Tytuł oryginału:
D-DAY
June 6, 1944: The Climactic Battle of World War II

Konsultacja: Stanisław Derejczyk Projekt okładki: Ewa Witosińska

Zdjęcie na okładce: © Hulton-Deutsch Collection/Corbis/FotoChannels

Wszystkie ilustracje pochodzą z wydania oryginalnego
A Touchstone Book,
Published by Simon & Schuster

Korekta: Zespół

Copyright © 1994 by Ambrose-Tubbs, Inc.
All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form.
® and © Simon & Schuster Inc. All rights reserved
Skład i łamanie – Ewa Witosińska
Studio komputerowe Wydawnictwa MAGNUM sp. z o.o.

Copyright © for the Polish edition and translation by Dressler Dublin sp. z o.o., 2023

Wydawca: Bellona
ul. Hankiewicza 2, 02-103 Warszawa
www.bellona.pl
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Księgarnie internetowe: www.swiatksiazki.pl, www.ksiazki.pl

Dystrybucja:
Dressler Dublin sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
tel.: (+ 48 22) 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
www.dressler.com.pl

ISBN 978-83-11-18399-5

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Podziękowania

Podziękowania

Zbieranie relacji uczestników inwazji na Normandię w D-Day, 6 czerwca 1944 roku, rozpoczął doktor Forrest Pogue. Był sierżantem (z doktoratem z historii), pracującym w zespole historyków S.L.A. Marshalla w Army’s Historical Section, którzy na polecenie generała George’a C. Marshalla przeprowadzali wywiady z żołnierzami różnych stopni, przygotowując oficjalną historię wojny. Efektem pracy tego zespołu stała się pozycja The U.S. Army in World War II, czyli seria potężnych tomów (zwana od koloru oprawy Zielonymi Książkami), ciesząca się w świecie opinią rzetelnej i dokładnej. W 1954 roku doktor Pogue opublikował przedostatni tom w serii ETO¹, The Supreme Command, oparty na dokumentach SHAEF² i wywiadach, które autor przeprowadził z Eisenhowerem, Montgomerym i ich najbliższymi współpracownikami. The Supreme Command jest naprawdę wielkim dziełem i ciągle pozostaje miarodajną kroniką działalności Naczelnego Dowództwa.

W D-Day jednak doktor Pogue działał na samym końcu łańcucha dowodzenia. Znajdował się na pokładzie okrętu desantowego LST, służącego jako pływający szpital w rejonie plaży Omaha, i tego dnia rozmawiał z żołnierzami o ich przeżyciach. Była to pionierska praca, jeśli chodzi o zbieranie ustnych relacji uczestników dziejowych wydarzeń; później doktor Pogue został jednym z założycieli Oral History Association.

Kiedy zacząłem pracę u generała Eisenhowera jako edytor jego dokumentów z czasów wojny, doktor Pogue stał się dla mnie źródłem inspiracji, wzorem i przewodnikiem. Okazał się kimś ważnym nie tylko dla tej książki, ale także dla mnie osobiście, i to nie tylko jako autor interesujących mnie publikacji (wśród których jest czterotomowa, klasyczna już biografia generała George’a C. Marshalla). Przez trzydzieści lat dzielił się ze mną swym czasem i mądrymi przemyśleniami. Podczas konferencji historycznych, ośmiu długich podróży do Normandii i na inne europejskie pola walki, za pośrednictwem listów i telefonów w najrozmaitszy sposób uczył mnie i zachęcał do pracy.

Doktorowi Pogue’owi winne są wdzięczność setki młodych — i nieco starszych — historyków-badaczy II wojny światowej i amerykańskiej polityki zagranicznej. Wychował całe ich pokolenie. Dzielił się z nimi czasem i wiedzą, wychodząc znacznie poza swoje obowiązki. Podczas konferencji zawsze otaczali go młodzi historycy i absolwenci uczelni, którzy w ten sposób korzystali z okazji, by czegoś się od niego dowiedzieć, o on, jako prawdziwie wielki człowiek, rozmawiając z nimi spełniał swoje posłannictwo. Żaden z nas nigdy nie zdoła mu się za to odwdzięczyć ani wyrazić należnych podziękowań. Jako wybitna osobowość pozostawił ślad w naszym życiu i pomógł nam doskonalić się w pracy. Był pierwszym i jednocześnie najlepszym historykiem zajmującym się D-Day. To, że pozwolił dedykować sobie tę książkę, jest dla mnie powodem do dumy i wielkiej satysfakcji.

Moje zainteresowania D-Day, zainspirowane książkami doktora Pogue’a, wzmogły się jeszcze, kiedy przeczytałem The Longest Day Corneliusa Ryana. Uważałem wtedy, i nadal uważam, że jest to wspaniały opis zmagań wojennych. Choć nie zgadzam się z Ryanem co do niektórych faktów z 6 czerwca 1944 roku i doszedłem do paru odmiennych wniosków, muszę wyrazić uznanie dla jego wielkiego dzieła.

Ta książka oparta jest w głównej mierze na ustnych i pisemnych relacjach uczestników inwazji, które zbierane były przez pracowników Eisenhower Center na University of New Orleans w ciągu jedenastu ostatnich lat. Ośrodek ten ma obecnie w swoich archiwach ponad tysiąc trzysta osiemdziesiąt relacji. Jest to najobszerniejszy zbiór wspomnień z jednej operacji, jaki kiedykolwiek powstał. Choć ze względu na objętość książki nie mogłem zacytować wszystkich wypowiedzi, każda z nich w jakiś sposób pomogła mi zrozumieć wydarzenia tamtego dnia. Autorzy relacji są wymienieni w porządku alfabetycznym na końcu książki. Wszystkim tym ludziom wyrażam głębokie podziękowania.

Obszerne wywiady z brytyjskimi uczestnikami D-Day przeprowadził Russell Miller z Londynu. Studenci pracujący w Eisenhower Center przepisali teksty niektórych nagranych przez niego taśm i za pozwoleniem autora zamieściłem je w tej książce. Imperial War Museum w Londynie również udostępniło mi taśmy z wywiadami, które nagrano w ciągu minionych lat i które, podobnie jak w poprzednim przypadku, zostały przepisane w Eisenhower Center. André Heintz przeprowadził zaś wywiady z mieszkańcami wybrzeża Calvados; znajdują się one w Mémorial-Musée pour la Paix w Caen i autor pozwolił mi z nich skorzystać. Natomiast The United States Army Military Institute w Carlisle Barracks, w Pensylwanii, udostępnił mi zbiór wywiadów przeprowadzonych przez Forresta Pogue’a, Kena Hecklera i innych.

Phil Jutras, amerykański spadochroniarz, który osiedlił się w Ste-Mère-Église i jest tam obecnie dyrektorem Musée des Troupes Aéroportées, także zbierał ustne relacje amerykańskich żołnierzy i mieszkańców miasteczka, a następnie przekazał je do Eisenhower Center, dzięki czemu i ja mogłem się z nimi zapoznać.

Kapitan Ron Drez z Korpusu Piechoty Morskiej USA, dowódca kompanii piechoty w Khe Sanh w 1968 roku, jest wicedyrektorem Eisenhower Center. Od prawie dziesięciu lat prowadzi grupowe i indywidualne wywiady z weteranami podczas ich spotkań, zarówno w Nowym Orleanie, jak i całym kraju. Nawiązuje doskonały kontakt z uczestnikami D-Day. Jak mało kto potrafi skłonić ich do wspomnień. Jego wkład do tej książki jest nieoceniony. Doktor Günter Bischof, Austriak, którego ojciec był żołnierzem Wehrmachtu, a potem jako jeniec wojenny trafił do Ameryki, jest zastępcą dyrektora Eisenhower Center i przeprowadzał wywiady z niemieckimi weteranami. Jego zasług nie można przecenić. To wspaniałe, że Drez i Bischof znaleźli się wśród pracowników EC.

Pani Kathi Jones również jest bardzo ważną osobą w Eisenhower Center. Bez niej nikt z nas nie mógłby normalnie pracować. Zajmuje się korespondencją, prowadzi rachunki i nasze terminarze, umawia nas na spotkania, organizuje coroczne konferencje, przydziela studentów do przepisywania tekstów, archiwizuje relacje i wspomnienia, poszukuje weteranów, łagodzi smutki i urazy, i generalnie pełni rolę naszego szefa sztabu. Jej oddanie pracy i zdolność prowadzenia tysięcy spraw związanych z naszą działalnością są doprawdy wyjątkowe. Co więcej, wszystko to robi, nie tracąc panowania nad sobą i dobrego humoru. Dwight Eisenhower nazwał kiedyś Beetle’a Smitha „wzorowym szefem sztabu”. My to samo mówimy o Kathi Jones.

Pani Carolyn Smith, sekretarka Eisenhower Center, oraz pracujący tam studenci: Marrisa Ahmed, Maria Andara Romain, Tracy Hernandez, Jerri Bland, Scott Peebles, Peggy Iheme, Jogen Shukla i Elena Marina, absolwenci uczelni: Jerry Strahan, Olga Ivanova i Gunther Breaux oraz ochotnicy: pułkownik James Moulis, Mark Swango, C.W. Unangst, John Daniel, Joe Flynn, John Niskoch, Joe Molyson, Stephanie Ambrose Tubbs i Edie Ambrose zarabiają stanowczo za mało (albo wcale) i są przepracowani. Pracują jednak z poświęceniem; bez nich nie byłoby Eisenhower Center ani zbiorów relacji ustnych. Ci, którzy je przepisują, mieli ciągłe problemy z nazwami francuskich miejscowości (wymawianych w przeróżny sposób przez amerykańskich żołnierzy), ale jakoś przez to przebrnęli i teraz mają powody do satysfakcji. Jestem im ogromnie wdzięczny.

Eisenhower Center będzie nadal zbierał ustne relacje i pisemne wspomnienia, dokumenty i listy uczestników D-Day, żołnierzy różnych oddziałów i różnych narodowości, dopóki tylko będą żyli. Prosimy wszystkich weteranów, by do nas pisali: University of New Orleans, New Orleans, La. 70148. Otrzymają instrukcje, jak należy przygotować to, co mają do opowiedzenia.

W 1979 roku mój drogi przyjaciel, doktor Gordon Mueller, namówił mnie, żebym poprowadził objazd „Od D-Day do Renu śladami Ike’a”. Imprezę zorganizował pan Peter McLean z biura Peter McLean Ltd. w Nowym Orleanie. Pan Richard Salaman z Londynu został naszym przewodnikiem. Objazd ten był dla mnie wielkim przeżyciem, przede wszystkim dlatego, że brały w nim udział ponad dwa tuziny uczestników D-Day — od generałów po szeregowców — którzy na miejscu opowiadali mi o swoich przeżyciach. Powtórzyliśmy tę imprezę osiem razy. McLean i Salaman okazali się doskonałymi współpracownikami i wspaniałymi przyjaciółmi. Dzięki nim znacznie lepiej znam i rozumiem wydarzenia D-Day.

Podobną rolę odegrali inni, naukowcy, autorzy, dokumentaliści i weterani, lecz jest ich zbyt wielu, by można było zamieścić wszystkie nazwiska — oni wiedzą, że o nich pamiętam.

Alice Mayhew była, jak zwykle, wspaniałym wydawcą. Jej zespół w wydawnictwie Simon&Schuster, a zwłaszcza Elizabeth Stein, wykonał świetną robotę. Mój agent, John Ware, służył mi wsparciem i zachętą.

Moja żona, Moira, była partnerem w tym przedsięwzięciu, przelatywała nad Atlantykiem tam i z powrotem, brała także udział w spotkaniach weteranów w Stanach. Każdy z setek żołnierzy, którzy ją poznali, przyzna, że cudownie potrafiła nawiązać kontakt, stworzyć atmosferę do rozmowy i wprawić w dobry nastrój. Z wielkim zainteresowaniem słuchała ich opowieści, przydając kobiecego wdzięku naszym posiłkom, spotkaniom, wędrówkom po polach walki i podróżom samolotowym. Ponadto, jak w przypadku wszystkich moich publikacji, była ich pierwszym i krytycznym czytelnikiem. Jej rola w mojej pracy i całym życiu jest nieoceniona; jest dla mnie równie droga jak życie.

Jak usiłowałem pokazać w poprzednich akapitach, ta książka jest wynikiem pracy zespołowej. Byłoby mi miło, gdyby spodobała się generałowi Eisenhowerowi. Od chwili, gdy objął stanowisko naczelnego dowódcy Allied Expeditionary Force aż do przyjęcia kapitulacji Niemiec podkreślał znaczenie współpracy. Ze wszystkich cech jego charakteru, jako przywódcy wielonarodowej krucjaty w Europie, najważniejsza dla zwycięstwa okazała się właśnie wola współdziałania.

Generał Eisenhower wielokrotnie mówił o roli „furii pobudzonej do działania demokracji”. To właśnie 6 czerwca 1944 roku i podczas dalszej kampanii zachodnie demokracje dały wyraz tej swojej furii. Sukces tego wielkiego i szlachetnego przedsięwzięcia był zarazem triumfalnym zwycięstwem demokracji nad systemem totalitarnym. Jako prezydent Eisenhower podkreślał, że pragnął, aby demokracja przetrwała nadchodzące wieki. Ja również tego pragnę. Żywię głęboką nadzieję, że ta książka, która jest w gruncie rzeczy peanem na cześć demokracji, chociaż w małej mierze przyczyni się do realizacji owego wielkiego celu.

Stephen E. Ambrose
Dyrektor Eisenhower Center
na University of New Orleans

Forrestowi Pogue’owi,
pierwszemu historykowi D-Day

Najtrudniejsza i najbardziej skomplikowana operacja,
jaką kiedykolwiek przeprowadzono.

Winston Churchill

Uniemożliwienie wrogowi dokonania desantu będzie
czynnikiem decydującym o całym przebiegu wojny
i jej ostatecznym wyniku.

Adolf Hitler

Historia wojen nie zna przedsięwzięcia,
które dorównywałoby tej operacji
pod względem koncepcji, skali i doskonałej realizacji.

Iosif Stalin

Powodzenia! I niech Wszechmocny Bóg pobłogosławi
nas wszystkich i nasze wielkie,
szlachetne przedsięwzięcie.

Dwight D. Eisenhower,
rozkaz dzienny, 4 czerwca 1944

Teraz chciałbym wam wyjaśnić, co oznacza utworzenie drugiego frontu, żebyście zrozumieli i na zawsze zachowali wdzięczność dla tych, którzy zginęli, i dla tych, którym udało się przeżyć, za to, co dla was zrobili.

Ernie Pyle, 12 czerwca 1944

Skład dywizji

Dywizje piechoty i powietrznodesantowe walczące w
II wojnie światowej składały się z:

drużyn (przeważnie 9-12 żołnierzy)
plutonów (3 drużyny)
kompanii (3-4 plutony)
batalionów (3-4 kompanie)
pułków (3-4 bataliony)
dywizji (3-4 pułki)
plus: oddziały saperów, artyleria, personel medyczny i inny.

Amerykańskie, brytyjskie i kanadyjskie dywizje piechoty liczyły w D-Day po 15 000-20 000 żołnierzy.

Alianckie dywizje powietrznodesantowe były o połowę mniejsze.

Większość niemieckich dywizji liczyła 10 000 żołnierzy.

Prolog

Prolog

Szesnaście minut po północy, 6 czerwca 1944 roku³ nad kanałem Caen, jakieś pięćdziesiąt metrów od mostu obrotowego, wylądował szybowiec Horsa. Porucznik Den Brotheridge, prowadzący dwudziestu ośmiu ludzi z 1 Plutonu Kompanii D, Pułku Piechoty Lekkiej hrabstw Oxford i Buckingham, brytyjskiej 6 Dywizji Powietrznodesantowej, wydostał się z samolotu. Chwycił za ramię sierżanta Jacka „Billa” Baileya, dowódcę drużyny, i szepnął mu do ucha: „Bierz swoich chłopców i w drogę”. Bailey wyruszył więc z grupą, by obrzucić granatami bunkier przy moście, gdzie, jak wiedziano, znajdował się karabin maszynowy. Porucznik Brotheridge zebrał pozostałych żołnierzy z plutonu, rzucił szeptem: „Dalej, chłopaki!” i zaczął biec w stronę mostu. Niemiecka obrona obiektu w sile ponad pięćdziesięciu ludzi nie zdawała sobie sprawy, że od dawna spodziewana inwazja właśnie się zaczęła.

Gdy Brotheridge i jego ludzie wspięli się szybko po nasypie i wbiegli na most, siedemnastoletni szeregowiec Helmut Romer, jeden z dwóch niemieckich wartowników, ujrzał zbliżających się z naprzeciwka dwudziestu jeden brytyjskich spadochroniarzy, którzy w jego odczuciu pojawili się dosłownie znikąd. Wszyscy trzymali broń gotową do strzału. Romer odwrócił się i przebiegł przez most. Mijając kolegę wartownika, krzyknął: „Spadochroniarze!” Ten wyciągnął Leuchtpistole (rakietnicę) i wystrzelił; Brotheridge posłał w jego kierunku serię trzydziestu dwóch pocisków ze Stena.

Były to pierwsze strzały z tych, jakie miały zostać oddane przez sto siedemdziesiąt pięć tysięcy żołnierzy i marynarzy, Brytyjczyków, Amerykanów, Kanadyjczyków, Francuzów, Polaków, Norwegów i przedstawicieli innych narodów, należących do Alianckich Ekspedycyjnych Sił Zbrojnych, którzy przez następne dwadzieścia cztery godziny uczestniczyli w inwazji na Normandię. Trafiony wartownik stał się pierwszym Niemcem poległym w obronie Europejskiej Fortecy Hitlera.

Dwudziestosześcioletni Brotheridge przygotowywał się do tej chwili od dwóch lat, a do tej szczególnej akcji opanowania mostu poprzez coup de main⁴ — od sześciu miesięcy. Został awansowany z szeregowca; dowódca jego kompanii, major John Howard, zarekomendował go do Jednostki Szkolenia Oficerów (OCTU) w 1942 roku. Pozostali oficerowie w plutonie mieli wyższe wykształcenie, byli, jeśli nie bogaci, to zamożni, i wywodzili się albo z arystokracji, albo przynajmniej z klasy wyższej. Kiedy więc Brotheridge wrócił do jednostki jako oficer, zachowywali się wobec niego z pewną rezerwą, bo jak mówili, „to nie jest, rozumiesz, jeden z naszych”.

Brotheridge grał na przykład w piłkę nożną, a nie w krykieta. Był doskonałym sportowcem i wszyscy przewidywali, że po wojnie zostanie zawodowym piłkarzem. Łatwo nawiązywał kontakt z ludźmi i nigdy nie odczuwał tej wielkiej przepaści, jaka często dzieli brytyjskich oficerów od szeregowców.

