Projekt okładki i stron tytułowych
Przemysław Spiechowski

Fotografia na okładce
Sally Elford/Getty Images

Wydawca
Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor prowadzący
Jolanta Kowalczuk

Redaktor
Magdalena Pluta

Produkcja
Mariola Iwona Keppel

Recenzent
prof. dr hab. Władysław Łosiak

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Mobisfera

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

ISBN 978-83-01-18816-0

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Spis treści

Wstęp (L. Cierpiałkowska, H. Sęk)

CZĘŚĆ 1. PODSTAWY PSYCHOLOGII KLINICZNEJ

Rozdział 1. Psychologia kliniczna jako dziedzina badań i praktyki
(Lidia Cierpiałkowska, Helena Sęk)

1.1. Korzenie i nurty rozwojowe psychologii klinicznej

1.1.1. Rozwój psychologii klinicznej w Polsce

1.2. Sposoby ujmowania, przedmiot i zadania psychologii klinicznej

1.2.1. Psychologia wśród innych dziedzin

1.2.2. Definicje i przedmiot psychologii klinicznej

1.2.3. Zadania psychologii klinicznej

1.2.4. Kompetencje zawodowe psychologa klinicznego

1.3. Podsumowanie

Rozdział 2. Teoretyczne i metodologiczne podstawy psychologii klinicznej
(Lidia Cierpiałkowska, Helena Sęk)

2.1. Znaczenie teoretycznych podstaw w psychologii klinicznej

2.2. Teorie, orientacje i modele w psychologii klinicznej

2.2.1. Rola modeli w psychologii klinicznej

2.2.2. Aspekty ujmowania psychologii klinicznej

2.3. Orientacja patogenetyczna i salutogenetyczna oraz ich znaczenie dla psychologii klinicznej

2.3.1. Podejście patogenetyczne

2.3.2. Podejście salutogenetyczne

2.3.3. Komplementarność pato- i salutogenezy w działaniu psychologa klinicznego

2.3.4. Czy możliwa jest integracja i synteza podejścia patogenetycznego i salutogenetycznego?

2.4. Podsumowanie

Rozdział 3. Pojęcia normy, normalności i zdrowia
(Lidia Cierpiałkowska, Helena Sęk)

3.1. Norma i normalność w psychologii klinicznej

3.1.1. Norma ilościowa jako wynik pomiaru

3.1.2. Norma i normalność społeczno-kulturowa

3.1.3. Norma teoretyczna w psychologii klinicznej jako podstawa orzekania o normalności

3.2. Sposoby konstruowania pojęć zdrowia

3.2.1. Trudności w tworzeniu pojęcia pozytywnego zdrowia, podejście indukcyjne i empiryczne

3.2.2. Koncepcje zdrowia zawarte w teoriach psychologicznych

3.2.3. Metateoretyczne refleksje nad zdrowiem i modele zdrowia

3.3. Psychologiczne koncepcje jakości życia i dobrostanu

3.3.1. Zdrowie a jakość życia

3.3.2. Zdrowie a dobrostan

3.4. Podsumowanie

Rozdział 4. Psychologia kliniczna i zdrowia a psychopatologia – wzajemne zależności
(Lidia Cierpiałkowska, Helena Sęk)

4.1. Psychologia zaburzeń psychicznych a psychopatologia

4.1.1. Psychologia kliniczna w perspektywie dwóch podejść badawczych do zaburzeń psychicznych

4.1.2. Psychopatologia jako nauka integrująca wiedzę z psychologii klinicznej i psychiatrii

4.2. Psychologia kliniczna a klasyfikacje zaburzeń psychicznych

4.2.1. Psychopatologia procesów psychicznych i zachowania

4.2.2. Klasyfikacje Światowej Organizacji Zdrowia – ICD-10 i ICD-11

4.2.3. Klasyfikacja Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego – DSM-5

4.2.4. Rozpowszechnienie zaburzeń psychicznych i ich współwystępowanie

4.3. Kategorie wyjaśniające zdrowie i zaburzenia psychiczne w psychologii klinicznej

4.3.1. Psychopatologia mechanizmów regulacji – konflikt czy deficyt

4.3.2. Modele interakcji czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych w patogenezie i salutogenezie

4.4. Podsumowanie

Rozdział 5. Etyka postępowania psychologa klinicznego w badaniach naukowych i praktyce
(Jerzy Marian Brzeziński)

5.1. Psychologia kliniczna na tle psychologii w ogóle

5.2. Metodologiczny wymóg intersubiektywności jako jeden z warunków etyczności badania naukowego w psychologii klinicznej

5.3. Dwa konteksty etyczne badań naukowych i działań praktycznych w obrębie psychologii klinicznej

5.4. Standardy postępowania psychologa klinicznego w sferze praktyki społecznej

5.5. Zasady relacji psychologa klinicznego z osobami uczestniczącymi w badaniach naukowych i postępowaniu praktycznym

5.6. Nierzetelność w badaniach naukowych – przewinienia ffp (fabrykowanie, fałszowanie, plagiatowanie)

5.7. Ważne informacje dla tworzenia przekonań o etyce zawodowej psychologa klinicznego

5.8. Podsumowanie

CZĘŚĆ 2. KIERUNKI I PODEJŚCIA W PSYCHOLOGII KLINICZNEJ

Rozdział 6. Współczesna psychoanaliza i jej znaczenie dla psychologii klinicznej
(Lidia Cierpiałkowska)

6.1. Psychoanaliza jako teoria rozwoju i zaburzeń okresu edypalnego

6.1.1. Metapsychologia – założenia ogólne psychoanalizy

6.1.2. Rozwój psychoseksualny

6.1.3. Psychopatologia – nerwice i perwersje seksualne

6.1.4. Psychoanaliza jako metoda leczenia

6.2. Zaburzenia okresu preedypalnego w teorii relacji z obiektem i psychologii self

6.2.1. Współczesna psychoanaliza a teoria marzeń sennych i teoria popędów

6.2.2. Teorie relacji z obiektem, psychologia ego i self

6.2.3. Rozwój psychiczny w okresie preedypalnym w teorii relacji z obiektem

6.2.4. Modele rozwoju struktury/organizacji osobowości

6.2.5. Psychopatologia – zaburzenia osobowości i psychozy

6.2.6. Psychoterapia skoncentrowana na przeniesieniu

6.3. Psychologia defektu i fałszywego self

6.3.1. Koncepcja rozwoju reprezentacji i struktury self

6.3.2. Psychopatologia – defekty struktury self i fałszywe self

6.3.3. Psychoterapia w psychologii self

6.4. Podsumowanie

Rozdział 7. Kierunki behawioralne i podejście poznawcze w psychologii klinicznej
(Dominika Górska, Aleksandra Jasielska)

7.1. Podejście behawioralne

7.1.1. Zasady nabywania zachowań nieprzystosowawczych

7.1.2. Koncepcje uczenia się społecznego

7.1.3. Analiza behawioralna i techniki behawioralne w pomocy psychologicznej i terapii zaburzeń psychicznych

7.2. Podejście poznawcze

7.2.1. Przekonania racjonalne (funkcjonalne) versus irracjonalne (dysfunkcjonalne)

7.2.2. Mechanizmy podtrzymujące zaburzenia – ogólny model

7.2.3. Poznawcze rozumienie patogenezy zaburzeń – ogólny model

7.2.4. Specyficzne modele poznawcze zaburzeń psychicznych

7.2.5. Wykorzystanie technik służących restrukturyzacji poznawczej w pomocy psychologicznej i terapii zaburzeń psychicznych

7.3. Nowe kierunki w rozwoju podejść poznawczo-behawioralnych

7.3.1. Teoria biospołeczna zaburzenia osobowości borderline Marshy M. Linehan

7.3.2. Od unikania behawioralnego do unikania doświadczenia

7.4. Podsumowanie

Rozdział 8. Podejście fenomenologiczne, egzystencjalne i humanistyczne w psychologii klinicznej
(Helena Sęk)

