Recenzent

Prof. dr hab. Maria Aluchna

Projekt okładki

Przemysław Spiechowski

Wydawca

Dorota Siudowska-Mieszkowska

Koordynator ds. redakcji

Renata Ziółkowska

Redakcja

Magdalena Ścibor

Korekta

Bożena Sigismund, Janusz Sigismund

Koordynator produkcji

Zuzanna Lebuda

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl.

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2023

ISBN 978-83-01-23591-8

DOI: https://doi.org/10.53271/2023.113

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2023r. (Wydanie I)

Warszawa 2023

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

O Profesorze Wojciechu Gasparskim

Bolesław Rok

Profesor Wojciech Gasparski to jeden z czołowych przedstawicieli polskiej szkoły prakseologii, który jednocześnie stworzył polskie środowisko etyki biznesu. Jest autorem, współautorem i redaktorem blisko pięćdziesięciu książek i ponad dwustu pięćdziesięciu artykułów z zakresu prakseologii, metodologii projektowania, teorii organizacji i zarządzania, naukoznawstwa oraz etyki biznesu.

Był wiceprzewodniczącym, a następnie przewodniczącym – łącznie przez szesnaście lat – Rady Naukowej Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. Od roku 1995 związany z Akademią Leona Koźmińskiego (dawniej Wyższą Szkołą Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego), w której prowadził szeroką działalność dydaktyczną oraz pełnił liczne funkcje, między innymi prorektora ds. badań naukowych, czy dyrektora Centrum Etyki Biznesu. Prowadził też wykłady na Uniwersytecie Warszawskim, Politechnice Warszawskiej i w wielu miejscach na świecie. Wygłaszał referaty na rozlicznych konferencjach krajowych i zagranicznych, z równym zaangażowaniem kierując swoje słowa do studentów i pracowników naukowych z różnorodnych uczelni na wszystkich kontynentach, przedstawicieli administracji publicznej, organizacji pozarządowych jak i przedstawicieli biznesu z dużych i mniejszych firm.

Z pewnością każdy z jego współpracowników, współautorów czy też wypromowanych przez niego magistrów oraz doktorów może go wspominać inaczej. Dla mnie istotne okazały się jego trzy cechy, kompetencje, a może po prostu naczelne wartości: inicjacja, integracja i instytucjonalizacja.

Inicjacja

Profesor Wojciech Gasparski był inicjatorem niezliczonych pomysłów. Zazwyczaj wszystkie rozmowy kończył nie tylko wezwaniem do działania, ale sam zabierał się od razu do tej pracy, układania planu, przygotowywania formy działań, włączaniem innych. Z pewnością pomagało tu jego „konkretne”, inżynierskie wykształcenie – na Politechnice Śląskiej, ale również późniejsza praca nad doktoratem dotyczącym zastosowań prakseologii do procesów decyzyjnych w projektowaniu i wreszcie jego bardzo praktyczny program małej etyki biznesu, nawiązujący do programu małej filozofii Tadeusza Kotarbińskiego.

Formalny początek etyki biznesu w Polsce, który dla historyków nauki jest całkiem oczywisty, to Pierwsza Ogólnopolska Konferencja Etyki Biznesu w Łodzi w 1994 roku, zainicjowana przez Profesora we współpracy z Fundacją Edukacyjną Przedsiębiorczości. W tym samym roku powstało przede wszystkim z jego inicjatywy ogólnopolskie Seminarium Etyki w Biznesie, Organizacji i Zarządzaniu jako forum, na którym prezentowane były projekty badawcze, wyniki badań oraz doświadczenia edukacyjne w zakresie etyki biznesu. Kilka lat później występowałem na tym forum z moim pierwszym referatem dotyczącym społecznej odpowiedzialności biznesu i to była właśnie moja osobista inicjacja w świecie naukowej etyki biznesu.

W roku 1999 Profesor doprowadził do powstania Centrum Etyki Biznesu (CEBI), będącego wspólnym przedsięwzięciem ówczesnej Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego (obecnie Akademii Leona Koźmińskiego) oraz Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. W ciągu kolejnych lat uczynił z tego Centrum najważniejszy ośrodek badań i studiów na rzecz rozwoju dyscypliny w Polsce oraz miejsce spotkania liderów biznesu i świata akademickiego, którym zależało na promowaniu etyki i odpowiedzialności w życiu gospodarczym.

Jako pierwszy w Polsce inicjował dyskusje dotyczące etyki biznesu poprzez artykuły prasowe, wypowiedzi radiowe i telewizyjne, czy choćby felietony w czasopiśmie „Decydent”. Profesor Wojciech Gasparski zainicjował też powstanie Polskiego Stowarzyszenia Etyki Biznesu – EBEN Polska – i przewodniczył jego Radzie Programowej.

Integracja

Dzięki Centrum Etyki Biznesu (CEBI) powstały warunki sprzyjające współpracy badaczy z różnych uczelni z Polski i ze świata oraz praktyków z biznesu i organizacji otoczenia biznesu, zainteresowanych etyką i społeczną odpowiedzialnością biznesu. Jak sam pisał: „Zespół koleżeński skupiony w Centrum starał się nadawać ton problematyce, przygotowując i prezentując zespołowe opracowania istotnych zagadnień; żartobliwie ten wspólny mianownik nazywaliśmy „cebizmem”.

