Ninie i Frankowi

PROJEKT OKŁADKI I WNĘTRZA Agata Muszalska

FOTOEDYCJA Agata Muszalska, Barbara Chmielarska-Łoś

WYDAWCA Aleksandra Małek-Leśniewska

REDAKTOR PROWADZĄCY Jolanta Kowalczuk

REDAKTOR Dorota Polewicz

KOREKTA Jadwiga Witecka

PRODUKCJA Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Aneta Więckowska / konwersja.virtualo.pl

RECENZENT dr Paweł Fortuna

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2018

ISBN: 978-83-01-19705-6

Wydanie pierwsze

Warszawa 2018

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Wstęp

Informacja dla czytelnika

Deklinacja

Otwórzmy encyklopedię

Ultra–infra

Konflikt międzypokoleniowy

O ciszy czy o hałasie

Między mową a milczeniem Kwiryna Handke

Alfabet Braille’a

"Cisza" naprawdę cicho

Cisza w językach świata

97-415

Myśleć nad wyborem

Spirala milczenia

Wśród nocnej ciszy

Końskie szerokości

Zbyt głośne morze

Cisza kosmosu

Cisza radiowa Ben Bartlett

Prawie niemowa

Cicha noc

Sub rosa

Chatham House

Stracić okazję, aby siedzieć cicho

Pauza

Pęknięta struna

Crescendo

W stronę ciszy

Punktualnie w południe

Zachowuj się!

Dźwięk zaklęty w ciszę

Cisza, którą warto przeczekać

4'33''

Zagraj sam

Cage Against the Machine

Uwaga plagiat!

953 słowa

Krucjata Schneidera

Dogma

Cisza w kinie

Cisza w teatrze

Cisza w radiu

Doktor Murke zbiera milczenie

The Artist is Present

Krzyk ciszy

Naucz się słów

Milczeć w proteście

Dzień Milczenia

Kobiety w czerni

Cisza, igła, nitka

Your comfort is my silence

Ignorance = Fear

Milczeć dla uchodźców

Minuta ciszy

Минута молчания

Dwie minuty ciszy

Siedemnaście lat życia Johna Francisa

Rok z życia studenta

1 TED Talk = 0 słów

Trzy pióra

Pomilcz

Milczeć od tysiąca lat

Wielka cisza

Nie tylko kartuzi

Podaj, proszę, sól

CHYBAJEDNAKŁATWIEJBĘDZIECZYTAĆNAGŁOS

Czas w ciszy

Ommmm

Ommmm oraz szkiełko i oko

Być razem w ciszy

Budda lubi milczenie

10 dni szaleństwa w milczeniu Barbara Stawarz-García

Milczenie Indian

Zostać bogiem przez pomyłkę

Potop za hałas

Wieża milczenia

Japońska ceremonia picia herbaty

Cichy przepis na poznanie męża

Czy syreny milczały?

Silence, Please

Cisza sprzedaje

Kościół sprzedaje ciszę

Świecki rozdaje ciszę

Lekcja ciszy

Ciche czytanie

Ciche jedzenie

Cichy pociąg

Na tym dworcu będzie cicho!

Ciche biuro

Pływać w ciszy i ciemności

Podróż w poszukiwaniu ciszy

Myszy w ciszy

Czy zawsze kochamy ciszę?

Maximilian Negwer

Uzależnienie od ciszy?

SSSS

Refleksja? Nie, jednak kara

Cisza, o której się milczy

Milczenie propagandy

Ciało przerywa milczenie

Najgłośniejszy moment

Najcichsze miejsce świata

Ostatnia zabawa ciszą

Ulubione cisze autorki

Ulubione cisze autora

Inspiracje, źródła, odnośniki

Przypisy

Źródła zdjęć

O Autorach

Wstęp

Przeczytanie tego wstępu ze średnią prędkością zajmie ci około czterech minut i trzydziestu trzech sekund. Za jakiś czas dowiesz się, dlaczego zależało nam na tym, żeby trwało to dokładnie tyle.

Zaczynajmy.

