W serii MIASTO SZCZĘŚLIWE ukazały się:

CHARLES MONTGOMERY

Miasto szczęśliwe. Jak zmienić nasze życie, zmieniając nasze miasta

JANETTE SADIK-KHAN, SETH SOLOMONOW

Walka o ulice. Jak odzyskać miasto dla ludzi

PRACA ZBIOROWA

Miasto na plus. Eseje o polskich przestrzeniach miejskich

PETER WALKER

Jak rowery mogą uratować świat

JOANNA ERBEL

Poza własnością. W stronę udanej polityki mieszkaniowej

MIKAEL COLVILLE-ANDERSEN

Być jak Kopenhaga. Duński przepis na miasto szczęśliwe

CAROLYN STEEL

Sitopia. Jak jedzenie może ocalić świat

DAVID SIM

Miasto życzliwe. Jak kształtować miasto z troską o wszystkich

LANCE HOSEY

Kształt zieleni. O estetyce, ekologii i projektowaniu

MELISSA I CHRIS BRUNTLETTOWIE

Rowerowe miasto. Holenderski sposób na ożywienie miejskiej przestrzeni

JOANNA EREBEL

Wychylone w przyszłość. Jak zmienić świat na lepsze

YANCEY STRICKLER

To jest nasza przyszłość. Manifest na rzecz szlachetniejszego świata

SZYMON BUJALSKI

Recepta na lepszy klimat. Zdrowsze miasta dla chorującego świata

STEFANO BOERI

Urbania. O miastach przyszłości

PETER WALKER

Ruch – cudowne lekarstwo. Dlaczego warto chodzić po mieście

Szesnasta książka z serii
MIASTO SZCZĘŚLIWE

Książka została wydana we współpracy z Krakowskim Biurem Festiwalowym

oraz
Instytutem Kultury Miejskiej z Gdańska

Książka ukazała się dzięki pomocy finansowej firmy
IREEF — Galeria Kazimierz PropCo Sp. z o.o.

Słów kilka do polskiego czytelnika

CAROLINA PIETYRA, ALEKSANDRA SZYMAŃSKA

CAROLINA PIETYRA
DYREKTORKA KRAKOWSKIEGO BIURA FESTIWALOWEGO

Kreatywna Wesoła, czyli polski przypadek

Wspólnota na początek

Dzielnice kreatywne czy artystyczne buduje się i rozwija latami. Aby ten rozwój był możliwy, konieczne jest poczucie wspólnoty. Bez procesów społecznych takich jak integracja, współtworzenie i budowanie wspólnej tożsamości związanej z konkretnym miejscem nie może się to udać. To tożsamość miejsca umożliwia przyciąganie potencjałów i uruchomienie trwałych procesów, których celem jest rozwój.

Kohabitacja artystów, twórców, instytucji kultury, fundacji czy stowarzyszeń twórczych może mieć miejsce w optyce dwóch dynamik. Oddolnie przejęte przez aktywistów przestrzenie, na zasadach często squaterskich, z biegiem czasu przyjmują sformalizowaną formę, jeżeli władze dostrzegą w nich potencjał i wartość dla miasta. Na świecie powstają również dzielnice kulturalne w odwrotnej dynamice – gdy to gospodarze miast inicjują moment powstania dzielnicy, zakładają jej kształt, funkcje i głównych interesariuszy. To jest właśnie droga, którą podąża Kraków, gdzie powstaje dzielnica kulturalna Wesoła. W 2019 roku władze Krakowa zakupiły w centrum miasta tuż obok Rynku, w strefie buforowej UNESCO, 9,5 ha terenu poszpitalnego, który składa się z masy zabytkowej oraz terenów zielonych. Władze Krakowa wskazały instytucję kultury – Krakowskie Biuro Festiwalowe – jako podmiot facylitujący proces prac partycypacyjnych na rzecz rozwoju tej przestrzeni dla kultury i sektora kreatywnego. Co dalej będzie się działo, nie wiemy.

Według autora każdy z powyższych scenariuszy jest potencjalnie dobry, co też najlepiej zostało przeanalizowane na przykładzie miasta Nantes, w którym po dwóch brzegach rzeki zadomowiły się dwie dzielnice kulturalne: jedna jako wynik świadomej polityki miejskiej, a druga – oddolnych działań.