Integracja zespołu, w którym miałem zaszczyt uczestniczyć, zawsze związana była z różnymi innowacyjnymi formami językowymi – byliśmy np. „cebianami”, jako ci, którzy – niemal jak kosmici – mieli za zadanie współtworzyć środowisko etyki biznesu poprzez spotkania, wykłady, publikacje, konferencje i wiele innych form integracji, opierającej się na przyjaźni, zrozumieniu wspólnych celów i podzielanej pasji. Wystarczy powiedzieć, że jeżeli ktokolwiek w tamtych latach chciał zajmować się etyką biznesu, to było oczywiste, że musi „bywać” na wydarzeniach organizowanych przez CEBI. Publikacja w jednej z prac pod redakcją Profesora Gasparskiego była traktowana niemal jak chrzest bojowy w dziedzinie etyki biznesu, czy też dopuszczenie do kręgu wtajemniczenia.

Obserwując rozwój przedsiębiorczości w Polsce, która – jak sam pisał – „odrodziła się niczym Feniks z popiołów po zniesieniu gospodarki planowanej i zastąpieniu jej wolnym rynkiem”, dostrzegał, że „mniejszej troski wymaga dbałość o prakseologiczne składowe triady – ekonomiczność i efektywność działań gospodarczych, tych bowiem u progu transformacji było w nadmiarze – niż o etyczność, której niedostatki ważyły istotnie na godziwości celów i środków”. Mówił o tym, że do głosu powracać zaczęły fałszywe hasła: „że pierwszy milion trzeba ukraść”, „że co niezakazane to dozwolone”, „że hulaj dusza, piekła nie ma”, „że tylko ryby nie biorą” i temu podobne.

Dzięki integracyjnej pasji Profesora w obszar rozważań o etyce biznesu zostały włączone różnorodne stowarzyszenia branżowe, zarządy i kadra kierownicza największych firm, a także administracja publiczna i media. Pierwsze pisane w Polsce kodeksy etyki wychodziły właśnie spod jego ręki. W pierwszych publicznych dyskusjach w Polsce w latach dziewięćdziesiątych i później – dotyczących wyzwań etyczności w gospodarce zazwyczaj uczestniczył Profesor lub osoby przez niego wskazane.

Szczególne umiejętności organizacyjne Profesora Gasparskiego prowadziły do rozwoju zainteresowań określoną problematyką coraz szerszej grupy badaczy, w rezultacie integrując środowisko naukowe, otwierając je na nowe kierunki badawcze. Nastawienie na współpracę z innymi badaczami, zarówno tymi najmłodszymi, jak i uznanymi badaczami ze świata, zaowocowało wieloma zbiorowymi publikacjami, których Profesor Wojciech Gasparski był zazwyczaj redaktorem naukowym.

Zawsze robił wszystko co tylko możliwe, aby promować innych. W uznaniu także tych zasług, gdy w 2020 roku został jednym z laureatów Nagrody Prezesa Rady Ministrów za 25 tomów serii „Praxiology: The International Annual of Practical Philosophy and Methodology”, której wydawaniem w USA nakładem wydawnictwa Transaction Publishers (od 2017 r. będącego częścią Routledge) kierował od 1992 roku, to w uzasadnieniu tak było napisane: „za promowanie na forum międzynarodowym polskich i zagranicznych prakseologów [...] oraz szereg prac badawczych i inicjatywy organizacyjne z zakresu prakseologii, naukoznawstwa, metodologii projektowania, teorii systemów i etyki biznesu”. Z pewnością wiele osób ze świata nauki i praktyki rozwój swojego zainteresowania problematyką etyki biznesu zawdzięcza właśnie jemu.

Instytucjonalizacja

Cechą charakterystyczną twórczości Wojciecha Gasparskiego jest to, że jego własnym pracom badawczym zawsze towarzyszyły rozmaite przedsięwzięcia instytucjonalne. Był przekonany, że istotnym warunkiem stosowania norm etycznych w biznesie i w społeczeństwie jest budowanie stabilnej infrastruktury etycznej. Stąd m.in. jego przekonanie o potrzebie formalnych kodeksów etyki.

Gdy ponad 20 lat temu jako CEBI wprowadzaliśmy do Polski, we współpracy z ówczesnym Biurem Stałego Koordynatora ONZ, inicjatywę Global Compact, to przygotowaliśmy specjalny „Apel do świata polskiego biznesu”. Odwoływaliśmy się w nim do rodzącej się wówczas polityki Unii Europejskiej (Polska nie była jeszcze państwem członkowskim), dotyczącej społecznej odpowiedzialności biznesu i namawialiśmy administrację publiczną do uczynienia etyki i odpowiedzialności biznesu podstawą polityki gospodarczej. Postulowaliśmy powoływanie instytucji i wprowadzanie legislacji w różnych formach, aby budować instytucjonalne podstawy gospodarki społecznie odpowiedzialnej. Wierzyliśmy, że dzięki temu łatwiej będzie upowszechniać obywatelskie postawy w sektorze biznesu. Ten postulat dopiero w ostatnich kilku latach zaczęto wdrażać m.in. poprzez legislację dotyczącą ESG.

Profesor Gasparski zawsze dążył to tego, żeby budować trwałe podstawy do zachowań etycznych w biznesie. Pamiętam to jego zdanie ze wspomnianego Apelu, które długo redagowaliśmy, odzwierciedlające jego podejście: „Potrzebny jest alians świata biznesu i świata nauki, instytucji państwowych i samorządowych oraz organizacji pozarządowych na rzecz tworzenia infrastruktury etycznej w polskim życiu gospodarczym”. Koncepcja infrastruktury etycznej wprowadzona wówczas przez Profesora dobrze zakorzeniła się w środowisku naukowym i biznesowym jako ważny postulat. Jeżeli pomyślimy o tych wszystkich ostatnich dyrektywach, które kryją się pod takimi akronimami jak CSRD, CSDDD, SFDR, ESRS itd. to przecież łatwo uznamy je za część tej właśnie infrastruktury.

