Dane oryginału

Lynn Cousins

The Essential Guide to Shaping Children’s Behaviour in the Early Years First published in Great Britain 2010

Copyright © Pearson Education 2010

This translation of THE ESSENTIAL GUIDE TO SHAPING CHILDREN’S BEHAVIOUR IN THE EARLY YEARS: PRACTICAL SKILLS FOR EYPs01 Edition is published by arrangement with Pearson Education Limited.

Konsultacja merytoryczna

Aleksandra Tracz

Projekt okładki i stron tytułowych

David Carroll

Redaktor inicjujący

Joanna Marek-Banach

Wydawca

Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor prowadzący

Jolanta Kowalczuk

Redaktor

Marta Höffner

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN:

Mobisfera

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw,jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty,nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2014

ISBN 978-83-01-19076-7

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2014 r.
Warszawa 2016

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Dla Faye

 O autorce

Lynn Cousins jest doświadczoną nauczycielką i dyrektorką szkoły. Ma tytuł magistra nauk humanistycznych i społecznych (Master of Arts) ze specjalizacją w naukach pedagogicznych (Master of Education). Zajmuje się nauczaniem dzieci w pierwszych latach ich życia. Pracując jako koordynatorka do spraw specjalnych potrzeb edukacyjnych, nauczycielka szkoły specjalnej, rodzic zastępczy (foster parent) i opiekun (relief parent) dzieci ze złożonymi potrzebami, zdobyła ogromne doświadczenie w kwestiach związanych z potrzebami edukacyjnymi i emocjonalnymi dzieci. Lynn Cousins jest autorką kilku książek i licznych artykułów publikowanych w prasie specjalistycznej, zajmuje się też publikacją pomocy dydaktycznych.

 Podziękowania

Chciałabym podziękować wszystkim dzieciom, które znam z domu i ze szkoły; one nauczyły mnie tego, jak funkcjonuje człowiek i jakiego rodzaju wsparcia potrzebuje dziecko ze strony dorosłych.

John, dziękuję, że mnie słuchałeś, że rozmawiając z tobą, mogłam usłyszeć własne myśli; dziękuję za niezliczone filiżanki kawy, które przynosiłeś, bym miała siłę do pracy.

 Wstęp

Gdybyśmy żyli w idealnym świecie, wszystkie dzieci wyrastałyby na szczęśliwych, ufnych ludzi i odnosiłyby w życiu wiele sukcesów. To zresztą jest możliwe − jeśli dzieci będą dorastały w środowisku pełnym miłości, uzyskując potrzebne wsparcie, to będą realizowały swoje cele i zostaną wartościowymi członkami społeczeństwa. Kiedy dzieci dzisiaj powierzone naszej opiece dorosną, wówczas będą kształtowały życie społeczne i społeczny system wartości; dzisiaj to my im te wartości pokazujemy.

Na początku zachęcamy dzieci do rozwijania umiejętności społecznych, ucząc je postępowania zgodnego z wzorami typowymi dla społeczeństwa, w którym żyjemy. Dorośli często mówią, że dziecko jest dobre albo że dobrze się zachowuje – i to im wystarcza, ponieważ bez dalszych wyjaśnień wiedzą, co mają na myśli, ale dziecko może nie rozumieć znaczenia tych słów. Do obowiązków wychowawcy należy wspieranie dziecka, które zdobywa umiejętności potrzebne w życiu społecznym, i uczenie go, jak odróżniać zachowania akceptowane zawsze i wszędzie, od tych, których oczekuje się tylko w danych okolicznościach. To długotrwały proces nauki i rozwoju, który zaczyna się od pierwszego dnia życia – a nawet wcześniej.

Pomoc w zdobywaniu wiedzy o tym, jakie zachowania są akceptowane i prospołeczne, można nazwać kształtowaniem zachowania dziecka. Pomijając wszystkie inne kwestie, każde dziecko nauczy się rozmaitych zachowań, a ich gama może być bardzo szeroka – od absolutnie nie do przyjęcia, po społecznie akceptowane. Z tej książki dowiesz się, że pewne emocje są − jak się wydaje − wrodzone i że to one kierują naszym postępowaniem; modyfikując je i rozwijając, możemy wpływać na zachowanie dziecka. Powinniśmy zawsze pamiętać, że jakość i natura rozwijających się w dziecku wzorców postępowania zależą od osób w jego otoczeniu, od ich wsparcia i reakcji na dziecko, jego potrzeby i pierwsze próby nawiązywania relacji. Oczywiście, największy wpływ na dziecko wywiera rodzina, ale opiekun lub wychowawca też jest bardzo ważną osobą i duże znaczenie ma to, jak będą wyglądały jego relacje z wychowankiem oraz z rodziną dziecka.

