest satysfakcjonujący dla każdej, tworzącej daną społeczność jednostki.

Po drugie, jednostki tworzące dane społeczeństwo mogą pewne decyzje oddać w gestię określonych instytucji, w tym zwłaszcza organów państwa (władz różnego szczebla) bądź instytucji ponadnarodowych (np. Unia Europejska). Wtenczas jednostki tworzące daną zbiorowość godzą się na to, że pewne decyzje będą w ich imieniu podejmowane przez wskazane podmioty.

Ekonomia jest zatem nauką o tych zachowaniach ludzi, które odnoszą się do dokonywania przez nich wyborów rodzących się jako rezultat dążenia do zaspokojenia nieograniczonych potrzeb przy dostępnych (w danej chwili) ograniczonych środkach. Do tego odwołuje się zresztą etymologia nazwy ekonomia. Oikonomikós – słowo pochodzenia greckiego – to połączenie wyrazów: oikos, które oznacza dom, oraz nómos, które oznacza prawo. Oikonomikós zajmuje się zatem rozważaniami o prawach gospodarstwa domowego, przy czym prawa te rozumiane są jako pewne normy postępowania.

1.6. Turystyka i rekreacja jako przedmiot zainteresowania ekonomistów

Mając już wyobrażenie co do istoty ekonomii, można postawić bardzo ważne pytanie: w jakim zakresie turystyka i rekreacja stanowią przedmiot badań ekonomicznych? W sensie ogólnym można odpowiedzieć, że turystyka i rekreacja stanowią przedmiot zainteresowania ekonomistów o tyle, o ile – odwołujemy się do przywołanych już wcześniej słów Lionela Robbinsa – „zakładają porzucenie innych pożądanych alternatyw”. Zatem turystyka i rekreacja wówczas stają się problemem ekonomicznym, gdy człowiek, stając przed wyborem co do sposobu zaspokojenia swoich potrzeb, w zbiorze rozważanych możliwości uwzględnia podejmowanie aktywności turystycznej lub rekreacyjnej. Turystyka i rekreacja są więc przez ekonomistę traktowane jako konkurencyjne – choć w wielu przypadkach preferowane, o czym przekonują dane o wielkości ruchu turystycznego i liczbie uczestników rekreacji – sposoby zaspokojenia potrzeb człowieka. Uznając zaś turystykę i rekreację za społecznie pożądany sposób zaspokojenia potrzeb, ekonomista zada sobie pytania, będące uściśleniem trzech zasadniczych problemów ekonomicznych: co, jak i dla kogo produkować? Rozważmy je pokrótce po kolei.

Przypisy

[1] A. Maslow, Motywacja i osobowość, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, s. 62–76.

[2] R. Winiarski, Wprowadzenie do zagadnień rekreacji i czasu wolnego, w: Rekreacja i czas wolny, red. R. Winiarski, Oficyna Wydawnicza Łośgraf, Warszawa 2011, s. 17.

[3] A. Pawlikowska-Piechotka, Zagospodarowanie turystyczne i rekreacyjne, Novae Res – Wydawnictwo Innowacyjne, Gdynia 2009, s. 115.

[4] D.R. Kamerschen, R.B. McKenzie, C. Nardinelli, Ekonomia, Fundacja Gospodarcza NSZZ „Solidarność”, Gdańsk 1991, s. 7.