Dane oryginału

Charting the Experience of Children and Adolescents Affected by Emotional Neglect

by Ewa Wojtyna, Marcin Gierczyk

© 2025 by Ewa Wojtyna and Marcin Gierczyk

All rights reserved. Authorised translation from the English language edition published by Routledge, a member of the Taylor & Francis Group.

Z języka angielskiego przełożyli Autorzy

Projekt okładki i stron tytułowych Agata Muszalska

Ilustracja na okładce xijian/iStock

Wydawca Aleksandra Małek

Redaktor Joanna Marek-Banach

Redaktor prowadzący Agata Kołacz

Produkcja Anna Badura

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2026

ISBN: 978-83-01-24878-9

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02–460 Warszawa, ul. G. Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A. Michał Latusek

Fragment

O Autorach

Przedmowa do polskiego wydania

Przedmowa

Podziękowania

Rozdział 1. Zaniedbanie emocjonalne. Problem zbyt długo pomijany

Rozdział 2. Niewidoczne w centrum uwagi. Pułapki rozumienia zdrowego rozwoju w kontekście współczesnych przemian społeczno-kulturowych

Rozdział 3. Mózg społeczny. Neurobiologiczne i ewolucyjne mechanizmy związane z zaniedbaniem emocjonalnym

Rozdział 4. Niemowlęctwo. Być mile widzianym znaczy przeżyć

Rozdział 5. Wczesne dzieciństwo. Pierwsze kroki pod czujnym okiem dorosłego

Rozdział 6. Okres przedszkolny. Pierwsze doświadczenia poza granicami domu rodzinnego

Rozdział 7. Wiek szkolny. Otwieranie czy zatrzaskiwanie drzwi do rozwoju Ja?

Rozdział 8. Adolescencja. Odnaleźć swoje miejsce i rozpoznać siebie

Rozdział 9. Zaniedbanie emocjonalne w dzieciństwie. Z perspektywy wielu lat później…

Rozdział 10. Zobaczyć niewidoczne. Troska o zaniedbane potrzeby

Bibliografia

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Książka podejmuje temat zaniedbania emocjonalnego – obszaru dotąd słabo eksplorowanego w literaturze przedmiotu. Zaniedbanie emocjonalne wywiera rozległy, wielowymiarowy wpływ na rozwój dzieci – nie tylko we wczesnych latach życia, lecz także w dłuższej perspektywie, kształtując ścieżki rozwojowe i funkcjonowanie jednostki aż po dorosłość. Z tego względu publikacja ta stanowi cenny wkład dla badaczy i praktyków zajmujących się zdrowiem psychicznym oraz dobrostanem dzieci i młodzieży. Jest to pierwsza książka, która w sposób systematyczny prezentuje i syntetyzuje aktualny stan wiedzy w obszarze zaniedbania dzieci, koncentrując się szczegółowo na poszczególnych etapach rozwoju – od okresu niemowlęcego, poprzez dzieciństwo i adolescencję, aż po dorosłość.

Prof. Rebecca P. Ang

National Institute of Education,

Nanyang Technological University, Singapore.

Książka wnosi istotny wkład do dyskursu naukowego na temat historycznych, społecznych i kulturowych uwarunkowań praktyk opiekuńczych, ukazując, w jaki sposób normy społeczne i przekonania dotyczące wychowania oraz relacji rodzic–dziecko kształtują zróżnicowanie w zakresie emocjonalnej responsywności wobec dzieci. Tematyka ta [zaniedbania emocjonalnego] wciąż pozostaje przedmiotem żywej debaty, a niniejsza publikacja pozwala lepiej zidentyfikować wyzwania, z którymi mierzą się współczesna nauka i praktyka w dążeniu do głębszego zrozumienia i skuteczniejszego przeciwdziałania temu złożonemu problemowi społecznemu.

Prof. Delphine Collin-Vézina

School of Social Work

Centre for Research on Children and Families

McGill University, Canada.

Książka ta stanowi niezwykle potrzebne kompendium wiedzy na temat przejawów zaniedbania emocjonalnego w przebiegu rozwoju dziecka i adolescenta.  To bogate, aktualne opracowanie poświęcone koncepcji i skutkom zaniedbania w dzieciństwie. Przejrzyste, starannie przygotowane materiały wizualne, zamieszczone w większości rozdziałów, ułatwiają zrozumienie złożonych zagadnień związanych z zaniedbaniem społecznym i emocjonalnym w relacjach międzyludzkich. Opierając się na rzetelnych badaniach, publikacja skłania do nowego spojrzenia na to, jak – w obliczu gwałtownych przemian kulturowych – radzimy sobie (lub nie, i dlaczego) z tym złożonym wyzwaniem społecznym.