8.1. Znaczenie nurtów filozoficznych dla tworzenia założeń psychologicznych w orientacji fenomenologiczno-egzystencjalnej i humanistycznej

8.2. Założenia fenomenologii i egzystencjalizmu oraz ich znaczenie dla psychologii

8.2.1. Psychologia egzystencjalna, logoteoria i logoterapia

8.2.2. Między psychologią egzystencjalną a humanistyczną

8.3. Psychologia humanistyczna a psychologia kliniczna

8.3.1. Koncepcja zdrowia i samorealizacji Abrahama H. Maslowa

8.3.2. Carla Rogersa pojęcia zdrowia, zaburzeń oraz terapii skoncentrowanej na kliencie

8.3.2. Terapia Gestalt Fredericka i Laury Perls

8.4. Podsumowanie

Rozdział 9. Koncepcje systemowe i ich znaczenie dla psychologii klinicznej
(Barbara Józefik)

9.1. Rozumienie psychopatologii w ujęciu systemowym – założenia ogólne

9.1.1. Rozwój podejścia systemowego

9.1.2. Rodzina jako system

9.1.2.1. Zasada cyrkularności

9.1.2.2. Stałość i zmiana

9.1.2.3. Wielowersyjność realności rodzinnej

9.1.2.4. Rozumienie objawów Pacjent identyfikowany

9.1.2.5. Mechanizmy podtrzymujące

9.1.2.6. Cykl życia rodziny

9.2. Mechanizmy rozwoju objawów w głównych nurtach systemowych

9.2.1. Perspektywa transgeneracyjna

9.2.1.1. Model systemów naturalnych Murraya Bowena

9.2.1.2. Koncepcja lojalności i obligacji Ivana Boszormenyi-Nagya

9.2.1.3. Koncepcja wiązania i delegowania Helma Stierlina

9.2.2. Modele ahistoryczne

9.2.2.1. Model interakcyjno-komunikacyjny

9.2.2.2. Model strategiczny

9.2.2.3. Model strukturalny

9.2.3. Perspektywa narracyjna

9.3. Znaczenie i ograniczenia diagnozy systemowej w psychologii klinicznej

9.4. Podsumowanie

CZĘŚĆ 3. PSYCHOLOGICZNA DIAGNOZA KLINICZNA

Rozdział 10. Modele diagnozy klinicznej a problemy diagnostyczne
(Lidia Cierpiałkowska, Emilia Soroko, Helena Sęk)

10.1. Konteksty diagnozowania i diagnozy

10.2. Podstawowe założenia koncepcji diagnozy klinicznej

10.2.1. Poziomy i modele diagnozy klinicznej

10.2.2. Opis zaburzeń psychicznych w modelach medycznym i psychologicznym

10.2.3. Wyjaśnianie patomechanizmów jednostek klinicznych w głównych teoriach psychologicznych

10.2.4. Wyjaśnianie epigenezy zaburzeń psychicznych w różnych okresach życia

10.3. Diagnoza prospektywna w psychoterapii

10.3.1. Przebieg psychoterapii a diagnozowanie retrospektywne i prospektywne

10.4. Podsumowanie

Rozdział 11. Postępowanie diagnostyczne psychologa klinicznego a konteksty i sytuacje społeczne tworzenia diagnozy
(Lidia Cierpiałkowska, Emilia Soroko, Helena Sęk)

11.1 Postępowanie diagnostyczne jako czynność profesjonalna psychologa klinicznego – znaczenie kontekstów

11.1.1. Instytucjonalno-zawodowy kontekst postępowania diagnostycznego

11.1.2. Etapy postępowania diagnostycznego oraz charakterystyczne dla nich wybrane problemy

11.1.2.1. Specyfika diagnozowania w sytuacji istnienia protodiagnozy

11.1.2.2. Diagnoza jako efekt – pisanie raportów i komunikowanie wyników

11.1.3. Działania diagnostyczne w kontakcie z klientem a przebieg procesu diagnozowania

11.2. Postępowanie diagnostyczne wobec grup i społeczności

11.2.1. Diagnozowanie ukierunkowane na grupy

11.2.1.1. Poziomy zajmowania się zjawiskami grupowymi

11.2.1.2. Diagnozowanie procesu i dynamiki zmian w rozwoju grupy

11.2.1.3. Interwencje prowadzących grupę jako narzędzia jej diagnozy

11.2.1.4. Rola diagnozowania klinicznego przed uformowaniem się grupy

11.2.2. Diagnozowanie ukierunkowane na społeczności i problemy społeczne

11.2.2.1. Ekspertyzy psychologa klinicznego – charakterystyka ogólna

11.2.2.2. Wielostronna analiza uwarunkowań zachowań zdrowotnych – przykład myślenia epigenetycznego w promocji zdrowia

11.2.2.3. Diagnozowanie ukierunkowane na społeczność na przykładzie tworzenia i realizacji programów promocji zdrowia

11.3. Podsumowanie

Rozdział 12. Metody stosowane w psychologicznej diagnozie klinicznej
(Emilia Soroko)

12.1 Psychologiczna diagnoza kliniczna – zbieranie danych: metody, techniki, narzędzia, testy

12.2. Najważniejsze grupy metod stosowanych w psychologii klinicznej

12.2.1. Rozmowa i obserwacja psychologiczna

12.2.1.1. Rozmowa i obserwacja psychologiczna jako podstawowe elementy sytuacji diagnozowania i etap kontaktu z pacjentem

12.2.1.2. Rozmowa (wywiad) jako technika i narzędzie diagnostyczne

12.2.1.3. Rola założeń teoretycznych w klinicznych wywiadach psychologicznych

12.2.1.4. Swobodne zbieranie danych i ich statystyczna agregacja na przykładzie SWAP-200

12.2.1.5. Obserwacja jako technika i narzędzie diagnostyczne

12.2.1.6. Metody samoobserwacyjne i ambulatoryjne

12.2.2. Metody kwestionariuszowe

12.2.2.1. Wielowymiarowe kwestionariusze osobowości

12.2.2.2. Listy symptomów jako narzędzia pomiaru zdrowia i zaburzeń

12.2.3. Metody badania procesów poznawczych

12.2.3.1. Sposoby pomiaru inteligencji

12.2.3.2. Psychometryczne i kliniczne stosowanie testu Wechslera

12.2.3.3. Diagnozowanie poszczególnych funkcji poznawczych i metody neuropsychologiczne

12.2.3.4. Eksperyment kliniczny i patopsychologiczny

12.2.4. Metody projekcyjne

12.2.4.1. Podstawowe właściwości testów projekcyjnych

12.2.4.2. Wybrane zagadnienia dotyczące właściwości testów projekcyjnych jako narzędzi diagnostycznych

12.3. Wybrane problemy dotyczące stosowania metod diagnostycznych w psychologii klinicznej

12.3.1. Różnica między diagnozowaniem a testowaniem

12.3.2. Konsekwencje dominacji kryteriów psychometrycznych w ocenie jakości metod

12.3.3. Problem diagnozowania za pomocą wielu metod

12.3.4. Integracja danych diagnostycznych i problematyka triangulacji

12.4. Podsumowanie

Rozdział 13. Jakość diagnozy klinicznej i jej uwarunkowania
(Lidia Cierpiałkowska, Emilia Soroko)

13.1. Rola diagnozowania opartego na dowodach

13.1.1. Wybór diagnozowanych zmiennych

13.1.2. Dobór metod (narzędzi) diagnostycznych

13.1.3. Monitorowanie i kontrolowanie diagnostycznego procesu decyzyjnego

13.1.4. Niektóre możliwości i ograniczenia diagnozowania opartego na dowodach

13.2. Dbanie o jakość procesu diagnozowania

13.2.1. Uwarunkowania jakości diagnozowania – czynniki związane z pacjentem

13.2.2. Uwarunkowania jakości diagnozowania – czynniki związane z klinicystą

13.2.2.1. Błędy poznawcze i możliwości ich unikania w różnych typach diagnoz i na różnych etapach procesu diagnostycznego