Brotheridge miał zwyczaj przychodzić wieczorem do koszar, siadał na pryczy swego ordynansa i rozmawiał z chłopcami o piłce nożnej. Przynosił ze sobą oficerki i w czasie rozmowy je pastował. Szeregowy Wally Parr nigdy nie zapomniał tego widoku: brytyjski porucznik polerował swoje buty, podczas gdy jego ordynans leżał na posłaniu, gawędząc o Manchester United, West Ham i innych drużynach piłkarskich.

Den Brotheridge był chudym, wesołym, sympatycznym facetem i koledzy oficerowie szybko przekonali się do niego. Wszyscy go podziwiali; uczciwy, sumienny, wymagający, szybko się uczył, najlepiej w całej kompanii znał się na różnych rodzajach broni; był zdolnym nauczycielem i pojętnym uczniem, urodzonym dowódcą. Kiedy major Howard zaproponował, by Brotheridge stanął na czele 1 Plutonu, pozostali porucznicy w kompanii zgodzili się, że Den zasługuje na to, by poprowadzić do akcji w D-Day pierwszą grupę żołnierzy. Brotheridge był jednym z wielu młodszych oficerów w armii brytyjskiej, najlepszych ludzi, jakich wydał ten kraj, którzy walczyli o wolność, ryzykując życie.

Młody porucznik miał jednak więcej do stracenia w tej walce niż inni, ponieważ był jednym z nielicznych żonatych żołnierzy w Kompanii D, a jego żona Margaret była w ósmym miesiącu ciąży. Lecąc nad kanałem La Manche, myślał o przyszłości swego nie narodzonego dziecka.

Krzyk Romera, rakieta wystrzelona z Leuchtpistole i seria ze Stena zaalarmowały niemieckich żołnierzy siedzących w gniazdach broni maszynowej i krytych transzejach po obu stronach mostu. Natychmiast otworzyli ogień z karabinów maszynowych MG-34⁵ i pistoletów maszynowych.

Brotheridge, znajdujący się niemal po drugiej stronie mostu na czele strzelających w biegu żołnierzy, wyciągnął granat i rzucił go w stronę gniazda broni maszynowej po prawej stronie. W tym samym momencie został trafiony pociskiem w szyję. Upadł twarzą do przodu. Jego ludzie minęli go. Tuż za nimi biegli żołnierze z dwóch innych plutonów, którzy przylecieli dwoma kolejnymi szybowcami. Chłopcy z Kompanii D szybko oczyścili gniazda broni maszynowej i transzeje, tak że dwadzieścia jeden minut po północy w najbliższym sąsiedztwie mostu nie było już żadnego wroga — wszyscy albo zostali zabici, albo uciekli.

Szeregowy Parr ruszył na poszukiwanie Brotheridge’a, który miał być na stanowisku dowodzenia w kawiarence przy moście.

— Gdzie jest Danny? — zapytał innego szeregowca. (Podwładni zwracali się do porucznika „Mr. Brotheridge”, oficerowie zaś mówili do niego „Dan”. Wszyscy jednak myśleli o nim i nazywali go po prostu „Danny”.)

— Gdzie Danny? — powtórzył Parr.

Zapytany nie wiedział. Parr pobiegł pod kawiarnię. Znalazł Brotheridge’a leżącego na drodze naprzeciwko kafejki. Miał otwarte oczy i poruszał ustami, ale Parr nie mógł zrozumieć jego słów. Szeregowy pomyślał: Co za strata! Tyle lat przygotowań do tej roboty — a wszystko trwało zaledwie parę sekund i biedak leży rozciągnięty na ziemi.

Noszowi zabrali Brotheridge’a do punktu medycznego po drugiej stronie mostu. Lekarz kompanii, John Vaughan, zobaczył rannego porucznika „leżącego na plecach i patrzącego w gwiazdy — wyglądał na strasznie zdziwionego, po prostu zdziwionego”. Zrobił mu zastrzyk z morfiny i zaczął opatrywać ranę po pocisku na jego szyi. Zanim zakończył udzielanie pierwszej pomocy, Brotheridge skonał. Był pierwszym alianckim żołnierzem, zabitym przez wroga w D-Day.

Porucznik Robert Mason Mathias dowodził 2 Plutonem Kompanii E 508 Pułku Piechoty Spadochronowej amerykańskiej 82 Dywizji Powietrznodesantowej. O północy z 5 na 6 czerwca 1944 roku leciał Dakotą C-47 nad kanałem La Manche, kierując się ku brzegom Normandii. Dwie godziny później samolot znalazł się nad Francją i został kilkakrotnie ostrzelany przez niemieckie działa przeciwlotnicze. O godzinie 2.27 porucznik Mathias zobaczył, że nad otwartymi drzwiami samolotu zapaliło się czerwone światełko — znak, żeby się przygotować.

— Wstać i zahaczyć się! — zawołał do szesnastu ludzi za sobą, przyczepił sprzączkę spadochronu do linki biegnącej wzdłuż pod dachem samolotu.

Podszedł do drzwi, gotów wyskoczyć, gdy tylko pilot uzna, że maszyna znalazła się w rejonie zrzutu, i włączy zieloną lampkę.

Tymczasem Niemcy poniżej strzelali wściekle do armady powietrznej ośmiuset dwudziestu dwóch C-47, transportujących żołnierzy z 82 i 101 Dywizji Powietrznodesantowych na teren inwazji. Czterolufowe działka przeciwlotnicze 20 mm Flakvierling-38 rozświetlały niebo eksplozjami, a pociski smugowe z karabinów maszynowych — zielone, żółte, czerwone, niebieskie, białe — rysowały łuki na niebie. Widok był wspaniały (prawie każdy spadochroniarz pomyślał zapewne, że tak niesamowitego pokazu fajerwerków nie widział nawet z okazji święta 4 Lipca) i jednocześnie przerażający. Na każdą smugę przypadało bowiem pięć ostrych pocisków — niewidocznych, ale dobrze słyszalnych, bo uderzały o skrzydła samolotów, wydając dźwięk przypominający grzechotanie kamyków w blaszanej puszce. Lecące nie wyżej niż trzysta metrów nad ziemią, z prędkością około dwustu kilometrów na godzinę, C-47 stanowiły łatwy cel.

Patrząc w kierunku drzwi, porucznik Mathias widział ten szalejący ostrzał. Prawdopodobnie od wystrzelonego pocisku smugowego zapaliła się stojąca na skraju Ste-Mère-Église stodoła, która płonęła, oświetlając łuną horyzont. C-47 wykonał zwód, daremnie próbując umknąć przed ostrzałem, ludzie za plecami Mathiasa zaczęli wykrzykiwać: „Ruszajmy!”, „Na miłość boską, wyskakujmy!” albo „Skaczmy, do cholery, skaczmy!” Kiedy kilka pocisków karabinów maszynowych przebiło kadłub, wszyscy instynktownie osłonili krocza. Mieli za sobą z tuzin albo więcej skoków ćwiczebnych i nigdy nie myśleli, że będą tak się rwali do opuszczenia lecącego samolotu.

Mathias oparł ręce na zewnętrznej stronie drzwi, gotów wyskoczyć w noc, gdy tylko zapali się zielona lampka. Tuż obok niego nastąpił wybuch. Czerwony pocisk smugowy rozpruł zapasowy spadochron na jego piersi, ścinając porucznika z nóg. Z wielkim wysiłkiem Mathias zaczął się podnosić. Zapaliło się zielone światełko.

Dwudziestoośmioletni Mathias był mniej więcej o pięć lat starszy od pozostałych poruczników w „pięćset ósmym”, ale wyglądał młodziej. Miał typowe dla Irlandczyków rudoblond włosy i piegi, które nadawały mu chłopięcy wygląd. Szczupły i wysoki (sto osiemdziesiąt trzy centymetry wzrostu i osiemdziesiąt kilo wagi), był w doskonałej formie — same muskuły bez grama tłuszczu — i wystarczająco silny, by przeżyć uderzenie, które powaliłoby wołu, więc niemal natychmiast przyszedł do siebie. Wstał i zajął poprzednią pozycję przy drzwiach.

Była to akcja, jakiej żołnierze z plutonu spodziewali się po Bobie Mathiasie. Porucznik cieszył się ogromną popularnością wśród podwładnych i kolegów oficerów. Od dwóch lat przygotowywał się ze swoimi ludźmi do tej chwili. Wszyscy uważali go za absolutnie uczciwego i całkowicie oddanego sprawie, której służył. Był najlepszym bokserem w pułku i znakomitym piechurem. Pewnego razu, podczas czterdziestokilometrowego marszu treningowego, będącego dla żołnierzy z plutonu ciężką próbą wytrzymałości, jeden z jego ludzi się poddał. Mathias podniósł go i taszczył przez ostatni kilometr.

Jego podwładny, szeregowiec Harold Cavanaugh, opowiada, w jaki sposób Mathias cenzurował pocztę: „Czynił ogromne wysiłki, by patrzeć jedynie na zawartość listu. Nazwisko autora sprawdzał tylko wtedy, gdy w tekście było coś, co nie powinno się tam znaleźć. Osobiście zanosił list do autora, żeby wyjaśnić, dlaczego pewne partie należy usunąć. Po koniecznych poprawkach list mógł zostać wysłany. Było bardzo mało prawdopodobne, by zaginął w drodze, więc autor zawsze miał pewność, że adresat go przeczyta”.

Mathias był żarliwym katolikiem. Chodził na mszę tak często, jak to było możliwe, i robił wszystko, by i jego ludzie mogli uczestniczyć w obrządkach religijnych. Nigdy nie klął. Dowódca jego kompanii powiedział: „Najtwardszego faceta potrafił zmusić do posłuszeństwa; nikt nigdy jednak nie słyszał, by użył słowa «cholera» czy «psiakrew»”.

Kiedy ktoś w 2 Plutonie miał jakiś problem, Mathias od razu to wyczuwał. Delikatnie proponował pomoc, ale nigdy się nie narzucał. Jeden z jego szeregowców wspomina: „Był wyrozumiały, ale nigdy nie rezygnował ze swoich wymagań. Sprawiał wrażenie głęboko urażonego, gdy zdarzyło się, że nie spełniliśmy jego oczekiwań, ale nigdy nie tracił panowania nad sobą”.

Wszechstronnie przygotował się do nadchodzącej operacji. Studiował historię wojskowości. Był znawcą wszelkiego rodzaju broni i opanował najróżniejsze umiejętności niezbędne w kompanii strzeleckiej. Interesował się uzbrojeniem wroga, jego organizacją i taktyką. Nauczył się niemieckiego i posługiwał się nim płynnie; poznał także francuski na tyle dobrze, żeby w terenie ewentualnie zapytać o drogę. Uczył swoich ludzi niemieckich komend i francuskich zwrotów. „To były pożyteczne lekcje” — zauważa Cavanaugh. Bojąc się, że Niemcy użyją gazu, Mathias przeszkolił swoich ludzi w dziedzinie środków chemicznych: łzawiących, żrących, powodujących kichanie i tym podobnych. „Ta wiedza okazała się później niepotrzebna — stwierdził Cavanaugh — ale porucznik nie chciał pominąć ani jednego rodzaju broni”.

Pułkownik Roy E. Lindquist, dowodzący „pięćset ósmym”, powiedział o Mathiasie: „Albo zasłuży sobie na Medal Honorowy, albo będzie pierwszym człowiekiem z pułku, który zginie w akcji”.

Wieczorem 5 czerwca na lotnisku, kiedy „pięćset ósmy” ładował się do samolotów, Mathias uścisnął rękę każdemu żołnierzowi z plutonu. Jego ludzie lecieli dwoma maszynami; szeregowy Cavanaugh, który znalazł się w tej drugiej, wspomina: „W tym wspaniałym facecie była jakaś spokojna pewność siebie. Podaliśmy sobie ręce, a on powiedział: «Pokażemy im, my Irlandczycy, prawda?»”

Gdyby porucznik Mathias po tym, jak został ranny odłamkiem pocisku, usunął się z przejścia i pozwolił stojącym za nim ludziom wyskoczyć, a miał jeszcze na to dość siły, to załoga C-47 udzieliłaby mu pierwszej pomocy i — prawdopodobnie — odstawiła z powrotem do Anglii, na operację, która uratowałaby mu życie.

Zamiast tego jednak Mathias podniósł prawą rękę, wykrzyknął: „Za mną!” i rzucił się w ciemności nocy. Czy to wstrząs wywołany otwarciem się spadochronu, czy też uderzenie o ziemię były przyczyną, a może krwawienie z licznych ran — dość, że kiedy pół godziny później udało się go odnaleźć, już nie żył. Był pierwszym amerykańskim oficerem, zabitym w wyniku ostrzału niemieckiego w D-Day.

Operacja Overlord, inwazja na okupowaną przez Niemcy Francję, dokonana w czerwcu 1944 roku, była przedsięwzięciem na oszałamiająco wielką skalę. W ciągu jednej doby, pokonując od stu dziesięciu do stu osiemdziesięciu kilometrów otwartego morza, przerzucono na opanowany przez wroga brzeg, przy jego intensywnym oporze, sto siedemdziesiąt pięć tysięcy żołnierzy i ich sprzęt, w tym pięćdziesiąt tysięcy wszelkiego typu pojazdów, od motocykli po czołgi i spychacze opancerzone. W transporcie uczestniczyły, także jako wsparcie, pięć tysięcy trzysta trzydzieści trzy okręty i wszelkiego rodzaju jednostki pływające oraz jedenaście tysięcy samolotów. Oddziały wojskowe przybyły z południowo-zachodnich, południowych i wschodnich wybrzeży Anglii. Akcja wyglądała tak, jakby w ciągu jednej nocy na wschodni brzeg jeziora Michigan przeniesiono miasta Green Bay, Racine i Kenosha w stanie Wisconsin — wraz ze wszystkimi: mężczyznami, kobietami i dziećmi, oraz pojazdami.

Przygotowania do tego niezwykłego przedsięwzięcia — które brytyjski premier Winston S. Churchill słusznie nazwał „najtrudniejszą i najbardziej skomplikowaną operacją, jaką kiedykolwiek przeprowadzono” — trwały dwa lata i wymagały zaangażowania dosłownie milionów ludzi. Liczba wyprodukowanego przez USA sprzętu, okrętów wojennych i desantowych, samolotów wszelkiego typu, broni pancernej i uzbrojenia, środków medycznych i wielu innych, była wręcz astronomiczna. Wielka Brytania i Kanada wniosły równie duży wkład.

Nie podważając znaczenia wysiłku całego amerykańskiego przemysłu, wielkiego zaangażowania Brytyjczyków, Kanadyjczyków i innych sprzymierzonych, wszystkich planów i przygotowań, genialnej koncepcji oszukania wroga i udziału świetnych dowódców — ostateczny sukces czy klęska operacji Overlord zależały od stosunkowo niewielkiej grupy młodszych oficerów, podoficerów, szeregowych żołnierzy i marynarzy, należących do amerykańskiej, brytyjskiej i kanadyjskiej armii, marynarki wojennej, sił powietrznych i Straży Przybrzeżnej. Ta najlepiej przygotowana operacja wojskowa w historii, wspierana przez niewiarygodnie silny ostrzał z morza i bombardowanie z powietrza, mogłaby się bowiem nie powieść, gdyby spadochroniarze i żołnierze, którzy przylecieli szybowcami, zamiast szukać wroga, skryli się za żywopłotami i schowali w stodołach; gdyby dowódcy jednostek desantowych, bojąc się ostrzału wroga, nie przybili do brzegu, ale wysadzili żołnierzy na głębokiej wodzie; gdyby żołnierze na plażach okopali się za falochronami, a podoficerowie i młodsi oficerowie nie zdołali wobec silnego ognia wroga poprowadzić ich w głąb lądu. Tak się jednak nie stało.

O wszystkim przesądziła garstka chłopców w wieku od osiemnastu do dwudziestu lat. Byli doskonale wyszkoleni i wyposażeni, mogli liczyć na silne wsparcie, ale zaledwie kilku z nich miało wcześniej okazję do walki. Niewielu kiedykolwiek zabiło człowieka albo choćby widziało, jak ginie kolega. Większość przypominała Dena Brotheridge’a i Boba Mathiasa — nigdy w ich obecności nie oddano strzału z nienawiści. Byli zwykłymi obywatelami powołanymi do wojska, nie zawodowcami.

Wiosną 1944 zastanawiano się, czy system demokratyczny potrafi wychować młodych żołnierzy, którzy mogliby skutecznie przeciwstawić się doskonałym rekrutom, jakich wysłały na front nazistowskie Niemcy. Hitler był przekonany, że odpowiedź brzmi „nie”. Znając dokonania armii brytyjskiej we Francji w 1940 roku, czy też wojsk brytyjskich i amerykańskich w Afryce Północnej i na wybrzeżach Morza Śródziemnego w latach 1942-1944, nie miał żadnych wątpliwości, że Wehrmacht będzie miał miażdżącą przewagę. Fanatyzm i dyscyplina, charakterystyczne dla systemów totalitarnych, zawsze zatriumfują nad liberalizmem i zniewieściałą demokracją — tego Hitler był pewny.

Gdyby jednak widział w akcji Dena Brotheridge’a i Boba Mathiasa tego pierwszego dnia inwazji na Normandię, może zachwiałby się w swoim przekonaniu. Ta książka opowiada właśnie o Brotheridge’u, Mathiasie i ich kolegach, młodych ludziach, którzy przyszli na świat w okresie złudnej prosperity lat dwudziestych, a dorastali w gorzkich realiach Wielkiego Kryzysu następnej dekady. Książki, które czytali jako nastolatkowie, miały charakter antywojenny i cynicznie przedstawiały wszelkich patriotów jako frajerów, a frajerów jako bohaterów. Żaden z owych chłopców nie palił się do kolejnej wojny. Pragnęli grać w baseball i rzucać piłkę do kosza, a nie granaty na pozycje wroga, strzelać z flowera do królików, a nie z karabinu M-1 do innych młodych ludzi. Ale kiedy nadeszła chwila próby, kiedy trzeba było walczyć o wolność lub ją stracić, stanęli do walki. Byli bojownikami demokracji. Stali się bohaterami D-Day i to im zawdzięczamy wolność.

Zanim jednak pojmiemy, czego i w jaki sposób dokonali, zanim to w pełni docenimy, musimy ogarnąć wzrokiem szersze tło.