Prof. M. Catherine Maternowska

University of Edinburgh, United Kingdom

O Autorach

Ewa Wojtyna

Lekarz psychiatra, psycholog, terapeuta i superwizor poznawczo-behawioralny. Pełni funkcję kierownika Kliniki Psychiatrii w Instytucie Nauk Medycznych Uniwersytetu Opolskiego. Jej zainteresowania badawcze obejmują psychospołeczne uwarunkowania zdrowia psychicznego i somatycznego. Jako psychoterapeuta koncentruje się na pracy ze złożoną traumą, konsekwencjami zaniedbań emocjonalnych oraz problemami psychosomatycznymi. Interesuje się zmianami we współczesnym świecie i ich wpływem na rozwój człowieka oraz jego jakość życia.

Marcin Gierczyk

Doktor nauk społecznych w dziedzinie pedagogiki, profesor uczelni w Instytucie Pedagogiki Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Specjalizuje się w interwencji kryzysowej, zwłaszcza w obszarze przemocy domowej i ochrony dzieci. Wiedzę akademicką zdobywał na University of Birmingham, University of Erlangen-Nuremberg, University of Oxford oraz University of Oslo. Jest członkiem stowarzyszonym McGill Centre for Research on Children and Families (CRCF) w Kanadzie oraz honorowym członkiem naukowym Jubilee Centre for Character and Virtues, School of Education, University of Birmingham (Wielka Brytania). Jego zainteresowania badawcze obejmują wspieranie środowiskowe oraz edukacyjne dzieci i młodzieży uzdolnionej, zaniedbanie emocjonalne, przemoc domową, ochronę dzieci, a także metodologiczne rozwiązania służące diagnozie i optymalizacji dobrostanu dzieci i młodzieży.

Przedmowa do polskiego wydania

Z prawdziwą przyjemnością przyjąłem zaproszenie do napisania przedmowy do książki Ewy Wojtyny i Marcina Gierczyka zatytułowanej Zaniedbanie emocjonalne u dzieci i młodzieży. Mechanizmy rozwojowe i następstwa psychospołeczne. Temat zaniedbania emocjonalnego nie doczekał się w polskim piśmiennictwie fachowym rzetelnego naukowego opracowania. Fakt, że książka ukazała się najpierw po angielsku nakładem prestiżowego wydawnictwa Routledge świadczy, że również w literaturze światowej jest to temat rzadko podejmowany. Tym, co szczególnie mnie ujęło, jest świadomość języka, pisanie o zaniedbaniu, poddawanie pod dyskusję znaczenia tego określenia w czasach wszechobecnej w piśmiennictwie psychologicznym i quasi-psychologicznym „traumy wszystkiego”, zasługuje na najwyższy szacunek.

Autorzy już w pierwszym rozdziale wyczerpująco omawiają przyczyny, dla których zaniedbanie emocjonalne stosunkowo późno stało się obiektem poważnych badań, np. w zasadzie do dziś nie ustalono w sposób niebudzący wątpliwości częstości tego zjawiska. Potrzeby dziecka, jego prawa i wpływ doświadczeń z okresu dzieciństwa na funkcjonowanie w dorosłym życiu zajmują badaczy dopiero od mniej niż stu lat, i oczywiste jest, że początkowo skupiano się na elementarnych potrzebach, jak odżywianie, dostęp do edukacji czy ochrona przed przemocą. Zaniedbanie emocjonalne musiało poczekać na swój czas. Autorzy omawiają różne formy zaniedbania, ale też wnikliwie przedstawiają cztery podstawowe modele teoretyczne próbujące tłumaczyć, w jaki sposób dochodzi do zaniedbania emocjonalnego: model deficytu rodzicielskiego, model deficytu ekologicznego, model ekologiczno-transakcyjny i wreszcie teorię systemów ekologicznych.

Autorzy są świadomi, że skupienie się na zaniedbaniu emocjonalnym jest możliwe w odniesieniu do normatywnego rozwoju, ale też do przemian społecznych i kulturowych, czemu poświęcono drugi, niezwykle ciekawy rozdział książki. Ujęło mnie w nim zwłaszcza rzetelne, ale także dość osobiste podejście do zjawiska modelującego współczesną psychiatrię i psychoterapię, jakim jest niezgoda na suboptymalne funkcjonowanie, konieczność pełnej samorealizacji, „walka o pełnię zdrowia i szczęścia”, a co zatem idzie – tendencja do medykalizacji wszelkich oznak gorszego niż optymalne funkcjonowania.