Małe dziecko raczej nie postanawia, że będzie niegrzeczne, dokuczliwe czy irytujące. Jednak czasem jego zachowania są nieprzyjemne lub niestosowne. Dziecko mogło coś źle zrozumieć (i rzeczywiście tak się zdarza). Bywa, że kilkulatek denerwuje innych lub sprawia im ból, ale nic nie zyskamy, obwiniając go lub karząc. Jeśli chce się kogoś oskarżać lub chwalić za postępowanie dziecka, to trzeba przyjrzeć się dorosłym, z którymi dziecko obcuje, i zaobserwować, jak oni się do niego odnoszą, jak na nie reagują, jak wyznaczają granice i wyrażają swoje oczekiwania (lub tego nie robią).

Zachowanie dorosłych w najbliższym otoczeniu dziecka ma ogromny wpływ na to, jak będzie się ono zachowywać. Czy tego chcemy czy nie, dzieci − świadomie lub nieświadomie − naśladują to, co widzą. Reagują na nasze nastroje, uczucia i sposoby, za pomocą których wyrażamy siebie. Zwracają uwagę na to, jak dorośli obcują ze sobą nawzajem i z innymi dziećmi. Dlatego, myśląc o zachowaniu dziecka, powinniśmy się zastanowić nad własnym postępowaniem.

Jeśli personel szkolny ma pomóc wychowankom w zdobywaniu umiejętności społecznych i emocjonalnych, sam musi te umiejętności posiadać.

SEAL (www.standards.dscf.gove.uk/NationalStrategies)

W tej książce przyjrzymy się obu tym aspektom i w każdym rozdziale będziemy omawiać zachowania zarówno dzieci, jak i dorosłych.

Przyjrzymy się różnym zachowaniom dzieci i zaproponujemy sposoby zarządzania tymi zachowaniami; zastanowimy się, jak zachęcać do tego, co dobre, i zniechęcać do tego, co niestosowne. Warto opierać się na rzetelnych badaniach i informacjach, dlatego w każdym rozdziale umieszczono podsumowanie poparte autorytetem znanych teoretyków zajmujących się rozwojem i psychologią dziecka. Teorie leżą u podstaw propozycji działań, jakie można podjąć w pracy z dziećmi powierzonymi naszej opiece.

Niektórzy praktycy sądzą, że zarządzanie zachowaniem dzieci stanowi swego rodzaju dodatek do wymagań nakreślonych w programie Early Years Foundation Stage, w skrócie EYFS [Etap Przygotowawczy Wczesnej Edukacji][1]. To reaktywne podejście, zgodnie z którym należy czekać, aż dziecko zrobi coś niestosownego i wtedy zareagować reprymendą, karą, lub nawet programem korygującym zachowanie.

To prawda, że trudno jest znaleźć czas na wszystko i łatwiej jest nie myśleć o zachowaniu dziecka do czasu, aż coś nas uderzy – być może dosłownie. Pisząc tę książkę, chcę diametralnie zmienić myślenie; zarządzanie zachowaniem dziecka przedstawię jako integralny element codziennej aktywności, tak jak mówi się o tym w dokumencie Early Years Foundation Stage w części poświęconej rozwojowi osobistemu, społecznemu i emocjonalnemu. Wszystko, o czym mowa w tej części dokumentu, może służyć zarządzaniu zachowaniem i rzucać światło na codzienne przygotowania i planowanie pracy.

Zarządzanie zachowaniem i program Early Years Foundation Stage

Kwestię rozwoju osobistego, społecznego i emocjonalnego porusza się na samym początku dokumentu Early Years Foundation Stage, co świadczy o tym, jak ważne są te sfery w życiu dziecka. Stanowią fundament, na którym opiera się całe nauczanie. Jeśli w tych trzech sferach występują nieprawidłowości, to dziecku trudniej jest się uczyć. Gdyby nauczyciel przez cały czas próbował zwrócić na siebie uwagę dzieci, nie mógłby skutecznie nauczać. Dlatego prawidłowy rozwój osobisty, społeczny i emocjonalny jest tak ważny.

Dzieci muszą zdobyć doświadczenie i wsparcie, które pomoże im budować pozytywne rozumienie siebie i innych, uczyć się szacunku dla drugiego człowieka, rozwijać umiejętności społeczne i pozytywne nastawienie do nauki. Wychowawcy muszą aktywnie dbać o emocjonalny komfort wychowanków i w ten sposób pomagać im w poznawaniu samych siebie i własnych możliwości.