Rozdział 1. Broniący się

1

Broniący się

Na początku 1944 roku podstawowym problemem nazistowskich Niemiec było to, że podbiły terytorium, którego nie były w stanie obronić. Hitler miał jednak mentalność zdobywcy i zamierzał zatrzymać każdy skrawek zrabowanej ziemi. By wypełnić jego rozkazy, Wehrmacht musiał uciekać się do różnych improwizowanych akcji, polegających przede wszystkim na organizowaniu jednostek wojskowych złożonych z żołnierzy obcych narodowości, młodzieży niemieckiej w wieku szkolnym czy też ludzi starych, a także na stworzeniu mocnych pozycji obronnych. Niemieckie dowództwo musiało również zmienić koncepcje taktyczne i rodzaj uzbrojenia, przekształcając bardzo sprawną armię z okresu Blitzkriegu (wojny błyskawicznej), czyli lat 1940-1941, która dysponowała lekkimi, szybkimi czołgami i wytrzymałą w marszu piechotą, w przyciężkie, mało ruchliwe wojsko z 1944 roku, posiadające ciężkie, powolne czołgi i piechotę, kryjącą się w okopach.

Wszystko, co działo się w Niemczech w okresie nazizmu, było dziełem Hitlera. Führer dobrze zapamiętał sobie lekcję z I wojny światowej — że Niemcy nie są w stanie wygrać wojny na wyczerpanie — i w kampaniach pierwszych dwóch lat realizował strategię Blitzkriegu. Jednak pod koniec 1941 roku jego błyskawiczna wojna, toczona na terenie Rosji, straciła rozpęd. Wtedy popełnił jeden z najbardziej niezrozumiałych błędów — w tym samym tygodniu, w którym Armia Czerwona rozpoczęła ofensywę pod Moskwą, wypowiedział wojnę Stanom Zjednoczonym!⁶

Latem 1942 roku Wehrmacht podjął próbę wznowienia wojny błyskawicznej przeciwko Armii Czerwonej, ale już na znacznie mniejszą skalę (jedna grupa armii na jednym froncie zamiast trzech na trzech frontach jednocześnie), by ponownie zimą utknąć w miejscu z powodu opadów śniegu. Pod koniec stycznia 1943 roku pod Stalingradem do niewoli oddało się prawie ćwierć miliona niemieckich żołnierzy. W czerwcu tego samego roku Wehrmacht podjął ostatnią ofensywę na Froncie Wschodnim, pod Kurskiem. Armia Czerwona powstrzymała ją jednak, zadając wrogowi olbrzymie straty.

Klęska pod Kurskiem pozbawiła Hitlera nadziei na militarne zwycięstwo nad Związkiem Radzieckim. Nie znaczy to jednak, że uznał swoją sprawę za straconą. Miał jeszcze sporo zagarniętych ziem, by powstrzymać napór Armii Czerwonej na Froncie Wschodnim, licząc na szybki rozpad dziwacznego przymierza, które zawarły ze sobą Wielka Brytania, Związek Radziecki i Stany Zjednoczone, prawdopodobnie wyłącznie z jego powodu.

Śmierć Hitlera i całkowita klęska nazistowskich Niemiec z pewnością doprowadziłyby do rozwiązania przymierza, ale Führer chciał skorzystać z tego jeszcze za życia i miał powody, by sądzić, że jest to możliwe — gdyby tylko zdołał przekonać Stalina, że nie może polegać na Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Stalin doszedłby do przekonania, że koszty zwycięstwa walczącej samotnie Armii Czerwonej są zbyt wysokie i gdyby armia radziecka doszła do linii granicznej z czerwca 1941 roku — wyznaczonej przez zabór wschodniej części Polski — mógłby podjąć negocjacje pokojowe, których stawką byłaby Europa Wschodnia, podzielona między Niemcy i ZSRR.

W okresie między sierpniem 1939 roku a czerwcem 1941 Niemcy i Związek Radziecki były sojusznikami, a ich przymierze opierało się na podziale Europy Wschodniej. By ponownie uzyskać taką sytuację, Hitler musiał przekonać Stalina, że Wehrmacht nadal może zagrozić Armii Czerwonej i zadać jej olbrzymie straty. W tym celu należało zgromadzić więcej żołnierzy i sprzętu, ogołacając z nich Europę Zachodnią. To jednak kolidowało z absolutną koniecznością odparcia ewentualnej inwazji i ambitnymi zamiarami zepchnięcia jej do morza.

Z tych powodów D-Day był krytycznym punktem wojny. W dyrektywie z 3 listopada 1943 roku (nr 51) Hitler przedstawił to w sposób nadzwyczaj przejrzysty:

Trwająca od dwóch i pół roku zacięta i kosztowna walka z bolszewizmem była ogromnym wyzwaniem dla naszych zasobów militarnych i energii. (…) Sytuacja się jednak zmieniła. Wschód nadal stanowi dla nas zagrożenie, ale jeszcze większe niebezpieczeństwo czyha na nas ze strony zachodniej: desant angielsko-amerykański! Olbrzymie przestrzenie na Wschodzie pozwalają w ostateczności na stratę nawet dużej części terytorium, co nie byłoby śmiertelnym ciosem dla Niemiec i ich szans na przetrwanie. Inaczej sprawa ma się na Zachodzie! Jeśli wrogowi uda się przełamać szerokim frontem nasze linie obrony, konsekwencje takiego załamania się dotychczasowej sytuacji dadzą o sobie znać w krótkim czasie.

Hitler chciał przez to powiedzieć, że powodzenie anglo-amerykańskiej ofensywy w 1944 roku mogłoby bezpośrednio zagrozić najważniejszemu ośrodkowi przemysłu niemieckiego: Zagłębiu Ruhry. Odległość między południowo-wschodnim wybrzeżem Anglii a Kolonią, Düsseldorfem i Essen jest mniejsza niż odległość między tymi ośrodkami a Berlinem; innymi słowy, pod koniec 1943 roku linia frontu na Wschodzie była oddalona od Berlina o ponad dwa tysiące kilometrów, podczas gdy Wał Zachodni rozciągał się w odległości pięciuset kilometrów od Zagłębia Ruhry i tysiąca kilometrów od stolicy Niemiec. W rezultacie zwycięskiej ofensywy w 1944 roku Armia Czerwona opanowała część Ukrainy i Białorusi, obszary ważne, ale nie kluczowe dla Niemiec, jeśli chodzi o dalsze losy wojny. Natomiast udana ofensywa Anglii i USA oznaczałaby zajęcie Ruhry, czyli terenów absolutnie niezbędnych dla potencjału militarnego Niemiec.

Dlatego też, jak oświadczył Hitler, właśnie na wybrzeżach Francji miała rozegrać się decydująca bitwa tej wojny. „Nie mogę więc dłużej pozwalać na dalsze osłabianie Zachodu na rzecz innych teatrów wojny — stwierdził. — Postanowiłem wzmocnić obronę na Zachodzie (…)”.⁷

Spowodowało to zmianę polityki, rozpoczętej pod koniec 1940 roku wraz z przerwaniem przygotowań do operacji Seelöwe (Lew Morski), czyli inwazji na Anglię. Od tego czasu Wehrmacht ciągle redukował swoje siły we Francji, przerzucając ludzi i sprzęt w ogromnych ilościach na Front Wschodni.

Hitler chciał skoncentrować siły na Zachodzie, mając na uwadze raczej względy polityczne niż militarne. 20 marca oświadczył głównym dowódcom: „Udaremnienie próby lądowania wroga na Zachodzie nie ma bynajmniej lokalnego znaczenia. To decydujący czynnik dla całego przebiegu wojny, a w efekcie — dla jej ostatecznego wyniku”.⁸ Wyjaśniał dalej: „Raz pokonany wróg nigdy już nie podejmie próby inwazji. Pomijając nawet ogromne straty, będą potrzebowali wielu miesięcy, by zorganizować nową akcję. Poza tym klęska inwazji byłaby druzgocącym ciosem dla morale Brytyjczyków i Amerykanów. Po pierwsze, Roosevelt straciłby szanse na reelekcję i w najlepszym razie skończyłby w jakimś więzieniu! Po drugie, Brytanię szybciej dopadłoby zmęczenie wojenne, a Churchill, już i tak schorowany stary człowiek o malejących wpływach, nie byłby w stanie przeprowadzić nowej operacji desantowej”. Wobec tego Hitler postanowił przerzucić czterdzieści pięć dywizji ze Wschodu na Zachód, by „całkowicie zmienić panującą tam sytuację. (…) Końcowy wynik wojny, a tym samym również los całej Rzeszy, zależy bowiem od każdego dodatkowego człowieka walczącego na Zachodzie!”.⁹

Była to więc jedyna nadzieja dla Niemców, a dokładniej — dla Hitlera i nazistów, ponieważ dla narodu niemieckiego decyzja, by kontynuować walkę, oznaczała katastrofę. W każdym razie, gdyby scenariusz Hitlera się sprawdził, latem 1945 roku Siły Powietrzne Armii Stanów Zjednoczonych, bezpieczne w bazach na terenie Anglii, zaczęłyby zrzucać bomby atomowe na Berlin i inne miasta niemieckie. Ale, oczywiście, na początku roku 1944 nikt jeszcze nie wiedział, czy i kiedy prace prowadzone w ramach amerykańskiego projektu Manhattan przyniosą sukces w postaci takiej broni.

Najważniejszym problemem, przed jakim stanął Hitler, było znalezienie sposobu, by odeprzeć zbliżającą się inwazję. Sprawę utrudniało wiele czynników, które można określić jednym słowem — ogólny niedostatek. Brakowało żołnierzy, czołgów, okrętów, samolotów. Niemcy okupowały teraz znacznie większe terytorium niż podczas I wojny światowej. Choć Hitler krytykował cesarza za to, że prowadził wojnę na dwóch frontach, sam pod koniec 1943 roku toczył ją aż na trzech. Na Froncie Wschodnim jego siły rozciągnięte były na linii dwóch tysięcy kilometrów; na Froncie Śródziemnomorskim, który przebiegał od południowej Grecji przez Jugosławię, Włochy i południową Francję, oddziały niemieckie stacjonowały na linii około trzech tysięcy kilometrów; na Zachodzie zaś musiały bronić wybrzeża długości sześciu tysięcy kilometrów — od terenu Holandii aż po południowy kraniec Zatoki Biskajskiej.

Właściwie istniał jeszcze i czwarty front — wewnętrzny. Powietrzna ofensywa aliantów na miasta niemieckie zmusiła Luftwaffe do wycofania się z Francji i podjęcia walki obronnej na własnym terenie. Wprawdzie bombardowania nie wpłynęły w sposób decydujący na ograniczenie niemieckiej produkcji wojennej — w 1943 roku Niemcy nawet ją zwiększyli, wypuszczając z fabryk większą liczbę czołgów i samolotów, co jednak nie wyrównywało ponoszonych strat — ale zmusiły Luftwaffe do defensywy.

Hitler tego nienawidził. Cała jego osobowość, nie mówiąc już o niemieckiej tradycji wojennej, domagała się, by Niemcy przeszli do ofensywy. Hitler nie mógł jednak zaatakować wrogów, przynajmniej do czasu, aż będzie w posiadaniu swojej tajnej broni. Było to dla niego bardzo bolesne i trudne do zniesienia, ale musiał pozostać na razie w defensywie.

Ta konieczność tak mu ciążyła, że w efekcie popełnił strategiczne błędy o podstawowym znaczeniu. Kiedy w 1940 roku niemieccy fizycy poinformowali go, że do 1945 mogliby skonstruować bombę atomową, polecił im porzucić ten projekt, twierdząc, że do tego czasu wojna będzie już zakończona — wygrana lub przegrana. Była to z pewnością słuszna decyzja, ale nie dlatego, że jego przepowiednia okazała się prawdziwa, lecz z tego powodu, że Niemcy nie dysponowali ani zasobami naturalnymi, ani strukturą przemysłową, niezbędnymi do produkcji takiej bomby. Naukowcy niemieccy podjęli natomiast prace nad inną bronią; zgodnie z żądaniem Hitlera miała to być broń ofensywna, jak na przykład okręty podwodne z silnikami Diesla, zdalnie sterowane samoloty i rakiety. Owe Vergeltungswaffen (broń odwetowa) zostały wprawdzie zaprojektowane i ostatecznie wprowadzone do walki, ale nie miały większego znaczenia dla przebiegu wojny. V-2 natomiast, pierwsza na świecie rakieta balistyczna średniego zasięgu, nie została wykorzystana jako broń strategiczna. (Rakiety Scud, użyte przez Irak w 1991 roku podczas wojny w Zatoce, były tylko trochę ulepszoną wersją V-2; równie nieprecyzyjne, nie trafiały do celu i zawierały jedynie mały ładunek wybuchowy).

Dążenie Hiltlera do zniszczenia Londynu i jednocześnie zupełny brak zainteresowania obroną miast niemieckich były brzemiennym w skutkach błędem i zdecydowały o dalszym biegu historii. W maju 1943 roku profesor Willy Messerschmitt dysponował już przygotowanym do seryjnej produkcji Me-262, dwusilnikowym myśliwcem o napędzie odrzutowym. Osiągał on prędkość ośmiuset trzydziestu sześciu kilometrów na godzinę, czyli o sto kilometrów więcej niż alianckie samoloty i był wyposażony w cztery trzydziestomilimetrowe działka. Marszałkowi Rzeszy Hermannowi Goeringowi bardzo zależało na tej maszynie, ale musiał jeszcze przekonać do niej Hitlera. Ten jednak, zbyt wiele razy zwiedziony obietnicami Goeringa, aż do grudnia 1943 roku nie uczestniczył w pokazach Me-262, podczas których demonstrowano jej możliwości. Samolot w końcu zrobił na nim pewne wrażenie, lecz Hitler potrzebował przede wszystkim bombowca, by uderzyć na Londyn, a nie samolotu myśliwskiego do obrony Niemiec. Goering zapewnił go wtedy, że dwieście sześćdziesiątka dwójka może zostać tak zmodyfikowana, by mogła przewozić również bomby. To wystarczyło, by Hitler zaczął fantazjować na temat olbrzymich szkód, jakie taki bombowiec odrzutowy mógłby wyrządzić Londynowi, a także o rozgromieniu inwazji aliantów na Francję.

Goering, co było dla niego charakterystyczne, nie bardzo wiedział, o czym mówi. Messerschmitt nie mógł zrobić z myśliwca samolotu bombowego, a poza tym odrzutowiec o większych rozmiarach byłby już zbyt dużym wyzwaniem dla ówczesnych niemieckich możliwości technicznych. Goering zignorował więc rozkaz Hitlera i zakłady Messerschmitta rozpoczęły produkcję Me-262, wytwarzając do kwietnia 1944 roku sto dwadzieścia maszyn. Kiedy Hitler dowiedział się o tym, rozzłościł się na Goeringa i zabronił produkcji Me-262 jako samolotu myśliwskiego — odtąd nowy, przebudowany na bombowiec samolot miał się nazywać Blitz.

Przez następne sześć miesięcy Messerschmitt starał się przekształcić myśliwiec w bombowiec. Zaprowadziło go to jednak donikąd. Ostatecznie w listopadzie 1944 roku Hitler rozkazał utworzyć pierwsze skrzydło myśliwców odrzutowych. Wtedy jednak system transportowy był już kompletnie zdezorganizowany, szeregi pilotów myśliwskich zdziesiątkowane, a zasoby paliwa całkowicie wyczerpane¹⁰. Luftwaffe otrzymała więc tylko symboliczne wsparcie, zanim ostatecznie i tak wszystko znalazło się w rozsypce.

Niemcy wyprodukowały ponad tysiąc Me-262, ale dopiero w ostatnich sześciu tygodniach wojny mogły wysłać do walki jednocześnie sto samolotów tego typu. Mimo to, w poufnym raporcie z 1960 roku prezydent Dwight Eisenhower pisał:

W owym czasie piloci niemieccy dosłownie zataczali koła wokół naszych myśliwców i z całkowitą bezkarnością dokonywali wyrw w naszych formacjach bombowych. (…) Na przykład podczas nalotu na Berlin 18 marca [1945] tysiącowi dwustu pięćdziesięciu B-17 towarzyszyło czternaście grup myśliwców — stosunek prawie jeden do jednego. Tylko jeden dywizjon Me-262 zestrzelił dwadzieścia pięć bombowców i pięć myśliwców, choć nasza przewaga liczebna wynosiła sto do jednego. Niemcy nie stracili ani jednego samolotu.

Raport (przygotowany zgodnie z prośbą Eisenhowera tylko na jego prywatny użytek) został napisany przez oficera sztabowego Białego Domu, Ralpha Williamsa. Twierdzi on, że rozmawiał z generałem Carlem Spaatzem, dowódcą 8 Armii Lotniczej podczas wojny. Spaatz, według niego, „sam przyznał, że żaden z naszych myśliwców nie dorównywał niemieckim odrzutowcom, i (…) dodał, że gdyby Niemcy włączyli je do swoich sił na wybrzeżu Francji, mogliby odebrać nam przewagę w powietrzu, udaremnić lądowanie w Normandii, a nawet zmusić nas, żebyśmy poszukali sobie drogi do Europy od strony Włoch”.¹¹

Tak się jednak nie stało; nad Francją i kanałem La Manche w czerwcu 1944 roku nie było niemieckich odrzutowców, a jedynie kilka zwykłych samolotów zwiadowczych.

Kanału strzegło niewiele niemieckich okrętów wojennych; były to E-Booty, znacznie większa wersja amerykańskiego kutra patrolowo-torpedowego, rozmiarami niemal dorównująca korwecie (E w nazwie oznacza enemy — wróg). Potrafiły zastawiać miny, odpalać torpedy i szybko uciekać. Poza użyciem E-Bootów, marynarka niemiecka mogła przyczynić się do obrony Festung Europa jedynie poprzez stawianie min.

Nie dysponując sprawnym lotnictwem ani marynarką wojenną, Niemcy byli praktycznie bezradni. Musieli też znacznie rozproszyć swoje siły, by obsadzić każdy obszar, na którym mogłoby się odbyć lądowanie wroga. Alianci natomiast, mając przewagę w powietrzu i na morzu, zyskali niespotykaną dotąd swobodę ruchów i możliwość całkowitego zaskoczenia wroga — najkrócej mówiąc, wiedzieli, gdzie i kiedy rozegra się bitwa, podczas gdy Niemcy tkwili w kompletnej nieświadomości.

W czasie I wojny światowej nie można było ukryć przygotowań do wielkiej ofensywy. Gromadzenie oddziałów trwało tygodniami; przygotowania artyleryjskie całymi dniami; zanim ofensywa się rozpoczęła, wróg wiedział, gdzie i kiedy nastąpi uderzenie, i mógł wzmocnić swoje siły w tym punkcie. Ale wiosną 1944 roku Niemcy tego wszystkiego tylko się domyślali.