Współcześnie nikt nie dyskutuje z faktem, że doświadczenie kształtuje nie tylko nasz umysł, lecz także mózg, a odrzucenie i zaniedbanie pozostawiają trwałe ślady także na poziomie biologicznym. Już po opublikowaniu oryginalnej wersji książki ukazało się kilka kolejnych prac potwierdzających, że u osób, które doświadczały zaniedbania emocjonalnego, inaczej kształtują się sieci neuronalne. Rozdział 3 pt. „Mózg społeczny: neurobiologiczne i ewolucyjne mechanizmy związane z zaniedbaniem emocjonalnym” w klarowny sposób przedstawia neurobiologiczne mechanizmy leżące u podstaw emocji i funkcjonowania społecznego, lecz także przedstawia autorską, dla mnie niezwykle przekonującą wizję przyczyn zaniedbania emocjonalnego w XXI wieku. Od perspektywy cywilizacyjnej, obejmującej wspomniany pęd do samorealizacji, egocentryzm, unikanie dyskomfortu, algorytmizację i medykalizację życia, poprzez perspektywę ewolucyjną, obejmującą genetyczne uwarunkowania kompetencji i potrzeb społecznych, aż do perspektywy neurobiologicznej. Wszystkie te perspektywy zbiegają się na końcu w dziecku, którego rodzic jest nieobecny, niedostępny, zajęty sobą, swoim rozwojem lub cierpieniem, interpretujący zachowania i odmienności dziecka w kategoriach deficytów wymagających pomocy profesjonalnej, dzielący odpowiedzialność za rozwój dziecka ze szkołą, psychologami, lekarzami.

Po trzech niezwykle mądrych rozdziałach wprowadzających autorzy prowadzą nas przez etapy rozwoju dziecka od niemowlęctwa, poprzez wczesne dzieciństwo, okres przedszkolny, szkolny, aż do adolescencji, pokazując, jak różnie może w nich przejawiać się zaniedbanie emocjonalne i jak rozmaite wywoływać następstwa.

Ostatnie dwie części książki odnoszą się do tego, co wiemy dziś o następstwach zaniedbania emocjonalnego, wpływie na obraz siebie i funkcjonowanie w dorosłym życiu. Rozdział 9 pt. „Zaniedbanie emocjonalne w dzieciństwie. Z perspektywy wielu lat później…” przedstawia nie tylko istniejącą wiedzę na temat następstw zaniedbania emocjonalnego, lecz także wyniki własnego, jakościowego badania w polskiej grupie. Cytaty z wypowiedzi uczestników badania dodają książce osobistego, unikalnego wyrazu i pozwalają jednocześnie zrozumieć i odczuć, jak doświadczenia z dzieciństwa wpływają na emocje lub ich brak wiele lat później. Rozdział 10 pt. „Zobaczyć niewidoczne. Troska o zaniedbane potrzeby” podsumowuje treść książki, ale także odpowiada na pytanie nasuwające się pewne każdemu czytelnikowi – co możemy zrobić, jak zapobiegać, jak pomagać, co może ochronić samotne, zaniedbane dziecko i później pomóc mu jako dorosłemu.

To bardzo dobra i mądra książka łącząca perspektywę naukową i subiektywne podejście jej autorów. Gorąco polecam ją wszystkim profesjonalistom w dziedzinie zdrowia psychicznego: psychologom, psychiatrom, terapeutom, w zasadzie każdemu czytelnikowi szukającemu odpowiedzi na zasadnicze pytania, jak kształtuje nas nasze dzieciństwo i współczesny świat.

prof. dr hab. med. Tomasz Wolańczyk

Warszawa, 30.07.2025

Przedmowa

Istniało wiele powodów, aby napisać tę książkę. Po pierwsze, dzieciństwo powinno być okresem w życiu człowieka, w którym dominują pozytywne doświadczenia, takie jak poczucie bezpieczeństwa i beztroski, radość zabawy czy bycie kochanym. To czas, w którym dzieci rozwijają się emocjonalnie, społecznie i intelektualnie. Aby to było możliwe, potrzebne jest jednak silne zaplecze – poczucie bezpieczeństwa stanowi fundament pozwalający dziecku na odkrywanie świata i uczenie się poprzez swobodną zabawę, a miłość ze strony członków rodziny tworzy stabilne tło emocjonalne, niezbędne do budowania poczucia własnej wartości. Po drugie, rzeczywistość jest taka, że dzieciństwo nie zawsze bywa idylliczne i istnieje wiele zjawisk, które mogą głęboko zakłócić prawidłowy rozwój dzieci i młodzieży. Jednym z nich jest zaniedbanie emocjonalne – problem społeczny, którego nie można ignorować ze względu na jego długofalowe konsekwencje zarówno dla dzieci, jak i nastolatków. Dlatego w niniejszej książce analizujemy jego dalekosiężne skutki.

