Projekt okładki i stron tytułowych Barbara Niewiadomska

Fotografie na okładce Anna Bizoń, Axel Bueckert, Nuttawut Phet-lem, Brian Jackson, Andriy Sarymsakov, Fernando Gregory Milan, Leo Lintang, dolgachov/123RF

Wydawca Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktorzy prowadzący Jolanta Kowalczuk, Barbara Surówka

Redaktor Magdalena Pluta

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Recenzent

prof. dr hab. Zygfryd Juczyński

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2018

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2018 r., (wyd. I)

Warszawa 2018

ISBN 978-83-01-19784-1

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl, www.pwn.pl

Spis treści

Wprowadzenie

Część I. Koncepcje i modele przyczyn, profilaktyki i terapii uzależnień behawioralnych

Rozdział 1. Konteksty medyczne, psychologiczne i społeczne zachowań szkodliwych i uzależnień behawioralnych

1.1. Kontrowersje wokół pojęć „uzależnienia behawioralne” („nałogi”) i „zachowania kompulsywne”

1.2. Definicja i kryteria diagnostyczne uzależnień behawioralnych

1.3. Natura uzależnień behawioralnych

1.4. Mechanizmy uzależnień behawioralnych – impulsywność czy kompulsywność

1.5. Zachowania szkodliwe i uzależnienia behawioralne a inne zaburzenia psychiczne – współwystępowalność

Rozdział 2. Modele biologicznych i psychologicznych przyczyn oraz mechanizmów uzależnień behawioralnych

2.1. Neurobiologiczne podłoże uzależnień behawioralnych

2.1.1. Procesy biochemiczne

2.1.2. Mechanizmy neuroadaptacji a uzależnienia

2.1.3. Neuroobrazowanie w rozpoznawaniu podłoża uzależnień behawioralnych

2.1.4. Podatność genetyczna na uzależnienia behawioralne

2.2. Koncepcje psychologiczne wyjaśniające uzależnienia behawioralne

2.2.1. Perspektywa poznawczo-behawioralna

2.2.2. Psychoanaliza i psychologia osobowości

Rozdział 3. Perspektywa psychopatologii rozwojowej – integracyjne podejście do uzależnień behawioralnych

3.1. Rozwój normatywny i nienormatywny – ścieżki eksternalizacji i internalizacji problemów

3.2. Złożoność przebiegu rozwoju – czynniki ryzyka i ochronne u podłoża szkodliwych zachowań

3.3. Koncepcje i modele integracyjne uzależnień behawioralnych

3.3.1. Model ścieżek

3.3.2. Model PACE

Rozdział 4. Profilaktyka uzależnień behawioralnych

4.1. Profilaktyka wobec jednostki i środowiska

4.2. Programy profilaktyczne specyficzne i niespecyficzne

4.2.1. Programy specyficzne, oparte na ryzyku

4.2.2. Programy niespecyficzne, oparte na wzmacnianiu czynników ochronnych

4.3. Profilaktyka w perspektywie rozwojowej

Rozdział 5. Poradnictwo psychospołeczne i psychoterapia uzależnień behawioralnych

5.1. Cele i proces terapii osób uzależnionych behawioralnie

5.1.1. Cele i modele terapii

5.1.2. Transteoretyczny model etapów leczenia a cele zmiany

5.1.3. Relacja i sojusz terapeutyczny

5.2. Terapie integracyjne i grupy samopomocy uzależnionych behawioralnie

5.2.1. Dialog i terapia motywująca

5.2.2. Terapia poznawczo-behawioralna uzależnień behawioralnych

5.2.3. Terapia behawioralna par i terapia skoncentrowana na emocjach

5.2.4. Wsparcie społeczne i grupy somopomocy

Część II. Typy uzależnień behawioralnych i zachowań szkodliwych

Rozdział 6. Uzależnienie od hazardu

6.1. Kryteria diagnostyczne patologicznego hazardu

6.2. Metody diagnozowania problemu

6.3. Rozpowszechnienie

6.4. Obraz kliniczny zaburzenia

6.4.1. Fazy rozwoju uzależnienia

6.4.2. Klasyfikacja osób grających i uzależnionych

6.4.3. Konsekwencje problemowego uprawiania hazardu

6.4.4. Współwystępowanie innych zaburzeń

6.4.5. Wpływ uzależnienia od hazardu na rodzinę

6.5. Czynniki ryzyka i czynniki ochronne

6.5.1. Czynniki socjodemograficzne

6.5.2. Czynniki związane z rodzajem i dostępnością gier hazardowych

6.5.3. Podatność biologiczna

6.5.4. Czynniki osobowościowe

6.5.5. Doświadczenia traumatyczne

6.6. Terapia i farmakoterapia

6.6.1. Terapia psychologiczna

6.6.2. Farmakoterapia

6.6.3. Grupy samopomocy

6.7. Efektywność terapii w świetle dowodów empirycznych

Rozdział 7. Uzależnienia związane z korzystaniem z nowych technologii i „światem wirtualnym”