Duchowy mentor Hitlera, Fryderyk II Wielki, ostrzegał: „Kto broni wszystkiego, nie broni niczego”.¹²

Straty w ludziach i sprzęcie, jakie Niemcy poniosły podczas wojny na Froncie Wschodnim, zmusiły Hitlera do zlekceważenia ostrzeżeń Fryderyka Wielkiego i rozpoczęcia budowy stałych umocnień na Zachodzie. Wkraczając w czerwcu 1941 roku do Rosji, Wehrmacht dysponował siłą trzech milionów trzystu tysięcy ludzi. Do końca 1943 stracił trzy miliony żołnierzy; jedną trzecią stanowili zabici, zaginieni, wzięci do niewoli lub trwale niezdolni do walki z powodu ran. Mimo heroicznych wysiłków, by uzupełnić niedobór ludzi siłami ściąganymi z Francji, a także poprzez pobór nowych żołnierzy z Niemiec, po bitwie kurskiej (największej po Verdun bitwie w historii, w której uczestniczyły dwa miliony ludzi) siły Wehrmachtu na Froncie Wschodnim liczyły już tylko dwa i pół miliona żołnierzy i musiały utrzymać się na linii od Leningradu aż po Morze Czarne, liczącej dwa tysiące kilometrów.

W chwili, gdy Wehrmacht napadał na Związek Radziecki, mógł szczycić się „czystością rasową” swoich żołnierzy. Jednak desperacka potrzeba uzupełnienia szeregów armii zmusiła dowódców do drastycznego zmodyfikowania tej zasady, a w końcu do rezygnacji z niej. Początkowo Volksdeutsche, czyli Niemcy z terenu Polski i krajów bałkańskich, przyjmowani byli do wojska jako ochotnicy. Zaliczano ich do trzeciej grupy Volkslisty — niemieckiej listy narodowej, co oznaczało, że uzyskiwali obywatelstwo niemieckie na okres do dziesięciu lat i podlegali obowiązkowi służby wojskowej, ale nie mogli awansować powyżej stopnia szeregowca. Rekrutacja żołnierzy na okupowanych terenach ZSRR przebiegała w latach 1942-1943 pod hasłem walki z komunizmem; na początku określenie powoływanych żołnierzy jako Freiwilligen, czyli ochotników, odpowiadało prawdzie, ponieważ mieszkańcy zachodnich republik radzieckiego imperium zaciągali się do niemieckiego wojska, by walczyć przeciwko Stalinowi. Kiedy jednak Niemcy zaczęli się wycofywać, szeregi Freiwilligen zaczęły maleć, a wzrosła liczba Hilfswilligen, oddziałów pomocniczych, rekrutowanych przymusowo spośród cywilów zamieszkujących okupowane ziemie, a także spośród wziętych do niewoli żołnierzy Armii Czerwonej. Na początku 1944 roku w armii Wehrmachtu służyli już „ochotnicy” z Francji, Włoch, Chorwacji, Węgier, Rumunii, Polski, Finlandii, Estonii, Łotwy, Litwy, azjatyckiej części ZSRR, Afryki Północnej, Rosji, Ukrainy, muzułmańskich republik Związku Radzieckiego, jak również Tatarzy nadwołżańscy, Finowie znad Wołgi, Tatarzy krymscy, a nawet Hindusi.

Po klęsce pod Kurskiem Wehrmacht coraz mniej mógł polegać na tak zwanych Ostbataillonen, czyli Batalionach Wschodnich, dlatego też zaczęto je wysyłać do Francji na wymianę z oddziałami niemieckimi. Porucznik Robert Brewer z 506 Pułku Piechoty Spadochronowej 101 Dywizji Powietrznodesantowej Armii Stanów Zjednoczonych schwytał w dniu inwazji na plaży Utah czterech Azjatów w mundurach niemieckich. Nikt nie znał ich języka; w końcu okazało się, że byli to Koreańczycy. Jak to się, do licha, stało, że walczyli za Hitlera przeciwko Amerykanom na terenie Francji? Prawdopodobnie zostali w 1938 roku powołani do armii japońskiej — Korea była wtedy kolonią Japonii — w 1939 wzięci do niewoli przez Rosjan podczas jakiejś granicznej potyczki z Japończykami, wcieleni do Armii Czerwonej, schwytani przez Wehrmacht w grudniu 1941 roku pod Moskwą, wcieleni z kolei do armii niemieckiej i wreszcie wysłani do Francji.¹³ (Porucznik Brewer nigdy się nie dowiedział, jaki był ich dalszy los, ale pewnie wysłano ich z powrotem do Korei. Jeśli rzeczywiście tak się stało, niemal na pewno znowu zostali powołani do wojska — albo w szeregi armii Korei Południowej, albo Północnej. Możliwe więc, że w 1950 roku ponownie wzięli udział w walce — przeciwko armii amerykańskiej albo przy jej boku, zależnie do tego, z jakiej części Korei pochodzili. Takie oto są meandry polityki w XX wieku). W czerwcu 1944 roku na sześciu niemieckich żołnierzy przypadał jeden pochodzący z Batalionów Wschodnich.

Ponadto Wehrmacht znacznie złagodził swoje wymagania co do kondycji fizycznej rekrutów, by przyjmować do armii więcej Niemców. Na front wysyłano ludzi cierpiących na choroby płuc i żołądka. Czas rekonwalescencji skrócono, podobnie zresztą jak okres szkolenia rekrutów. Powoływano do wojska młodszych i starszych mężczyzn. W grudniu 1943 roku z armii liczącej cztery miliony dwieście siedemdziesiąt tysięcy ludzi ponad półtora miliona miało więcej niż trzydzieści cztery lata; w niemieckiej 709 Dywizji Piechoty w Normandii przeciętna wieku żołnierzy wynosiła trzydzieści sześć lat, w szeregach zaś całego Wehrmachtu — trzydzieści jeden i pół roku (w armii amerykańskiej natomiast — dwadzieścia pięć i pół roku). Jednocześnie ogłoszono pobór do wojska tak młodych roczników, jak 1925 i 1926.¹⁴

W konsekwencji tych desperackich decyzji Wehrmacht nie dysponował odpowiednimi zasobami ludzkimi, by prowadzić działania defensywne, oparte na kontratakach i kontrofensywach. Brakowało mu dobrze wyszkolonych żołnierzy, pojazdów transportowych, odpowiedniego uzbrojenia. Starzy ludzie, młodzi chłopcy i zagraniczni rekruci mogli się przydać tylko w okopach lub za betonowymi fortyfikacjami, i to jedynie wtedy, gdy stali za nimi niemieccy podoficerowie, gotowi zastrzelić każdego, który by próbował opuścić swoje stanowisko.

W 1939 roku Hitler twierdził, że Wehrmacht to „armia, jakiej świat jeszcze nie widział”. Zupełnie inaczej sprawa wyglądała w roku 1943. Departament Wojny Stanów Zjednoczonych tak opisywał typowego niemieckiego żołnierza:

(…) Weteran wielu frontów, uczestnik licznych odwrotów, przedwcześnie postarzały, zmęczony wojną cynik, albo pozbawiony już odwagi i wszelkich złudzeń, albo zbyt otępiały, by stać go było na samodzielne myślenie. Jest to jednak zaprawiony w bojach żołnierz, najczęściej podoficer, wypełniający swoje obowiązki bardzo sprawnie.
Nowy rekrut, poza niektórymi doborowymi jednostkami SS (Schutzstaffeln — Sztafety Ochronne), jest albo zbyt młody, albo zbyt stary i często w nie najlepszym stanie zdrowia. Został słabo przeszkolony ze względu na brak czasu, ale jeśli jest bardzo młody, nadrabia to fanatyzmem, graniczącym niemal z szaleństwem. Jeśli natomiast jest stary — kieruje nim lęk przed tym, co według zapowiedzi propagandy może stać się z jego ojczyzną w przypadku zwycięstwa aliantów, a częściej jeszcze strach przed tym, co czeka jego samego i rodzinę, jeśli nie będzie dokładnie wypełniał rozkazów. Dlatego też działania starych i chorych żołnierzy mogą do pewnego stopnia wynikać z desperacji.
Wysokie dowództwo niemieckie potrafi wyjątkowo dobrze dobierać określone typy ludzi do odpowiednich jednostek, jak również selekcjonować tych, którzy mają być w przyszłości mięsem armatnim i bronić się do ostatniej kropli krwi; jednocześnie zaś czyni wszelkie wysiłki, by ochraniać elitarne jednostki, obecnie wchodzące w skład niemal wyłącznie Waffen-SS (frontowych oddziałów SS). Niemiecki żołnierz służący w tych jednostkach należy do najwyższej kategorii i stanowi kościec niemieckich sił zbrojnych. Nauczono go, by nigdy się nie poddawał; pozbawiony zasad moralnych, wyznaje jedynie posłuszeństwo wobec swojej organizacji. Potrafi być bezwzględny.¹⁵

Poza Waffen-SS, najlepsi młodzi rekruci wysyłani byli do Fallschirmjäger (oddziałów powietrznodesantowych) albo jednostek pancernych. Ci doborowi żołnierze byli specjalnie wychowywani w nazistowskich Niemczech — urodzeni między 1920 a 1925 rokiem, wzrastali już w czasach Hitlera i byli poddawani stałej, agresywnej propagandzie. Należeli do Hitlerjugend. Świetnie wyposażeni — otrzymywali najlepsze uzbrojenie, jakie wytwarzano w Niemczech, a państwo to przodowało na świecie w produkcji broni ręcznej, pojazdów pancernych i artylerii — byli doskonale przygotowani do walki.

W obronie linii wybrzeży, wzmocnionej jeszcze dzięki fachowości niemieckich inżynierów, nawet żołnierze drugiej i trzeciej kategorii mogli zadać ciężkie straty stronie atakującej. Krótko sformułował to Hitler — ich obowiązkiem było „stać i umrzeć na stanowisku”.¹⁶ Był to przejaw myślenia jeszcze z czasów I wojny światowej, odległe echo polityki Blitzkriegu, wymóg nieadekwatny do epoki czołgów, ale biorąc pod uwagę okoliczności — konieczny. Wiarygodności tej koncepcji nadawał plan użycia w bezpośrednim kontrataku doborowych jednostek Waffen-SS, a także oddziałów pancernych. Pod koniec 1943 roku oddziały te walczyły wciąż na Froncie Wschodnim albo były dopiero formowane na terenie Niemiec, ale zalecenie Hitlera z 3 listopada 1943 przewidywało, że w momencie rozpoczęcia inwazji aliantów wiele z nich znajdzie się tuż za umocnieniami Wału Atlantyckiego.

Swoją koncepcję obrony Hitler wyłożył już w marcu 1942 roku w dyrektywie nr 40:

Obrona wybrzeży ma być tak zorganizowana, a jednostki wojskowe tak rozlokowane, by wszelkie próby inwazji zostały zniweczone w trakcie lądowania aliantów albo natychmiast po nim.¹⁷

W sierpniu 1942 roku Hitler polecił kontynuować z fanatyczną wprost energią budowę fortyfikacji we Francji, by utworzyły ciąg betonowych, odpornych na bombardowanie bunkrów, które miały prowadzić nieprzerwany ogień zaporowy. Według słów amerykańskiego historyka, Gordona Harrisona,

Hitler nie wierzył, i nigdy nie dał się przekonać, że można bronić się skutecznie bez odpowiedniej ilości betonu, dzięki samej determinacji żołnierzy.¹⁸

We wrześniu 1942 roku, podczas trzygodzinnej konferencji z Goeringiem, ministrem przemysłu zbrojeniowego Rzeszy Albertem Speerem (szefem Organizacji Todta, niemieckiej „organizacji budowlanej”), feldmarszałkiem Gerdem von Rundstedtem — naczelnym dowódcą na Zachodzie, generałem Güntherem Blumenstedtem (szefem sztabu Oberbefehlshaber West — OB West, niemieckiego naczelnego dowództwa wojsk lądowych na Zachodzie) i innymi oficerami, Hitler powtórzył rozkaz, by wznieść jak najmocniejsze stałe fortyfikacje Wału Atlantyckiego. Musimy je zbudować — oświadczył — ponieważ Anglicy i Amerykanie zechcą wykorzystać swoją przewagę w powietrzu i na morzu, a tylko beton wytrzyma miażdżące uderzenie bomb i pocisków. Zażyczył więc sobie, żeby wzniesiono piętnaście tysięcy silnych punktów obrony i obsadzono je trzystoma tysiącami ludzi. A ponieważ żaden odcinek wybrzeża nie był bezpieczny, na całej jego długości należało je ufortyfikować. Przygotowanie umocnień miało zostać zakończone do 1 maja 1943 roku.¹⁹

Większość z tych planów było czystą fantazją i, poza umocnieniem najważniejszych pozycji, do końca 1943 roku nie udało się zrealizować zamierzeń Hitlera. Kierunek działań został jednak wyznaczony, a zobowiązania podjęte.

Rundstedtowi bardzo nie podobał się pomysł budowania stałych umocnień. Uważał, że Niemcy powinni trzymać jednostki pancerne z dala od wybrzeża, poza zasięgiem ostrzału z morza, tak by były zdolne do prawdziwej kontrofensywy. Jednak brak ludzi, niedobory uzbrojenia, paliwa i ochrony powietrznej postawiły tę koncepcję pod znakiem zapytania.

Hitler mógł tylko próbować przewidzieć, w którym miejscu nastąpi inwazja, ściągnąć tam dostępne na Zachodzie jednostki wojskowe i wykorzystać je do lokalnych kontrataków, licząc na to, że Wał Atlantycki zatrzyma aliantów. Czołgi mogły powstrzymać wszelkie próby desantu przez obce wojska; mogły zepchnąć do morza lżej uzbrojoną pierwszą falę atakujących żołnierzy, jeśli umocnienia byłyby na tyle silne, żeby wyhamować impet aliantów. Sztuka polegała więc na tym, żeby wybrać właściwe miejsce i wznieść tam odpowiednio silne fortyfikacje.

Najbardziej prawdopodobnym miejscem inwazji wydawało się Pas-de-Calais, i to z dwóch zasadniczych powodów: między Dover i Calais kanał La Manche jest najwęższy, a najkrótsza linia łącząca Londyn z Zagłębiem Ruhry i Berlinem przebiega właśnie przez Dover, Calais i Belgię.

Hitler musiał więc zgadywać i w 1943 roku postawił na Pas-de-Calais. W pewnym sensie starał się zmusić aliantów, by tam właśnie dokonali lądowania. W lecie 1943 roku postanowił zainstalować w tym rejonie wyrzutnie pocisków V-1 i rakiet V-2. Przypuszczał, że broń ta jest dla aliantów tak niebezpieczna, iż bez względu na poprzednie plany zechcą zaatakować właśnie Pas-de-Calais, by opanować wyrzutnie.

Dlatego też obszar Calais stał się najbardziej ufortyfikowanym odcinkiem Kanalküste, czyli brzegu kanału, i rejonem największej koncentracji wojsk niemieckich na Zachodzie. W tym też miejscu Wał Atlantycki najbardziej przypominał nie zdobytą fortecę, tak sławioną przez propagandę niemiecką.

Führer był dziwnym człowiekiem. Według zastępcy szefa operacji w Naczelnym Dowództwie Sił Zbrojnych (OKW — Oberkommando der Wehrmacht), generała Waltera Warlimonta, „znał rozmieszczenie jednostek obrony lepiej niż jakikolwiek oficer armii”. Miał zdumiewające zamiłowanie do szczegółów. Przy jakiejś okazji zauważył na przykład, że na wyspach w kanale La Manche brakuje dwóch dział przeciwlotniczych, które były tam jeszcze poprzedniego tygodnia. Oficer odpowiedzialny za tę domniemaną redukcję został ukarany. Okazało się potem, że po prostu pomylono się w liczeniu.

Hitler spędzał całe godziny na studiowaniu map przedstawiających rozmieszczenie wojsk niemieckich wzdłuż Wału Atlantyckiego. Żądał też stałych raportów na temat budowy umocnień, grubości betonowych ścian, rodzaju używanego betonu, systemu stalowych konstrukcji — każdy z tych raportów często liczył ponad dziesięć stron.²⁰ Po wydaniu jednak rozkazu budowy największych fortyfikacji w historii nigdy nie zadał sobie trudu, by dokonać ich inspekcji. Po wizycie w Paryżu latem 1940 roku, w chwili największego triumfu niemieckiej armii, już nigdy nie postawił stopy na ziemi francuskiej. A przecież cały czas utrzymywał, że tam właśnie będzie miała miejsce decydująca bitwa podczas tej wojny!

Rozdział 2. Atakujący

2

Atakujący

Głównym zadaniem aliantów było lądowanie na terenie wroga, przełamanie Wału Atlantyckiego, zdobycie przyczółka i po wzmocnieniu sił jego rozszerzenie. Warunkiem sine qua non całej operacji było zaskoczenie przeciwnika. Gdyby Niemcy wiedzieli, gdzie i kiedy nastąpi atak, mogliby z pewnością zgromadzić wystarczającą liczbę ludzi, betonowych zapór, czołgów i artylerii, by udaremnić inwazję.

Duże trudności przedstawiała już sama konieczność zaskoczenia wroga. Morskie operacje desantowe są siłą rzeczy najtrudniejsze; niewiele z nich zakończyło się sukcesem. Juliusz Cezar i Wilhelm I Zdobywca wprawdzie przeprowadzili je zwycięsko, ale niemal wszystkie inne inwazje, które napotkały na opór wroga, poniosły klęskę. Ani Napoleon, ani Hitler nie zdołali przekroczyć kanału La Manche. Mongołów, którzy próbowali najechać Japonię, pokonała pogoda. Podobnie było w przypadku Hiszpanów, kiedy usiłowali dokonać inwazji na Anglię. Brytyjczycy w XIX wieku doznali ciężkich strat na Krymie, a podczas I wojny światowej pod Gallipoli.

W czasie II wojny światowej statystyka przedstawiała się jeszcze gorzej. Do końca 1943 roku alianci przeprowadzili tylko trzy zwycięskie morskie operacje desantowe: w Afryce Północnej (8 listopada 1942 roku), na Sycylii (10 lipca 1943 roku) i pod Salerno (9 września 1943 roku). We wszystkich uczestniczyły brytyjskie i amerykańskie siły lądowe, morskie i powietrzne pod dowództwem generała Dwighta D. Eisenhowera. Żadne jednak z atakowanych wtedy wybrzeży nie było ufortyfikowane. (Jedyne lądowanie na ufortyfikowanym brzegu, przeprowadzone przez Kanadyjczyków pod Dieppe w północnej Francji w sierpniu 1942 roku, okazało się zdecydowaną porażką.) Aliantom udało się zaskoczyć wroga w Afryce Północnej, ponieważ zaatakowali francuską armię kolonialną bez wypowiedzenia wojny, ale nawet wtedy napotkali wiele trudności. Na Sycylii bronili się wprawdzie pozbawieni ducha walki Włosi oraz nieliczne oddziały niemieckie, a mimo to zdarzyło się kilka tragicznych wypadków, na przykład zestrzelenie przez aliancki okręt samolotu transportowego, przewożącego właśnie żołnierzy amerykańskiej 82 Dywizji Powietrznodesantowej, która miała wziąć udział w walce. Pod Salerno natomiast Niemcy szybko doszli do siebie po podwójnej niespodziance, jaką była dla nich zdrada Włochów i desant morski wroga, i prawie udało im się zepchnąć Brytyjczyków i Amerykanów do morza, choć ci znacznie przewyższali ich liczebnością oraz uzbrojeniem.