13.2.2.2. Rola doświadczenia zawodowego w diagnozowaniu w różnych typach diagnoz

13.3. Wybrane standardy w obszarze psychologii klinicznej

13.3.1. Rola standardów diagnozowania w psychologii klinicznej

13.3.2. Cele kształcenia psychologów klinicznych w zakresie diagnozowania

13.4. Podsumowanie

CZĘŚĆ 4. PSYCHOLOGIA ZABURZEŃ PSYCHICZNYCH CZŁOWIEKA DOROSŁEGO

Rozdział 14. Psychologia zaburzeń osobowości
(Lidia Cierpiałkowska, Dominika Górska)

14.1. Zaburzenia osobowości w modelach opisowych

14.1.1. Zaburzenia charakteru i osobowości w opisach klinicznych i psychologii różnic indywidualnych

14.1.2. Model kategorialny zaburzeń osobowości w ICD-10

14.1.3. Model hybrydowy osobowości normalnej i zaburzonej w DSM-5

14.1.4. Epidemiologia

14.2. Współczesna psychoanaliza a zaburzenia osobowości

14.2.1. Zaburzenia osobowości – model konfliktu i deficytu

14.2.2. Zaburzenia osobowości jako porażki w integracji pozytywnej i negatywnej reprezentacji self i obiektu

14.2.3. Zaburzenia osobowości jako deficyt reprezentacji self i obiektu

14.2.4. Koncepcja przywiązania i jej znaczenie w wyjaśnianiu uwarunkowań zaburzeń osobowości

14.3. Psychologia poznawcza i integracyjna a zaburzenia osobowości

14.3.1. Zaburzenia osobowości w podejściu poznawczym

14.3.2. Zaburzenia osobowości oparte na specyficznych schematach poznawczych

14.3.3. Podejścia integracyjne

14.4. Koncepcje bio-psycho-społeczne i ewolucyjne zaburzeń osobowości

14.4.1. Biologiczne podłoże zaburzeń osobowości

14.4.2. Zaburzenia osobowości w ewolucyjno-społecznej teorii uczenia się

14.5. Psychoterapia zaburzeń osobowości

14.6. Podsumowanie

Rozdział 15. Psychologia zaburzeń lękowych i dysocjacyjnych
(Lidia Cierpiałkowska, Dominika Górska)

15.1. Zaburzenia lękowe i dysocjacyjne w modelach opisowych

15.1.1. Zaburzenia lękowe i dysocjacyjne w opisach klinicznych

15.1.2. Zaburzenia lękowe, dysocjacyjne i z objawami somatycznymi w DSM-5

15.1.3. Model kategorialny nerwicy i zaburzeń lękowych w ICD-10

15.2. Współczesna psychoanaliza a zaburzenia lękowe i dysocjacyjne

15.2.1. Psychoanalityczne koncepcje zaburzeń lękowych

15.2.2. Zaburzenia lękowe i dysocjacyjne w teoriach psychodynamicznych i przywiązania

15.3. Psychologia behawioralna i poznawcza zaburzeń lękowych

15.3.1. Fobie w behawioryzmie

15.3.2. Zaburzenia lękowe w podejściu poznawczo-behawioralnym

15.3.3. Zaburzenia lękowe i z objawami somatycznymi w podejściu integracyjnym

15.4. Koncepcje biologiczne zaburzeń lękowych i zaburzeń z objawami somatycznymi

15.5. Efektywność leczenia zaburzeń lękowych, dysocjacyjnych i zaburzeń z objawami somatycznymi

15.5.1. Psychoterapia jako podstawowa forma leczenia

15.5.2. Standardy i skuteczność leczenia

15.6. Podsumowanie

Rozdział 16. Psychologia schizofrenii
(Helena Sęk, Stanisława Steuden)

16.1. Spektrum schizofrenii i zaburzenia psychotyczne

16.1.1. Analiza objawów schizofrenii

16.1.2. Typowe objawy zaburzeń schizofrenicznych

16.1.2.1. Objawy pozytywne w schizofrenii

16.1.2.2. Objawy negatywne w schizofrenii

16.2. Zaburzenia spektrum schizofrenii i zaburzenia psychotyczne w klasyfikacjach

16.2.1. Postacie schizofrenii

16.2.2. Zaburzenia z kręgu schizofrenii i psychozy urojeniowe

16.2.3. Przebieg zaburzeń schizofrenicznych

16.3. Schizofrenia w świetle klasyfikacji psychiatrycznych

16.4. Psychologiczne badania eksperymentalne w schizofrenii

16.4.1. Zaburzenia myślenia w schizofrenii

16.4.2. Myślenie i emocje w schizofrenii – eksperymentalne badanie zależności

16.5. Koncepcje wyjaśniające mechanizmy zaburzeń w schizofrenii

16.5.1. Ujęcia biologiczne

16.5.2. Koncepcje psychodynamiczne

16.5.3. Teorie rodzinne w wyjaśnianiu zaburzeń schizofrenicznych – podejście systemowe

16.5.4. Podejście fenomenologiczno-egzystencjalne

16.5.5. Egzystencjalny i godnościowy wymiar przeżywania choroby

16.6. Sposób doświadczania zaburzeń schizofrenicznych

16.6.1. Uciążliwość objawów schizofrenii

16.6.2. Postawa wobec własnej choroby

16.7. Psychologiczne teorie wyjaśniające konsekwencje schizofrenii w życiu rodzinnym

16.7.1. Obciążenie schizofrenią w rodzinie i radzenie sobie ze stresem

16.7.2. Teoria obciążenia rodziny

16.7.3. Teoria odporności rodzinnej

16.7.4. Koncepcja ujawnianych emocji

16.7.5. Koncepcja redefiniowania roli rodzicielskiej

16.8. Społeczne konsekwencje schizofrenii

16.8.1. Naznaczenie społeczne

16.8.2. Samoizolacja pacjentów

16.9. Podsumowanie

Rozdział 17. Psychologia zaburzeń nastroju
(Helena Sęk)

17.1. Zaburzenia nastroju – charakterystyka objawów i zespołów symptomów

17.1.1. Epizod maniakalny o różnym nasileniu

17.1.2. Stany depresji, epizodyczne i nawracające a dystymia

17.1.3. Depresje sezonowe i poporodowe

17.1.4. Dwubiegunowe zaburzenia afektywne i cyklotymia

17.2. Zaburzenia nastroju w świetle klasyfikacji zaburzeń

17.3. Koncepcje wyjaśniające mechanizm i patogenezę zaburzeń afektywnych

17.3.1. Biologiczne modele zaburzeń afektywnych

17.3.1.1. Genetyczne uwarunkowania zaburzeń nastroju

17.3.1.2. Wybrane hipotezy neurobiologiczne zaburzeń nastroju

17.3.1.3. Hormony, mózg i zaburzenia nastroju

17.3.2. Psychoanalityczne koncepcje zaburzeń nastroju

17.3.3. Poznawczo-behawioralne podejście do zaburzeń nastroju

17.3.4. Wydarzenia stresowe a modele podatność–stres i depresja

17.3.5. Podejście interpersonalne do zaburzeń depresyjnych

17.3.6. Egzystencjalne i humanistyczne ujęcie procesów depresji

17.4. Wybrane zagadnienia psychologicznej diagnozy i terapii zaburzeń nastroju

17.4.1. Udział psychologii klinicznej w diagnozie różnicowej depresji

17.4.2. Diagnoza i terapia depresji – podejście paradygmatyczne

17.5. Podsumowanie

Rozdział 18. Psychologiczne następstwa doświadczeń traumatycznych
(Nina Ogińska-Bulik)