DfES (2007, Practice Guidance, s. 22)

Doświadczenie i wsparcie – potrzebne jest jedno i drugie

Wychowawca jest odpowiedzialny za niektóre elementy zarządzania zachowaniem dziecka i powinien być przygotowany na to, że trzeba będzie uczyć dzieci, jak się należy zachowywać.

Wsparcie polega na rozwijaniu umiejętności i emocjonalnych możliwości dzieci w miarę ich dojrzewania. Trzeba znać dzieci i ich możliwości w danym czasie. Umiejętność zarządzania własnym zachowaniem przez dziecko zależy od jego wieku, dojrzałości mózgu i od tego, z czym potrafi sobie poradzić fizycznie i emocjonalnie. Opiekun powinien znać etapy rozwojowe dziecka i postępować zgodnie z tą wiedzą. Należy stwarzać okazje sprzyjające rozwijaniu umiejętności społecznych i ćwiczeniu ich w bezpiecznym otoczeniu.

Zachowanie dziecka musi być zarządzane skutecznie i w sposób odpowiedni dla danego etapu rozwoju oraz indywidualnych potrzeb.

DfES (2007, Statutory Framework, s. 28)

Tytuły rozdziałów od 1 do 8 zaczynają się albo od słowa „nauczanie”, albo − „rozwijanie” dla podkreślenia różnicy między dwoma aspektami zarządzania zachowaniem dziecka.

Umiejętności społeczne

Rozdział 1. Nauczanie tego, co jest społecznie akceptowane

Dziecko dowiaduje się, że jest częścią większej całości i uczy się tym cieszyć.

Rozdział 2. Nauczanie tego, co jest moralnie dobre

Dziecko uczy się odróżniać dobro od zła.

Szacunek dla innych

Rozdział 3. Nauczanie szacunku dla innych ludzi, ich kultury i własności

Dziecko uczy się tego, że trzeba reagować na innych ludzi i na to, co jest dla nich ważne w taki sposób, aby druga osoba czuła się wartościowa; uczy się też, że powinno oczekiwać wzajemności od innych oraz że samo także powinno czuć się wartościowe.

Rozdział 4. Rozwijanie umiejętności nawiązywania i podtrzymywania relacji

Dziecko rozwija w sobie poczucie przynależności do grupy i pragnienie dbałości o dobro tej grupy.

Dobrostan emocjonalny

Rozdział 5. Rozwijanie umiejętności kontrolowania siebie i zachowywania równowagi emocjonalnej

Dziecko zdobywa umiejętność kontrolowania swoich uczuć i radzenia sobie z emocjami innych – zarówno dzieci, jak i dorosłych.

Pozytywne myślenie o sobie i o innych

Rozdział 6. Rozwijanie poczucia własnej wartości i zdrowej dumy

Dziecko coraz lepiej rozumie, że jest kimś wyjątkowym i ma ważną rolę do odegrania.

Pozytywne nastawienie do nauki

Rozdział 7. Rozwijanie zachowań, które czynią nauczanie możliwym

Dziecko nabywa umiejętności sprzyjające zdobywaniu wiedzy, czyli uczy się zachowywać w sposób właściwy do okoliczności (uczy się, jak być częścią środowiska edukacyjnego).

Rozdział 8. Rozwijanie pozytywnego nastawienia do życia

Dziecko uczy się ufności, która pozwoli mu z zaciekawieniem i radością oczekiwać nowych wyzwań życiowych i edukacyjnych, nawet jeśli odczuwa w związku z nimi lekki niepokój.

Rozdział 9. Od teorii do praktyki

Zbieramy wszystko razem: teorię, praktykę i profesjonalizm.

We wszystkich rozdziałach będziemy się odwoływali do różnych aspektów programu rozwoju osobistego, społecznego i emocjonalnego w kształceniu.

Jak korzystać z tej książki

Książki tej należy używać w połączeniu ze wskazówkami dotyczącymi rozwoju osobistego, społecznego i emocjonalnego, zawartymi w programie Early Years Foundation Stage, i z regulaminem obowiązującym w placówce, w której pracujesz. Jeśli chcesz mieć proaktywny stosunek do zachowania powierzonych ci dzieci, to wszystkie te elementy powinny do siebie pasować. Teorie i porady przedstawione w książce mogą pomóc w pracy z konkretnymi wychowankami lub służyć jako inspiracja w refleksji nad tym, jak możemy wywrzeć pozytywny wpływ na życie dzieci.