Publikacja koncentruje się na systematyzacji wiedzy z zakresu zaniedbania emocjonalnego, w szczególności w odniesieniu do rozwoju człowieka – od okresu niemowlęctwa, przez kolejne etapy dzieciństwa, aż po wczesną dorosłość – oraz na stworzeniu modelu teoretycznego uwzględniającego wpływ zaniedbania emocjonalnego w poszczególnych fazach rozwoju. Do niedawna nie było możliwe opracowanie jednego modelu opisującego podstawowe mechanizmy charakterystyczne dla tego zjawiska, co utrudniało właściwą diagnozę, a w konsekwencji stosowanie adekwatnych form interwencji. Celem niniejszej publikacji jest zmiana tej sytuacji poprzez analizę badań i teorii dotyczących różnych aspektów i przejawów zaniedbania. Ze względu na inne znaczenie zaniedbania w różnych etapach życia jego skutki powinny być ujmowane odmiennie w przypadku dzieci i młodzieży, uwzględniając ich zróżnicowane potrzeby rozwojowe. Dlatego też wpływ zachowań rodzicielskich jest postrzegany inaczej w zależności od tego, czy zaniedbane zostały potrzeby młodszych dzieci czy nastolatków.

Należy podkreślić, że zaniedbanie emocjonalne nie jest tym samym, co przemoc emocjonalna. Przemoc emocjonalna polega na podejmowaniu działań, które mogą być raniące emocjonalnie, natomiast zaniedbanie emocjonalne oznacza zaniechanie działań, które mogłyby wspierać dobrostan emocjonalny dzieci i młodzieży (Kumari, 2020). Warto również zauważyć, że we współczesnym dyskursie dotyczącym zaniedbania emocjonalnego coraz częściej podkreśla się, że nie sprowadza się ono jedynie do biernej obojętności ze strony rodziców. W istocie zaniedbanie emocjonalne może mieć również wymiar aktywny. Zdarza się, że zaangażowani rodzice koncentrują się na realizowaniu własnych pomysłów i scenariuszy dotyczących tego, co – w ich przekonaniu – jest najlepsze dla dziecka, zamiast rzeczywiście odpowiadać na jego potrzeby emocjonalne. Takie podejście może wynikać z głęboko zakorzenionych przekonań rodziców na temat tego, czym jest „dobro dziecka”, często ukształtowanych przez własne doświadczenia, aspiracje lub lęki. W rezultacie, choć rodzice mogą aktywnie uczestniczyć w życiu dziecka, ich działania niekoniecznie wspierają rozwój emocjonalny w sposób, którego dziecko faktycznie potrzebuje. W praktyce oznacza to, że rodzice mogą narzucać dziecku różne aktywności, ścieżki edukacyjne czy społeczne, które uważają za właściwe, nie biorąc pod uwagę jego rzeczywistych zainteresowań, potrzeb i emocji. Może to prowadzić do braku zrozumienia i niedostatecznego wsparcia emocjonalnego ze strony rodziców, a w konsekwencji do problemów emocjonalnych i rozwojowych. Dlatego niezwykle ważne jest, aby rodzice byli świadomi tej subtelnej, lecz istotnej różnicy i starali się naprawdę wsłuchiwać w potrzeby swoich dzieci, zamiast jedynie narzucać im własne przekonania o tym, co jest dla nich najlepsze.

Należy pamiętać, że rozumienie zaniedbania emocjonalnego jest kształtowane przez kontekst kulturowy oraz normy społeczne dotyczące rodzicielstwa i roli opiekuna. Warto zauważyć, że to, co w jednej społeczności jest uznawane za normę, w innej może być nieakceptowalne. Normy społeczne wpływają na myślenie i zachowanie jednostki (Klika i in., 2019; Schultz i in., 2007), a także na akty prawne. Przykładowo, nadal istnieją kraje, w których kary cielesne nie są całkowicie zakazane, jak np. Arabia Saudyjska, Singapur, Dominika, Barbados czy Indie.

Z naukowego punktu widzenia problem zaniedbania emocjonalnego został wyraźnie dostrzeżony dość niedawno – od lat 50. XX wieku – choć związane z nim trudności obserwowano już znacznie wcześniej. Początkowo nie analizowano go jako odrębnej kategorii w badaniach nad dobrostanem dziecka. Te koncentrowały się głównie na zaniedbaniach fizycznych lub przemocy, pomijając subtelniejsze formy zaniedbania, które mają długofalowy wpływ na rozwój emocjonalny i psychologiczny dzieci oraz młodzieży.