7.1. Problemowe korzystanie z gier wideo

7.1.1. Definicja i kryteria diagnostyczne

7.1.2. Metody diagnozowania problemu

7.1.3. Rozpowszechnienie

7.1.4. Obraz kliniczny zaburzenia

7.1.5. Czynniki ryzyka i czynniki ochronne

7.1.6. Profilaktyka i terapia

7.2. Problemowe korzystanie z internetu

7.2.1. Kryteria diagnostyczne problemowego korzystania z internetu

7.2.2. Metody diagnozowania problemu

7.2.3. Rozpowszechnienie

7.2.4. Obraz kliniczny zaburzenia

7.2.5. Czynniki ryzyka i czynniki ochronne

7.2.6. Profilaktyka i terapia

7.3. Problemowe korzystanie z portali społecznościowych

7.3.1. Kryteria diagnostyczne problemowego korzystania z portali społecznościowych

7.3.2. Metody diagnozowania problemu

7.3.3. Rozpowszechnienie

7.3.4. Obraz kliniczny zaburzenia

7.3.5. Czynniki ryzyka i czynniki ochronne

7.3.6. Profilaktyka i terapia

7.4. Problemowe korzystanie z telefonu komórkowego

7.4.1. Kryteria diagnostyczne problemowego korzystania z telefonu

7.4.2. Metody diagnozowania problemu

7.4.3. Rozpowszechnienie

7.4.4. Obraz kliniczny zaburzenia

7.4.5. Czynniki ryzyka i czynniki ochronne

7.4.6. Profilaktyka i terapia

Rozdział 8. Szkodliwe zachowania związane z kształtowaniem ciała – model uzależnienia

8.1. Nałogowe uprawianie sportu

8.1.1. Kryteria diagnostyczne nałogowego uprawiania sportu

8.1.2. Metody diagnozowania problemu

8.1.3. Rozpowszechnienie

8.1.4. Obraz kliniczny zaburzenia

8.1.5. Czynniki ryzyka i czynniki ochronne

8.1.6. Profilaktyka i terapia

8.2. Szkodliwe opalanie się

8.2.1. Kryteria diagnostyczne szkodliwego opalania się

8.2.2. Metody diagnozowania problemu

8.2.3. Rozpowszechnienie

8.2.4. Obraz kliniczny zaburzenia

8.2.5. Czynniki ryzyka i czynniki ochronne

8.2.6. Profilaktyka i terapia

8.3. Nałogowe poddawanie się operacjom plastycznym

8.3.1. Kryteria diagnostyczne nałogowego poddawania się operacjom plastycznym

8.3.2. Metody diagnozowania problemu

8.3.3. Rozpowszechnienie

8.3.4. Obraz kliniczny zaburzenia

8.3.5. Czynniki ryzyka i czynniki ochronne

8.3.6. Terapia i jej efektywność

8.4. Nałogowe modyfikowanie ciała (tatuaże, piercing)

Rozdział 9. Szkodliwe jedzenie wysokokalorycznych pokarmów – model uzależnienia

9.1. Kryteria diagnostyczne szkodliwych zachowań związanych z jedzeniem

9.2. Metody diagnozowania problemu

9.3. Rozpowszechnienie

9.4. Obraz kliniczny zaburzenia

9.4.1. Badania laboratoryjne na zwierzętach

9.4.2. Badania kliniczne

9.5. Czynniki ryzyka i czynniki ochronne

9.5.1. Cukier, tłuszcz i wysoka ilość kalorii w pożywieniu

9.5.2. Otyłość

9.5.3. Cechy osobowości

9.5.4. Transmisja międzypokoleniowa

9.5.5. Czynniki socjodemograficzne

9.6. Profilaktyka i terapia – efektywność oddziaływań

9.6.1. Profilaktyka

9.6.2. Farmakoterapia

9.6.3. Psychoterapia

Rozdział 10. Szkodliwe zachowania związane z robieniem zakupów – model uzależnienia