Wielokrotnie Profesor zwracał uwagę na znaczenie infrastruktury etycznej, intelektualnej i materialnej organizacji. Wskazywał, że etyczność w poszczególnych przypadkach działalności biznesowej, czy to w małych firmach, czy wielkich korporacjach, zależy od kultury organizacji, poważnego traktowania etyki przez jej szefa – bowiem istotne jest przywództwo – i personel firmy oraz od rzetelnej wiedzy o aksjologicznym kontekście działalności gospodarczej i odpowiedzialnego postępowania w codziennej praktyce.

Jego dokonania teoretyczne w dziedzinie etyki biznesu zostały przedstawione w książce Wykłady z etyki biznesu (trzy edycje – 2000, 2004, 2007). Ale ukoronowaniem jego aktywności badawczej, dydaktycznej i organizacyjnej w dziedzinie etyki biznesu było opublikowanie w 2013 roku przez Wydawnictwo Naukowe PWN pierwszego w Polsce wieloautorskiego podręcznika w tej dziedzinie, zatytułowanego Biznes, etyka, odpowiedzialność, którego Wojciech Gasparski był redaktorem naukowym. Podręcznik ten został w 2015 roku uhonorowany nagrodą I stopnia za najlepszy podręcznik akademicki przez Polskie Towarzystwo Ekonomiczne.

W ostatnich latach życia był nadal bardzo aktywny naukowo. Był przekonany, że właściwą kontynuacją podręcznika z 2013 roku powinna być synteza pod roboczym tytułem Przedsiębiorczość: teoria, etyka, odpowiedzialność, której tematy sukcesywnie rozwijał, zachęcając i namawiając różnych autorów do współpracy. W ten sposób chciał etyce biznesu nadać charakter praktyczny, umacniając nadal delikatną tkankę infrastruktury etycznej w polskiej gospodarce, integrując koncepcje teoretyczne z wymiarem praktycznym, łącząc środowisko naukowe i biznesowe. Profesor Wojciech Gasparski zmarł 18 maja 2022 roku w Warszawie. Ale ten proces udało mu się doprowadzić do końca dopiero teraz. Bo to właśnie on był inicjatorem tej monografii.

Wprowadzenie

Oddawana do rąk Czytelnika pubikacja stanowi interesującą, a zarazem ważną próbę spojrzenia na zjawisko przedsiębiorczości z perspektywy wyzwań etycznych oraz odpowiedzialności z nim związanych. Podstawowym efektem procesu przedsiębiorczości, rozumianym jako poszukiwanie, tworzenie i wykorzystywanie szans przez przedsiębiorcę [Timmons, 1999], jest powstanie przedsiębiorstwa, które zapewnia miejsca pracy jak również ma wkład w rozwój krajowej gospodarki [Cieślik, 2014]. Podczas tego procesu przedsiębiorca musi się mierzyć z wieloma dylematami o charakterze etycznym, zaczyna być również świadomy leżącej na nim odpowiedzialności. Ta ostatnia obejmuje nie tylko odpowiedzialność za ekonomiczny byt przedsiębiorcy i zatrudnionych pracowników, ale również za produkt oddawany klientom, za relacje z partnerami biznesowymi oraz za środowisko. Wielość tych wymiarów powoduje złożoność wyzwań w zakresie etycznym z jakimi przedsiębiorca, zaangażowany w przygodę z przedsiębiorczością, musi się zmierzyć.

Mimo niepodważalnej wagi wyzwań etycznych przed jakimi staje przedsiębiorca, zaskakuje fakt, stosunkowo znikomej liczby publikacji łączącej sferę przedsiębiorczości ze sferą etyki i odpowiedzialności. Celem publikacji jest zmniejszenie tej luki. Ważnym jej wymiarem jest też podjęcie próby identyfikacji zadań, jakie w sferze etycznej i odpowiedzialności, stoją przed przedsiębiorcą, który realizuje swoją przygodę z przedsiębiorczością.

W celu zapewnienia przejrzystości poruszanych wątków monografia została podzielona na trzy części, tj.: teoria przedsiębiorczości, etyka przedsiębiorczości oraz odpowiedzialność przedsiębiorcy. Przyjęty podział pozwala nie tylko na systematyczny przegląd zagadnień, ale umożliwia ich poznanie poprzez koncentrację na jednym z nich.

Część „Teoria przedsiębiorczości” zarysowuje kluczowe wymiary procesu przedsiębiorczości. Rozpoczyna się od ujęcia jej w sposób prakseologiczny (W. Gasparski). Podkreślić trzeba, że jest to pierwsza taka próba w polskich uwarunkowaniach. Zdaniem W. Gasparskiego do tej pory pojęcia „przedsiębiorca” i „przedsiębiorczość” nie zostały omówione w wystarczającym zakresie przez polskich prakseologów, specjalizujących się w teorii organizacji i kierowania (zarządzania).

Kolejne dwa rozdziały – A. Domurata i I. Koładkiewicz, są bardzo istotne dla zrozumienia procesu przedsiębiorczości. Koncentrują się na motywach warunkujących jego rozpoczęcie oraz zakończenie. Rozpoczęcie przygody z przedsiębiorczością może warunkować motywacja i predyspozycje osobiste jak również chęć wykorzystania sprzyjających okoliczności, ale też potrzeba dostosowania się do nich.

Opuszczenie swojej firmy jest z kolei wyzwaniem, z jakim każdy przedsiębiorca będzie musiał się zmierzyć. Wyjście z firmy wyraża się przecięciem związanych z nią funkcji zarządczych oraz właścicielskich. Motywy wyjścia z firmy mogą być zróżnicowane. Kształtują je potrzeby przedsiębiorcy, które poprzez swoje wyjście chciałby zaspokoić (np. motywy rodzinne, indywidualne motywy finansowe czy też osobiste motywy pozafinansowe). Ważnym aspektem poznania podłoża dotyczącego potencjalnego wyjścia jest również możliwość przewidzenia prawdopodobnej strategii wyjścia, jaką wychodzący przedsiębiorca może wybrać. W zależności od niej, jego była firma będzie kontynuować działanie, jak to ma miejsce w przypadku sukcesji wewnętrznej (tj. pozostawienie jej w rękach jego rodziny) czy sprzedaży lub zniknie z rynku w wyniku likwidacji lub bankructwa.