Krótko mówiąc, na początku 1944 roku niewiele było takich operacji, które mogłyby być przykładem dla aliantów. Musieli podjąć próbę czegoś, czego jeszcze nikt nigdy nie robił.

Nie było jednak innego wyjścia. Szef sztabu armii amerykańskiej, generał George C. Marshall, chciał dokonać inwazji na Francję już latem 1942 roku, a potem w połowie 1943. Wahania Brytyjczyków i polityczna konieczność sprawiły, że zwrócono się wtedy w stronę Morza Śródziemnego. Pod koniec 1943 Wielka Brytania w końcu przestała się wahać i alianci podjęli decyzję o inwazji na drugą stronę kanału, która miała być główną operacją militarną w roku następnym.

Istniało wiele powodów, aby taką decyzję podjąć, ale najważniejszym było przekonanie, że wojny wygrywa się dzięki akcjom ofensywnym. Mimo wszystkich wątpliwości związanych z terminem przyszłej inwazji, brytyjski premier Winston Churchill od początku wiedział, że taka ofensywa jest nieunikniona. Już w październiku 1941 roku powiedział komandorowi lordowi Louisowi Mountbattenowi, szefowi Operacji Połączonych: „Musisz przygotować się do inwazji na Europę, bo jeśli nie ruszymy z miejsca, nie wylądujemy tam, nie podejmiemy walki z Hitlerem i nie pokonamy jego sił na lądzie, to nigdy nie wygramy tej wojny”.²¹

W tym właśnie celu Marshall przekształcił armię Stanów Zjednoczonych, liczącą w 1940 roku sto siedemdziesiąt tysięcy ludzi, w siłę, która trzy lata później liczyła siedem milionów dwieście tysięcy (z czego dwa miliony trzysta tysięcy żołnierzy służyło w siłach powietrznych). Była to najlepiej wyposażona, najbardziej sprawna i dysponująca największą siłą ognia armia na świecie. Stworzenie jej stanowiło największe osiągnięcie w historii Stanów Zjednoczonych.

Taką armię należało wykorzystać także poza terenem Włoch. Fiasko inwazji, mającej umożliwić stworzenie drugiego frontu, byłoby dla Stalina ciosem w plecy i mogłoby mieć tragiczne konsekwencje polityczne — podpisanie oddzielnego niemiecko-radzieckiego pokoju, na jaki Hitler liczył. Albo, co gorsza, doprowadziłoby w końcu do wyzwolenia Europy Zachodniej przez Armię Czerwoną, a co za tym idzie, do okupacji tych ziem przez ZSRR po wojnie. W każdym razie, gdyby w 1944 nie podjęto ataku na drugą stronę kanału, zwycięstwo nad Niemcami przesunęłoby się w czasie na koniec 1945 roku albo nawet na rok 1946. Tymczasem zaś w USA narastała polityczna presja, by powiedzieć Brytyjczykom: „Do diabła, jeśli nie podejmiecie walki we Francji, zabierzemy swoją armię na Pacyfik!”

Inwazja była więc nieunikniona. I mimo wszystkich trudności, mimo siły Niemców — którzy posiadali sprawne linie komunikacyjne i stałe, betonowe fortyfikacje, oraz walczyli dzielnie i skutecznie w obronie — to alianci panowali nad sytuacją. Dzięki temu, że osiągnęli przewagę na morzu i w powietrzu, a także dysponowali masowo produkowanymi najróżniejszymi desantowymi jednostkami pływającymi i samolotami transportowymi, byli niezwykle mobilni. Poza tym to oni decydowali o czasie i miejscu ataku.

Jednak w chwili rozpoczęcia desantu przewagę mieliby Niemcy. Oddziały alianckie przetransportowane drogą morską i powietrzną, znalazłszy się na ziemi francuskiej, byłyby początkowo mało skuteczne. Dopóki nie rozszerzono by przyczółka, umożliwiając lądowanie czołgów, artylerii samobieżnej i samochodów ciężarowych, poruszano by się raczej pieszo. Niemcy tymczasem mogliby przemieszczać się po drogach i torach kolejowych, kierując się choćby odgłosami walki — a do wiosny 1944 roku zdołali już zgromadzić we Francji pięćdziesiąt dywizji piechoty i jedenaście dywizji pancernych. Alianci nie mogli też liczyć na to, że zdołają pierwszego dnia rzucić do walki więcej niż pięć dywizji — co zapewniłoby im lokalną przewagę — ponieważ wszelkie posiłki, każdy nabój, każdy kawałek bandaża musiał przecież przebyć drogę przez kanał La Manche.

Przed aliantami stały więc dwa trudne zadania — samo lądowanie na nieprzyjacielskim wybrzeżu i umocnienie się na nim. Gdyby udało im się zdobyć przyczółek i opanować teren umożliwiający posuwanie się w głąb lądu, mogliby ściągnąć do Francji sprzęt i uzbrojenie, a to przesądziłoby los Niemców. Ich bezwarunkowe poddanie się pozostałoby tylko kwestią czasu i ceny. Jeśliby jednak Wehrmacht zdołał przed końcem pierwszego tygodnia od D-Day skierować do walki dziesięć dywizji pancernych oraz pozostałe dywizje piechoty i rozpocząć skoordynowany kontratak, ich przewaga liczebna i siła ognia mogłyby okazać się decydujące dla wyniku inwazji. W miarę upływu czasu problem ten wydawał się coraz poważniejszy, ponieważ wiosną 1944 roku miało się znaleźć we Francji już ponad sześćdziesiąt dywizji niemieckich, podczas gdy alianci potrzebowaliby aż siedmiu tygodni od D-Day, by przeprawić czterdzieści parę dywizji, które zgromadzone były w Anglii.

By wygrać pierwsze starcie i zdobyć przyczółek, alianci musieli zdać się przede wszystkim na swoje potężne lotnictwo, które miało sparaliżować ruchy Niemców — w tej kwestii jednak wszystko zależało od pogody i widoczności. Znacznie skuteczniejszą metodą unieszkodliwienia nieprzyjacielskich dywizji pancernych było oszukanie wroga — wprowadzenie go w błąd nie tylko przed inwazją, ale także w momencie jej rozpoczęcia, czyli przekonanie, że to, co się dzieje, jest atakiem pozorowanym. Był to warunek, który zdecydował o wyborze miejsca desantu.

Bez względu jednak na miejsce lądowania inwazja zawsze wiązałaby się z frontalnym atakiem na dobrze przygotowane pozycje wroga. Jak coś takiego przeprowadzić przy możliwie najmniejszych stratach — oto było pytanie, które spędzało sen z powiek generałom obu stron w okresie I wojny światowej i nie doczekało się odpowiedzi aż do końca 1943 roku. Wehrmacht pokonał swoich przeciwników w Polsce w 1939 roku, we Francji w 1940 i w Rosji w 1941. Bezpośrednie frontalne ataki Armii Czerwonej w 1943 roku, a także podobne Brytyjczyków i Amerykanów tego samego roku we Włoszech przyniosły duże straty i były stosunkowo mało skuteczne. A frontalny atak w D-Day miał być przeprowadzony z morza.

Podczas I wojny światowej wszystkie ataki frontalne poprzedzane były potężnym ostrzałem artyleryjskim, trwającym czasem nawet tydzień lub dwa. Dzięki swojemu potężnemu lotnictwu alianci dysponowali siłą ognia dwukrotnie większą niż ostrzał artyleryjski. Dowódcy alianccy uznali jednak, że zaskoczenie wroga jest tu znacznie ważniejsze niż długotrwałe bombardowanie, dlatego też ograniczyli je do około pół godziny przed atakiem.

Później pojawiły się głosy krytyczne twierdzące, że ciężkie straty, jakich doznali alianci na plaży Omaha, byłyby mniejsze, gdyby kilka dni przed inwazją bombardowano z morza i powietrza pozycje wroga, jak to później miało miejsce na Pacyfiku na Iwo Jimie i Okinawie. Krytycy zapomnieli jednak o ważnej rzeczy. Jak w swej historii Marynarki Stanów Zjednoczonych napisał Samuel Eliot Morison:

Alianci dokonywali inwazji na kontynent, gdzie wróg mogł wzmocnić swoje siły i przystąpić do kontrataku, a nie na małą wyspę, odciętą przez morze od wszelkich posiłków. (…) Nawet kompletne rozbicie umocnień Wału Atlantyckiego na plaży Omaha nic by nam nie dało, gdyby dowództwo niemieckie miało dwadzieścia cztery godziny na zgromadzenie rezerw do kontrataku. Musieliśmy liczyć się z możliwością poważnych strat na plażach, by zapobiec jeszcze cięższym, jakich mogliśmy doznać na płaskowyżu i między zabudowaniami.²²

W czasie I wojny światowej, mając za sobą wsparcie artyleryjskie, żołnierze mogli wyjść z okopów i wkroczyć na opustoszały teren wroga. Podczas operacji morsko-lądowej nie było jednak okopów przed liniami wroga, z których piechota mogłaby wyskoczyć; żołnierze musieli natomiast pokonać przybrzeżny pas wody i brnąć przez mokry piach, co uniemożliwiało im szybkie poruszanie i opóźniało przetransportowanie sprzętu.

Poza tym, jak mieli wydostać się na brzeg z jednostek transportowych, na których przepłynęliby kanał? Na początku II wojny światowej nikt sobie tego nawet nie wyobrażał. Pod koniec lat trzydziestych dowódcy Piechoty Morskiej Stanów Zjednoczonych (US Marines), świadomi, że podczas wojny z Japonią na Pacyfiku konieczne będą desanty na wyspach, wymogli na marynarce budowę okrętów desantowych, ale ta była raczej zainteresowana lotniskowcami i pancernikami, a nie małymi okrętami, niewiele więc w tej kwestii zrobiono. Wehrmacht natomiast, przygotowując atak na Anglię w 1940 roku, planował przerzucenie swoich jednostek piechoty przy użyciu barek holowniczych. Zostały one jednak zbudowane z myślą o transporcie rzecznym; na otwartych wodach kanału, na których rzadko panuje cisza morska, mogły okazać się kompletnie bezużyteczne.

Brytyjczycy zbliżyli się do rozwiązania tego problemu wraz ze skonstruowaniem okrętów desantowych LST (Landing Ship, Tank) i łodzi desantowych LCT (Landing Craft, Tank) do transportu czołgów i pojazdów. LST był dużym okrętem, dorównującym wielkością lekkiemu krążownikowi, o długości około stu metrów i wyporności czterech tysięcy ton; miał płaskie dno i dlatego trudno nim było sterować w ciężkich warunkach morskich. Był w stanie przybić do brzegu i wyładować na płaskich plażach czołgi oraz ciężarówki; zarywszy się w piasek, otwierał dwuskrzydłowe łukowe wrota na dziobie i opuszczał rampę, a pojazdy zjeżdżały na brzeg. LST mógł przewozić w przepastnej ładowni dziesiątki czołgów i ciężarówek, a na pokładzie dodatkowo także małe łodzie transportowo-desantowe.

LCT (w terminologii Marynarki Wojennej USA „okręt” liczył ponad sześćdziesiąt metrów długości) był łodzią o długości trzydziestu trzech metrów, która mogła przewozić od czterech do ośmiu czołgów (ostatecznie powstały bowiem cztery typy LCT) przez stosunkowo duże obszary wodne, takie jak kanał La Manche, nawet przy dużej fali, a następnie z rampy wyładować transport na brzeg. Przyłączając się do wojny, Ameryka podjęła się wyłącznej produkcji LST i LCT, jednocześnie ulepszając ich konstrukcję.

LST i LCT pełniły rolę konia pociągowego aliantów. Były głównymi jednostkami desantowymi służącymi do transportowania pojazdów i z powodzeniem wykorzystywano je w rejonie Morza Śródziemnego w latach 1942 i 1943. Miały jednak poważne wady. Były wolne, mało zwrotne i dlatego stanowiły łatwy cel (ci, którzy na nich pływali, mawiali, że skrót LST oznacza long slow target — długi powolny cel). Nie spełniały również swojej roli, gdy trzeba było wysadzić na ląd plutony żołnierzy biorących udział w bezpośredniej walce, którzy musieli torować drogę innym jako pierwsza szpica. Do tego celu lepsza byłaby mała łódź o niedużej wyporności i z osłoniętą śrubą, która mogłaby dziobem zaryć w plażę, a potem szybko się wycofać i wydostać na otwarte morze, nie ryzykując zwrotu bokiem do wysokich fal. Taka jednostka powinna także posiadać trapy, umożliwiające żołnierzom zejście na plażę (by nie musieli wyskakiwać przez burty).

Nad projektem takiej łodzi pracowało w Ameryce wielu konstruktorów, nie tylko służących w marynarce wojennej. Prezentowali różne rozwiązania, z których pewne się sprawdziły. Najlepsze okazały się projekty LCI (Landing Craft, Infantry — pełnomorska łódź desantowa o długości czterdziestu dziewięciu metrów, przewożąca wzmocnioną kompanię piechoty — prawie dwustu ludzi, którzy mogli zejść na brzeg po trapach z obu stron dziobu), LMC (Landing Craft, Medium) i LCVP (Landing Craft, Vehicle and Personnel — łódź desantowa transportująca pojazdy i ludzi).²³

Było jeszcze wiele innych typów łodzi, w tym najdziwniejsza — pływająca dwuipółtonowa ciężarówka, która została zaprojektowana przez cywilnego pracownika Office of Scientific Research and Development (Biura Badań Naukowych i Rozwoju), Palmera C. Putnama. Przekształcił on tak zwaną dwuipółtonówkę — najczęściej używaną i najpopularniejszą ciężarówkę armii amerykańskiej — w amfibię, która utrzymywała się na wodzie dzięki hermetycznie zamkniętej obudowie i pływała za pomocą dwóch małych śrub. Zetknąwszy się z lądem, poruszała się jak normalna ciężarówka. Amfibia ta mogła rozwijać na spokojnym morzu prędkość dziesięciu kilometrów na godzinę, a na lądzie — osiemdziesięciu kilometrów na godzinę. Przystosowana była do przewożenia sprzętu artyleryjskiego, żołnierzy i innych ładunków.

Początkowo większość ludzi wyśmiało tę hybrydę, ale wkrótce dostrzeżono jej zalety i postanowiono ją wykorzystać. W armii otrzymała nazwę DUKW, ale użytkownicy nazywali ją po prostu Duck, czyli „kaczką”.²⁴

Produkcja łodzi desantowych przedstawiała podobne trudności jak ich projekt. Budowa odpowiednio dużej floty, która mogłaby przewieźć w ciągu jednego dnia trzy do pięciu dywizji, stanowiła ogromny problem. Ani stocznie marynarki wojennej, ani żadne cywilne nie miały doświadczenia w podobnych przedsięwzięciach. Poza tym w grę wchodziły jeszcze inne priorytetowe produkcje. W 1942 roku niezbędnie potrzebne okazały się eskortowce oraz flota handlowa, i to na ich budowę przeznaczono całą stal i silniki okrętowe.

W rezultacie, głównym ograniczeniem podczas planowania inwazji była niedostateczna liczba odpowiednich okrętów i łodzi desantowych. W gruncie rzeczy brak ten stanowił także najważniejszy czynnik przy opracowywaniu ogólnej strategii wojennej, zarówno na Pacyfiku, Morzu Śródziemnym, jak i Atlantyku. Churchill skarżył się z pewną goryczą: „Losy dwóch wielkich imperiów (…) wydają się zależeć od jakichś przeklętych jednostek o nazwie LST”.²⁵

To, że udało się przezwyciężyć wszystkie owe trudności, było cudem techniki, a także triumfem amerykańskiego systemu gospodarczego. Marynarka nie chciała zawracać sobie głowy produkcją małych łodzi, podobnie jak jej potężni kontrahenci, czyli wielkie stocznie. Siłą rzeczy zadanie to przypadło więc drobnym przedsiębiorcom, właścicielom małych stoczni, projektującym łodzie na zasadzie eksperymentu i produkującym je na podstawie umowy, potwierdzonej jedynie uściskiem dłoni.

Było wielu takich ludzi, ale największym projektantem i budowniczym łodzi desantowych stał się Andrew Jackson Higgins z Nowego Orleanu.

Gdy po raz pierwszy spotkałem się z generałem Eisenhowerem, a było to w jego gabinecie w Gettysburgu w 1964 roku, zaproponował mi stanowisko jednego z redaktorów jego oficjalnych pism i dokumentów. Pod koniec rozmowy powiedział:

— Słyszałem, że uczy pan w Nowym Orleanie. Poznał pan Andrew Higginsa?

— Nie, sir — odparłem. — Zmarł, zanim się tam przeprowadziłem.

— Wielka szkoda — odrzekł. — Ten człowiek wygrał dla nas wojnę.

Słysząc podobne stwierdzenie, i to w ustach kogoś takiego, musiałem mieć zdumioną minę. Eisenhower wyjaśnił, co miał na myśli:

— Gdyby Higgins nie zaprojektował i nie wybudował LCVP, nie moglibyśmy wylądować na otwartej plaży. Cała strategia wojny wyglądałaby inaczej.

Andrew Higgins był genialnym samoukiem, jeśli chodzi o projektowanie małych łodzi. W latach trzydziestych budował je dla przedsiębiorców naftowych, którzy eksploatowali błotniste tereny południowej Luizjany i potrzebowali płaskodennej łodzi, zdolnej podpłynąć na brzeg, a potem wycofać się z niego. Wymogi te doskonale spełniała jego drewniana Eureka. Higgins, przekonany, że wybuchnie wojna i potrzebne będą tysiące małych łodzi, a na pewno zabraknie stali, wykupił od Filipin cały zbiór mahoniu z 1939 roku i zatrzymał na przyszły użytek.