10.1. Kryteria diagnostyczne nałogowego robienia zakupów

10.2. Metody diagnozowania problemu

10.3. Rozpowszechnienie

10.4. Obraz kliniczny zaburzenia

10.5. Czynniki ryzyka i czynniki ochronne

10.6. Terapia i farmakoterapia – efektywność oddziaływań

Rozdział 11. Model uzależnienia od seksu i pornografii

11.1. Kryteria diagnostyczne nałogowego uprawiania seksu

11.2. Metody diagnozowania problemu

11.3. Rozpowszechnienie problemu

11.4. Obraz kliniczny zaburzenia

11.5. Czynniki ryzyka i czynniki ochronne

11.6. Terapia i farmakoterapia – skuteczność oddziaływań

Rozdział 12. Szkodliwe i nałogowe wykonywanie pracy – model uzależnienia

12.1. Kryteria diagnostyczne szkodliwego wykonywania pracy

12.2. Metody diagnozowania problemu

12.3. Rozpowszechnienie

12.4. Obraz kliniczny zaburzenia

12.5. Czynniki ryzyka i czynniki ochronne

12.6. Profilaktyka i terapia

Bibliografia

O Autorkach

Przypisy

Wprowadzenie

Komu z nas nie przyszła do głowy myśl, że za dużo pracuje albo za dużo wydaje pieniędzy, za dużo czasu spędza przed komputerem albo za dużo je? Obserwowane współcześnie zmiany życia społecznego coraz częściej skłaniają do refleksji na temat specyfiki funkcjonowania człowieka, zwłaszcza w kontekście tempa i jakości życia oraz możliwości poradzenia sobie z wymaganiami społecznymi. Standardem stały się: coraz szybsze życie, coraz dłuższa praca, coraz mniej czasu na spotkania z rodziną i znajomymi czy na realizację zainteresowań. Dominujące są dziś powszechny brak akceptacji tzw. trudnych uczuć, powierzchowność życia emocjonalnego i duchowego, niechęć do trudniejszych rozmów czy poważniejszych rozważań na temat celu i sensu życia.

Takie warunki kulturowo-społeczne sprzyjają kształtowaniu się i utrwalaniu pewnych sposobów funkcjonowania, które aktualnie nazywa się pracoholizmem, patologicznym uprawianiem hazardu, seksoholizmem czy uzależnieniem od opalania się lub aktywności fizycznej. Określenia te stosuje się w celu nazwania takiego sposobu funkcjonowania jednostki, które uznaje się za szkodliwe lub noszące znamiona uzależnienia, i dotyczą one takich czynności, jak: pracowanie, kupowanie, granie w gry komputerowe, jedzenie, opalanie się czy wykonywanie aktywności fizycznej. Zachowania te z jednej strony stanowią często poważny problem dla jednostki i źródło cierpienia dla najbliższych, z drugiej są istotnym problemem społecznym, ponieważ wymagają odpowiednich działań prewencyjnych, z trzeciej zaś stały się przedmiotem zainteresowania badaczy i terapeutów, którzy próbują stworzyć programy zapobiegające ich powstaniu oraz programy ich leczenia. Najważniejsze pytanie, które wymaga bardziej jednoznacznej odpowiedzi, dotyczy rozróżnienia cech i konsekwencji zachowań, które należy uznać za szkodliwe, patologiczne, od cech i konsekwencji zachowań, które pozostają zachowaniem zdrowym i adaptacyjnym.

Przedstawiciele świata medycznego, psychopatologii i psychologii klinicznej dyskutują nad adekwatnością stosowanej terminologii, zwłaszcza nad zasadnością używania określeń pochodzących z klasyfikacji medycznych, czyli takich terminów, jak: uzależnienie behawioralne, zaburzenie obsesyjno-kompulsywne (obsessive-compulsive disorder, OCD) czy zaburzenie kontroli impulsów. Na tym etapie dyskusji nie ma wystarczających podstaw naukowych do jednoznacznego rozstrzygnięcia, który z nich jest bardziej adekwatny. Rozważania toczą się na dwóch płaszczyznach: opisowej, która odnosi się do ustalenia obrazu klinicznego charakterystycznego dla danej klasy zaburzeń, oraz wyjaśniającej, która uwzględnia istotę patomechanizmów podtrzymujących symptomy konkretnego zaburzenia zachowania. Podczas dyskusji klinicznych i rozważań teoretycznych zarówno na temat objawów, jak i patomechanizmów wyłoniły się różne stanowiska. Jedni badacze podkreślają podobieństwo zachowań nałogowych związanych z wykonywaniem pewnych czynności do uzależnienia od alkoholu czy narkotyków, inni dostrzegają wspólnotę cech z zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi, a jeszcze inni wskazują na konieczność myślenia o nich w kategoriach zaburzeń kontroli impulsów. Oczywiście są i tacy, którzy uznają za poprawne stosowanie wszystkich tych pojęć, w zależności od typu szkodliwej czynności. Na przykład częściej pisze się o uzależnieniu od hazardu, grania w internecie, pracy czy uprawiania seksu, a jednocześnie – o kompulsywnym jedzeniu, uprawianiu aktywności fizycznej czy opalaniu się. Poglądy te można sprowadzić do dwóch hipotez – powtarzające się, szkodliwe zachowania są przejawem utraty kontroli nad impulsami lub mechanizmu obsesyjno-kompulsywnego.