Ciekawym uzupełnieniem rozważań dotyczących procesu przedsiębiorczości jest próba pokazania jej międzynarodowego wymiaru jaką podejmuje J. Cieślik. Obejmuje ona procesy zachodzące w toku internacjonalizacji małych początkujących firm, jak również identyfikuje rolę przedsiębiorczości międzynarodowej w procesie transformacji ustrojowej w Polsce (po 1990 r.) oraz w obecnych uwarunkowaniach.

W etyczny wymiar przedsiębiorczości wprowadza natomiast M.W. Bukała, przybliżając kluczowe elementy etycznego wzoru kupca-przedsiębiorcy, jaki był formułowany w kulturze zachodniej w późnym średniowieczu i w epoce wczesnonowożytnej. Przybliżył też pozytywne wzorce etyki przedsiębiorczości, jakie pojawiły się między tzw. rewolucją handlową przełomu XII/XIII wieku, a wyodrębnieniem się klasycznej ekonomii w XVIII stulecia. Pojawienie się tej ostatniej zaowocowało oddzieleniem od siebie etyki i teorii ekonomicznej.

Odnosząc się już do czasów współczesnych, D. Bąk próbuje odpowiedzieć na pytanie, na jakim etapie rozwoju firmy przedsiębiorca powinien zainteresować się formalizacją standardów etycznych i podjąć działania w tym kierunku? Formułowana przez D. Bąka odpowiedź stanowi ciekawy głos w dyskusji, która jest zdominowana opiniami, że kodeksy i programy etyczne są domeną raczej dużych firm i międzynarodowych korporacji. D. Bąk wskazuje jednak przestrzeń, jaka jest do zagospodarowania w tym obszarze przez przedsiębiorcę zarządzającego przedsiębiorstwem z sektora MŚP.

R. Sroka identyfikuje natomiast wyzwania przed jakimi stają obecnie małe i średnie przedsiębiorstwa, a które wynikają z kluczowych dokumentów regulacyjnych kształtujących nową instytucję etycznego i zrównoważonego ładu korporacyjnego. Regulacje w nich zawarte są co prawda bezpośrednio kierowane do dużych firm, ale kształtują one też współpracę z przedsiębiorstwami z sektora MŚP. Jednym z jej wymiarów jest m.in. potrzeba wdrożenia mechanizmów zarządzania, uwzględniających ich wpływ społeczny i środowiskowy jak również odpowiadających wyzwaniom zrównoważonego rozwoju.

Interesującym głosem kończącym rozważania poświęcone etyce w przedsiębiorczości jest poszukiwanie przez D. Stannego odpowiedzi na pytanie: Jakie są cnoty moralne przedsiębiorcy/menedżera? Jej podstawę stanowią odpowiedzi na takie pytania jak: 1) jakie cnoty winien mieć człowiek w biznesie, zwłaszcza przedsiębiorca/menedżer?; 2) jak te cnoty mają się do klasycznego sformułowania czterech cnót kardynalnych?; 3) czy istnieje specyficzny zestaw cnót menedżerskich/przedsiębiorczych?.

Odpowiedzialność przedsiębiorcy została z kolei pokazana w aspekcie zrównoważonych innowacji oraz zrównoważonego rozwoju. Zrównoważone innowacje charakteryzują się wysokim poziomem trudności, o czym decyduje ich orientacja na jednoczesne rozwiązanie problemów społecznych, środowiskowych i ekonomicznych [Hall i Vredenburg, 2003; Hoang i in., 2021]. Zjawisko zrównoważonych innowacji jest stosunkowo młode, dlatego też każda próba jego zrozumienia należy do cennych. M. Wojtyra-Perlejewska, przybliżając istotę zrównoważonych innowacji w przedsiębiorczości, skoncentrowała się na procesie ich rozwoju. Podjęła też ciekawą próbę wskazania wybranych czynników utrudniających ich wdrożenie.

B. Rok skupił się na zjawisku przedsiębiorczości zrównoważonego rozwoju. Zrównoważony rozwój stawia wiele wyzwań przed przedsiębiorcami, a do kluczowych należą zmiana modeli biznesowych oraz odnalezienie się przedsiębiorców w nowej roli. Sfer, które wymagają zmiany modelu działania, jest wiele – należy do nich m.in. energetyka, wydobycie surowców, budownictwo, logistyka, gospodarka odpadami, gospodarka wodą i wiele innych. Ważnym wymiarem podejmowanych w tych obszarach działań jest budowanie partnerstw na rzecz zrównoważonego rozwoju. Wielość wyzwań w zakresie zrównoważonego rozwoju przed jakimi staje przedsiębiorca wskazuje, że złożoność procesu przedsiębiorczego istotnie rośnie, ale również, że ich realizacja będzie kształtować przyszłe jego korzyści, zarówno w sferze materialnej, jak i moralnej.

Poruszana w publikacji problematyka, łącząca przedsiębiorczość ze sferą etyki i odpowiedzialności, powoduje, że może ona stanowić inspirację nie tylko dla badaczy poszukujących nowych wyzwań badawczych, ale może być przydatna dla przedsiębiorców. Na przykład w sferze identyfikacji wyzwań, z jakimi współczesny przedsiębiorca musi się mierzyć. Do nich m.in. należy odpowiedź na nową instytucję etycznego i zrównoważonego ładu korporacyjnego, potrzebę formalizacji standardów etycznych, jak też podjęcie działań ukierunkowanych na zapewnienie zrównoważonego rozwoju.