Jeśli rozważasz możliwość zmiany regulaminu obowiązującego w twojej w placówce, to zacznij od przeczytania Dodatku 1 (s. 194–203). Podany tam przykładowy regulamin jest zgodny z duchem tej książki, to znaczy podkreśla odpowiedzialność opiekunów za kształtowanie zachowania dzieci. Takie podejście jest pozytywne w przeciwieństwie do zaczynania od opisu sposobów reagowania opiekunów na różne zachowania podopiecznych. Racje stojące za takim pozytywnym myśleniem oraz szczegółowe kwestie związane z wcielaniem go w życie stanowią główny temat tej książki. W trakcie lektury zrozumiesz, jak wszystko się ze sobą łączy. Może się okazać, że wystarczy dodać kilka nowych elementów do już obowiązującego regulaminu, ale może się też zdarzyć, że pomyślisz o innym spojrzeniu na praktykę w placówce opiekuńczo-edukacyjnej.

Być może koncepcja kodeksu etyki zawodowej pracowników placówki jest dla ciebie czymś nowym. Pomysłów na własny kodeks postępowania można szukać w Dodatku 2  (s. 204–206) i w kolejnych rozdziałach książki. Przedstawione tu treści mogą pomóc w prowadzeniu szkoleń dla opiekunów lub być punktem wyjścia dyskusji o tym, w jaki sposób zachowanie dorosłych kształtuje zachowania dzieci i jak można ten fakt wykorzystać na rzecz danej placówki. Nawet jeśli nie dojdzie do spisania formalnego regulaminu, to dyskusja i pogłębiona wiedza o tym, jak dzieci się uczą na podstawie tego, co obserwują i czego doświadczają, będzie przydatnym narzędziem służącym zarządzaniu zachowaniem.

Wiewiórka opowiada

Wiewiórka mieszka w wysokim bloku przy ulicy Słonecznej numer 5. Kiedy wygląda przez okno dużego pokoju, widzi kominy i dachy domów po obu stronach ruchliwej ulicy. Gdy popatrzy w dół, zobaczy małe prostokąciki trawnika z ławeczkami ustawionymi po jednej stronie, różne drabinki do wspinania się i czerwoną zjeżdżalnię. Są tam też zatoczki, w których parkują samochody. Na dole jest ruch, zawsze coś się dzieje, ludzie przychodzą i odchodzą. Wiewiórka nigdy nie czuje się samotna w swoim mieszkaniu. Często wygląda przez okno i obserwuje swoich sąsiadów.

W różnych miejscach książki zamieszczone zostały opowieści o Wiewiórce, która pomaga kolegom i sąsiadom budować wspólnotę i nawzajem sobie pomagać. Te historyjki można przeczytać dzieciom, żeby pomóc im zrozumieć znaczenie niektórych zasad obowiązujących w społeczeństwie. Inne sposoby wykorzystania tych historii opiszemy w rozdziale 9.

[1] Na mocy Ustawy o Opiece nad Dzieckiem z 2006 r., we wrześniu 2008 r. w Wielkiej Brytanii wprowadzono Early Years Foundation Stage – EYFS [Etap Przygotowawczy Wczesnej Edukacji], który określa przepisy dotyczące uczenia się, rozwoju i opieki nad dziećmi poniżej 5 roku życia. Zawarte tam cele edukacji wczesnoszkolnej obejmują sześć podstawowych dziedzin programu nauczania (1. Rozwój osobowy, emocjonalny i społeczny; 2. Komunikacja, język i umiejętność czytania i pisania; 3. Rozwiązywanie problemów; 4. Wnioskowanie i umiejętność liczenia; 5. Rozumienie i wiedza o świecie; 6. Rozwój fizyczny oraz rozwój twórczy). Wnioski dotyczące przebiegu i poziomu rozwoju dziecka wyciągane są na podstawie obserwacji, które stanowią podstawę podsumowania postępów i potrzeb edukacyjnych każdego dziecka. (Za polski odpowiednik wspomnianego dokumentu można uznać Podstawę programową wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w szkołach podstawowych, gimnazjach i liceach, w której opisano cele i proces wspomagania rozwoju i edukacji dzieci objętych wychowaniem przedszkolnym, a także programy nauczania. Dokument ten jest dostępny na stronie: www.men.gov.pl/index.php/2013-08-03-12-10-01/podstawa-programowa/197-podstawa-programowa-wychowania-przedszkolnego-oraz-ksztalcenia-ogolnego-w-szkolach-podstawowych-gimnazjach-i-liceach − przyp. konsult. meryt.)