Projekt graficzny okładki i stron tytułowych
Maryna Wiśniewska

Opracowanie graficzne okładki i stron tytułowych Przemysław Spiechowski

Ilustracja na okładce
Tomasz Wawer

Wydawca Katarzyna Rosińska

Koordynator redakcji Agnieszka Kowalska

Redakcja Anna Stankiewicz, Grzegorz Antoszek

Korekta Grzegorz Antoszek

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
Michał Latusek

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2023

ISBN 978-83-01-22979-5
DOI: https://doi.org/10.53271/2023.015

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2023 r. (Wydanie II, zmienione)
Warszawa 2023

Wydanie I książki wydane było we współpracy z Wyższą Szkołą Humanistyczną TWP w Szczecinie.

Wydawnictwo Naukowe PWN SA
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 280
infolinia 801 33 33 88
e-mail: pwn@pwn.com.pl, www.pwn.pl

Fragment

Wstęp

Grzeczność

Co państwo o tym sądzą?

Szanowni Państwo, Drodzy Przyjaciele

O nowym typie grzeczności

Profesorze, kiedy mogę pana złapać?

Grzecznie i skutecznie

Z imieniem czy bez imienia?

Na ty

Wie pani co?

No, cześć

Do usłyszenia

Czy już możemy się wkurzać?

O pewnym kontrowersyjnym słówku

O słowie modnym, choć obrzydliwym

Paskudne słowo na k...

Znaczenie słów

Kto tu rządzi?

Molestować i uprawiać seks

Agresywny i fanatyczny

Destynacja

Skończmy z tym dedykowaniem!

Epickie wakacje?

Event czy impreza?

Modna opcja

Kto to jest oportunista?

Jak w banku

Strzeżcie się słowa bynajmniej!

Ekstraordynaryjny

Kuriozalny, absurdalny, niezborny

Strasznie irytujące!

Dziewczyna fajna czy ponętna?

Skąd się wziął ten facet?

Co jest przysłowiowe?

Ciężkie czasy

Porównywalne ceny, nieporównywalne zarobki

Szewska pasja

Solenizant i jubilat

Na razie wciąż lepsze!

Narodowy czy społeczny?

Wzajemnie i nawzajem

Posiadać

Zaraz, dokąd idziesz!

W sumie

Tudzież – bohater narodowy

Nie do końca...

Odmiana wyrazów

Co z tym radiem?

Logo, awizo, kakao

Cytata, klusek i śmiecie

Przysiąść fałdów

Rodzic

Dziewczę

Co meczy?

Pomarańcza, podeszwa i dratwa

Na sto procent

Psycholodzy i psychologowie

Rzeczpospolita Polska

Klapki, trampki, tenisówki

Przyjmę uczniów czy uczni?

Gdzie jest wołacz!?

Z tatą czy z tatem?

Tajemnice gramatyki

Wziąć i nadwerężyć

„Ale żeśmy zagłosowali”!

Jam, tyś, wyście

Tam jest napisane, że Jaś obszedł jezioro...

Co robi żebrak?

Dlaczego nie lubiał?

Nie rusz!

Zbyszku, ogól się!

Czy to prawda, że już można mówić poszłem?

Pytać i pytać się

Czego potrzebujesz?

Liczebniki – nasza pięta Achillesa

Jeden

Dwoma czy dwiema książkami?

Dwoje imienin

Trudne, ale przydatne i piękne!

Półtorej

Bardzo duży problem

Tę czy tą książkę?

Czemu?

Ile, na ile, o ile

Jaki czy który?

Jakiś i jakichś

„Mi Zidane też dał z byka”

Kocham cię!

Mojemu czy swojemu mężowi?

Nowy Rok radości pełen

Tłustszy czy tłuściejszy?

Niedoceniane spójniki

Także, tak że

Odmiana nazw własnych

Teść zakazał...

O estetyce nazwisk

Pan Paluch, pan Drozd i pan Rolew

Pan Orzeł i pan Dzień

Pan Rakower

Sarosiek i Platzeck

Maćków, Łemków, Iwasiów

Pan Stylo

Dusza fleksyjna

Pan Mizio i pan Kaja

Wiszowaty, Kosy, Brzykcy

Pani Ciepły

Joanna Kowalski

Porębina i Porębianka

Ewa i Jan Jarząbowie

Sean Connery

O wymowie obcych nazwisk

Bełczna, Meszne

Widuchowa, Wschowa, Wysowa

Dołuje, Banie, Osie

Gumieńce

Rondo na Głębokiem

Słowotwórstwo

Czy pilotka to kobieta?