Ważnym odbiorcą zagadnień poruszanych w monografii mogą być też studenci i słuchacze studiów podyplomowych, którzy w coraz większym stopniu dostrzegają znaczenie kwestii etycznych i odpowiedzialności w życiu przedsiębiorcy.

Na koniec chciałabym bardzo serdecznie podziękować śp. prof. Wojciechowi Gasparskiemu za zaproszenie do współpracy i współredakcji niniejszej monografii. Prof. W. Gasparski był inicjatorem jej powstania, a jego zaangażowanie i chęć działania były istotnymi siłami mobilizującymi do realizacji tego pomysłu. Dziękuję również wszystkim Autorom i Autorkom, którzy zaangażowali się w realizację ostatniego przedsięwzięcia prof. W. Gasparskiego. Serdecznie też dziękuję dr Marcie Wojtyra-Perlejewskiej za organizacyjne wsparcie.

Izabela Koładkiewicz

Bibliografia

Cieślik J. (2014). Przedsiębiorczość, polityka, rozwój. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie SEDNO.

Hall J. i Vredenburg H. (2003). The challenge of innovating for sustainable development. „MIT Sloan Management Review”, 45(1), s. 61–71.

Hoang C.V., Hoang T.G., Vu N.H., i Le D.A. (2021). Innovation and Sustainability [w:] The Palgrave Handbook of Corporate Social Responsibility, red. D. Crowther, S. Seifi, Palgrave Macmillan, Cham.

Timmons J.A. (1999). New Venture Creation: Entrepreneurship for the 21st Century, wyd. V Irwin/McGraw-Hill, Boston.

ROZDZIAŁ 1

Przedsiębiorczość: wartości i odpowiedzialność. Retrospekcje i postulaty[1]

Wojciech W. Gasparski

Na przełomie lat 2009 i 2010 nakładem amerykańskiego wydawnictwa Transaction, związanego z Rutgers – State University of New Jersey, specjalizującego się od kilku dziesięcioleci w publikowaniu prac z zakresu nauk społecznych, ukazała się książka Entrepreneurship: Values and Responsibility, jej redaktorami są autor niniejszego tekstu oraz Leo V. Ryan, C.S.V. i Stefan Kwiatkowski. Jest to siedemnasty tom z serii Praxiology: The International Annual of Practical Philosophy and Methodology ukazującej się pod egidą Towarzystwa Naukowego Prakseologii. Seria ta jest przykładem uprawiania przedsiębiorczości, a dokładniej realizowanej przedsiębiorczości intelektualnej, rozwijaniu której tak wiele troski poświęcił profesor Stefan Kwiatkowski. Nie mogło więc w serii zabraknąć tomu poświęconego przedsiębiorczości jako takiej, a przy tym rozpatrywanej w wymiarach prakseologicznym i etycznym.

Jak doszło do opublikowania tego tomu? Zacznijmy historię od swego rodzaju prapoczątków. Otóż w przededniu zmian, jakie miały wkrótce nastąpić w naszym kraju, środowisko prakseologiczne zorganizowało pierwszą w historii dyscypliny znaczącej rangi międzynarodową konferencję „Praxiologies and the Philosophy of Economics”. Wsparcia konferencji udzielili: Instytut Kultury Austriackiej w Warszawie – ze względu na prakseologię Ludwiga von Misesa oraz austriacką szkołę w ekonomii, Fundacja SABRE ze Stanów Zjednoczonych – ze względu na zaangażowanie we wspieranie filozofii praktycznej, oraz Polska Akademia Nauk – ze względu na rodzimą tradycję filozoficzną i prakseologię Tadeusza Kotarbińskiego. Pisałem o tej konferencji m.in. co następuje:

Międzynarodowa konferencja poświęcona prakseologiom (polskiej, austriackiej, francuskiej i wielu innym) w jej związku z filozofią ekonomii, którą zaszczycili swą obecnością uczeni tej miary co Herbert A. Simon i Kenneth E. Boulding, zorganizowana w Warszawie w 1988 roku u progu przemian polityczno-gospodarczych, przyczyniła się do powrotu problematyki prakseologicznej na widownię intelektualną. Wznowione zostało konwersatorium prakseologiczne prowadzone przez Zakład Prakseologii Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, a następnie kontynuowane przez nowe inicjatywy naukowe [...].

Potem nastąpiła w Polsce Wielka Zmiana, zwana transformacją, o czym napisałem w roku Tadeusza Kotarbińskiego ogłoszonym w 2006 r. przez Prezydium Polskiej Akademii Nauk w związku ze 120. rocznicą urodzin Filozofa. Do adresu napisanego przeze mnie dwadzieścia lat wcześniej dodałem następujący passus:

Ustrój się zmienił radykalnie. Skończyły się przeróbki karykatury, bo jak Pan, Profesorze, pisał: „O wolność można walczyć legalnie dopiero wtedy, gdy się ją już posiada. A przy tym okazało się, że rzeczywiście „Polak, jak mu przyjdzie fantazja do głowy, może być całkiem porządnym człowiekiem”.