Wraz z rozwojem psychologii i psychiatrii dziecięcej zaczęto przywiązywać większą wagę do wpływu środowiska domowego oraz interakcji rodziców na zdrowie emocjonalne dzieci. Uświadomiono sobie, że zaniedbanie emocjonalne – czyli brak odpowiedniej uwagi, wsparcia i wrażliwości na potrzeby emocjonalne dziecka – prowadzi do poważnych problemów zdrowia psychicznego, takich jak m.in. depresja, lęk, trudności w relacjach czy problemy z samoregulacją emocjonalną, co generuje znaczne koszty społeczne. Badania koncentrujące się na zaniedbaniu emocjonalnym w ostatnich latach przyczyniły się do rozwoju nowych metod terapeutycznych i interwencyjnych, mających na celu zapobieganie jego negatywnym skutkom. Obecnie zaniedbanie emocjonalne traktowane jest jako istotny czynnik ryzyka w rozwoju psychopatologii, a jego rozpoznanie i terapia stały się kluczowymi elementami współczesnej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej.

Jest to książka, która koncentruje się na etapach rozwoju życia – od okresu niemowlęctwa po adolescencję – w celu zbadania, co obecnie wiemy z perspektywy interdyscyplinarnej na temat zaniedbania emocjonalnego w odniesieniu do różnych wyzwań w zakresie zdrowia psychicznego. Zdecydowaliśmy się uporządkować tę książkę chronologicznie, zgodnie z kolejnymi etapami życia. Dostępne dane wskazują, że zaniedbanie emocjonalne dzieci należy rozpatrywać odmiennie niż zaniedbanie adolescentów, gdyż potrzeby tych grup wiekowych mocno się różnią. Różne są także zachowania rodziców na poszczególnych etapach życia, co stwarza odmienne zagrożenia dla dzieci i młodzieży (Jankowiak, 2019).

Ewa Wojtyna i Marcin Gierczyk
Katowice, czerwiec 2024

Podziękowania

Chcielibyśmy podziękować recenzentkom tej książki, uznanym ekspertkom w dziedzinie problematyki konsekwencji wykorzystywania dzieci: prof. Christine Wekerle z McMaster University (Kanada), prof. Delphine Collin-Vézina z McGill University (Kanada), prof. M. Catherine Maternowskiej z University of Edinburgh (Wielka Brytania) oraz prof. Rebece Ang Pei-Hui z Nanyang Technological University (Singapur).

Rozdział 1
Zaniedbanie emocjonalne. Problem zbyt długo pomijany

Zaniedbanie emocjonalne – w porównaniu z innymi formami krzywdzenia – długo pozostawało w cieniu podczas dyskusji na temat zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, zwłaszcza w ujęciu teoretycznym. Zwracają na to uwagę Ylitervo i in. (2023, s. 1), podkreślając, że w kontekście zaniedbania emocjonalnego „brakuje badań dotyczących jego rozpowszechnienia w populacji ogólnej”. Autorzy ci przywołują metaanalizy potwierdzające ten stan rzeczy (np. Stoltenborgh i in., 2013, s. 352), w których między 1980 a 2008 rokiem zidentyfikowano zaledwie 13 artykułów poświęconych zaniedbaniu emocjonalnemu, obejmujących łącznie 59 655 osób badanych. Dla porównania, Mathews i in. (2020) odnotowali 23 artykuły o tej tematyce opublikowane w latach 2005–2019. Powód tego może być wiązany z faktem, że negatywne konsekwencje zaniedbania emocjonalnego są dostrzegane z większym opóźnieniem, niż dzieje się to w przypadku innych form lub podtypów zaniedbania. Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć, że zaniedbanie emocjonalne jest jedną z bardziej subtelnych, ale jednocześnie silnie dewastujących form nieadekwatnej opieki rodzicielskiej, która może mieć głęboki wpływ na rozwój społeczny, emocjonalny i poznawczy dziecka (Glaser, 2002; Young i in., 2011). Zaniedbanie emocjonalne stanowi wiodący temat tej książki. Podobnie jak Prior i Quinn (2010) przyjmujemy w niej definicję zaproponowaną przez Ericksona i Egelanda (2002, s. 14), zgodnie z którą jest to „bierne lub bierno-agresywne pomijanie emocjonalnych potrzeb dziecka, jego potrzeby bycia zaopiekowanym i potrzeby dobrostanu emocjonalnego” przez „psychicznie niedostępnych rodziców, którzy nie reagują na sygnały swoich dzieci poszukujących ciepła i pocieszenia”.