Książka składa się z 12 rozdziałów, ale zawarte w nich treści podzielono na dwie części. Pierwsze pięć rozdziałów poświęcono problematyce ogólnej, zwłaszcza kwestiom kryteriów rozpoznania i obrazu klinicznego zachowań szkodliwych i uzależnienia behawioralnego, a także ich epidemiologii. Pokazujemy kryteria, jakimi posługują się badacze postulujący konieczność rozróżnienia między zachowaniami nałogowymi, traktowanymi jako uzależnienie, a zachowaniami kompulsywnymi oraz impulsywnymi, polegającymi na utracie kontroli. Odwołując się do współczesnej literatury, omawiamy modele medyczne uzależnienia behawioralnego (por. APA, 2013) oraz modele i koncepcje z obszaru psychopatologii rozwojowej, a także koncentrujemy się na ukazaniu ścieżek kształtowania się szkodliwych i uzależnionych zachowań. Następnie zajmujemy się przedstawieniem zjawiska współwystępowalności uzależnień behawioralnych z uzależnieniem od substancji psychoaktywnych i innymi zaburzeniami psychicznymi oraz zaburzeniami zachowania. Rozważania ogólne kończymy omówieniem zagadnień dotyczących profilaktyki oraz poradnictwa psychospołecznego i psychoterapii szkodliwych zachowań oraz uzależnień behawioralnych. Prezentujemy kwestie o charakterze zarówno ogólnym, jak i bardziej szczegółowym, np. omawiamy wybrane procedury, strategie czy programy pomocy dla osób w różnym okresie życia, z rozmaitym nasileniem patologicznych zachowań. Zgłębiając różne zagadnienia, zawsze podkreślamy kwestie heterogeniczności populacji osób, które spełniają kryteria rozpoznania szkodliwych zachowań i uzależnień behawioralnych.

Najciekawsze i najbardziej przydatne dla szerokiego grona Czytelników są rozdziały 6–12, poświęcone najczęściej wyodrębnianym typom uzależnień behawioralnych i szkodliwych zachowań. W kolejnych rozdziałach koncentrujemy się na uzależnieniu od hazardu, nowych technologii i internetu, szkodliwych zachowaniach związanych z kształtowaniem ciała (np. opalanie się, poddawanie operacjom plastycznym czy uprawianie aktywności fizycznej), uzależnieniu od jedzenia, robienia zakupów, nałogowego uprawiania seksu i oglądania pornografii oraz pracowania. Szeroko omawiamy w nich przejawy szkodliwych i nałogowych zachowań, psychologiczne i integracyjne modele wyjaśniające genezę i mechanizmy kształtowania się objawów, a także ich zróżnicowanie w zależności od wieku rozwojowego, w którym zachowania te występują. Ponieważ książka poświęcona jest uzależnieniom behawioralnym występującym na różnych etapach życia człowieka – w dzieciństwie, adolescencji i dorosłości, ważną jej część stanowią rozważania o specyfice zwiastunów oraz obrazu klinicznego szkodliwych zachowań i uzależnień behawioralnych. Czytelnik znajdzie w niej kwestionariusze, na podstawie których może przeprowadzić autodiagnozę ewentualnych problemów związanych z różnymi zachowaniami. Rozdziały zawierające prezentację konkretnego typu uzależnienia kończą się przedstawieniem najważniejszych zagadnień związanych z działaniami profilaktycznymi i szeroko rozumianą pomocą psychospołeczną osobom cierpiącym, a poszukującym pomocy i wsparcia.

Książka Uzależnienia behawioralne jest adresowana do wszystkich zainteresowanych tą problematyką, zwłaszcza do tych, którzy chcą bardziej wnikliwie przyjrzeć się własnym zachowaniom, temu, co ich niepokoi lub zastanawia w sposobie korzystania z internetu, pracowania, robienia zakupów czy uprawiania sportu. Przede wszystkim jednak kierowana jest do studentów psychologii, pedagogiki, socjologii klinicznej i nauk o zdrowiu oraz praktyków nie tylko różnych ośrodków terapeutycznych i zajmujących się szeroko rozumianym zdrowiem psychicznym, lecz także instytucji opiekuńczych, wychowawczych i szkolnych. Na jej podstawie można zrewidować mity i przesądy na temat własnego stylu życia i korzystania z dóbr tak obficie współcześnie oferowanych.

Iwona Grzegorzewska i Lidia Cierpiałkowska

Zielona Góra, Poznań, 2 lipca 2017 r.