Powstało wtedy wiele inicjatyw, a wśród nich Towarzystwo Naukowe Prakseologii, prakseologiczna seria książek, dochodząca już do szesnastu tomów Praxiology: The International Annual of Practical Philosophy and Methodology, dzięki której Francuzi przypomnieli sobie o zrodzonej na francuskiej glebie prakseologii, a Amerykanie o związkach z nią ich pragmatyzmu. Polskim czytelnikom dostępu do kanonu filozofii praktyczności, czyli stworzonego przez Pana Profesora systemu filozoficznego, o czym miałem zaszczyt napisać w traktacie opublikowanym przez Societas Philosophica Fennica[2], dostarczają Pańskie Dzieła wszystkie. Odbywają się seminaria nawiązujące do zebrań przy Okrągłym Stole, którym Pan Profesor przewodniczył; jedne pod nazwą Krytycznej Teorii Organizacji, pod przewodnictwem profesora Witolda Kieżuna i autora tych słów, a przedtem także śp. profesora Tadeusza Pszczołowskiego, w Szkole Koźmińskiego, inne pod prakseologiczną egidą poświęcone etyce biznesu, gospodarki i zarządzania, którym przewodniczą profesor Anna Lewicka-Strzałecka oraz wyżej podpisany, a przedtem także śp. dr hab. Danuta Miller. Słowem „Rozum w pełni rozkwita pod strażą wolności” – jak Pan, Profesorze, powtarzał, dodając, że „wolność rozkwita w pełni pod strażą rozumu[3]”.

Gdy powyższe pisałem seria prakseologiczna liczyła szesnaście tomów[4]. Zastanawialiśmy się wtedy, jakiemu zagadnieniu poświęcić tom kolejny – siedemnasty. Przypomniałam sobie wówczas Kreowanie nowego, okolicznościową publikację poświęconą wcześniejszemu jubileuszowi Stefana Kwiatkowskiego, w którym to wydawnictwie przedstawiłem artykuł poświęcony prakseologicznemu ujęciu przedsiębiorczości[5]. Pisałem w nim m.in. co następuje:

Czytelnik polskich dzieł prakseologicznych nie uświadczy w nich rzeczowników «przedsiębiorczość» ani «przedsiębiorca». Nie posługują się nimi w swych traktatach z zakresu prakseologii oraz prakseologicznej teorii organizacji ani Tadeusz Kotarbiński[6], ani Jan Zieleniewski. Czyżby rzeczowniki te nie należały do repertuaru pojęć niezbędnych do wyjaśnienia działań ludzkich pewnego rodzaju, w szczególności działań zorganizowanych? Po to, by to sprawdzić sięgnijmy do Małej encyklopedii prakseologii i teorii organizacji Tadeusza Pszczołowskiego. Ku naszemu miłemu zaskoczeniu znajdziemy tam nie rzeczownik «przedsiębiorczość» wprawdzie, lecz przymiotnik «przedsiębiorczy», to «stawiający sobie i innym cele lub zadania z własnej inicjatywy i troszczący się o sprawną (przede wszystkim skuteczną) ich realizację»[7]. Przymiotnik ten usytuowany został przed hasłem «przedsiębiorstwo» nieodwołującym się do przedsiębiorcy czy przedsiębiorczości ani nawet do wspomnianego przymiotnika. W związku z tym przymiotnik ten czyni wrażenie jakby zaskoczonego faktem, że znalazł się w Encyklopedii, mimo że brak mu odwołania do jakiegokolwiek pisanego źródła prakseologicznego. A przecież jest takie źródło, choć nie polskiej, lecz austriackiej proweniencji – chodzi o dzieło Ludwiga von Misesa Human Action: A Treatise on Economics, w którym to traktacie czytamy: niemożliwe jest wyeliminowanie przedsiębiorcy z obrazu gospodarki rynkowej. Różne, uzupełniające się czynniki produkcji nie mogą współgrać ze sobą spontanicznie. Muszą być one powiązane celowymi wysiłkami ludzi zmierzających do określonych celów i motywowanych pilnością dążenia do osiągnięcia większego zadowolenia. Eliminując przedsiębiorcę eliminuje się siłę napędową całego systemu rynkowego[8].

Zapewne w roku, w którym ukazała się Mała encyklopedia prakseologii i teorii organizacji pisanie o «sile napędowej systemu rynkowego» było praktycznie niestosowne, były to bowiem czasy tzw. realnego socjalizmu, więc hasło «przedsiębiorczy» pełnić musiało rolę perskiego oka kierowanego przez autora Encyklopedii do czytelnika. Dziś czasy są inne – fragmenty Misesowego Traktatu w przekładzie na język polski opublikowane zostały na łamach Prakseologii[9], przedsiębiorczość jest przedmiotem wykładów i publikacji, czas więc najwyższy na nadrobienie zaległości prakseologicznych w tym względzie.

Zatelefonowałem więc do Stefana Kwiatkowskiego, z którym umówiliśmy się na rozmowę, aby owe nadrabianie zaległości rozpocząć. Do spotkania doszło następnego dnia. Stefan zapalił się do pomysłu przygotowania tomu poświęconego przedsiębiorczości w jego prakseologicznym i etycznym ujęciu. Zasugerował, aby do tytułu „Przedsiębiorczość” dodać podtytuł „Wartości i odpowiedzialność”. Tak zrodził się pomysł tomu zatytułowanego Entrepreneurship: Values and Responsibility. W tym samym czasie Polskę odwiedził Leo V. Ryan, profesor DePaul University w Chicago. Uniwersytet zamierzał zorganizować kolejną konferencję Wincentiańską (są to konferencje organizowane cyklicznie przez trzy uczelnie noszące imię tego samego świętego) z sesją poświęconą przedsiębiorczości. Brat Ryan, z edukacyjnego zakonu św. Wiatora, z entuzjazmem przyjął zaproszenie do współpracy przy redakcji zamierzonej książki. I tak to się zaczęło.