Oczywiście kluczowe jest wybranie konkretnego scenariusza, ale też przyjęcie do wiadomości, że jak każdy scenariusz zakłada on zmienność wybranych założeń podczas powstawania dzielnicy. To nieuniknione przy wykorzystywaniu procesów partycypacyjnych w wieloletnich projektach urbanistycznych. Zbliżanie się do celów, które stawia sobie miasto, i realizacja jego polityki wymagają odpowiedniego modelowania procesów, które zakładają organiczne podejście do kształtowania dzielnicy, jej funkcji, usług ect. A takie procesy efektywnie są przeprowadzone jedynie po zawiązaniu się wspólnoty. Na poziomie wartości oraz wizji.

Miastotwórcza funkcja kultury

W Polsce nie ma jeszcze w pełni ukonstytuowanych dzielnic kreatywnych czy kulturalnych. Czy to kwestia polityki miast, czy może braku takiej potrzeby wśród mieszkańców oraz środowisk twórczych? Pytanie, na jakie potrzeby może odpowiedzieć powstanie takiej dzielnicy…

„ – A co daje nam taka dzielnica kreatywna?

– Buduje potencjał – odpowiadam.

– Ale jaki dokładnie?”

Tak rozpoczęła się ciekawa dyskusja głównych interesariuszy Wesołej o celach, które możemy sobie stawiać jako miasto w dalszym procesie powstawania dzielnicy kreatywnej, a publikacja, która trafia w Państwa ręce, oddaje jej kluczowe aspekty. Dzielnica kreatywna czy artystyczna – co to jest i jak to się robi? Niezwykle trudne wydaje się aktywne wspieranie powstawania nowej dzielnicy kreatywnej, mimo że każdy zdaje się mieć na nią świetny pomysł. Książka Basile’a Michela, który podjął się trudu analizy dzielnic kreatywnych na świecie, stanowi bardzo dobrą podstawę, która – uzupełniona o rozmowy i obserwacje działań istniejących dzielnic kreatywnych – daje możliwość efektywnego szukania własnych rozwiązań. Głęboko wierzę w to, że lepsze zrozumienie tego zjawiska, mechanizmów jego funkcjonowania i związanych z nim zagrożeń zwiększy nasze szanse na stworzenie dzielnicy, która wniesie nową jakość w tkankę miejską Krakowa. Jest to również szansa na to, by zainspirować osoby, które oddolnie angażują się w rozwój przestrzeni o funkcji miastotwórczej czy to w Krakowie, czy też w innych dużych polskich miastach.

Jeśli chodzi o pytanie o potencjał, to mowa oczywiście o potencjale kreatywnym, który rodzi się z silnej i wyrazistej obecności twórców, instytucji, NGO-sów – ich obecność na jednym urbanistycznie zdefiniowanym obszarze działa magnetycznie. Ta siła przyciągania ma moc włączania odbiorców i konsumentów kultury, którzy stają się jej współkreatorami. Potencjał ten ujawnia się na styku różnorodnego interdyscyplinarnego środowiska i mieszkańców. Skupiając ludzi w jednej przestrzeni, obserwujemy to, co wydarza się przypadkiem, nieintencjonalnie, co w języku angielskim nazywane jest serendipity i często prowadzi do innowacji zarówno inkrementalnych, jak i dysruptywnych. Dzielnica kreatywna jest więc przede wszystkim narzędziem transformacji miasta. Wpływa na zwiększenie dostępności kultury, na rozwój zrównoważonej turystyki kulturalnej miasta, pola kultury i szeroko pojętej branży kreatywnej, na kapitał kulturowy mieszkańców całego miasta i – finalnie – na poczucie lepszej jakości życia w mieście.

Przed fundamentami jest rozmowa

Utopia, protopia i pozytywna wizja osadzone w kontekście lokalnym. Tak można również postrzegać procesy dialogu wokół powstawania dzielnicy kreatywnej. Niewątpliwie z tych wszystkich partycypacja wydaje się kluczem do projektowania rozwiązań, chociaż praca grup interesariuszy jest przeplatana utopijnymi wizjami, partykularnymi ambicjami czy też szalonymi poglądami. Dlatego też protopia, ukierunkowana na ciągłe ulepszanie modelu, wydaje się tym podejściem, które umożliwia ograniczenie znacznych strat oraz utrzymanie zintegrowanej grupy interesariuszy, konsekwentnie chcącej budować i realizować zadanie, jakim jest stworzenie dobrze funkcjonującej dzielnicy kreatywnej.

Kiedyś dzielnice artystyczne czy kulturalne pojawiały się spontanicznie, stworzone oddolnie. Tak chociażby powstał powszechnie znany paryski Montmartre, który już ponad 100 lat temu był przestrzenią zasiedlaną przez artystów malarzy poszukujących pracowni, miejsc do mieszkania, do przebywania z innymi twórcami. To wszystko były warunki wspierające nieskrępowaną ekspresję twórczą. Wtedy półświatki towarzyszące twórcom dawały pożądany kontekst dla ich twórczości. Jednak przede wszystkim było to miejsce do mieszkania, tworzenia i do tego tanie.