18.1. Trauma i jej negatywne następstwa

18.1.1. Pojęcie traumy

18.1.2. Negatywne następstwa zdarzeń traumatycznych

18.1.3. Zespół stresu pourazowego – kryteria diagnostyczne w klasyfikacjach

18.1.4. Rozpowszechnienie PTSD

18.1.5. Mechanizmy i uwarunkowania PTSD

18.2. Pozytywne skutki doświadczeń traumatycznych – zjawisko potraumatycznego wzrostu

18.2.1. Konceptualizacja potraumatycznego wzrostu

18.2.2. Czynniki warunkujące występowanie pozytywnych zmian potraumatycznych

18.2.3. Współwystępowanie negatywnych i pozytywnych skutków doświadczeń traumatycznych

18.3. Terapia PTSD i wspieranie wzrostu po traumie

18.2. Podsumowanie

Rozdział 19. Psychologia uzależnień
(Lidia Cierpiałkowska)

19.1. Wprowadzenie

19.2. Zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych i uzależnienia behawioralne

19.2.1. Rodzaje substancji psychoaktywnych i ich właściwości farmakodynamiczne

19.2.2. Zespół uzależnienia i ryzykowne używanie substancji psychoaktywnych

19.2.3. Zespoły odstawienia

19.2.4. Zaburzenia nawyków i zespoły uzależnień behawioralnych

19.3. Biologiczne modele uzależnienia od środków psychoaktywnych

19.3.1. Uwarunkowania genetyczne i konstytucjonalne

19.3.1.1. Badania porównawcze nad bliźniętami

19.3.1.2. Badania nad dziećmi adoptowanymi

19.3.1.3. Badania markerów w grupach wysokiego i niskiego ryzyka uzależnienia od substancji psychoaktywnych

19.3.2. Neurobiologiczne podłoże – układ nagrody

19.4. Koncepcje i modele psychospołeczne ryzykownego picia alkoholu i używania innych substancji psychoaktywnych

19.4.1. Koncepcje poznawczo-behawioralne

19.4.2. Modele psychopatologii rozwojowej

19.5. Modele i efektywność programów leczenia

19.5.1. Model ograniczenia szkód i utrzymywania abstynencji

19.5.2. Efektywność programów leczenia w świetle badań

19.6. Podsumowanie

Rozdział 20. Psychologia zaburzeń odżywiania
(Beata Ziółkowska)

20.1. Wprowadzenie

20.2. Zaburzenia odżywiania w świetle obowiązujących klasyfikacji diagnostycznych

20.2.1. Klasyfikacja zaburzeń odżywiania według ICD-10 i ich charakterystyka

20.2.1.1. Anorexia nervosa – jadłowstręt psychiczny

20.2.1.2. Bulimia nervosa

20.2.1.3. Przejadanie się związane z innymi czynnikami psychologicznymi

20.2.1.4. Wymioty związane z innymi czynnikami psychologicznymi

20.2.1.5. Inne zaburzenia odżywiania się

20.2.1.6. Zaburzenia odżywiania się, nieokreślone

20.2.2. Zmiany w klasyfikacji DSM-5 dotyczące rozpoznawania zaburzeń odżywiania

20.2.2.1. Zespół jedzenia kompulsyjnego – binge eating

20.2.2.2. Unikanie jedzenia/restrykcje w przyjmowaniu pokarmów

20.2.2.3. Nieprawidłowe zachowania żywieniowe nieuwzględnione w klasyfikacji DSM

20.3. Psychofizjologiczny mechanizm sięgania po jedzenie

20.3.1. Głód versus apetyt

20.3.2. Pokarm jako narzędzie gratyfikacji wyższych potrzeb psychicznych

20.4. Mechanizm i patogeneza zaburzeń odżywiania w wybranych podejściach psychologicznych

20.4.1. Ujęcie psychodynamiczne

20.4.2. Ujęcie poznawcze

20.4.3. Ujęcie kulturowe

20.4.4. Ujęcie systemowe

20.4.5. Nieprawidłowy stosunek do jedzenia jako forma uzależnienia

20.5. Psychoterapia i leczenie zaburzeń odżywiania

20.5.1. Postępowanie medyczne

20.5.2. Terapia poznawczo-behawioralna, poznawcza i behawioralna

20.5.3. Terapia z wykorzystaniem narracji

20.5.4. Terapia systemowa

20.6. Podsumowanie

Rozdział 21. Psychologia zaburzeń seksualnych
(Maria Beisert)

21.1. Klasyfikacja zaburzeń seksualnych

21.2. Tożsamość płciowa i jej zaburzenia

21.2.1. Geneza zaburzeń tożsamości

21.2.2. Wybrane rodzaje zaburzeń tożsamości

21.3. Orientacja seksualna i jej zaburzenia

21.3.1. Definicja orientacji seksualnej

21.3.2. Geneza orientacji seksualnej

21.3.2.1. Wyjaśnienia biologiczne

21.3.2.2. Wyjaśnienia psychodynamiczne

21.3.2.3. Wyjaśnienia behawioralne

21.3.2.4. Wyjaśnienia zintegrowane

21.3.3. Społeczne konsekwencje orientacji homoseksualnej

21.4. Zaburzenia preferencji seksualnych

21.4.1. Pojęcie i charakterystyka preferencji seksualnych

21.4.2. Klasyfikacje i kryteria diagnostyczne zaburzeń preferencji seksualnych

21.4.2.1. Fetyszyzm

21.4.2.2. Fetyszyzm transwestytyczny

21.4.2.3. Ekshibicjonizm

21.4.2.4. Oglądactwo (voyeryzm, skoptofilia)

21.4.2.5. Pedofilia

21.4.2.6. Sadomasochizm

21.4.2.7. Złożone zaburzenia preferencji seksualnych

21.4.2.8. Inne zaburzenia preferencji seksualnych

21.5. Realizacja roli płciowej

21.6. Dysfunkcje seksualne

21.6.1. Pojęcie dysfunkcji seksualnej

21.6.2. Przyczyny dysfunkcji seksualnych

21.6.3. Typy dysfunkcji seksualnych

21.7. Leczenie i pomoc psychologiczna

21.7.1. Interwencje wobec osób z zaburzeniami tożsamości płciowej

21.7.2. Interwencja wobec osób zorientowanych homo- i biseksualnie

21.7.3. Terapia zaburzeń preferencji seksualnych

21.7.4. Terapia dysfunkcji seksualnych

21.8. Podsumowanie

CZĘŚĆ 5. DZIEDZINY ZASTOSOWAŃ PSYCHOLOGII KLINICZNEJ

Rozdział 22. Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży
(Iwona Grzegorzewska, Ewa Pisula, Aneta R. Borkowska)