Kiedy piechota morska zmusiła marynarkę, by zaczęła prace nad projektem łodzi desantowej, Higgins włączył się do tych badań. Navy Bureau of Ships (Biuro Marynarki do Spraw Okrętów) chciało samodzielnie opracować projekt, nie życząc sobie udziału tego porywczego, hałaśliwego Irlandczyka, który wypijał butelkę whisky dziennie, budował łodzie z drewna zamiast ze stali i którego firma — Higgins Industries — sprawiała raczej wrażenie stworzonej na łapu-capu, nie budzącej zaufania spółki znad zatoki, niż poważnego przedsiębiorstwa ze Wschodniego Wybrzeża. Do tego wszystkiego Higgins wciąż powtarzał, że „marynarka nie ma zielonego pojęcia o małych łodziach”.

Walka między biurokratami a samotnym przedsiębiorcą trwała przez parę lat, w końcu jednak Higgins zdołał w jakiś sposób nakłonić marynarkę, by pozwoliła mu ubiegać się o ten kontrakt… i w rezultacie piechota morska zachwyciła się efektem jego produkcji, czyli LCVP. Łódź Higginsa do tego stopnia przewyższała wszystko, co zaprezentowali konstruktorzy marynarki czy inni prywatni przedsiębiorcy, że jej projektu nie mogli zbojkotować nawet ślepi, tępi i nieruchawi biurokraci.

Zawarłszy umowę wstępną, Higgins od razu pokazał, że jest nie tylko doskonałym projektantem, lecz także genialnym organizatorem i producentem. Uruchomił linie montażowe w całym Nowym Orleanie (niektóre nawet pod płóciennym dachem), zatrudniając w szczytowym okresie trzydzieści tysięcy robotników — była to pierwsza w mieście tego rodzaju zorganizowana siła robocza, w której skład wchodzili biali i czarni, mężczyźni i kobiety. Higgins zachęcał ich do pracy, tak jak generał zagrzewa do walki swoich żołnierzy. Nad liniami montażowymi wisiały wielkie hasła:

KTO SIĘ W PRACY OBIJA, PAŃSTWOM OSI SPRZYJA!

Rozwieszał również zdjęcia, które przedstawiały Hitlera, Mussoliniego i Hirohito, siedzących na sedesie w toaletach jego fabryk.

SPOKOJNIE, BRACIE! KAŻDA MINUTA, PODCZAS KTÓREJ SIĘ RELAKSUJESZ, TO DLA NAS ZYSK.

Płacił też robotnikom najwyższe stawki bez względu na płeć czy rasę.²⁶

Higgins udoskonalił konstrukcję LCT i zaczął produkować ich setki; pomógł także zaprojektować kutry patrolowo-torpedowe, wytwarzając ich całe tuziny; był ważnym podwykonawcą w realizacji projektu Manhattan i na różne inne sposoby uczestniczył w wysiłku wojennym swojego narodu.

Przede wszystkim jednak Higgins Industries produkowały LCVP. Ich budowa oparta była na konstrukcji Eureki, z tym że zamiast wąskiego miały dziób kwadratowy, który pełnił jednocześnie rolę rampy wyładunkowej. Łódź ta, o długości jedenastu i szerokości trzech metrów, przypominała pływające pudełko na cygara i poruszała się dzięki osłoniętej śrubie, napędzanej przez silnik dieslowski. Mogła transportować pluton liczący trzydziestu sześciu żołnierzy albo dżipa i drużynę dwunastu ludzi. Rampę miała stalową, ale burty i kwadratową rufę już ze sklejki. Nawet na spokojnym morzu kołysała się i podskakiwała, podczas gdy fale przelewały się nad rampą i burtami. Niemniej jednak LCVP mogła przetransportować pluton żołnierzy na brzeg i wyładować ich w ciągu paru sekund, a potem wycofać się i podpłynąć z powrotem do okrętu matki po następny ładunek. Doskonale spełniała więc swoje zadanie.

Do końca wojny Higgins Industries wyprodukowały ponad dwadzieścia tysięcy LCVP, nazywanych popularnie łodziami Higginsa. Przewoziły one piechotę na wybrzeża Morza Śródziemnego, Francji, a także Iwo Jimy, Okinawy i innych wysp Pacyfiku. Zeszło z nich na ląd więcej żołnierzy amerykańskich niż ze wszystkich innych typów łodzi desantowych razem wziętych²⁷.

Łodzie Higginsa były transportowane na drugą stronę Atlantyku — a potem przez kanał — na pokładach LST. Spuszczano je na wodę za pomocą żurawików. (Jeden ze sporów Higginsa z Navy Bureau of Ships dotyczył wymiarów łodzi. Konstruktor twierdził, że jedenaście metrów to odpowiednia długość, spełniająca wszelkie wymogi, podczas gdy marynarka upierała się, że łodzie powinny mieć dziewięć metrów, ponieważ żurawiki na LST zostały do takiej długości przystosowane. „To zmieńcie żurawiki!” — ryknął Higgins i w rezultacie przyjęto rozwiązanie, jakie dyktował zdrowy rozsądek.) Łodzie Higginsa wraz z LCT i innymi jednostkami sprawiły, że alianci mogli poruszać się na wodzie niezwykle sprawnie.

Alianci mieli przewagę nad wrogiem także w innych dziedzinach, dzięki czemu mogli rozwiązać i pozostałe problemy. Niemcy, którzy jako pierwsi stworzyli oddziały spadochronowe, zrezygnowali z operacji powietrznodesantowych po zajęciu Krety w 1941 roku, kiedy to ponieśli ogromne straty, a obecnie nie mieli odpowiednich możliwości transportowych, by zorganizować coś więcej niż tylko mały desant. Natomiast armie amerykańska, brytyjska i kanadyjska dysponowały dywizjami powietrznodesantowymi oraz samolotami, które mogły je przetransportować poza linie wroga. Maszyny te, oznaczone symbolem C-47, nazywane były Dakotami. Każda z nich mogła przewieźć grupę osiemnastu spadochroniarzy. Dakota była wojskową wersją DC-30, dwusilnikowego samolotu zbudowanego przez Douglas Aircraft w latach trzydziestych. Nie opancerzona, nie miała też żadnego uzbrojenia, ale mogła służyć do najróżniejszych celów. Choć powolna (rozwijała prędkość do trzystu siedemdziesięciu kilometrów na godzinę), była najbezpieczniejszym, najsolidniejszym i najlepiej zaprojektowanym samolotem wojskowym. (Ponad pół wieku później większość DC-3, zbudowanych w latach trzydziestych, ciągle jeszcze było w użyciu — służyły do lotów handlowych, kursując nad górami Ameryki Południowej i Środkowej.)

Żołnierze transportowani przez Dakoty należeli do jednostek elitarnych — dwóch brytyjskich dywizji powietrznodesantowych, 1 i 6, a także dwóch amerykańskich, 82 i 101. Wszyscy spadochroniarze byli ochotnikami (w przeciwieństwie do żołnierzy transportowanych szybowcami) i każdy z nich przechodził szkolenie najcięższe z możliwych. To doświadczenie jeszcze bardziej wzmacniało więzi między nimi — w jednostce panowała szczególna solidarność. Byli to niezwykle sprawni ludzie, żołnierze odznaczający się wielką motywacją do walki, eksperci w dziedzinie broni. Niewątpliwie najlepsze na świecie były również inne alianckie jednostki desantowe, formacje takie, jak na przykład rangersi — amerykańskie jednostki specjalnego przeznaczenia czy brytyjscy komandosi.

Dywizje piechoty armii Stanów Zjednoczonych nie należały do jednostek uważanych za elitarne, ale również wyróżniały się spośród innych. Chociaż głównie składały się z żołnierzy poborowych, to jednak między amerykańskimi poborowymi a ich niemieckimi przeciwnikami (nie mówiąc już o Batalionach Wschodnich) istniała wielka przepaść. Amerykański system poborowy był bardzo wymagający. Jedna trzecia mężczyzn powoływanych do wojska była zwalniana po badaniach lekarskich, dzięki czemu przeciętny amerykański poborowy był inteligentniejszy, zdrowszy i lepiej wykształcony niż przeciętny amerykański cywil. Miał dwadzieścia sześć lat, mierzył metr siedemdziesiąt dwa centymetry i ważył około sześćdziesięciu pięciu kilogramów; w obwodzie klatki piersiowej liczył prawie osiemdziesiąt pięć centymetrów, a w pasie miał siedemdziesiąt osiem i pół centymetra. Po trzynastu tygodniach szkolenia przybywało mu trzy i pół kilo wagi — przy czym tłuszcz zamieniał się w mięśnie — a obwód klatki piersiowej zwiększał się co najmniej o dwa i pół centymetra. Niemal połowa poborowych ukończyła szkoły średnie; jeden na dziesięciu uczył się w college’u. Jak napisał Geoffrey Perret w swojej historii armii amerykańskiej podczas II wojny światowej:

Byli to najlepiej wykształceni mężczyźni, jakich powoływano do wojska na przestrzeni dziejów.²⁸

Pod koniec 1943 roku wojsko amerykańskie było najbardziej niedoświadczoną armią na świecie. Z prawie pięćdziesięciu dywizji piechoty, pancernych i powietrznodesantowych, które miały uczestniczyć w kampanii w północno-zachodniej Europie, tylko dwie — 1 Dywizja Piechoty i 82 Powietrznodesantowa — brały już udział w walce.

Większość żołnierzy brytyjskich również nigdy nie widziała prawdziwej bitwy. Choć Wielka Brytania była w stanie wojny z Niemcami od czterech lat, tylko nieliczne dywizje miały już okazję do walki, a te, które wyznaczono do udziału w inwazji, liczyły w swoich szeregach zaledwie kilku weteranów.

Taka sytuacja stwarzała problemy i stanowiła powód do obaw, ale jednocześnie niosła ze sobą pewne korzyści. Jak powiedział szeregowy Carl Weast z amerykańskiego 5 Batalionu Rangersów, „weteran piechur to przerażony piechur”.²⁹ Sierżant Carwood Lipton z 506 Pułku Piechoty Spadochronowej 101 Dywizji Powietrznodesantowej zauważył zaś: „Podczas D-Day tak ryzykowałem życie, jak już nigdy później podczas tej wojny”.³⁰

Paul Fussell pisze w książce Wartime (Czas wojny), że w trakcie walki ludzie przechodzą dwa kolejne stadia racjonalizacji, a potem wreszcie etap pełnego zrozumienia sytuacji. Rozważając możliwość, że zostanie poważnie ranny albo nawet zabity, przeciętny żołnierz myśli: „To nie może zdarzyć się mnie. Jestem zbyt sprytny/sprawny/wyćwiczony/przystojny/kochany itd.” Kolejny etap racjonalizacji polega na tym, że mówi sobie: „To jednak może mi się zdarzyć, więc muszę być bardziej ostrożny. Uniknę niebezpieczeństwa, jeśli będą bardziej uważał, osłaniając kogoś/okopując się/ukrywając swoją pozycję w trakcie strzelania itp.” Wreszcie żołnierz uświadamia sobie: „To mi się w końcu zdarzy, jeśli tu pozostanę”.³¹

Podczas frontalnego ataku na przygotowane pozycje wroga żołnierze, którzy nigdy nie widzieli, co z ludzkim ciałem może zrobić kula, mina lądowa czy eksplodujący pocisk moździerzowy, sprawdzają się lepiej niż ci, którzy już uczestniczyli w rzezi. Młodzi mężczyźni, nastoletni lub tuż po dwudziestce, czują się nieśmiertelni, jak tego dowodzi uwaga Charlesa Easta z 29 Dywizji. Kiedy w przeddzień inwazji usłyszał od swego dowódcy, że na dziesięciu ludzi dziewięciu zostanie rannych w D-Day, spojrzał na kolegę z prawej strony, potem na tego z lewej i pomyślał: „Biedne chłopaki!”.³²

Tacy ludzie jak sierżant Lipton i szeregowy East — a podobnych do nich były w armii amerykańskiej tysiące — rekompensowali brak doświadczenia zapałem i zuchwałością.

Sytuacja w dywizjach piechoty armii brytyjskiej przedstawiała się jeszcze inaczej. Służący w nich żołnierze przebywali w koszarach od czerwca 1940 roku, gdy Brytyjskie Siły Ekspedycyjne wycofały się z kontynentu. Nie byli tak wykształceni ani fizycznie sprawni jak ich amerykańscy koledzy. Wprawdzie lepiej od nich przestrzegali „koszarowej” dyscypliny — dbali o mundur, salutowali itd. — ale jeśli chodzi o posłuszeństwo wobec przełożonych i wypełnianie rozkazów, byli znacznie gorsi. War Office, brytyjskie Ministerstwo Wojny, bało się narzucać zbyt surową dyscyplinę w armii demokratycznego państwa, żywiąc niezrozumiałe obawy, że może to osłabić ducha walki wśród prostych żołnierzy.

Służący w armii brytyjskiej weterani zostali już pokonani przez Wehrmacht w 1940 roku; ich koledzy z oddziałów zamorskich ulegli znacznie słabszej od nich armii japońskiej w Singapurze w lutym 1942; pobici zostali również przez Niemców — pod Tobrukiem w Libii, w czerwcu 1942 roku, a także na greckiej wyspie Léros w listopadzie 1943. Jedyne swoje zwycięstwo, nad Afrika Korps pod El Alamein w listopadzie 1942 roku, zawdzięczali Brytyjczycy temu, że wrogowi brakowało ludzi, broni i sprzętu. Ścigając Afrika Korps w głąb Tunezji, a także podczas późniejszych kampanii na Sycylii i we Włoszech, brytyjska 8 Armia nie wykazywała szczególnych skłonności do zabijania.

Niemcy, którzy mieli okazję walczyć z Brytyjczykami, często wyrażali zdumienie, że żołnierze ci robili tylko to, co było ich obowiązkiem — i nic więcej. Dziwili się, że Anglicy przerywali pościg za wrogiem, gdy nadchodziła pora parzenia herbaty, a także, co było już zupełnie nie do pojęcia, poddawali się, kiedy kończyły im się amunicja i paliwo, albo kiedy zostali okrążeni. Generał Bernard Law Montgomery, dowódca 8 Armii, napisał do swego przełożonego, szefa Imperialnego Sztabu Generalnego, marszałka polnego Alana Brooke’a:

Problem z naszymi brytyjskimi chłopcami polega na tym, że z natury nie są to zabójcy.³³

Jedną z przyczyn niepowodzeń armii brytyjskiej podczas II wojny światowej było słabe uzbrojenie. Angielskie czołgi, ciężarówki, artyleria i broń ręczna nie dorównywały sprzętowi niemieckiemu czy amerykańskiemu. Kolejnym powodem słabości Brytyjczyków był trujący jad pacyfizmu, który wżarł się w serca ich młodzieży po klęskach nad Sommą, we Flandrii i na innych polach bitewnych I wojny światowej. Co więcej, z tamtejszych okopów wyszli obecni wyżsi oficerowie. Ciągle dręczyły ich koszmary senne po dawnych przeżyciach. Ludzie ci przeważnie nie wierzyli w akcje ofensywne, a w bezpośrednie ataki frontalne jeszcze mniej. Gdyby przełożeni kazali im poprowadzić atak przez pas ziemi niczyjej, nie posłuchaliby. Uważaliby, że to głupota, daremny wysiłek, samobójstwo. Nie pojmowali, że doświadczenia I wojny światowej niekoniecznie muszą dotyczyć wszystkich akcji ofensywnych.

W przeddzień inwazji na Normandię generał Montgomery pojechał na inspekcję Kompanii D, Pułku Lekkiej Piechoty hrabstw Oxford i Buckingham, jednostki szybowcowej 6 Dywizji Powietrznodesantowej. Jej dowódcą był major John Howard. Kompania D miała specjalne zadanie. Składała się z ochotników, doskonałych młodszych oficerów, bardzo dobrze wyszkolonych i przygotowanych do akcji. Była to wspaniała kompania strzelecka. Patrząc na nich, Montgomery powiedział urywanym głosem do Howarda: „Proszę sprowadzić do domu tylu z tych chłopców, ilu się da”.³⁴

Stosunek Montgomery’ego do ofensywy zdecydowanie różnił się od podejścia, jakie prezentował marszałek polny Douglas Haig podczas I wojny światowej, i z całą pewnością był bardziej ludzki. Jednak słowa te, wypowiadane do dowódcy elitarnej jednostki, która nazajutrz miała wykonać absolutnie kluczowe zadanie, brzmiały dość dziwnie. Wydawać by się mogło, że w takiej sytuacji stosowniejsze byłoby zalecenie: „John, bez względu na wszystko, postaraj się wykonać zadanie”.

Powściągliwość Montgomery’ego wynikała po części z realizmu. Anglia wyczerpała już swoje zasoby ludzkie. Armia brytyjska nie mogła pozwolić sobie na straty, nie zdołałaby bowiem ich uzupełnić. Jednak taki właśnie sposób myślenia doprowadzał Amerykanów do furii. Ich zdaniem najlepszym sposobem zminimalizowania strat było jak najszybsze zakończenie wojny — a w tym celu należało podjąć ryzyko, zapominając o ostrożności.

Amerykanów irytowało jeszcze coś innego — pełne wyższości lekceważenie, jakiego nie potrafili ukryć niektórzy brytyjscy oficerowie wobec wszystkiego, co amerykańskie. Niemal każdy z nich żywił przekonanie o wyższości brytyjskiej techniki, metod działania oraz taktyki, i dawał temu wyraz. Mówiąc wprost, większość brytyjskich oficerów traktowała Amerykanów jak neofitów w dziedzinie wojny, którzy wprawdzie otrzymali od Boga masę wspaniałego, nowoczesnego sprzętu, ale nie mogli pochwalić się doświadczeniem wojennym. Tacy ludzie uważali za swój obowiązek czy wręcz misję, by szkolić i pouczać Jankesów. Marszałek polny sir Harold Alexander pisał z Tunezji do marszałka polnego Brooke’a o Amerykanach:

Oni po prostu nie znają się na żołnierskiej robocie i dotyczy to wszystkich rang, od generała aż po szeregowca. Być może najsłabszym ogniwem są niżsi dowódcy, którzy praktycznie nie dowodzą, w rezultacie czego ich podwładni po prostu nie walczą.³⁵

Kolejny więc problem, przed jakim stanęli alianci pod koniec 1943 roku, wynikał właśnie z faktu, że byli oni sprzymierzeńcami. „Sojusznicy są po to, by przeciwko nim walczyć” — powiedział niegdyś Napoleon, stwierdzając oczywistą prawdę. Amerykanie działali na nerwy Brytyjczykom, Brytyjczycy zaś okropnie denerwowali Amerykanów. Antypatię zaostrzała jeszcze wzajemna bliskość; w miarę jak przed inwazją do Anglii przybywało coraz więcej oddziałów amerykańskich, konflikty się nasilały. Zdaniem Brytyjczyków kłopoty z Amerykanami polegały na tym, że są „przepłacani, rozbuchani i w ogóle są”. Ci zaś rewanżowali się, mówiąc, że Brytyjczycy są słabo opłacani (co było prawdą) i oziębli (co także wydawało się uzasadnione, bo angielskie dziewczęta wyraźnie lgnęły do amerykańskich żołnierzy, którzy mieli dużo pieniędzy do wydania i kwaterowali raczej po wsiach niż w zamkniętych koszarach).