Większość z nas przywitała świat krzykiem. Większość z nas chciałaby żegnać się ze światem w ciszy. Pomiędzy tymi dwoma pojęciami rozegra się ta książka. Będzie o ciszy. Co oznacza, że z natury rzeczy czasem będzie o jej braku. Jest tak, że aby powiedzieć coś o ciszy, trzeba ją przerwać, aby się na jej temat odezwać, trzeba ciszę zburzyć. Pisanie o ciszy jest czymś innym i może się odbywać
w ciszy. A dopóki czytasz te słowa w swojej głowie, a nie na głos, również spędzasz czas w ciszy.

Jesteśmy ludźmi, więc w naturalny sposób cisza leży dla nas blisko milczenia. Cisza jest po prostu brakiem przerywających ją dźwięków, a milczenie jakąś formą zachowania kogoś, kto mógł się komunikować dźwiękiem i tego nie zrobił. Tym samym możliwa jest cisza kamienia, ale już nie milczenie kamienia. Chyba że jesteśmy w obszarze poezji, gdzie wszystko jest dozwolone, i takie uczłowieczenie głazu będzie nawet ciekawym zabiegiem.

Słyszymy często, że „milczenie jest złotem”. Potakujemy, gdy padają słowa: „cicha woda brzegi rwie”. Wiemy, co to „cisza jak makiem zasiał”. Powtarzamy ostatnie słowa z Hamleta Shakespeare’a: „reszta jest milczeniem”, nawet jeśli nie pamiętamy, w jakim kontekście się pojawiły i co oznaczały. Mamy takich bon motów, dziś częściej objawiających się pod postacią internetowych memów, na pęczki.

Czasem od niej uciekamy. Uciekamy, bo „dzwoni nam w uszach”, bo w niej widać bardziej, jaśniej i wyraźniej, kim jesteśmy i jacy bywamy. Sztaudynger pisał o nas: „Boją się ciszy, wtedy się własne serce słyszy”. Kluczymy, dlatego że nie lubimy tego, co nazywamy „niezręczną ciszą”, wolimy ją zatem zagadywać, a nawet zakrzykiwać. Przykrywamy ją bodźcami i aktywnościami.

Ale też jej poszukujemy. Powtarzamy sobie pierwsze słowa Desideraty, brzmiące: „Krocz spokojnie wśród zgiełku i pośpiechu – pamiętaj, jaki pokój może być w ciszy”. Część naszej refleksji na temat siły płynącej z ciszy bierze się z niechęci do hałasu. Wydaje się, że cenimy ciszę bardzo, a paradoksalnie jest jej naokoło nas tak mało. Chcemy się zatem wyciszać, wyciszyć, uciszyć, znaleźć spokój, wewnętrzną ciszę. Przebieramy jak w ulęgałkach w metodach osiągania tego upragnionego stanu. Szukamy jej wszędzie, gdzie się tylko da. Czasem uciszając to, co zwyczajowo głośne, a czasem po prostu tworząc samą ciszę.

Cisza okazuje się ważna w różnych obszarach. Psychologia widzi ją głównie w obszarze komunikacji międzyludzkiej, ale też zajmuje się nią w takich dziedzinach jak praktyka uważności czy relaksacja. Filozofia widzi w niej coś więcej, pewnego rodzaju metafizyczną przestrzeń, często wiązaną z ważnymi momentami życia człowieka. W ekologii jest elementem otoczenia,
w którym żyje człowiek, to tutaj pojawia się idea ochrony ciszy i walki z hałasem. Przyglądamy się jej z perspektywy kultury i obyczajów, patrząc na to, jak staje się ona ważnym elementem życia w społeczności. Artyści dotykają ciszy na różne sposoby. Oczywiście jest ważnym elementem muzyki, tworzy utwór na równi z dźwiękami. Ale też ma swoją rolę do odegrania w malarstwie, literaturze czy sztukach performatywnych.

Intuicyjnie czujemy, że są na świecie różne „cisze”. Czym innym jest cisza przed (chociażby przed burzą), czym innym cisza po (milczenie kochanków po kłótni). Czymś innym cisza pomiędzy (moment w trakcie rozmowy lub pomiędzy dwoma dźwiękami), czym innym cisza, która występuje zamiast czegoś (milczenie w miejsce słów, które paść powinny). Czasem cisza jest protestem, nawet skutecznym, bo, jak pisał Lec: „Milczącym nie można odebrać słowa”. Czasem jest milczącą zgodą na zło i ucieczką od odpowiedzialności. Czasem wyborem, a czasem koniecznością. Ciszę się obwieszcza dekretami, rozporządzeniami
i ustawami. Ciszy się można domagać w mniej lub bardziej subtelny sposób.