22.1. Specyfika zaburzeń okresu dzieciństwa i adolescencji

22.1.1. Podstawowe pojęcia opisujące zdrowie psychiczne oraz zaburzenia u dzieci i młodzieży

22.1.2. Klasyfikacja i diagnoza zaburzeń

22.1.3. Psychologiczne wyjaśnianie zaburzeń dziecięcych

22.1.4. Aspekty rozwojowe w wyjaśnianiu mechanizmów i przyczyn zaburzeń wieku dziecięcego i okresu dorastania

22.2. Zaburzenia emocjonalne u dzieci i młodzieży

22.2.1. Klasyfikacja i diagnoza zaburzeń emocjonalnych

22.2.2. Mechanizmy zaburzeń emocjonalnych

22.2.3. Etiologia

22.3. Zaburzenia behawioralne u dzieci i młodzieży

22.3.1. Klasyfikacja i diagnoza zaburzeń behawioralnych

22.3.2. Mechanizmy zaburzeń behawioralnych

22.3.3. Etiologia

22.4. Dziecko w sytuacji trudnej

22.4.1. Stres w życiu dziecka

22.4.2. Dziecko w obliczu choroby i śmierci

22.4.3. Dziecko rodziców z zaburzeniami psychicznymi

22.4.4. Dziecko w sytuacji separacji, rozwodu, ponownego małżeństwa rodziców

22.5. Specyfika terapii dzieci i młodzieży z zaburzeniami emocjonalnymi i zachowania

22.6. Całościowe zaburzenia rozwoju – definicja, klasyfikacja i etiologia

22.6.1. Klasyfikacja i definicja autyzmu w ICD-10 i DSM-5

22.6.2. Etiologia zaburzeń ze spektrum autyzmu

22.6.3. Neuroanatomiczne i neurofunkcjonalne korelaty autyzmu

22.7. Charakterystyka kliniczna całościowych zaburzeń rozwoju

22.7.1. Relacje społeczne i komunikowanie się

22.7.2. Ograniczone wzorce zachowania, aktywności i zainteresowań

22.7.3. Funkcjonowanie poznawcze i inne charakterystyki

22.8. Diagnoza zaburzeń ze spektrum autyzmu

22.8.1. Wczesne oznaki ASD

22.8.2. Proces diagnostyczny i narzędzia przydatne w diagnozie

22.9. Terapia i wspieranie rozwoju osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu

22.9.1. Wczesna interwencja

22.9.2. Podejścia behawioralne, edukacyjne i rozwojowe – terapie oparte na dowodach naukowych

22.9.3. Podstawowe cechy dobrej interwencji

22.10. Problemy rodziny z dzieckiem z zaburzeniami ze spektrum autyzmu

22.11. Neuropsychologia dzieci i młodzieży

22.11.1. Neuropsychologia dzieci i młodzieży jako dziedzina nauki oraz praktyki psychologicznej

22.11.2. Neuropsychologia osób dorosłych źródłem wyjaśnień trudności wieku rozwojowego

22.11.3. Problemy kliniczne będące przedmiotem analiz neuropsychologii dzieci i młodzieży

22.11.3.1. Zaburzenia neurorozwojowe

22.11.3.1.1. Mechanizmy neuronalne powstawania zaburzeń neurorozwojowych

22.11.3.1.2. ADHD jako efekt nieznanych czynników w okresie rozwoju prenatalnego

22.11.3.1.3. FASD (spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych) – efekt działania znanego czynnika patogennego: alkoholu

22.11.3.1.4. Wybrane choroby/zespoły genetyczne

22.11.3.2. Nabyte zmiany strukturalne i funkcjonalne OUN u dzieci i młodzieży

22.11.3.2.1. Neuroinfekcje

22.11.3.2.2. Urazy czaszkowo-mózgowe

22.11.3.2.3. Guzy mózgowia

22.11.3.2.4. Choroby metaboliczne

22.12. Neuropsychologiczna diagnoza dziecka

22.12.1. Cele i zadania neuropsychologicznej diagnozy dziecka

22.12.2. Model psychometryczny a model eksperymentalno-kliniczny diagnozy

22.13. Terapia dziecka z dysfunkcją OUN i jego rodziny

22.14. Podsumowanie

Rozdział 23. Neuropsychologia kliniczna jako dziedzina badań i praktyki
(Anna Herzyk)

23.1. Kształtowanie się przedmiotu i zakresu badań w neuropsychologii klinicznej w kontekście rozwoju neuronauk

23.1.1. Neuropsychologia kliniczna – przedmiot i zakres badań

23.1.2. Ewolucja poglądów, modeli, koncepcji na temat RMP z perspektywy neuropsychologii klinicznej

23.2. Przesłanki taksonomii zespołów i objawów neuropsychologicznych

23.2.1. Uwarunkowania patologii mózgu a rodzaje deficytów neuropsychologicznych

23.2.2. Analiza zespołów neuropsychologicznych z uwzględnieniem procesów świadomości i nieświadomości

23.3. Charakterystyka przedmiotu badań neuropsychologicznych w psychiatrii

23.4. Postępowanie diagnostyczne i oddziaływania terapeutyczne w neuropsychologii

23.4.1. Organizacja procesu diagnozowania w neuropsychologii klinicznej wobec nowych potrzeb i wyzwań

23.4.2. Zadania i zasady programowania i realizacji oddziaływań terapeutycznych w neuropsychologii

23.5. Podsumowanie

Rozdział 24. Kliniczna psychologia zdrowia
(Irena Heszen)

24.1. Wprowadzenie

24.2. Choroba w paradygmacie stresu psychologicznego

24.2.1. Główne tezy paradygmatu Richarda Lazarusa i Susan Folkman

24.2.2. Stres jako przyczyna chorób

24.2.2.1. Stres życiowy a zachorowalność i umieralność

24.2.2.2. Badania laboratoryjne nad zdrowotnymi skutkami stresu

24.2.3. Choroba jako źródło stresu

24.2.3.1. Sytuacja psychologiczna chorego somatycznie

24.2.3.2. Emocje towarzyszące chorobie somatycznej

24.2.3.3. Poznawcze odzwierciedlenie choroby

24.2.4. Radzenie sobie ze stresem spowodowanym przez chorobę

24.2.4.1. Radzenie sobie z chorobą ukierunkowane na emocje

24.2.4.2. Radzenie sobie z chorobą ukierunkowane na znaczenie

24.2.4.3. Instrumentalne radzenie sobie z chorobą; zachowania zdrowotne

24.2.4.4. Społeczny aspekt radzenia sobie z chorobą; radzenie sobie w diadzie

24.2.4.5. Religijne radzenie sobie z chorobą

24.2.5. Korzystne następstwa choroby

24.3. Osobowość a zachorowalność i radzenie sobie z chorobą

24.3.1. Indywidualny styl radzenia sobie

24.3.2. Temperament

24.3.3. Typy osobowości ryzykowne dla zdrowia

24.3.3.1. Wzór zachowania A (WZA)

24.3.3.2. Osobowość typu C i D

24.3.4. Poczucie koherencji i inne właściwości osobowości sprzyjające zdrowiu

24.4. Podsumowanie

Rozdział 25. Psychologia niepełnosprawności i rehabilitacja psychologiczna
(Stanisław Kowalik)

25.1. Wprowadzenie

25.2. Niepełnosprawność i rehabilitacja – ustalenia pojęciowe i klasyfikacja

25.2.1. Znaczenie Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia – ICF

25.3. Psychologiczne koncepcje niepełnosprawności i rehabilitacji

25.3.1. Niepełnosprawność jako nieprzystosowanie – rehabilitacja jako odzyskiwanie niezależności życiowej

25.3.2. Niepełnosprawność jako wykluczenie społeczne – rehabilitacja jako proces integracji społecznej

25.4. Podsumowanie

Rozdział 26. Psychologia kliniczna seniorów
(Stanisława Steuden)