W Tunezji, na Sycylii i we Włoszech Anglicy i Amerykanie wprawdzie walczyli ramię przy ramieniu, ale zbyt dużo było między nimi wzajemnej niechęci, a zbyt mało poczucia solidarności. Jeśli obie nacje miały razem sforsować Wał Atlantycki, musiały nauczyć się współpracy. Dowodem, że są do tego zdolni, mogło być nazewnictwo jednostek wojskowych. Jeszcze w 1917 roku, kiedy żołnierzy Amerykańskich Sił Ekspedycyjnych (American Expeditionary Force) zapytano, co oznacza skrót ich jednostki — AEF — odpowiedzieli: After England Failed — po klęsce Anglii. W 1943 roku jednak AEF oznaczało już Allied Expeditionary Force — Alianckie Ekspedycyjne Siły Zbrojne.

Przeciwko niedoświadczonym, zarozumiałym Amerykanom („do diabła z torpedami — cała naprzód!”) i zmęczonym wojną, nazbyt ostrożnym Brytyjczykom Niemcy mogli wystawić zaprawionych w boju ludzi, którzy, jak to określił Max Hastings, „cieszyli się od wielu wieków opinią doskonałych żołnierzy; za Hitlera zaś niemiecka armia osiągnęła apogeum swojego rozwoju”. Na potwierdzenie tego Hastings dodaje też: „Gdziekolwiek żołnierze brytyjscy czy amerykańscy zetknęli się podczas II wojny światowej z dorównującymi im liczebnie oddziałami niemieckimi, wszędzie Niemcy bili ich do szczętu”.³⁶ Ocena Hastingsa była dość popularna wśród historyków wojskowych pierwszego półwiecza po wojnie. Żołnierzom niemieckim przypisywano niemal mityczne zalety, uważając ich za najlepszych wojowników nie tylko tej wojny, ale także w całej historii.

Jest to jednak opinia niesłuszna. W armii Wehrmachtu było dużo doskonałych jednostek wojskowych i na pewno wielu wspaniałych żołnierzy, ale nie należy uważać ich za niepokonanych. Nawet żołnierze doborowych jednostek Waffen-SS w latach 1944-1945 nie byli o wiele lepsi od zwykłych żołnierzy w szeregach aliantów, jeśli w ogóle można mówić o jakiejś wyższości. Natomiast elitarne jednostki sprzymierzonych, powietrznodesantowe czy też rangersi albo komandosi pod wieloma względami znacznie przewyższały oddziały, jakie Niemcy mogli wysłać do walki.

To, co wpływało na tak wysoką ocenę żołnierzy niemieckich, co robiło tak wielkie wrażenie na Hastingsie i innych, to stosunek zabitych po obu walczących stronach, który wynosił dwa do jednego na korzyść Wehrmachtu, a czasami więcej. Ale takie kryterium oceny nie uwzględnia zasadniczego faktu — Wehrmacht prawie zawsze walczył z wojskami alianckimi w defensywie, mając za sobą przygotowane pozycje lub stałe fortyfikacje, jak Linia Mareth w Tunezji i Linia Zimowa we Włoszech, Wał Atlantycki we Francji czy wreszcie Wał Zachodni u granic państwa niemieckiego pod koniec wojny. Jednak nawet w takich sytuacjach nie potrafił wytrwać na swoich pozycjach i pozwalał się z nich wypierać. Oczywiście niektórzy historycy twierdzą, że Niemców zmuszała do odwrotu obezwładniająca siła ognia, że alianci wygrywali, ponieważ przewyższali wroga ilością sprzętu i uzbrojenia, a nie walecznością, i trzeba przyznać, że jest w tym trochę prawdy.

Niemniej jednak, kiedy jedyny raz podczas II wojny światowej Wehrmacht podjął prawdziwą ofensywę przeciwko oddziałom amerykańskim, został po prostu rozgromiony. W Ardenach w grudniu 1944 roku Niemcy zdecydowanie przeważali pod względem liczebności i uzbrojenia. Stosunek ich sił do sił aliantów pod Bastogne, gdzie okrążyli 101 Dywizję Powietrznodesantową, wynosił dziesięć do jednego. To, że alianci kontrolowali przestrzeń powietrzną, okazało się bez większego znaczenia, ponieważ panowała zła pogoda. Niemcy natomiast znajdowali się w pobliżu składów zaopatrzenia, a nawet swego największego rejonu przemysłowego, tak że czołgi zjeżdżające z taśm produkcyjnych zakładów Ruhry mogły przystąpić do walki niemal natychmiast po przekroczeniu bramy fabrycznej. Dysponowali też silnym wsparciem artyleryjskim. Mimo to lekko uzbrojona „sto pierwsza”, odcięta od zaopatrzenia, zmarznięta, głodna, nie mająca możliwości odpowiedniego zajęcia się rannymi, której ponadto kończyła się amunicja i nie mogła liczyć na wsparcie artylerii, wytrzymywała niemieckie ataki ponad tydzień.

Okazało się więc, że amerykańskie jednostki elitarne przewyższają doborowe wojska niemieckie. W innych rejonach Ardenów było podobnie. Doszedłszy do siebie po początkowym zaskoczeniu, regularne oddziały piechoty amerykańskiej spisywały się naprawdę doskonale.

W 1980 roku felietonista magazynu „Time”, Hugh Sidey, poprosił generała Maxwella Taylora, dowódcę 101 Dywizji Powietrznodesantowej podczas wojny, by opowiedział o dokonaniach amerykańskich żołnierzy, służących pod jego dowództwem. Taylor stwierdził, że na początku miał z nimi sporo problemów, ale już w grudniu 1944 roku w jego dywizji znajdowały się kompanie

(…) lepsze niż gdziekolwiek indziej. Żołnierze byli zaprawieni w bojach, oficerowie sprawdzeni, a sprzęt unowocześniony. Ludzie mieli cudowną łatwość przystosowywania się do nowych warunków i pewność siebie, jaką daje wychowanie w systemie demokratycznym. Żaden inny ustrój nie mógłby wydać takich żołnierzy, ale ich przygotowanie wymagało nieco czasu.³⁷

Tak więc, choć w skład wojsk niemieckich wchodziło kilka bardzo dobrych jednostek, nie można powiedzieć, że była to najlepsza armia na świecie. Należałoby raczej stwierdzić, że po 1941 roku strona walcząca w defensywie siłą rzeczy lepiej wypadała w powierzchownej ocenie niż atakująca.

Niemcy nie przewyższali też Amerykanów pod względem technicznym. To prawda, ich piechota była lepiej uzbrojona, dysponowali też różnymi nowinkami technicznymi, jak samolot-pocisk samosterujący V-1, oraz naprawdę przełomowymi wynalazkami, na przykład wyposażonym w chrapy okrętem podwodnym czy rakietami V-2. Zostawali jednak wyraźnie w tyle, jeśli chodzi o rozwiązania techniczne i jakość samolotów myśliwskich i bombowych (może z wyjątkiem Me-262, który pojawił się zbyt późno). Nie prowadzili też badań nad bronią atomową, ich system szyfrowy Enigma został złamany, a w dziedzinie transportu motorowego — co wydaje się dziwne w przypadku ojczyzny Mercedesa i Volkswagena — również dali się wyprzedzić innym państwom.

Brytyjczycy natomiast przodowali w dziedzinie nauki. To oni wynaleźli zapalnik zbliżeniowy, radar i sonar, a także penicylinę. Prace nad bombą atomową zainicjowali właśnie oni. Brytyjczycy w ogóle odznaczali się dużą pomysłowością. Pracowali na przykład nad specjalnym typem czołgu, który nazwano „zabawką Hobarta”, od nazwiska generała Percy’ego Hobarta, dowódcy 79 Dywizji Pancernej. W marcu 1943 roku Hobart miał przedstawić plan przetransportowania czołgów na plaże i dalej poza wydmy, tak by alianci mogli przedrzeć się przez betonowe fortyfikacje i pola minowe Wału Atlantyckiego. Generał wymyślił wtedy pływające czołgi. Nazwano je DD — duplex drive (podwójny napęd), ponieważ oprócz głównego silnika posiadały jeszcze dwie niezależnie pracujące śruby. Czołgi miały także wodoszczelny dach i płócienną, wypełnianą powietrzem osłonę korpusu, co nadawało im wygląd dziecięcego wózka. Nadmuchiwana osłona była porzucana, gdy pojazd dotarł na brzeg.

Inna „zabawka Hobarta” wyposażona była w pudełkowo-belkowy most długości około dwunastu metrów, służący do pokonywania rowów przeciwczołgowych. Czołg z cepami „Krab” z kolei miał przed sobą ruchomy bęben, który obracając się, uderzał w ziemię stalowymi łańcuchami, co pozwalało w sposób bezpieczny detonować miny. Istniały jeszcze inne podobne wynalazki.

Bardziej zaskakujący od idei pływających czołgów był pomysł, by przetransportować przez wody kanału „porty” czy „doki”, montowane z przenośnych elementów. Pod koniec 1943 roku tysiące robotników brytyjskich pracowało przy budowie takich „tymczasowych” portów (opatrzonych kryptonimem Mulberries³⁸), a także falochronów, które miały je osłaniać. „Doki” składały się z pływających przystani i mola łączącego je z brzegiem. Przystanie były tak skonstruowane, że platforma, po której można się było poruszać, spoczywała na czterech filarach wspartych o dno morza i mogła to unosić się, to opadać, poddając się fali. Falochron (kryptonim Phoenix) stanowił natomiast konstrukcję złożoną z pustych betonowych kesonów o wysokości sześciu pięter i starych statków handlowych. Ustawiano je obok siebie wzdłuż wybrzeży francuskich i zatapiano przez otwarcie kadłubów. W ten sposób w D-Day i później można było szybko i w odpowiednim miejscu wznieść falochrony, osłaniające urządzenia portowe.

Brytyjczycy mieli także wiele innych osiągnięć w dziedzinie techniki. Jednym z nich była Ultra, czyli system łamania szyfru niemieckiej maszyny kodującej, Enigmy³⁹. Od 1941 roku potrafili rozszyfrować znaczną część niemieckich komunikatów radiowych, co pozwoliło aliantom ustalić — przeważnie dość dokładnie, a w niektórych przypadkach z całkowitą precyzją — plan rozmieszczenia oddziałów niemieckich przed inwazją. Takie informacje wywiadowcze, jak rozmieszczenie jednostek wroga, ich siła i uzbrojenie, mają podstawowe i bezcenne znaczenie, dlatego też alianci zyskali dzięki Ultrze olbrzymią przewagę już na starcie.

Kiedy na początku lat siedemdziesiątych ujawniono wreszcie sekret Ultry, ludzie pytali: Jeśli rzeczywiście cały czas odczytywaliśmy niemieckie komunikaty radiowe, to dlaczego nie wygraliśmy wojny wcześniej? Odpowiedź brzmi: ależ właśnie tak się stało.

Przewaga aliantów nad Niemcami zwiększyła się jeszcze za sprawą brytyjskiego systemu dezinformacji wroga i wyprowadzenia w pole jego wywiadu. W 1940 roku Brytyjczykom udało się aresztować wszystkich niemieckich szpiegów działających w Wielkiej Brytanii i „przeciągnąć ich na swoją stronę” — zostali po prostu nakłonieni pod lufą pistoletu do podjęcia działalności podwójnych agentów. Przez następne trzy lata alfabetem Morse’a przesyłali swoim niemieckim oficerom prowadzącym informacje… starannie dobierane przez wywiad brytyjski. Były one zawsze prawdziwe, ponieważ cała operacja polegała na tym, by wzmocnić zaufanie Abwehry do swoich agentów, choć przeważnie miały małe znaczenie strategiczne lub przesyłano jej zbyt późno, aby mogły się na coś przydać.⁴⁰

Niekiedy takie informacje wywoływały niepokój po stronie sił alianckich, przygotowujących się do inwazji. Sierżant Gordon Carson z amerykańskiej „sto pierwszej” stacjonował pod koniec 1943 roku w Aldbourne, po zachodniej stronie Londynu. Lubił słuchać w radiu programu Axis Sally⁴¹. Sally, znana także jako Suka z Berlina, nazywała się w rzeczywistości Midge Gillars i była dziewczyną z Ohio, która marzyła o karierze aktorki, ale została modelką w Paryżu. Tam poznała Maxa Ottona Koischwitza, wyszła za niego za mąż i wraz z nim przeniosła się do Berlina. Kiedy wybuchła wojna, podjęła w radiu niemieckim pracę disc jockeya. Cieszyła się ogromną popularnością wśród żołnierzy amerykańskich z powodu specyficznego akcentu, a także słodko i namiętnie brzmiącego głosu. Nadawała zwykle najnowsze przeboje, przeplatając je okropnymi hasłami propagandowymi („po co walczyć w obronie komunistów? po co walczyć w obronie Żydów?”), które w takim zestawieniu wszystkich śmieszyły.

Żołnierze jednak przestawali się śmiać, kiedy Sally w przerwach między piosenkami wtrącała uwagi, które wywoływały u nich ciarki po plecach. Mówiła na przykład: „Halo, żołnierze z Kompanii E, 506 Pułku Piechoty Spadochronowej 101 Dywizji Powietrznodesantowej w Aldbourne. Mam nadzieję, że dobrze bawiliście się na przepustkach w Londynie podczas zeszłego weekendu. Och, a przy okazji, powiedzcie władzom miasta, że zegar na kościele późni się o trzy minuty”.⁴²

Axis Sally lubiła zaskakiwać takimi uwagami — wielu Amerykanów oraz Brytyjczyków pamięta jeszcze podobne historie, jak ta z zegarem. Pięćdziesiąt lat później weterani tamtej wojny wciąż kręcą głowami i dziwią się: „Skąd, do diabła, mogła to wiedzieć?” Wiedziała, ponieważ informacje te przekazywał jej wywiad brytyjski.

U Niemców natomiast dzięki takim wiadomościom rosło przekonanie, że mają najlepszą sieć szpiegowską na świecie. Wierzyli też niezachwianie, że Enigma jest najdoskonalszą maszyną szyfrującą, absolutnie nie do złamania, a ich wywiad i kontrwywiad są niepokonane.

Dezinformowanie Niemców na temat możliwości i zamiarów aliantów należało do destrukcyjnej sfery działalności wywiadu. Drugą, konstruktywną, było zbieranie informacji dotyczących rozmieszczenia sił bojowych Niemców. Tu nieocenioną rolę odgrywała oczywiście Ultra; oprócz niej alianci mieli jeszcze dwa źródła informacji, które uruchomili pod koniec 1943 roku. Pierwszym był zwiad powietrzny. Kiedy Luftwaffe przeszła do defensywy, wycofując się na teren Niemiec, Amerykanie i Brytyjczycy mogli swobodnie latać nad Francją i robić zdjęcia, jakie tylko chcieli.

Ponieważ jednak czołgi i artyleria mogły znajdować się w lesie, a stanowiska polowe często były zamaskowane, alianci musieli odwołać się do drugiego źródła informacji, jakim był francuski ruch oporu. Częściowo z tego powodu, żeby produkcja gospodarcza szła pełną parą, a częściowo dlatego, że niemieccy okupanci starali się zachować przyjazne stosunki z miejscową ludnością, francuscy cywile nie zostali ewakuowani z okolic wybrzeża. Mogli więc obserwować, gdzie Niemcy rozmieszczają swoje działa, ukrywają czołgi, zakopują miny. Kiedy nadeszła odpowiednia pora, różnymi sposobami przekazywali te informacje do Anglii, korzystając przede wszystkim z pomocy Special Operation Executive (SOE — Kierownictwo Operacji Specjalnych), agencji stanowiącej część olbrzymiej brytyjskiej sieci wywiadowczej, której organizacja była jednym z największych osiągnięć Brytyjczyków podczas wojny.

Byłoby znacznym uproszczeniem, gdybyśmy powiedzieli, że mariaż talentów brytyjskich z siłą Amerykanów przypieczętował los nazistowskich Niemiec na Zachodzie. Brytyjczycy bowiem także wnieśli sporo siły, a Amerykanie wynalazczości. Jednak w takim stwierdzeniu jest trochę prawdy. Jeśli wśród brytyjskich cudów techniki z czasów drugiej wojny światowej znalazły się „zabawki Hobarta”, Mulberries, Ultra i system dezinformacji wroga, to z kolei Amerykanie dostarczyli takiej ilości sprzętu wojskowego, jakiej świat jeszcze nie widział.

Na początku 1939 roku przemysł amerykański znajdował się wciąż w stanie zastoju. Moce przerobowe wykorzystywano mniej niż w pięćdziesięciu procentach. Bezrobocie przekraczało dwadzieścia procent. Pięć lat później liczba bezrobotnych spadła już do jednego procenta, możliwości produkcyjne przemysłu podwoiły się, a potem jeszcze zwielokrotniły. W 1939 roku Stany Zjednoczone wyprodukowały osiemset samolotów wojskowych. Kiedy prezydent Roosevelt wezwał do produkcji czterech tysięcy na miesiąc, wszyscy myśleli, że oszalał. Ale już w 1942 roku USA osiągnęły taki poziom, a pod koniec 1943 doszły nawet do liczby ośmiu tysięcy samolotów miesięcznie. Podobny, niewiarygodny skok dokonał się w zakresie produkcji czołgów, okrętów, łodzi desantowych, karabinów i innych rodzajów broni. I wszystko to działo się w okresie, kiedy Stany Zjednoczone zaangażowały całe swe siły w największe przedsięwzięcie przemysłowe wszechczasów — produkcję bomby atomowej (nad którą prace rozpoczęto w 1942 roku, a zakończono w połowie 1945).

Fakt, że w ogóle powzięto plan ataku na Wał Atlantycki, był zasługą tego, co Dwight Eisenhower nazwał „furią pobudzonej do działania demokracji”. Przeprowadzenie operacji w D-Day było możliwe dzięki stałemu dopływowi broni z fabryk amerykańskich, dzięki Ultrze i systemowi dezinformacji wroga, dzięki zwycięstwu w bitwie o Atlantyk, zdobyciu przewagi w powietrzu i na morzu, dzięki brytyjskiej pomysłowości, francuskiemu ruchowi oporu, stworzeniu w zachodnich demokracjach armii obywatelskich, wytrwałości i pomysłowości Andrew Higginsa oraz innych wynalazców i przedsiębiorców, współdziałaniu Stanów Zjednoczonych i Zjednoczonego Królestwa na płaszczyźnie politycznej, gospodarczej i handlowej — czyli dzięki temu, co można wyrazić dwoma słowami: praca zespołowa.