W zabawny sposób polskie słowo cisza rozpada się na dwa: „ci” oraz „sza”, obydwie te krótkie części samodzielnie mogą służyć uciszaniu. Zabawne jest też to, że pewnie często słyszymy uciszanie kogoś, które jest komunikowane krzykiem: Cisza!!!

Jak widzisz, odmieniamy tu ciszę metaforycznie przez wszystkie przypadki, mało tego – utkamy z tego książkę. Znajdziesz tutaj zbiór refleksji,
które – choć czasem rozmyślnie chaotyczne – układają się w opowieść o ciszy. Nie dostaniesz prostej listy „10 kroków na drodze do wyciszenia”, wierzymy, że samodzielnie możesz się pokusić o taką listę na podstawie książki. Nie powiemy jednoznacznie, że cisza jest dobra i wartościowa, sam poszukaj w sobie odpowiedzi. Nie znamy wszystkim możliwych odsłon ciszy w dzisiejszym świecie, ale wiemy, czym bywa, i to pokażemy. Czasem nawet dwie prawdy na temat ciszy wejdą ze sobą w dialog. Nie poprowadzimy cię za rękę, raczej zakręcimy w koło kilkakrotnie i pozwolimy na chwilkę chaosu w głowie.

Pisanie tej książki było dla nas piękną przygodą polegającą na odkrywaniu rejonów, o których nie mieliśmy wcześniej pojęcia. I chodzi nam tutaj i o muzykę, na którą wcześniej nie trafiliśmy. I o literaturę, która nie wpadła nam
w ręce (choć w postaci książek często stała sobie spokojnie w naszej domowej bibliotece). I o cudowne opowieści o ludziach, którzy z ciszą w różnej formie igrali na przestrzeni dziejów. Do wielu z takich źródeł odeślemy również ciebie, książka kończy się bowiem podaniem wszystkich źródeł, z których korzystaliśmy, pisząc ją, i wszystkich źródeł naszych inspiracji.

Naszym marzeniem jest, żeby strony tej książki zachęciły cię do kolejnych wędrówek. Żeby rozdziały o ciszy w muzyce zachęciły do posłuchania opisywanych utworów. Żeby strony o literaturze obudziły chęć sięgnięcia do przywoływanych tekstów. Żeby czasem krótkie fragmenty nakłoniły do skorzystania z opisywanej metody, podejścia czy doświadczenia. Żeby przywołanie konkretnej postaci zachęciło cię do poznania jej lepiej, już na własną rękę. Chcielibyśmy, żeby te strony zainspirowały cię do samodzielnego dopisywania kolejnych rozdziałów, które nam nie wpadły do głowy.

Wiemy, jak wielką radość dają książki, które czytelnik tworzy sam, czytając je i odczytując na swój sposób. Dostajesz od nas zbiór ścinków, wycinków, inspiracji, strzępów myśli i fragmentów. Wyczytaj z nich swoją własną książkę.

Naczytaj się o ciszy.

Informacja dla czytelnika

Książka ta jest przeznaczona do czytania w ciszy.

Instrukcja nawiązuje do podobnej, tyle że akurat odwrotnej.

Oryginał brzmi: „Książka ta jest przeznaczona do czytania na głos”, i pochodzi
z książki Making Noise. From Babel to the Bing Bang & Beyond, której autorem jest Hillel Schwartz, amerykański historyk kultury, tłumacz i poeta.

Na 912 stronach dostajemy jego opowieść o tym, jak zachodnia kultura rozumie dźwięk i hałas w różnych jego odmianach i jak to rozumienie zmieniało się na przestrzeni lat. W oczywisty sposób ta znakomita opowieść o hałasie często staje się opowieścią o ciszy. Nie mamy nic przeciwko temu, żeby nasza książka była tylko preludium do sięgnięcia po Making Noise…