26.1. Psychologia starzenia się i starości – subdyscyplina psychologii klinicznej

26.1.1. Definicje, dziedziny, przedmiot badań i praktyka

26.1.2. Zarys rozwoju psychologii starzenia się

26.1.3. Czynniki demograficzne i ich konsekwencje społeczne

26.1.4. Pułapki cywilizacyjne

26.2. Charakterystyka procesu starzenia się i starości

26.2.1. Koncepcje wyjaśniające proces starzenia się

26.2.2. Zmiany biologiczne

26.2.3. Zmiany w obrazie psychicznym

26.2.3.1. Procesy poznawcze

26.2.3.2. Osobowość

26.2.3.3. Sfera emocjonalna

26.2.4. Zmiany w funkcjonowaniu społecznym i zawodowym

26.3. Doświadczanie starości przez osoby starsze

26.3.1. Teorie przystosowania się do starości

26.3.2. Mądrość życiowa osób starszych

26.3.3. Bilans życiowy i jego uwarunkowania

26.3.4. Postawa wobec własnej starości

26.3.5. Radzenie sobie z codziennymi wydarzeniami

26.4. Miejsce osoby starszej w rodzinie i społeczeństwie

26.4.1. Rola i zadania osoby starszej w rodzinie

26.4.2. Postawy społeczne wobec osób starszych

26.4.3. Integracja międzypokoleniowa

26.5. Formy aktywizacji osób starszych wspierające zdrowie

26.5.1. Działania promujące sprawność psychofizyczną

26.5.2. Działania nakierowane na integrację społeczną

26.5.3. Działania edukacyjne i nakierowane na integrację międzypokoleniową

26.6. Starzenie się patologiczne – wybrane zagadnienia

26.6.1. Zmiany o charakterze normatywnym a zmiany patologiczne

26.6.2. Dolegliwości chorobowe i zaburzenia pojawiające się z wiekiem

26.6.2.1. Choroby somatyczne

26.6.2.2. Zaburzenia funkcji narządów zmysłowych

26.6.2.3. Zaburzenia emocjonalne

26.6.2.4. Zaburzenia poznawcze

26.6.2.5. Zaburzenia psychiczne

26.6.3 Wsparcie terapeutyczne osób starszych i ich opiekunów

26.6.3.1. Podtrzymanie sprawności psychicznej i wzmacnianie samooceny

26.6.3.2. Psychoedukacja osób starszych i ich opiekunów

26.7. Podsumowanie

Rozdział 27. Psychologia sądowa a psychologia kliniczna
(Beata Pastwa-Wojciechowska, Jarosław Groth)

27.1. Przedmiot i zadania psychologii sądowej

27.1.1. Psychologia sądowa – dylematy definicyjne i obszary kompetencji

27.1.2. Praktyczne obszary zastosowania klinicznej psychologii sądowej

27.1.3. Czynniki stymulujące i ograniczające rozwój psychologii sądowej

27.2. Problemy opiniodawcze w obszarze psychologii sądowej

27.2.1. Psycholog jako biegły sądowy – rola i zadania

27.2.2. Metodologiczne aspekty opiniowania sądowo-psychologicznego

27.2.3. Rodzaje opinii sądowo-psychologicznych

27.3. Specyfika diagnozy sądowo-psychologicznej

27.3.1. Diagnoza psychologiczna w kontekście uwarunkowań prawnych

27.3.2. Diagnoza psychologiczna opisowa i wyjaśniająca

27.4. Problemy diagnostyczne psychologii penitencjarnej

27.4.1. Diagnoza w procesie resocjalizacji osób naruszających normy prawne

27.4.2. Specyfika problemów diagnostycznych w obszarze psychologii penitencjarnej

27.5. Etyczno-zawodowe problemy biegłego psychologa sądowego i psychologa penitencjarnego

27.6.1. Zasady etyczne psychologii sądowej

27.6.2. Powinności i dylematy psychologa sądowego

27.6.3. Problem nakładania się ról – psycholog jako biegły, funkcjonariusz czy terapeuta

27.6. Podsumowanie

CZĘŚĆ 6. TYPY POMOCY PSYCHOLOGICZNEJ W ROZWIĄZYWANIU PROBLEMÓW ZDROWOTNYCH

Rozdział 28. Psychoterapia indywidualna i grupowa
(Lidia Cierpiałkowska, Jan Czesław Czabała)

28.1. Psychoterapia i pomoc psychologiczna

28.1.1. Systemy i szkoły psychoterapii – kryteria klasyfikacji

28.1.2. Psychoterapia w modelach transteoretycznych i integracyjnych

28.1.3. Integracja teoretyczna, asymilatywna i oparta na wspólnych czynnikach

28.2. Psychoterapia jako metoda leczenia indywidualnego i grupowego

28.2.1. Czynniki leczące i warunki konieczne do osiągnięcia zmiany

28.2.2. Relacja i przymierze terapeutyczne

28.2.3. Zasady praktyki psychoterapeutycznej

28.3. Psychoanaliza i psychoterapia psychodynamiczna

28.3.1. Psychoanaliza i psychoterapia psychodynamiczna jako metoda leczenia – proces i mechanizmy zmiany

28.3.2. Relacja i sojusz terapeutyczny w psychoterapii psychodynamicznej

28.3.3. Psychodynamiczna psychoterapia grupowa

28.4. Terapia behawioralna i poznawczo-behawioralna

28.4.1. Terapia behawioralna – strategie i mechanizmy zmiany zachowania

28.4.2. Psychoterapia poznawcza i integracyjna – strategie i mechanizmy zmiany

28.4.3. Relacja i sojusz terapeutyczny

28.4.4. Zjawiska w grupowej terapii poznawczo-behawioralnej

28.5. Psychoterapia humanistyczna i egzystencjalna

28.5.1. Psychoterapia humanistyczna i egzystencjalna – proces i mechanizmy zmiany

28.5.2. Relacja terapeutyczna jako podstawowy czynnik leczący

28.5.3. Grupy terapeutyczne i rogeriańskie grupy spotkaniowe

28.6. Klasyczna i postmediolańska systemowa terapia rodzin

28.6.1. Systemowa terapia rodzin

28.6.2. Model terapii mediolańskiej i postmediolańskiej

28.6.3. Relacja i przymierze terapeutyczne

28.7. Podsumowanie

Rozdział 29. Poradnictwo psychologiczno-zdrowotne
(Lidia Cierpiałkowska, Jan Czesław Czabała)

29.1. Poradnictwo psychologiczne – teoria i praktyka

29.1.1. Psychoterapia a poradnictwo psychologiczne

29.1.2. Poradnictwo psychologiczne paradygmatyczne

29.1.3. Psychologia pozytywna a poradnictwo zdrowotne

29.1.4. Obszary działania i cele poradnictwa

29.2. Etapy i cele poradnictwa psychologicznego w różnych modelach

29.2.1. Proces poradnictwa psychologicznego w różnych podejściach

29.2.2. Etapy poradnictwa w podejściu integracyjnym

29.3. Poradnictwo społeczne a przemiany społeczno-kulturowe

29.3.1. Feminizm i poradnictwo feministyczne

29.3.2. Integracja problemów wielokulturowych w poradnictwie

29.4. Podsumowanie

Rozdział 30. Promocja zdrowia i prewencja zaburzeń
(Helena Sęk, Łukasz D. Kaczmarek)

30.1. Promocja zdrowia w naukach o zdrowiu i podejściu Światowej Organizacji Zdrowia

30.1.1. Definicja promocji zdrowia w ujęciu interdyscyplinarnym

30.1.2. Zadania promocji zdrowia w ujęciu światowym i regionalnym

30.2. Koncepcje promocji zdrowia w psychologii

30.2.1. Działanie na rzecz partycypacji i autonomii w promocji zdrowia

30.2.2. Cele i strategie realizacji zadań promocji zdrowia w ujęciu psychologicznym

30.3. Prewencja psychologiczna – terminologia i poziomy prewencji

30.3.1. Pojęcie i rodzaje ryzyka

30.3.2. Strategie pozytywne i negatywne w działaniach prewencyjnych

30.4. Promocja zdrowia i prewencja zaburzeń – podobieństwa i różnice

30.4.1. Relacje między promocją zdrowia a prewencją

30.4.2. Specyfika metod działania

30.5. Zastosowanie teorii w planowaniu programów promocji zdrowia i prewencji zaburzeń

30.6. Inspiracje z obszaru psychologii pozytywnej dla promocji i prewencji

30.7. Podsumowanie

Rozdział 31. Pomoc psychologiczna w różnych typach kryzysu
(Dorota Kubacka-Jasiecka, Michał Ziarko)