Dzisiaj także mogą powstać podobne dzielnice i warto zwrócić uwagę na to, że jak wspomina autor książki – takie modele stały się popularne 20 lat temu, gdy miasta dostrzegły potencjał transformacyjny dzielnic kreatywnych. Zwiększają one nie tylko potencjalną wartość obszaru, który zajmują, ale też i potencjał całego miasta, możliwości wytwarzania innowacji, kreatywnych rozwiązań i ostatecznie jego unikatowa tożsamość. Sięgnięcie po tę książkę, gdy proces powstawania dzielnicy kreatywnej w Krakowie nabiera dopiero tempa, daje możliwość przeanalizowania, jakich wyzwań się spodziewać, jak myśleć o komunikacji, o rolach, celach politycznych i potrzebach społecznych. Liczne przykłady dzielnic kreatywnych i artystycznych z całego świata wraz z ich sukcesami, ale i wyzwaniami, trudnościami, a czasem niepowodzeniami mogą nam wskazać drogę w procesie modelowania rozwiązań u nas.

ALEKSANDRA SZYMAŃSKA
DYREKTORKA INSTYTUTU KULTURY MIEJSKIEJ W GDAŃSKU

O kreatywności najłatwiej się mówi, gdy jej przejawy są bezdyskusyjne, namacalne. Trudniej, gdy jest traktowana zadaniowo – gdy chcemy ją wywołać, stworzyć dla niej przestrzeń, skalować. Być może przekonanie, że jesteśmy w stanie zbudować fizyczne miejsce czy przestrzeń kreatywną, jest pułapką. Pewnie mniej, gdy zaczniemy o tym myśleć jako o wspieraniu procesów, mapowaniu i wzmacnianiu twórczych potencjałów i inicjatyw, udostępnianiu infrastruktury, wzmacnianiu kompetencji i wiedzy. To moja perspektywa i praktyka – lokalna, czasem punktowa, wykorzystująca potencjał różnych gdańskich miejsc i ich mieszkańców, osób twórczych i aktywnych. Bynajmniej nie jest to w sprzeczności z potencjałem realnej zmiany miasta czy rozwijania się na skalę przemysłu.

Trafne jest pojęcie użyte przez Basile’a Michela iluzji kreatywnego miasta. Naprzemiennie mamy do czynienia z trendem i antytrendem „miast kreatywnych” w debacie publicznej, akademickiej, w miejskich politykach. Nie podważam (przeciwnie!) roli kreatywnych dzielnic dla miejskich transformacji, zwiększenia atrakcyjności i wizerunku miast, choć na pewno bliżej mi do myślenia o tych miejscach jako ośrodkach kultury, które wpływają na rozwój lokalnego życia społecznego, kulturalnego, też indywidualnego. Kształtują różnorodność, atmosferę, krytyczne myślenie. Moje rozumienie miejskiej kreatywności jest bliskie pojęciu miejskiej kultury – to splot czynników takich jak relacje, interakcje, architektura, drobne inicjatywy, aktywizm, wykorzystywanie swoich talentów. W tym mieści się też sztuka, to, w jak urządzonej przestrzeni żyjemy, jakie miejsca wybieramy jako naszą przestrzeń publiczną. Tak to rozumiemy jako zespół Instytutu Kultury Miejskiej, którego misją jest działanie na rzecz zmiany miasta i mieszkańców – budowanie świadomości miejskich procesów, wzmacnianie poczucia wpływu, potencjału, wiedzy, kreatywności. Tak myślimy, inicjując od lat procesy i działania w dzielnicach Gdańska, ale też aktualnie, kształtując charakter naszej nowej siedziby w sercu miasta, w budynku Kunsztu Wodnego, intuicyjnie marząc o tym, aby stała się tzw. trzecim miejscem (też przywoływanym w książce) – miejscem prezentacji sztuki, inspiracji, różnorodności, forum spotkań i dyskusji, ale też miejscem refleksji, przestrzeni, w której czujemy się dobrze nawet wtedy, gdy chcemy spędzić w niej czas sami, nie uczestnicząc w wydarzeniach.