Zaniedbanie emocjonalne jest zjawiskiem powszechnym (Gilbert i in., 2009; Keyes i in., 2012) – badania prowadzone w krajach rozwiniętych wskazują, że sięga 18,4% (Stoltenborgh i in., 2013, 2015). Skutki zaniedbania dla rozwoju dziecka mogą być co najmniej tak samo szkodliwe, jak konsekwencje przemocy fizycznej czy seksualnej (Hildyard i Wolfe, 2002; Schimmenti i in., 2015). Jest to istotna obserwacja, zważywszy, że to właśnie przemoc fizyczna i seksualna są najczęściej postrzegane jako formy krzywdzenia o najpoważniejszym negatywnym wpływie (Musetti i in., 2016).

Zaniedbanie

Zanim przejdziemy do rozważania zjawiska zaniedbania emocjonalnego z różnych perspektyw, potrzebne jest najpierw zdefiniowanie pojęcia „zaniedbania” i jego podtypów. Definicje „zaniedbania” stanowią kluczowy element dyskursu naukowego dotyczącego przemocy wobec dzieci lub ich krzywdzenia i odzwierciedlają różnorodność podejść i perspektyw obecnych w tej dziedzinie. Sposób definiowania zaniedbania zależy od przyjętej koncepcji – tego, czy postrzegamy je jako zjawisko jednorodne, czy też wyróżniamy jego rozmaite formy za pomocą typologii. To rozróżnienie ma fundamentalne znaczenie dla badań, diagnozy i interwencji, ponieważ pozwala na precyzyjniejsze określenie potrzeb w zakresie działań pomocowych i edukacyjnych. Rebbe (2018, s. 304) zauważa, że w literaturze przedmiotu „brakuje konsensusu co do tego, czym właściwie jest zaniedbanie i jak powinno być definiowane”. Jest to zgodne z tym, na co wskazywali wcześniej Dubowitz i in. (1993, 2004), pisząc, że zaniedbanie jest zjawiskiem heterogenicznym, jeśli chodzi o zachowania i czynniki sytuacyjne, które je tworzą. Dochodzi do tego również kulturowe rozumienie i identyfikowanie zaniedbania dziecka (Baker, 2009). Jak można zauważyć, definicje zaniedbania różnią się szczegółowością ujęcia. Poniżej przedstawiono dwa przykłady ogólnych definicji zaniedbania:

Zaniedbanie to sytuacja, w której opiekun odpowiedzialny za dziecko, celowo lub w wyniku wyjątkowej nieuwagi, dopuszcza do tego, by dziecko doświadczyło możliwego do uniknięcia w danym momencie cierpienia i/albo nie zapewnia jednego lub więcej elementów powszechnie uznawanych za niezbędne do rozwoju fizycznego, intelektualnego i emocjonalnego człowieka (Polansky i in., 1981, s. 15).

Zaniedbanie ma miejsce wtedy, gdy – niezależnie od przyczyny – podstawowe potrzeby dziecka nie są zaspokajane. „Podstawowe potrzeby” obejmują odpowiednie schronienie, pożywienie, opiekę zdrowotną, odzież, edukację, ochronę i pielęgnację (Dubowitz i in., 1993, s. 12).

Uważamy, że obie definicje wzajemnie się uzupełniają, oferując szerokie spojrzenie na zjawisko zaniedbania dziecka, choć każda z nich kładzie nacisk na nieco inne jego aspekty. Pierwsza może być bardziej przydatna w kontekście pracy terapeutycznej i edukacyjnej, ponieważ koncentruje się na skutkach zaniedbania dla rozwoju dziecka. Z kolei druga definicja może mieć większe znaczenie przy planowaniu i implementacji oddziaływań społecznych i materialnych, ukierunkowanych na zaspokajanie podstawowych potrzeb dzieci. Eksperci zajmujący się tematyką zaniedbania dziecka, próbując zmierzyć się z brakiem jednomyślności co do definicji i kategorii zaniedbania, opracowali podział doświadczeń dzieci na szersze podtypy (zob. tabela 1.1).