Z panią sędzią

Naukowczyni i chirurżka

Gościni

Wójt spotkała się z chirurg

Polki i Polacy

Koleżanki i koledzy

Wypłaszczanie krzywej

Wymazywanie

Słowotwórcze niuanse

Szkoda zalaniowa

Growy

Czy modowy jest morowy?

Senioracki

Kaczkomat

Hiperatrakcyjne megapremiery

Pieniążki na chlebuś z masełkiem

Naginka i olewka

Nakielski, leszczyński, średzki

Sodomski i gomorski

Wronki

Wolinianin i Uznamczyk

Stety, stety...

Urlop tacierzyński

Zgłośnij radio!

Składnia

„Będąc młodą lekarką…”

A czy ale?

Ale…

Ktokolwiek, gdziekolwiek, jakkolwiek

Adres

Co z tym biernikiem?!

Ochota na stek

Chcę wiosny!

Jestem samochodem

Jest oczywiste

Nie ma komu przytulić...

Czego nie można sprawić?

Poszliśmy z Marcinem...

Co jest złego w proszę panią?

Stryjostwo przyjechali!

Bowiem i zaś

Urząd Miasta Szczecina

Dzień dzisiejszy

W Ukrainie

Krem do cery czy dla cery?

Magiczne przyimki

Kłopotliwy przyimek na

Proszki na ból głowy

Odnośnie do planu

Około stu minut spóźnienia

Pił sok przez słomkę

Który

Niemniej jednak

Się wie!

Stąd dotąd

Że czy iż?

Frazeologia

Co to jest czambuł?

Gonić w piętkę

Co się robi na laurach?

Jaka miłość nie rdzewieje?

Konia z rzędem temu, kto wie...

Upiec dwie pieczenie…

Kuty na cztery nogi

Pieskie życie

Na kocią łapę

Trącić myszką

Mieć motyle w brzuchu

Po jakiej linii idziemy?

Kłopotliwe skrzyżowania

Ortografia, interpunkcja, wymowa

Mądra-głupia maszyna

Słuchajmy pani Grażyny!

Starosta, burmistrz, wójt

Ulica gen. Sikorskiego

Kochanej Mamie, Kochanemu Tacie

Łarpia

Kłopoty z ogonkiem

Nasi za granicą

Kolonia Ostrów, Połczyn-Zdrój

Ach te skróty!

Z-dy Mięsne

Tys. i żeń.

Pieczywo „świeże”

Osiemnastka

Życzenia dla 50-latka

-wsza, -gi, -ta, -ci,

Apostrof

Kiedy myślnik, kiedy łącznik?

Oj, te przecinki!

Uwaga, przecinek!

A!, a, aa, aaa

Koniec i kropka

Co i jak skracamy?

Co z tym akcentem!?

Ballada o sennym innowiercy

„Idom”, „robiom”, „muszom”

Do czego służy kropka

Proszę wrzucić monetę

Skończmy z tym „włanczaniem”!

Zaucha, Bauman, Krauze

Audyt, aquapark, tweet

Chaos, chaos, chaos...

Słowniki, poradniki, inne źródła

O Autorce

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Grzeczność

O pewnym kontrowersyjnym słówku

Korespondent poradni językowej poprosił mnie o ocenę pewnego modnego lecz kontrowersyjnego słowa: „Może wyjaśni Pani etymologię słowa zajebiście. Jeśli studentki używają w miejscach publicznych (ulica, tramwaj) określeń, że na wykładzie z jakimś profesorem było zajebiście, to ja nie widzę ratunku dla czystości języka lub choćby minimum logiki w nim. Żargon, slang zmienia język w akustyczny śmietnik i to u tych osób, które mają aspirację być inteligencją, a nawet naukowcami”.

Przyznam, że podchodzę do analizowania tego wyrazu z duszą na ramieniu. Już raz dostałam burę od czytelnika, który nie mógł mi wybaczyć, że ośmieliłam się zacytować to niewybredne słówko i postanowił poskarżyć się na mnie profesorowi Miodkowi. Nie wiem, czy to zrobił, bo profesor nic mi o żadnej skardze nie wspominał. Być może czytelnik sam doszedł do słusznego wniosku, że w swoich felietonach nie popieram żadnych negatywnych zjawisk językowych, ale czasem muszę o nich pisać. Niejednokrotnie też wyrażałam ubolewanie, że poziom kultury młodzieży jest zatrważający, a jej język pospolity, wulgarny i bardzo ubogi.