Dzielnice kreatywne i kulturalne to książka, która łączy literaturę ekspercką z konkretnymi przykładami rozwoju dzielnic w różnych miastach na świecie, które są postrzegane jako kreatywne, pełnią funkcję swoistych hubów, przyciągają nowych mieszkańców, użytkowników, gości. Autor nie przekonuje nas do wyższości działań oddolnych nad świadomymi politykami miejskimi ani odwrotnie. Podkreśla niejednoznaczność wpływu powstawania takich miejsc choćby na miejską inkluzywność. Nie ocenia, za to analizuje, nazywa procesy, przywołuje przykłady, na pewno inspiruje. Dla osób, które tworzą miejskie polityki, to szczególnie cenna lektura.

Wreszcie – ta książka może być rodzajem przewodnika po miejscach, które warto odwiedzić, poczuć ich ducha. Cieszę się, że listę tę uzupełni Kreatywna Wesoła w Krakowie. Tym bardziej dziękuję Krakowskiemu Biuru Festiwalowemu i wydawnictwu Wysoki Zamek za wspólne przedsięwzięcie i liczę na niejedną dyskusję.

Nie powiem tego, do czego próbują mnie zmusić
Nie będę robił tego, do czego próbują mnie zmusić
Nie oddam za bezcen mojej godności
Jutro zyskam coś więcej niż wybór
Między dżumą i cholerą
Jutro głupota nie będzie miała nade mną władzy

Cabadzi
Avant eux, 2012

WSTĘP

Sztuka, kultura i kreatywność jako wyzwania miasta poprzemysłowego

Od miasta przemysłowego do miasta kreatywnego?

W następstwie kryzysu przemysłowego, który nasilił się na całym świecie w latach siedemdziesiątych, miasta zostały zmuszone do rozpoczęcia transformacji poprzemysłowej i weszły w fazę głębokich zmian. Upadek niektórych gałęzi przemysłu ciężkiego i lekkiego, takich jak branża stoczniowa, w połączeniu z masowym przenoszeniem działalności przemysłowej i rzemieślniczej na obrzeża miast doprowadził do deindustrializacji ośrodków miejskich (Demazière, 2000). W efekcie tego na dawnych przedmieściach oraz w dzielnicach podmiejskich – które w przeszłości zamieszkiwała ludność robotnicza oraz gdzie ulokowane były obiekty miejskiego sektora rzemiosła i przemysłu – powstała duża liczba nieużytków przemysłowych i miejskich (Michel, 2017).

Przemysłowe nieużytki tego typu, skreślone i opuszczone przestrzenie, stały się symbolem miejskiego, gospodarczego, społecznego i demograficznego kryzysu, dotykającego wiele miast na całym świecie, w niektórych przypadkach szczególnie dotkliwie (Bilbao, Liverpool, Nantes…). Jawiły się też one jako widoczny znak pogarszającej się sytuacji, w której zanik działalności gospodarczej, rosnące bezrobocie i ubóstwo, a także spadek populacji przekładają się na powstanie negatywnych skojarzeń związanych z tymi miastami, które zyskały wizerunek smutnych i przestarzałych. Miejsca takie stanowią otwarte rany systemu gospodarczego i społecznego, który stopniowo upada, pozostawiając dawne dzielnice przemysłowe i robotnicze w stanie ruiny, opuszczenia i zaawansowanej marginalizacji.

Jednocześnie te przemysłowe nieużytki stanowią również prawdziwą szansę dla artystów i innych podmiotów kulturalnych i kreatywnych. Są to bowiem wolne przestrzenie, które wspomniane podmioty spontanicznie przejmują i przekształcają w miejsca twórczości, rozpowszechniania kultury oraz życia na co dzień, niczym nieformalni uczestnicy procesu wytwarzania miasta (Ambrosino i Andres, 2008; Lucchini, 2016). W tej nowej konfiguracji opuszczone tereny stają się zasobem sprzyjającym rozwojowi alternatywnej dynamiki artystycznej i kulturalnej, na którą nie ma miejsca w instytucjonalnych obiektach kulturalnych (Henry, 2014; Vivant, 2009).

Jednocześnie od lat siedemdziesiątych rośnie konkurencja między miastami na poziomie międzynarodowym, co wynika z postępu ideologii neoliberalnej i globalizacji, które poszerzają obszar sfer publicznej i prywatnej, podlegających prawom rynku, stymulują logikę przedsiębiorczości państw i miast oraz podkręcają konkurencję między miastami (Morange i Fol, 2014). Ośrodki miejskie i lokalni decydenci są w konsekwencji zmuszani do nieustannego poszukiwania nowych strategii, żeby się wyróżnić, a także podnieść swoją rangę i zwiększyć atrakcyjność, co ma w zamyśle pomóc w przyciągnięciu firm, kapitału, mieszkańców i turystów, a tym samym w zapewnieniu miastu przetrwania i rozwoju.