Tabela 1.1. Kategorie zaniedbania reprezentujące różne podejścia autorów

Kategoria

Definicja

Główne skutki

Przykłady zachowań

Diagnoza i interwencje

Wskazania do natychmiastowych działań protekcyjnych

Zaniedbanie fizyczne

Dubowitz i in. (2004); Erickson i Egeland (2002); Kaufman Kantor i in. (2004); Slack i in. (2003)

Brak zaspokojenia podstawowych potrzeb fizycznych oraz zapewnienia bezpiecznego otoczenia

Zaburzenia wzrostu, niedożywienie, choroby przewlekłe

Niezapewnienie odpowiedniego pożywienia, odzieży, higieny

Kontrola warunków życia, konsultacje z dietetykiem, regularne badania lekarskie

Tak

Zaniedbanie zdrowia psychicznego

Brassard i Donovan (2006); Erickson i Egeland (2002); Slack i in. (2003); Trickett i in. (2009)

Ignorowanie potrzeb emocjonalnych i psychologicznych, brak wsparcia emocjonalnego

Problemy emocjonalne, depresja, lęk

Brak reakcji na potrzeby emocjonalne dziecka, ignorowanie sygnałów ostrzegawczych dotyczących zdrowia psychicznego

Ocena psychologiczna dziecka, terapia, wsparcie emocjonalne dla dziecka i rodziny

Tak

Zaniedbanie poznawcze

Slack i in. (2003), Kaufman Kantor i in. (2004)

Zaniedbanie potrzeb edukacyjnych i rozwojowych, brak stymulacji intelektualnej

Opóźnienia rozwojowe, trudności w nauce, niska samoocena

Niezapewnienie dostępu do edukacji, brak zainteresowania postępami szkolnymi

Ocena rozwojowa, wsparcie edukacyjne, terapie wspierające rozwój intelektualny

Rzadko

Zaniedbanie nadzoru

Kaufman Kantor i in. (2004)

Niewystarczający nadzór nad dzieckiem, dopuszczanie niebezpiecznych zachowań

Wypadki, urazy, udział w działalności przestępczej

Brak przeciwdziałania angażowaniu się dziecka w ryzykowne formy zabawy, brak nadzoru w potencjalnie niebezpiecznych sytuacjach

Ocena sytuacji rodzinnej, edukacja opiekunów w zakresie bezpieczeństwa, nadzór instytucjonalny w razie potrzeby

Zazwyczaj

Zaniedbanie medyczne

Erickson i Egeland (2002)

Brak zapewnienia niezbędnej opieki medycznej, ignorowanie problemów zdrowotnych

Pogarszający się stan zdrowia, choroby przewlekłe, śmierć

Niestosowanie się do zaleceń lekarskich, niedostarczanie leków, pomijanie lub opóźnianie wizyt u lekarzy

Ocena medyczna dziecka, zapewnienie dostępu do opieki zdrowotnej, interwencja prawna w razie potrzeby

Tak

Zaniedbanie środowiskowe

Dubowitz i in. (2004)

Brak zapewnienia bezpiecznego i odpowiedniego środowiska, w tym narażenie na działanie szkodliwych czynników

Zwiększone ryzyko urazów, problemy zdrowotne wskutek warunków niespełniających norm sanitarnych, stres psychiczny

Narażanie dziecka na niebezpieczne warunki, brak bezpiecznej przestrzeni życiowej, dopuszczanie do przebywania dziecka w warunkach niespełniających norm sanitarnych

Ocena środowiskowa, natychmiastowa interwencja w celu poprawy warunków życia, współdziałanie z organami odpowiedzialnymi za kwestie mieszkaniowe i pomoc społeczną

Zazwyczaj

Zaniedbanie edukacyjne

Erickson i Egeland (2002)

Brak zapewnienia dostępu do edukacji i odpowiedniego wsparcia w nauce

Niski poziom wykształcenia, trudności w znalezieniu pracy, niska samoocena

Niezapisanie dziecka do szkoły, bagatelizowanie obowiązku szkolnego, brak wsparcia w nauce domowej

Ocena sytuacji edukacyjnej dziecka, współpraca z placówkami oświatowymi, udzielanie wsparcia edukacyjnego

Rzadko

Każda z prób kategoryzacji odzwierciedla różne spojrzenia autorów na zaniedbanie dziecka, wskazując zarówno wspólne, jak i odrębne aspekty, które uznali oni za najbardziej znaczące. Ta różnorodność kategorii uwydatnia złożoność pojęcia zaniedbania i jego wieloaspektowy wpływ na rozwój oraz dobrostan dzieci.