Jest jednak inny aspekt poruszanej kwestii. Ten niewątpliwie wulgarny w odczuciu starszego pokolenia wyraz (o oczywistej etymologii), w intencji używającej go młodzieży wulgarny nie jest. Owym przymiotnikiem-przysłówkiem określa się zjawiska pozytywne, wyraża aprobatę, uznanie, zachwyt. Tym wyrazem nie można obrazić, można natomiast kogoś pochwalić (na przykład koleżankę, która napisała świetny referat). W „Słowniku polskich przekleństw i wulgaryzmów” Macieja Grochowskiego ów wyraz, zakwalifikowany jako wulgarny, ma dwa znaczenia, oba pozytywne: 1. ‘taki, któremu przysługuje dana cecha w wysokim stopniu’ (np. jest ... gorąco), 2. ‘taki, który się komuś bardzo podoba; wspaniały, ładny’. Mamy tu zapewne do czynienia z dość częstym we współczesnej polszczyźnie zjawiskiem dewulgaryzacji wulgaryzmów. Dziś publicznie używa się wyrazów, które kilkanaście lat temu uznawane były za nieprzyzwoite, żeby wymienić tylko najpopularniejsze: wkurzyć się, kurczę, kurde, pieprzyć (w moim rodzinnym domu ten ostatni wyraz był zakazany, a pomidory można było jedynie posypać pieprzem).

Nie pochwalam zbytniej językowej swobody, zwłaszcza w sytuacjach publicznych. Buntuję się, gdy czytam wywiady ze znanymi osobami najeżone wulgaryzmami. Nie toleruję zwulgaryzowanej polszczyzny w murach szkół i uczelni. Musimy jednak przyjąć, że język się zmienia, że ubożeje, ale i przeobraża. Nie zatrzymamy tych zmian. Jedyne, co możemy zrobić, to utrzymać wysoki poziom własnych wypowiedzi, być dla innych przykładem.

O słowie modnym, choć obrzydliwym

Polszczyzna, której używamy na co dzień, staje się coraz mniej kulturalna. Wiedzą o tym chyba wszyscy, choć zwykle brak kultury łączymy z językiem ulicy, wyjątkowo soczystym i niezmiernie ubogim.

Z zażenowaniem jednak stwierdzam, że i język ludzi wykształconych degraduje się w zastraszającym tempie, a słowa nieeleganckie lub wręcz wulgarne pojawiają się w najmniej oczekiwanych sytuacjach. Przemiła pani ekspedientka w księgarni mówi do klientki, pragnącej zapłacić za książkę: Kurde, nie mam w kasie drobnych. Prelegent rozpoczyna uczony wykład od słów: Wkurza mnie ten mikrofon. Zapewne żadne z nich już nie pamięta, jaki wyraz stał się podstawą owych nie najpiękniejszych wyrażeń.

Współcześni Polacy lubują się w słowach obrzydliwych. Większości zacytować nie sposób, by nie narazić się czytelnikom. O jednym wszakże, używanym ostatnio szczególnie często przez ludzi inteligentnych i wykształconych, chciałabym się wypowiedzieć, ubolewając jednocześnie z powodu drastyczności przykładu. Oto prezenter „Radia Zet” pyta w wywiadzie znanego piosenkarza: Kiedy robisz się upierdliwy?, a pytany odpowiada pełnym zdaniem: Upierdliwy robię się wówczas, gdy ktoś z mojego otoczenia lekceważy swoje obowiązki.

Słysząc to, zaniemówiłam ze zgrozy. Do tej pory spotykałam się z tym wyrazem w sytuacjach potocznych, nieoficjalnych i zawsze reagowałam nań z niesmakiem. Ale w radiu nawet w najbardziej swobodnym programie słowo to jest nie do przyjęcia! Tymczasem w praktyce słowo upierdliwy, czyli denerwujący, irytujący, natrętny, namolny, dokuczliwy, uciążliwy może określać nie tylko człowieka, lecz także przedmioty: upierdliwy kran, bo woda z niego kapie, upierdliwe drzwi, bo się nie chcą zamknąć…