W tym kontekście opuszczone nieużytki w dawnych dzielnicach przemysłowych i robotniczych, a ściślej rzecz biorąc zlokalizowane tam grunty i nieruchomości, stają się dla władz lokalnych szansą na realizację projektów miejskich i stymulowanie nowej dynamiki gospodarczej oraz urbanistycznej. Doprowadziło to do rozmnożenia się strategii wykorzystujących sztukę, kulturę i kreatywność do przekształcania i rewitalizacji miejskich i przemysłowych nieużytków (Bailoni, 2014; Evans, 2009; Keane, 2011). Strategie te wykorzystywane są w polityce miejskiej na całym świecie pod różnymi postaciami, na przykład do tworzenia dużych obiektów kulturalnych (takich jak Muzeum Guggenheima w Bilbao czy Muzeum Cywilizacji Europejskiej i Śródziemnomorskiej – MuCEM – w Marsylii), konstruowania marki dzielnicy kreatywnej (jak w przypadku pekińskiej dzielnicy 798), produkcji wydarzeń kulturalnych (takich jak Le Voyage w Nantes), promowania sztuki ulicznej (np. za pośrednictwem polityki miejskiej we francuskim Pantin), ustanawiania zlokalizowanych na poprzemysłowych terenach instytucji kultury (np. 104 w Paryżu czy Lieu Unique w Nantes)… Kulturę i sztukę wykorzystuje się w ramach tych działań jako dźwignię transformacji miejskiej oraz zmiany wizerunku miasta, narzędzie zwiększające wpływ i atrakcyjność danego terenu. Wszystko to składa się na stosowanie kreatywności jako hasła przewodniego, mającego się przyczynić do odnowy miasta, które staje się w wyniku tej ewolucji poprzemysłowe i „kreatywne”.

Dzielnice kulturalne i kreatywne można ująć za pośrednictwem dwóch dynamik: spontanicznego zawłaszczania opuszczonych terenów przez profesjonalistów z branży kreatywnej oraz rozwoju polityki miejskiej, która wykorzystuje kulturę do rewitalizacji wspomnianych obszarów.

Kultura, sztuka, przemysł kulturalny i kreatywny: kilka wstępnych uściśleń

Wyjątkowość wspomnianych dzielnic opiera się na zdominowaniu ich obszaru przez miejsca, podmioty, projekty, instytucje, obiekty i działania przypisywane do sektorów artystycznego, kulturalnego i kreatywnego. Należałoby zatem zastanowić się przez chwilę nad znaczeniem i charakterem tych trzech sektorów.

W kontekście wprowadzenia logiki gospodarki kapitalistycznej do sfery artystycznej i kulturalnej oraz w następstwie raportów sporządzonych przez brytyjski rząd laburzystów z końca lat dziewięćdziesiątych (DCMS, 1998 i 2001) wykuto ogólną kategorię przemysłów kulturalnych i kreatywnych, która zawiera w sobie tak różnorodne działania jak teatr, sztuki wizualne, design, działalność wydawnicza, architektura, sektor audiowizualny, moda itp. Później ta kategoryzacja została szeroko przyjęta oraz rozpowszechniona, w szczególności przez podobne raporty instytucji francuskich (EY, 2019), europejskich (KEA, 2006) oraz międzynarodowych (UNCTAD, 2010), a także przez kilka kontrowersyjnych teorii tworzących z kreatywności klucz do sukcesu miast (Florida, 2010; Landry, 2013). Podkreśla ona rzeczywiste zbliżenie między branżą artystyczną i kreatywną, które mają wiele wspólnych punktów takich jak akt twórczy i praca twórcza, leżące u ich podstaw, a także wagę kreatywności pracowników (Liefooghe, 2010), mocno symboliczny i estetyczny wymiar produktów (Scott i Leriche, 2005) oraz często tymczasowe, niepewne i niestabilne warunki zatrudnienia (Menger, 2002).

Taka kategoryzacja – poprzez sztuczne wzmacnianie wagi sektora kultury i sektora kreatywnego za pomocą szerokiego i nierównomiernego grupowania – stanowi przede wszystkim środek, za pomocą którego jej promotorzy (rząd brytyjski, Komisja Europejska, Organizacja Narodów Zjednoczonych itp.) promują kreatywność jako główną dźwignię odnowy wizerunku określonych terenów oraz ich rozwoju gospodarczego po zapaści z okresu kryzysu przemysłowego lat siedemdziesiątych (Garnham, 2005; Tremblay, 2008). Powstaje w ten sposób (zniekształcony) obraz jednorodnej grupy działań, które w rzeczywistości są zróżnicowane, dlatego też należy się od niego przynajmniej częściowo oderwać.