Nastąpiły potem długie miesiące wzajemnych kontaktów, licznych e-maili, telefonów i listów związanych z zastanawianiem się nad tym, kogo ze znanych i wysoce kompetentnych autorów zaprosić do współpracy. Wybrałem się do Chicago na The Fourteenth Annual International Vincentian Business Ethics Conference zorganizowaną w dniach 1–3 listopada 2007 r. Wygłoszony na konferencji referat, poświęcony – rzecz jasna – przedsiębiorczości zakończyłem konstatacją:

Jak widać z przedstawionego wyboru zagadnień (Mises przedstawia ich znacznie więcej) dotyczących prakseologicznej analizy przedsiębiorczości, Mises traktuje przedsiębiorczość dwojako: (a) jako funkcję obecną w większym lub mniejszym stopniu w każdym działaniu, (b) jako to, co czyni przedsiębiorca będący aktorem – sprawcą, w języku prakseologii Tadeusza Kotarbińskiego – zmierzającym do charakterystycznego dlań celu i stosującym wskazane przez prakseologię środki po to, by cel ten osiągnąć. Nie ma, zapewne, większej różnicy między prakseologicznym (Misesowskim) rozumieniem przedsiębiorcy i rozumieniem przedsiębiorcy przez J.M. Bocheńskiego upatrującego przecież w prakseologii zaleceń mądrości.

Wspomniany autor pisał: „Jeśli zapytać [...], czym jest [...] czynnik syntezy w przedsiębiorstwie przemysłowym, odpowiedź brzmi: przedsiębiorcą. On, mianowicie, wyszukuje kapitał, odkupuje wynalazek od wynalazcy, zatrudnia robotników, znajduje klientów, dochodzi do porozumienia z gminą i państwem – innymi słowy, on czyni z rozproszonych i z osobna nieproduktywnych elementów przedsiębiorstwo przemysłowe. Jest to tak oczywiste, że należy pytać, jak można było przez prawie dwa stulecia utożsamiać przedsiębiorcę z kapitalistą. Da się to jednak pojąć, jeśli wyjść od sytuacji w czasach rewolucji przemysłowej. Kapitalista był wówczas z reguły także przedsiębiorcą. Dlatego to nie dostrzeżono różnicy między tymi dwiema funkcjami. Faktyczne zaistnienie przedsiębiorstw przemysłowych, w których funkcji przedsiębiorcy nie spełnia kapitalista, powinno było wnieść pod tym względem jasność. Jeśli jednak, mimo wszystko, ludzie wciąż jeszcze postrzegają obie funkcje razem, świadczy to o niewiarygodnej bezwładności myślenia ludzkiego”[10].

[...] Uwagi te nie wymagają komentarza stanowiąc dobre zwieńczenie prakseologicznego eseju o przedsiębiorczości. Warto jedynie zwrócić uwagę na to, że przedsiębiorczość rozumiana jako istota działalności przedsiębiorcy ujmowana jest nie tylko w wymiarze sprawnościowym, tj. w wymiarach prakseologicznego „podwójnego E” – efektywności (skuteczności) i ekonomiczności (effectiveness & efficiency), ale także „trzeciego E” – etyczności (ethicality). Nie może zresztą być inaczej, bowiem – jak zwracałem na to wielokrotnie uwagę – dowolny wymiar z owej E-triady (inaczej – „potrójnego E”) jest nieusuwalnym kontekstem aksjologicznym pozostałych dwu wymiarów[11].

Na konferencji w Chicago spotkaliśmy – brat Ryan i ja – kilku uczonych, których artykuły zamieszczone zostały w książce. Na szczególne odnotowanie zasługuje spotkanie z prof. Patrycją Werhane, szefową Katedry Etyki Biznesu (Wicklander Chair of Business Ethics) na Wydziale Filozofii oraz dyrektorką Instytutu Etyki Zawodowej i Biznesu De Paul University. Rok później objęła ona prezesurę International Society of Business, Economics, and Ethics, organizacji zwołującej co cztery lata światowe kongresy („olimpiady”) etyki biznesu (Piąty Kongres ISBEE, odbył się w roku 2012 w Warszawie, a na jego gospodarza wybrana została Akademia Leona Koźmińskiego).

Mijały tygodnie, miesiące, kwartały, w których autorzy pisali artykuły, a redaktorzy tomu opracowywali je edytorsko. Czas przygotowań dobiegł końca, intelektualna przedsiębiorczość zaowocowała liczącym 316 stron tomem o przedsiębiorczości, na który złożyło się dziewiętnaście artykułów.

W Przedmowie (Editorial) do tej książki napisałem, że przedsiębiorczość to zdolność do bycia przedsiębiorcą. Są trzy rozumienia przedsiębiorcy[12]. Wedle pierwszego rozumienia przedsiębiorca to osoba, która organizuje czynniki produkcji, ziemię, pracę i kapitał po to, aby produkować i sprzedawać wyroby, często przewidując popyt i spodziewając się zysku. Według drugiego rozumienia przedsiębiorca to osoba, zwykle właściciel, która organizuje, finansuje i zarządza organizacją handlową lub przemysłową, wykorzystując ją dla osiągnięcia zysku. Wreszcie, według trzeciego znaczenia przedsiębiorca to osoba, której działania czynią zeń lidera w świecie gospodarki, szczególnie wówczas, gdy przyczyniają się do wzrostu przemysłowego lub rozwoju technicznego. Dwa pierwsze rozumienia koncentrują się na umiejętności osiągania zysku, w domyśle liczonego w pieniądzu, podczas gdy trzecie domaga się czegoś więcej – nie tylko korzyści, ale także wzrostu i rozwoju. Czy jest to pewien ideał, symbol, wzorzec postępowania dla pierwszych dwu? Odpowiedź wydaje się pozytywna, szczególnie w świetle kryzysów powodowanych nieodpowiedzialnymi decyzjami wybitnych, jak się często wydaje, przedsiębiorców. Nie spadek, bowiem, lecz wzrost, nie osłabienie, ale rozwój są nieeliminowalnymi cechami przedsiębiorczości i właśnie dlatego jest ona skojarzona z wartościami i odpowiedzialnością. Obecnie mamy do czynienia z licznymi, zbyt często popełnianymi, błędami praktycznymi w postępowaniu menedżerów spowodowanymi niewiedzą, a nawet celowym pomniejszaniem znaczenia prakseologicznej i etycznej triady, tj. „trzech E” – efektywności, ekonomiczności i etyczności. Tadeusz Kotarbiński, twórca polskiej prakseologii, nauczał, że dzielność jest cechą sprawnego (efektywnego i ekonomicznego) działania podejmowanego w godziwym (etyczność) celu.