Skąd się wziął ów wyraz w polszczyźnie kulturalnych ludzi? W starszych słownikach języka polskiego go nie ma. Notuje go „Słownik polszczyzny potocznej” Janusza Anusiewicza i Jacka Skawińskiego i oznacza kwalifikatorem „grubiańskie”. Znalazłam go również w „Słowniku współczesnego języka polskiego” pod red. Bogusława Dunaja, w którym zakwalifikowano go do słów wulgarnych. Bo to jest wulgarne słowo! Obrzydliwe, fizjologiczne, straszne! Zawiera rdzeń pierd- tworzący w polszczyźnie słowa wulgarne! Czy ci, którzy go używają, mają świadomość, jaki czasownik się z nim łączy? Jestem pewna, że ów czasownik nie przeszedłby im przez gardło w publicznych wystąpieniach, dlaczego więc nie wzdragają się przed użyciem obrzydliwego przymiotnika?

Doprawdy, trudno znaleźć odpowiedź na te pytania. Można tłumaczyć się modą językową i potrzebą ekspresji słownej. Warto jednak wiedzieć, że nie we wszystkich sytuacjach wypada uzewnętrzniać emocje. Synonimy, które ów natręt wypiera, mają wystarczający dla kulturalnego człowieka ładunek emocjonalny. Radzę więc zapomnieć o tym kompromitującym słowie.

Paskudne słowo na k...

Zadziwiający jest fenomen popularności w naszych codziennych wypowiedziach paskudnego słowa na k... Chyba nigdy w historii języka polskiego ten wulgarny wyraz nie był tak wszechobecny jak dzisiaj.

Jak to się dzieje, że prawie wszyscy Polacy, bez względu na wiek i status społeczny nie wahają się go wymawiać? Co jest w tym słowie, że tak wielu osobom wydaje się atrakcyjne i potrzebne w każdej okoliczności? Niegdyś używanie go było oznaką niskiej pozycji społecznej, wąskich horyzontów myślowych, braku wykształcenia mówiącego. Dzisiaj trudno przejść ulicą, by nie zostać ugodzonym tym wyrazem. Gdyby chociaż to odrażające słowo królowało jedynie na ulicy, ale gdzież tam! Znam mądrych i wykształconych, dzieci, młodzież i osoby starsze, kobiety i mężczyzn, hydraulików i lekarzy, nauczycieli i dziennikarzy, którzy nie wzdragają się używać go w każdej sytuacji! W szkole, na uczelni, w przychodni, w szpitalu, na planie filmowym, na deskach teatru, w redakcjach, w parlamencie, wszędzie! O literaturze i filmie nie wspominam...

Bez przesady można stwierdzić, że słowo na k... jest omnisytuacyjne, ponadpokoleniowe, ponadregionalne, wielofunkcyjne, dwurodzajowe. Może być użyte dosłownie (o kobiecie) i przenośnie (o sobie nieuczciwej, bez względu na płeć). Może być obelgą, wykrzyknikiem, przerywnikiem. Dawniejsi Polacy stosowali różnorodne wykrzykniki: olaboga!, o rety!, o matko!, rany Julek! Dzisiejsi wykrzykują przede wszystkim – o k...! Bohaterowie Sienkiewicza, chcąc kogoś skląć, mówili: ty szelmo, psi synu, psubracie, psiajucho, hulako, birbancie, chacharze! Dzisiaj rodacy wybierają najczęściej niewybredne – ty k...! Dawniej osobnik, mający skłonność do formułowania wypowiedzi okraszonej przerywnikami, mawiał mocium panie, panie tego, ten tego ten. Dziś najpopularniejszym „przerywnikiem” jest oczywiście nasze tytułowe słówko. Niektórzy mówią, że zastępuje ono także przecinek, ale nie mogę się z tym zgodzić, bo aż tylu przecinków się w zdaniu nie stawia...

Co z tego wynika? Żadnych optymistycznych wniosków nie da się wyprowadzić. Wszystkie są przygnębiające i źle o nas świadczą: drastycznie i dramatycznie ubożeje nasze słownictwo, jeśli coraz częściej bez wyraźnego powodu sięgamy po to „usłużne” słówko, przyklejone wręcz do naszych języków. Przesadzam? Chyba jednak nie. Coraz mniej jest w moim otoczeniu ludzi, którzy nigdy by takiego słowa nie powiedzieli. I nie znam żadnego młodego człowieka, który nie używa tego paskudnego wyrazu. Chyba miał rację Andrzej Ibis Wróblewski, który stwierdził, że polszczyzna nam się kundli...