Zaniedbanie emocjonalne

To forma zaniedbania, która obejmuje brak odpowiedniej reakcji emocjonalnej, niedostępność opiekuna oraz brak interakcji między opiekunem a dzieckiem (Ban i Oh, 2016; Cicchetti i Toth, 2005; Glaser, 2002). Odnosi się ono do niezaspokajania emocjonalnych potrzeb dziecka, takich jak wsparcie, czułość i zapewnienie dziecku poczucia bycia kochanym (Dube i in., 2003). Jest to sytuacja, w której potrzeby emocjonalne dziecka są ignorowane lub zaspokajane w nieadekwatny sposób, co niesie poważne konsekwencje dla jego rozwoju psychicznego i emocjonalnego. Zaniedbanie emocjonalne jest uznawane za istotny czynnik ryzyka wystąpienia objawów psychopatologicznych, co oznacza, że zwiększa ono prawdopodobieństwo wystąpienia różnych zaburzeń psychiatrycznych (Jin i in., 2023; Young i in., 2011), a także problemów związanych z obrazem siebie, regulacją emocji i samooceną (Colvert i in., 2008), co z kolei sprzyja rozwojowi depresji i zaburzeń lękowych. W psychologii i opiece zdrowotnej rozumienie zaniedbania emocjonalnego jako czynnika wpływającego na zdrowie psychiczne ma kluczowe znaczenie. Wark i in. (2003, s. 1034) zauważają, że „pomimo braku jednoznacznej definicji zaniedbania emocjonalnego, panuje ogólny konsensus, że zaniedbanie emocjonalne jest związane z przywiązaniem lub tworzeniem spójnej więzi między dzieckiem a jego rodzicami”. Z kolei Hayashi (2022) podkreśla złożoność i trudności w definiowaniu zaniedbania emocjonalnego jako jednej z form przemocy i zaniedbania wobec dzieci.

Zaniedbania emocjonalnego nie można analizować w oderwaniu od innych form przemocy. Chociaż dane empiryczne nie potwierdzają założenia, że zaniedbanie emocjonalne i fizyczne występują razem częściej niż inne formy krzywdzenia (Grummitt i in., 2022), należy zauważyć, że osoby, które doświadczyły zaniedbania emocjonalnego, częściej również były ofiarami zaniedbania fizycznego w porównaniu z osobami bez takiego doświadczenia (Dong i in., 2004).

W analizie zjawiska zaniedbania emocjonalnego kluczowe są dwa podstawowe założenia. Pierwsze odnosi się do współwystępowania zaniedbania emocjonalnego i fizycznego, sugerujące trudności w oddzieleniu ich indywidualnych konsekwencji. Drugie zakłada, że oba typy zaniedbania wywierają podobny wpływ na rozwój zdrowia psychicznego (Infurna i in., 2016). Z takim ujęciem nie zgadzają się Jin i in. (2023, s. 2), podkreślając, że „zaniedbanie emocjonalne i fizyczne to odmienne doświadczenia”. Jak zauważyli Grummitt i in. (2022, s. 1), „badania, które łączą zaniedbanie emocjonalne i fizyczne w jedno doświadczenie, mogą zaciemniać ich związki ze zdrowiem psychicznym”. Na podstawie badań własnych Grummitt i in. (2022), Lee i in. (2018) oraz Salokangas i in. (2020) stwierdzili, że to właśnie zaniedbanie emocjonalne jest silnym predyktorem występowania depresji, lęku, uzależnień i stresu, natomiast w przypadku zaniedbania fizycznego nie wykazano takiego związku. Aust i in. (2013) badali związek między wczesnym zaniedbaniem emocjonalnym a aleksytymią – cechą osobowościową charakteryzującą się trudnościami w identyfikowaniu i wyrażaniu własnych uczuć, uznawaną za czynnik ryzyka zaburzeń afektywnych. W badaniu przeprowadzonym na nieklinicznej próbie, obejmującej osoby o wysokim i niskim poziomie aleksytymii, wykazano istotną dodatnią korelację między aleksytymią a wczesnym zaniedbaniem emocjonalnym, co sugeruje, że może ono być predyktorem ogólnego poziomu aleksytymii. Takiego związku nie stwierdzono natomiast w przypadku przemocy seksualnej i zaniedbania fizycznego.

Nie istnieje jedna teoria, która w pełni wyjaśnia, dlaczego dochodzi do zaniedbania emocjonalnego dzieci. W literaturze wyróżnia się cztery różne modele przyczynowe lub teorie zaniedbania emocjonalnego: model deficytu rodzicielskiego, model deficytu ekologicznego, model ekologiczno-transakcyjny (Valtolina i in., 2023) oraz teorię systemów ekologicznych (Bronfenbrenner, 1992). Każdy z tych modeli oferuje inną perspektywę wyjaśniającą przyczyny tego zjawiska, podkreślając jego wieloczynnikowy charakter. Analiza definicji zaniedbania emocjonalnego pokazuje, że modele te częściowo się pokrywają, dostarczając szerokiego ujęcia dla zrozumienia przyczyn różnych jego podtypów.