Książka, której historię naszkicowałem w tym krótkim wprowadzeniu, jest kolekcją artykułów starających się zapełnić lukę, tj. przypomnieć ugruntowane i wskazać nowe argumenty na rzecz rozumnej przedsiębiorczości uprawianej w zglobalizowanym świecie.

Książkę zamyka Epilog pióra Stefana Kwiatkowskiego kończący się następującymi słowami: „Wydaje się, że występuje wielkie podskórne zapotrzebowanie na badania dotyczące przedsiębiorczości, nowych rynkowych aliansów, i wszelkich aliansów angażujących ludzi żywotnie zainteresowanych eliminacją „brudnego biznesu” niezależnie gdzie jest ulokowany, kto się nim zajmuje i czy jest użyteczny. Choć przedsiębiorczość intelektualna pozostaje wciąż we wczesnym stadium zdefiniowania, metodologii i praktycznej przydatności, to jest ona ściśle powiązana z badaniami dotyczącymi etyki biznesu, także pozostającymi we wczesnym stadium rozwoju. Jeśli się nie mylę, stanowi to dobrą wróżbę dla praktyki i badań z zakresu etyki biznesu. To jest właśnie przesłanie, jakie kieruję do czytelników i badaczy zainteresowanych wartościami i odpowiedzialnością nieuniknienie odnoszącymi się do przedsiębiorczości”[13].

Przesłanie to zostało skwitowane przez Leo. V. Ryana piszącego we Wstępie do książki, która „skoncentrowana jest na stosunkowo nowym zagadnieniu: relacjach zachodzących między wartościami, odpowiedzialnością i przedsiębiorczością. Odnotowaliśmy nowe tematy związane z przedsiębiorczością jakie zasługują na badania i dalsze studia. Jesteśmy wdzięczni profesorowi Kwiatkowskiemu za przesłanie stanowiące wyzwanie Annual of Practical Philosophy and Responsibility nie tylko dla nas jako naukowców i badaczy, ale także dla serii Praxiology: The International Methodology”[14].

Dodać należy, że zainteresowanie książką spowodowało, iż Transaction Publishers ponownie wydało tę książkę w roku 2011 jako first paperback printing.

Przypisy

[1] Ze względu na fakt, że prof. Wojciech Gasparski zmarł w toku prac nad książką, ostateczna redakcja tekstu odbyła się już bez udziału Autora.

[2] W. Gasparski (1993), A Philosophy of Practicality: A Treatise on the Philosophy of Tadeusz Kotarbiński, Societas Philosophica Fennica, Helsinki.

[3] W. Gasparski (2006), Do Tadeusza Kotarbińskiego [w:] R. Banajski, W. Gasparski, A. Lewicka-Strzałecka, red., Myśl Tadeusza Kotarbińskiego i jej współczesna recepcja, PAN-TNP, Warszawa, s. 143–147.

[4] Obecnie wydano 18 tomów, w druku jest tom 19., a w przygotowaniu tom 20.

[5] W. Gasparski (2001), Przedsiębiorczość – ujęcie prakseologiczne [w:] Kreowanie nowego, praca zbiorowa, Wydawnictwo WSPiZ, Warszawa, s. 145–160.

[6] Literatura:

– T. Kotarbiński (2000), Trakt o dobrej robocie, Dzieła wszystkie, Ossolineum, Wrocław, s. 133.

– Ibidem, s. 204.

– L. von Mises (1995), Ludzkie działanie: Traktat o ekonomii (fragmenty), „Prakseologia”, nr 3–4 (128–129).

– L. von Mises (2007), Ludzkie działanie: Traktat o ekonomii, przełożył W. Falkowski, Instytut Ludwiga von Misesa, Warszawa.

[7] T. Pszczołowski (1978), Mała encyklopedia prakseologii i teorii organizacji, Ossolineum, Wrocław, s. 192.

[8] L. von Mises (1995), Działanie ludzkie: Traktat o ekonomii (Fragmenty), „Prakseologia”, nr 3–4 (128–129), s. 248–249.

[9] W kilka lat później ukazał się pełny polski przekład dzieła nakładem Instytutu Ludwiga von Misesa w Warszawie: L. von Mises (2007), Ludzkie działanie: Traktat o ekonomii, Instytut Ludwiga von Misesa, Warszawa.

[10] J.M. Bocheński (1993), Przyczynek do filozofii przedsiębiorstwa przemysłowego [w:] Logika i filozofia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s. 162–185 (oryg. Zur Philosophie der industriellen Unternehmung, wykład wygłoszony 18 marca 1985 r. na zaproszenie Banku Hofmann AG w Zunfthaus zur Meisem, Zürich).

[11] W. Gasparski (2010), Entrepreneurship from a Praxiology Point of View [w:] W. Gasparski, L.V. Ryan, S. Kwiatkowski (2010), Entrepreneurship: Values and Responsibility, Transaction, New Brunswick (USA) – London (UK), s. 23–36.

[12] Zaprezentowane [w:] J.H. Adam (1989), Dictionary of Business English, Longman-York Press, Burnt Mill.

[13] W. Gasparski, op. cit., s. 306.

[14] Ibidem, s. 20.