31.1. Kryzys emocjonalny (psychologiczny)

31.1.2. Kryzys emocjonalny jako szczególny stan stresu

31.1.2. Wydarzenia krytyczne

31.1.3. Doświadczenia i kryzysy traumatyczne

31.1.4. Przebieg kryzysu, jego stadia i konsekwencje

31.2. Rodzaje kryzysów

31.2.1. Kryteria formalne i treściowe

31.2.2. Kryzysy rozwoju, małżeńskie i rodzinne

31.2.3. Kryzysy sytuacyjne (losowe) oraz kryzysy utraty

31.2.4. Kryzysy suicydalne

31.2.5. Kryzysy katastroficzne (środowiskowe)

31.2.6. Kryzysy powiązane z doznaniem przemocy

31.3. Pomoc w kryzysach emocjonalnych

31.3.1. Pojęcie pomocy psychologicznej

31.3.2. Pomoc psychologiczna w stanach kryzysowych a interwencja kryzysowa

31.3.3. Założenia i cele indywidualnej pomocy interwencyjnej w kryzysie

31.3.4. Rozpoznanie i ocena kryzysu

31.3.5. Kontakt i relacja pomocy interwencyjnej

31.3.6. Rozwiązywanie kryzysów emocjonalnych

31.4. Podejście systemowe w interwencji kryzysowej

31.4.1. Wielostronna i wieloaspektowa pomoc w kryzysie

31.4.2. Interwencja kryzysowa na rzecz społeczności

31.4.3. Psychologowie wobec zadań pomocy interwencyjnej

31.5. Choroba przewlekła jako sytuacja kryzysowa

32.5.1. Definicje chorób przewlekłych

31.5.1. Typologie chorób przewlekłych

31.5.2. Choroba przewlekła jako krytyczne wydarzenie życiowe

31.5.2.1. Cechy krytycznego wydarzenia życiowego, jakim jest choroba przewlekła

31.5.2.2. Radzenie sobie z chorobą przewlekłą

31.5.2.3. Konsekwencje choroby przewlekłej

31.6. Pomoc psychologiczna osobom dotkniętym kryzysem zdrowotnym

31.7. Podsumowanie

Rozdział 32. Społeczna rehabilitacja zaburzeń psychicznych. Środowiskowe metody pomocy osobom z doświadczeniem choroby psychicznej
(Maryla Sawicka, Paweł Bronowski)

32.1. Wprowadzenie

32.2. Modele powstawania zaburzeń psychicznych

32.2.1. Koncepcje neuropoznawcze przewlekłych zaburzeń psychicznych

32.2.2. Model poznawczo-behawioralny

32.2.3. Model zaburzeń społecznego poznania

32.3. Modele rehabilitacji w zaburzeniach psychicznych. Cele, zasady, efekty, postawy terapeutyczne

32.3.1. Treningi neuropoznawcze

32.3.2. Treningi umiejętności społecznych

32.3.3. Treningi społecznego poznania

32.4. Nowe kierunki w pomocy psychologicznej dla osób chorujących psychicznie

32.4.1. Znaczenie i geneza terminów „umacnianie” i „proces zdrowienia” oraz związane z nimi mechanizmy psychologiczne

32.4.2. Środowiskowy model leczenia

32.4.3. Środowiskowe programy wsparcia

32.5. Podsumowanie

Rozdział 33. Grupy samopomocowe a społeczność terapeutyczna
(Jan Chodkiewicz)

33.1. Idea samopomocy

33.2. Określenie i podział grup samopomocowych

33.2.1. Ruch Anonimowych Alkoholików jako przykład grupy samopomocowej

33.2.2. Grupy samopomocowe oparte na ideach AA

33.2.3. Inne grupy samopomocowe

33.2.4. Internetowe grupy samopomocowe

33.3. Modele społeczności terapeutycznej

33.3.1. Społeczności terapeutyczne pacjentów psychiatrycznych

33.3.2. MONAR jako przykład metody terapii osób uzależnionych opartej na idei społeczności terapeutycznej

33.4. Grupy samopomocowe i społeczności terapeutyczne

33.4.1. Czynniki leczące

33.4.2. Zasady funkcjonowania grup

33.5 Psycholodzy w grupach samopomocowych i społecznościach terapeutycznych

33.6. Podsumowanie

Rozdział 34. Efektywność poradnictwa psychologicznego i psychoterapii
(Lidia Cierpiałkowska)

34.1. Cele pomagania w zdrowiu i zaburzeniach psychicznych – badania nad skutecznością

34.1.1. Istota zmiany w oddziaływaniach psychologicznych i psychoterapeutycznych

34.1.2. Zmiana statystyczna a zmiana kliniczna i zdrowotna

34.2. Badania nad skutecznością psychoterapii i poradnictwa psychologicznego

34.2.1. Idee evidence-based practice

34.2.2. Dwa typy badań nad skutecznością psychoterapii – badania w warunkach laboratoryjnych i naturalnych

34.2.3. Wspólne czynniki warunkujące efektywność poradnictwa i terapii

34.2.4. Perspektywy badań nad skutecznością psychoterapii

34.3. Podsumowanie

Załącznik. Praktyka psychologiczna oparta na dowodach

Bibliografia

Indeks nazwisk

O Autorach

Przypisy

Wstęp

Przed psychologią kliniczną, jako dziedziną teorii, badań i praktyki społecznej, stają coraz to nowe wyzwania, wynikające z ważnych zjawisk o charakterze jednostkowym i społecznym. Podejmowanie nowych problemów teoretycznych i badawczych wpływa na stały rozwój wiedzy o psychologicznych mechanizmach i uwarunkowaniach zdrowia oraz zaburzeń psychicznych, a także na konstruowanie bardziej wiarygodnych narzędzi badawczych, trafniejszego postępowania diagnostycznego oraz skuteczniejszych procedur i strategii postępowania pomocowego. Wymaga to też aktualizacji wiedzy podręcznikowej – teoretycznej i aplikacyjnej. Sądzimy jednak, że dążeniu do aktualizacji i zmian powinna towarzyszyć troska o tradycję i tożsamość psychologii klinicznej.

Podręcznik akademicki Psychologia kliniczna w obecnym wydaniu jest kontynuacją poprzednich opracowań podręcznikowych redagowanych przez Andrzeja Lewickiego (1969/1978) w latach 60. i 70., a następnie w latach 90. XX w. i na początku XXI w. przez Helenę Sęk (1991/2006). W wymienionych podręcznikach – wydawanych czterokrotnie przez Państwowe Wydawnictwo Naukowe i Wydawnictwo Naukowe PWN – stworzono i kontynuowano pewną tradycję „uprawiania” psychologii klinicznej w Polsce.

Ta tradycja zawiera się w podstawowych założeniach Andrzeja Lewickiego, że psychologia kliniczna jest dziedziną teorii, badań i praktyki, a wywodzące się z niej subdyscypliny, np. psychologia sądowa, seksuologia kliniczna, psychologia uzależnień czy psychologia kliniczna dzieci i młodzieży, powinny odwoływać się do ogólnych twierdzeń wypracowanych zarówno w psychologii w ogóle, jak i wiedzy specjalizacyjnej. Zakładamy też, że podręcznikowa wiedza powinna odpowiadać na nowe wyzwania i informować o najnowszych dokonaniach i standardach w tej dziedzinie.

Tej uwewnętrznionej tradycji towarzyszy przekonanie, że poziom naukowy psychologii klinicznej jest uwarunkowany wykorzystaniem ogólnej i aktualnej wiedzy psychologicznej oraz tworzeniem własnej teorii i prowadzeniem nowoczesnych badań empirycznych, a ten poziom gwarantuje jakość zastosowania wiedzy w różnych dziedzinach praktyki społecznej nastawionej na rozwiązywanie problemów zdrowia i zaburzeń osób, grup i społeczności. Wzajemne relacje między teorią a praktyką stanowią więc stały temat do refleksji i podejmowania nowych zadań.

Aby zrozumieć złożoność tych zadań, trzeba przypomnieć, że psychologia kliniczna jest usytuowana w kręgu oddziaływań nauk przyrodniczych, humanistycznych i społecznych, a o jej rozwoju decyduje wyspecjalizowana działalność badawcza i praktyczna (Cierpiałkowska i Sęk, 2015).

Podręcznik Psychologia kliniczna zawiera teksty przygotowane – podobnie w jak poprzednich wydaniach – przez Autorki i Autorów reprezentujących wiodące uczelnie w Polsce, uznanych specjalistów, należących do trzech pokoleń psychologów klinicznych. Dzięki temu sposób rozumienia i wyjaśnienia różnych problemów klinicznych, w poszczególnych częściach podręcznika, odzwierciedla wyniki dyskusji, w której uwzględniono tradycję i nowoczesność w psychologii klinicznej.

Koncepcja i redakcja tego obszernego tomu są związane z ośrodkiem, który inicjował wszystkie poprzednie wydania – Zakładem Psychologii Zdrowia i Psychologii Klinicznej Instytutu Psychologii UAM. Podręcznik łączy tradycję psychologii klinicznej z najnowszymi wyzwaniami w dziedzinie teorii, badań i standardów praktycznej działalności psychologa klinicznego.

Treść podręcznika została podzielona na sześć części. W pierwszej części zawarto wiedzę o teoretycznych podstawach psychologii klinicznej. Jest to wiedza najogólniejsza; traktuje o sposobie definiowania dziedziny i jej przedmiocie, o normie i zdrowiu oraz przedstawia ogólne teorie i modele stosowane do analizy zjawisk zdrowia i zaburzeń. Opisano też w nowy sposób zależności między psychologią kliniczną a psychopatologią. Końcowy rozdział tej części został poświęcony etycznym zasadom postępowania psychologa klinicznego jako badacza i praktyka.

W drugiej części poruszono zagadnienia zdrowia, zaburzeń psychicznych i pomocy psychologa zawarte w wiodących podejściach paradygmatycznych: orientacji psychoanalitycznej, behawioralno-poznawczej, egzystencjalno-humanistycznej i koncepcjach systemowych. Szczególną uwagę poświęcono analizie wkładu tych podejść do rozumienia i wyjaśnienia różnych zagadnień w psychologii klinicznej.

Trzecia część jest nową i bardzo rozbudowaną wersją dotyczącą różnych aspektów klinicznej diagnozy psychologicznej. Przedstawiono w niej modele diagnozy, postępowanie diagnostyczne psychologa klinicznego, stosowane w diagnozie klinicznej metody oraz czynniki warunkujące jakość tej diagnozy.

Czwartą część poświęcono psychologii zaburzeń psychicznych. Obejmuje ona wiedzę psychologiczną i wyniki badań nad wybranymi grupami zaburzeń psychicznych zawartych w aktualnie funkcjonujących systemach klasyfikacyjnych. W każdym z rozdziałów przedstawiono krótko objawy konkretnych jednostek klinicznych według ICD-10 i DSM-5, a następnie założenia i wyniki badań w ramach wiodących koncepcji psychologicznych, wyjaśniających patomechanizm i patogenezę zaburzeń, oraz wskazano przydatność tej wiedzy w działaniach diagnostycznych i konstruowaniu różnych form pomocy psychologicznej.

W piątej części specjaliści scharakteryzowali wybrane subdyscypliny psychologii klinicznej. Najwięcej miejsca zajmuje psychologia kliniczna dzieci i młodzieży; od tej problematyki zaczęła się psychologia kliniczna za czasów Lightnera Witmera i ona też najbardziej się wyodrębniła. Pozostałe rozdziały dotyczą neuropsychologii klinicznej, klinicznej psychologii zdrowia, psychologii niepełnosprawności i rehabilitacji, psychogerontologii oraz psychologii sądowej.

Ostatnia, szósta część podręcznika obejmuje różne formy praktycznej pomocnej działalności psychologa klinicznego. Oprócz psychoterapii przedstawiono także zdrowotne poradnictwo psychologiczne, promocję zdrowia i prewencję zaburzeń, pomoc psychologiczną w sytuacjach kryzysu oraz społeczne i środowiskowe formy rehabilitacji i pomocy; ponadto opisano zasady działania grup samopomocy i społeczności terapeutyczne. Specjalny rozdział poświęcono ewaluacji programów pomocy psychologicznej.

Teksty podręcznika są adresowane przede wszystkim do studentów psychologii, ale także do psychologów doskonalących swoją wiedzę i kompetencje w toku studiów podyplomowych i kształceniu specjalistycznym. Polecamy te opracowania także klinicystom praktykom i badaczom, którzy aktywnie włączają się w proces rozwoju własnej dziedziny i uzupełniają swoją wiedzę. Być może skorzystają z niego również reprezentanci dziedzin pokrewnych – pedagogiki, socjologii, medycyny itp.

Pomocą w niełatwych pracach tworzenia i redagowania podręcznika była świadomość kontynuowania wieloletniej tradycji i doświadczenia, jakie zebrano w pracy badawczej, dydaktycznej i praktycznej psychologa klinicznego. Najważniejszy w tym trudnym przedsięwzięciu był jednak fakt, że do współpracy zechcieli przystąpić współautorzy, Koleżanki i Koledzy specjaliści i znawcy spraw, które przekazują na co dzień studentom oraz klinicystom-praktykom i które służą im w codziennej pracy z pacjentami lub klientami.

Dziękujemy więc przede wszystkim Autorkom i Autorom za ich wkład we wspólne dzieło: Marii Beisert, Anecie R. Borkowskiej, Pawłowi Bronowskiemu, Jerzemu M. Brzezińskiemu, Janowi Chodkiewiczowi, Lidii Cierpiałkowskiej, Czesławowi Czabale, Dominice Górskiej, Jarosławowi Grothowi, Iwonie Grzegorzewskiej, Annie Herzyk, Irenie Heszen, Aleksandrze Jasielskiej, Barbarze Józefik, Łukaszowi D. Kaczmarkowi, Stanisławowi Kowalikowi, Dorocie Kubackiej-Jasieckiej, Ninie Ogińskiej-Bulik, Beacie Pastwa-Wojciechowskiej, Ewie Pisuli, Maryli Sawickiej, Helenie Sęk, Emilii Soroko, Stanisławie Steuden, Michałowi Ziarko i Beacie Ziółkowskiej.

Najważniejszym impulsem do podjęcia tego trudnego zadania była przyjazna inicjatywa wypróbowanego Wydawnictwa Naukowego PWN. Pragniemy podkreślić, że w toku przygotowywania – pisania i redagowania obecnego wydania podręcznika Psychologia kliniczna – spotkałyśmy się z wyjątkowym zaangażowaniem i pomocą ze strony Wydawnictwa Naukowego PWN w osobie pani Redaktor Aleksandry Małek-Leśniewskiej, której dziękujemy za wytrwałość i towarzyszenie nam na różnych etapach powstawania ostatecznej wersji tej publikacji.

Zapewne Autorki i Autorzy pragną też podziękować swoim bliskim oraz współpracownikom. Są wśród nich także nasi Studenci i Czytelnicy, którzy czynią nasz trud sensownym.

W psychologii klinicznej jednak już od samych początków jej powstania wszystko zaczyna się od osób i społeczności, którym nasza wiedza ma służyć. Powtarzamy więc za wprowadzeniem do poprzednich wydań podręcznikowych, że to ich udział w poznawaniu tajników zdrowia, jego zaburzeń, dramatów i cierpień ludzkich oraz satysfakcji w pokonywaniu trudności jest podstawą naukowych i profesjonalnych analiz i dochodzenia od wiedzy gorącej do uogólnionych prawidłowości. Dziękując im, pragniemy wyrazić nadzieję, że podręcznik ten w końcowej swojej wędrówce myśli przyczyni się do poprawy działań na rzecz nie tylko dobrostanu ludzi zwracających się w trudnych chwilach ku psychologii i psychologom klinicznym, lecz także ich własnego dobrostanu.

Lidia Cierpiałkowska, Helena Sęk

Poznań, listopad 2015 roku