Rozdział 3. Dowódcy

3

Dowódcy

Ci dwaj ludzie mieli ze sobą wiele wspólnego. Urodzony w 1890, Dwight Eisenhower był tylko o rok starszy od Erwina Rommla. Obaj dorastali w małych miasteczkach: Eisenhower w Abilene, w Kansas; Rommel w Gmünd, w Szwabii. Ojciec Eisenhowera był mechanikiem, Rommla — nauczycielem; obaj wyznawali rygorystyczne zasady wychowania — narzucali synom surową dyscyplinę i stosowali kary fizyczne. Obaj chłopcy lubili sport. Eisenhower grał w futbol amerykański i baseball, Rommel jeździł na rowerze, grał w tenisa, uprawiał wioślarstwo, jazdę na nartach i łyżwach. Choć w ich rodzinach nie było tradycji militarnych, obaj poszli do szkół wojskowych; Rommel w 1910 roku wstąpił do Królewskiej Szkoły Oficerskiej w Gdańsku, a Eisenhower w 1911 do Akademii Wojskowej w West Point.

Niczym nie wyróżniali się spośród kadetów, ale byli zdolni, a także przejawiali skłonność do naruszania dyscypliny. Rommel wbrew przepisom nosił monokl, podczas gdy Eisenhower palił papierosy. Zarówno jeden, jak i drugi doskonale prezentowali się w mundurach; zalecali się i zdobyli w końcu rękę uznanych piękności, młodych i pełnych życia kobiet — Rommel w 1916 roku poślubił Lucie Mollin; Eisenhower zaś rok później ożenił się z Mamie Doud.⁴³ Podczas I wojny światowej ich kariery miały już jednak zupełnie inny przebieg. Rommel walczył we Francji i we Włoszech, zdobywając wysokie odznaczenia (Krzyż Żelazny — pierwszej i drugiej klasy oraz bardzo cenione Pour le Mérite). Eisenhower zaś pozostał w Stanach Zjednoczonych jako szkoleniowiec, co odczuł jako poważny cios. Obaj jednak jako młodzi oficerowie wykazywali wyraźne zdolności przywódcze.

Theodor Werner, dowódca jednego z plutonów Rommla, wspomina:

Kiedy go zobaczyłem po raz pierwszy [w 1915 roku], był szczupły i drobny, wyglądał wprost chłopięco; miał w sobie święty ogień, zawsze był pełen zapału i gotów do działania. Jakimś dziwnym sposobem potrafił swoim duchem zarazić cały pułk — na początku dla większości niezauważalnie, potem jednak już coraz wyraźniej, aż wszyscy byli pod wrażeniem jego inicjatywy, odwagi, przejawów ujmującej galanterii (…) Podwładni uwielbiali go wręcz, mieli do niego bezgraniczne zaufanie.⁴⁴

Starszy sierżant Claude Harris tak natomiast wspomina Eisenhowera:

Był zwolennikiem surowej dyscypliny, urodzonym żołnierzem, ale bardzo ludzkim, wyrozumiałym dowódcą. (…) Mimo młodego wieku doskonale rozumiał, na czym polega dobra organizacja. (…) Dzięki temu zdobył u swoich oficerów podziw i lojalność, jakimi mogło się poszczycić niewielu dowódców.⁴⁵

Porucznik Ed Thayer, podwładny Eisenhowera, pisał o nim:

Nasz nowy kapitan — o nazwisku Eisenhower, jeśli się nie mylę — to jeden z najsprawniejszych i najlepszych oficerów w kraju. (…) Wspaniale nas przeszkolił w walce na bagnety. Angażuje wyobraźnię chłopców, sam rzuca się z krzykiem do ataku i my też zaczynamy wrzeszczeć, aż coś podrywa nas w górę.⁴⁶

W latach międzywojennych Rommel nadal był oficerem liniowym, a Eisenhower oficerem sztabu. Awanse zdarzały się rzadko, ale żaden z nich nie myślał nawet o innym życiu niż żołnierskie, choć obaj byli ambitni i mieli wszelkie dane po temu, by odnieść sukces w innych zawodach. Robili bardzo dobre wrażenie na swoich dowódcach. Dowódca pułku napisał w 1934 roku o Rommlu:

Pod każdym względem przewyższa przeciętnego dowódcę batalionu.⁴⁷

Tego samego roku przełożony Eisenhowera, szef sztabu armii, Douglas MacArthur, pisał:

To najlepszy oficer w armii. Kiedy nadejdzie następna wojna, powinien znaleźć się na samym szczycie.⁴⁸

Wojna wydobyła obu mężczyzn z cienia. Rommel odznaczył się już na początku jako dowódca dywizji pancernej, która torowała drogę wojskom niemieckim we Francji i wsławiła się w walce, a on sam dał się poznać światu jako dowódca Afrika Korps walczącego we wschodniej Afryce Północnej w latach 1941-1942. Eisenhower zaś zyskał sławę w listopadzie 1942, dowodząc siłami aliantów w zachodniej Afryce Północnej.

Mimo spektakularnych zwycięstw na pustyni, Rommel po klęsce pod El Alamein u schyłku 1942 roku stał się, jak to zwykł nazywać Hitler, defetystą, choć inni określiliby jego postawę jako realistyczną. 20 listopada, kiedy dowiedział się, że z pięćdziesięciu samolotów transportowych, przewożących paliwo dla czołgów, czterdzieści pięć zostało zestrzelonych (dzięki Ultrze), wybrał się na spacer po pustyni z dowódcą jednego z batalionów, majorem baronem Hansem von Luck.

„Luck, to już koniec! — major wspomina słowa Rommla. — Nie możemy nawet utrzymać Trypolitanii i musimy wycofać się do Tunezji. Tam z pewnością natkniemy się na Amerykanów. (…) Nasza dumna afrykańska armia i nowe dywizje, które wylądowały w północnej Tunezji, będą zgubione (…)”

Major Luck zaoponował, mówiąc, że są jeszcze jakieś szanse. Rommel jednak temu zaprzeczył. Jak wspomina Luck, powiedział wtedy: „Nie dostaniemy posiłków. Hitler postawił już krzyżyk na tym teatrze wojny. Teraz tylko będzie wymagał, żeby «żołnierz niemiecki stał jak mur albo zginął!» (…) Luck, przegraliśmy tę wojnę!”.⁴⁹

Mimo jednak dręczących go wątpliwości, Rommel walczył dalej. W Tunezji na Afrika Korps czekali już przybywający z zachodu Amerykanie. Tam też po raz pierwszy, w bitwie o przełęcz Kasserine, stanęli naprzeciw siebie Rommel i Eisenhower. Dzięki zuchwałemu i niespodziewanemu atakowi, Rommlowi udało się początkowo pokonać niedoświadczonych jeszcze i nie dość dobrze wyszkolonych żołnierzy amerykańskich, dowodzonych przez równie niedoświadczonych i słabo przygotowanych generałów — w tym Eisenhowera, który dowodził swą pierwszą prawdziwą bitwą. Choć Eisenhower popełnił wiele błędów, potrafił je jednak naprawić. Umiejętnie wykorzystał przewagę logistyczną nad wrogiem oraz siłę ognia i w ten sposób ostatecznie wygrał bitwę.

W owym czasie Rommel cierpiał na nadciśnienie (podobnie zresztą jak Eisenhower), silne bóle głowy, wyczerpanie nerwowe i reumatyzm. By podreperować zdrowie, a także reputację generała (porażka w Afryce Północnej była wielkim ciosem dla Niemców), Hitler wezwał go do kraju, a następnie mianował feldmarszałkiem. Pozbawiony dowództwa Rommel spędził w Niemczech pozostałą część roku 1943.

Eisenhower zaś pod koniec tego roku dowodził inwazją na Sycylię i Włochy. Obie operacje zakończyły się sukcesem, ale przebieg dalszej kampanii przyniósł rozczarowanie. Na Sycylii aż pięć tygodni zajęło amerykańskiej 7 Armii (w sile pięciu dywizji) i brytyjskiej 8 Armii (złożonej z czterech dywizji) wyparcie z wyspy dwóch dywizji niemieckich i kilku włoskich; na terenie Włoch wojska alianckie posuwały się równie wolno i Niemcom udało się je zatrzymać na południe od Rzymu.

Mimo rozczarowań i zmęczenia, Eisenhower był raczej nastawiony optymistycznie. Pisał do żony:

Kiedy wzrasta napięcie i pogłębia się stres, każdy zaczyna ujawniać swoje słabości. Dowódca jednak musi je ukrywać; nade wszystko zaś musi maskować wątpliwości, lęk i brak wiary.

Jak dobrze mu się to udawało, świadczy list oficera jego sztabu, który pisał z Afryki Północnej:

[Eisenhower] to prawdziwy wulkan energii i dobrego humoru, zadziwia wszystkich pamięcią najdrobniejszych szczegółów i odważnym patrzeniem w przyszłość.⁵⁰

Eisenhower uczył się dowodzenia, które jego zdaniem było nie sztuką, nie darem od Boga, lecz umiejętnością do opanowania.

Jedyną cechą, jaką można w sobie wyrobić dzięki głębszym przemyśleniom i praktyce, jest dowodzenie ludźmi.

Pisał też, że podczas dowodzenia na pierwszym swoim stanowisku, w Gibraltarze 1942 roku, uświadomił sobie,

jak nieubłaganie i nieuchronnie stres oraz napięcie wyczerpują wytrzymałość dowódcy, zakłócają jego zdolność oceny i pozbawiają go wiary.

Bez względu więc na to, jak byłoby źle, jak niepokoiłby się cały sztab, dowódca musi

zachować optymizm i podtrzymywać go w innych. Bez wiary, entuzjazmu i optymizmu wśród dowództwa osiągnięcie zwycięstwa jest prawie niemożliwe.

Eisenhower zdawał sobie sprawę, że „optymizm i pesymizm są zaraźliwe i bardzo szybko się udzielają, zwłaszcza podwładnym”. Przekonał się również, że pogodne nastawienie dowódcy „może mieć niezwykły wpływ na wszystkich, z którymi się on styka. Mając to na względzie, postanowiłem, że mój sposób mówienia i słowa wypowiadane publicznie zawsze będą odzwierciedlały radosną pewność zwycięstwa — a wszelkie pesymistyczne odczucia oraz lęki zostawię sobie do poduszki”.⁵¹

Nigdy więc nie rozmawiał z podwładnym tak, jak Rommel z majorem Luckiem. (Ma się rozumieć, że Eisenhower miał znacznie więcej powodów do optymizmu). Istniały także inne zasadnicze różnice między tymi dwoma ludźmi, wynikające zarówno z odmienności charakterów, jak i pozycji, jakie zajmowali. Rommla niecierpliwiły trudności związane z logistyką i sprawami administracyjnymi, podczas gdy Eisenhower, od niemal dwudziestu lat oficer sztabowy, doskonale sobie z nimi radził. Rommel miał skłonności do arogancji, Eisenhower tymczasem starał się podtrzymywać swój wizerunek prostego chłopaka z Kansas, który daje z siebie wszystko. Rommel nie lubił włoskich sprzymierzeńców i nawet nie usiłował ukrywać pogardy dla nich, podczas gdy Eisenhower miał autentyczną sympatię dla Brytyjczyków i robił, co mógł, by współpraca z nimi przebiegała jak najsprawniej. Rommel często tracił panowanie nad sobą w obecności podwładnych (podobnie jak Eisenhower) i nie lubił dzielić się władzą, ale w tym drugim względzie Eisenhower był jego całkowitym przeciwieństwem. Rommel był samotnikiem, stojącym z boku geniuszem, który miewał chwile natchnienia i kierował się intuicją; Eisenhower zaś potrafił pracować w zespole — organizował wspólnie z nim wielkie przedsięwzięcia, wydawał decyzje po dogłębnych konsultacjach z całym sztabem i poszczególnymi dowódcami i włączał wszystkich do planowania.

Na polu walki Rommel był agresywnym ryzykantem, Eisenhower — ostrożnym i rozważnym strategiem. Rommel wygrywał bitwy dzięki błyskotliwym manewrom, Eisenhower — przytłaczając wroga siłą. Ponieważ Rommel dowodził oddziałami ustępującymi przeciwnikowi liczebnością i uzbrojeniem, jego taktyka była adekwatna do okoliczności; taktyka Eisenhowera wynikała z tego, że dowodził potężniejszymi siłami. Być może każdy z nich działałby inaczej, gdyby znalazł się w odmiennej sytuacji, lecz raczej należy w to wątpić — sposoby dowodzenia obu generałów pasowały bowiem do ich osobowości.

Pomimo tych wszystkich różnic, istniały między nimi także znaczne podobieństwa. Historyk Martin Blumenson napisał o Rommlu:

Jeśli wiele wymagał od swoich ludzi, to nie mniej dawał z siebie. Pracował ciężko, walczył z poświęceniem, wiódł proste życie, łatwo nawiązywał kontakt ze swoimi żołnierzami i był bardzo oddany żonie i synowi.⁵²

Dokładnie to samo można by powiedzieć o Eisenhowerze. Każdy z nich mógł się pochwalić udanym małżeństwem. W latach wojny obaj pisywali regularnie do żon. W listach poruszali sprawy, o których nie powiedzieliby nikomu innemu, wyjawiali swoje nadzieje i obawy, uskarżali się na drobne uciążliwości, pisali o tęsknocie i pragnieniu powrotu do spokojnego życia domowego, przywołując wspomnienia z wczesnego okresu małżeństwa — krótko mówiąc, chwile, które poświęcali na korespondencję z żonami, jako jedyne przynosiły im trochę spokoju i ukojenia wśród szalejącej zawieruchy wojennej.⁵³

Każdy z nich miał syna. Manfred Rommel wstąpił do Luftwaffe na początku 1944 roku, zaraz po swoich piętnastych urodzinach, i służył w artylerii przeciwlotniczej. John Eisenhower studiował w West Point, którą ukończył 6 czerwca 1944 roku, i natychmiast zaciągnął się do wojska. Obaj chłopcy zrobili kariery w innych zawodach niż ich ojcowie — Manfred jako polityk, John jako pisarz historycznych książek wojennych.

Rommla i Eisenhowera łączyła jeszcze jedna ważna cecha: każdy nienawidził tego, do czego zmuszała ich wojna. Chcieli budować, nie burzyć; rozniecać życie, a nie gasić. Odpychała ich destrukcja, lubili natomiast tworzyć. Rommel powiedział kiedyś, że kiedy wojna się skończy, chciałby pracować jako inżynier i budować w całej Europie elektrownie wodne. (Jego syn jako burmistrz Stuttgartu sponsorował w latach siedemdziesiątych, osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ogromne przedsięwzięcia budowlane w tym szybko rozwijającym się mieście). Eisenhower natomiast, będąc prezydentem, stał się dzięki zbudowaniu drogi morskiej St. Lawrence i stworzeniu sieci autostrad międzystanowych jednym z największych budowniczych w historii Stanów Zjednoczonych. Rommel, gdyby przeżył, być może odegrałby podobną rolę jako kanclerz Niemiec Zachodnich. Wszystko, co o nim wiemy, przemawia za tym, że mógłby być równie popularnym politykiem, jakim okazał się Eisenhower.

Pod koniec października 1943 roku generał Alfred Jodl, szef operacji w OKW, zasugerował Hitlerowi, by przekazać Rommlowi — który miałby podlegać feldmarszałkowi Gerdowi von Rundstedtowi, naczelnemu dowódcy w Europie Zachodniej — dowodzenie taktyczne wojskami niemieckimi na Zachodzie. Rundstedt był najstarszym niemieckim feldmarszałkiem pozostającym w służbie czynnej i mając sześćdziesiąt dziewięć lat, był zbyt stary, by dowodzić na polu walki. Brakowało mu sił, nie dysponował też odpowiednim zaopatrzeniem na Zachodzie, więc choć powierzono mu tak ważne zadanie budowy Wału Atlantyckiego, poza rejonem Pas-de-Calais niewiele mógł zdziałać. W zamierzeniu Jodla Rommel miał wnieść niezbędną energię, dzięki której można by przyspieszyć prace fortyfikacyjne.

W typowy dla siebie sposób Hitler zwlekał z decyzją. Nie powierzył Rommlowi taktycznego dowództwa obrony przed inwazją, ale polecił mu dokonać inspekcji Wału Atlantyckiego i złożyć na ten temat raport. 5 listopada, informując go o swej decyzji, Hitler podkreślił znaczenie misji: „Jeśli wróg wyląduje na Zachodzie, będzie to decydujący moment wojny, który musimy wykorzystać. Należy bezwzględnie wycisnąć z Niemców każdą kroplę potu, jaką się da”.⁵⁴

Rommel przez dwa środkowe tygodnie grudnia dokonywał inspekcji, pokonując trasę od Morza Północnego aż po Pireneje. To, co zobaczył, było dla niego szokiem. Oświadczył, że budowa Wału Atlantyckiego to farsa, „Wolkenkuckuksheim [utopia] Hitlera (…) wielki blef (…) przeszkoda raczej dla narodu niemieckiego niż dla wroga (…) który poprzez swoich agentów wie o nim więcej niż my sami”.

Odwołując się do swoich doświadczeń z Afryki Północnej, Rommel powiedział naczelnemu inżynierowi, generałowi Wilhelmowi Meisemu, że przewaga powietrzna aliantów uniemożliwi przemieszczenie niemieckich oddziałów posiłkowych na teren bitwy, i stwierdził: „Naszą jedyną szansą będą więc plaże — tam wróg jest zawsze najsłabszy”. Mówiąc zaś o budowie prawdziwego Wału Atlantyckiego, oświadczył: „Potrzebuję min przeciwpiechotnych i przeciwczołgowych. Potrzebuję min do zatapiania okrętów i łodzi desantowych. Potrzebuję tak zaminowanych pól, by przeszła po nich nasza piechota, ale nie przeszły nieprzyjacielskie czołgi. Potrzebuję min, które wybuchają, gdy zahaczy się o drut; min, które eksplodują, kiedy drut zostaje przecięty; min, które można zdetonować z daleka, i takich, które eksplodują, gdy zostanie przerwany snop światła”.⁵⁵

Rommel przewidział, że alianci poprzedzą inwazję bombardowaniami z powietrza oraz morza, a potem przystąpią do działań powietrznodesantowych, a także desantu morskiego. Przewidywał, że bez względu na to, jak wiele min się rozmieści, stałe umocnienia mogą jedynie na jakiś czas zatrzymać szturm, ale go nie udaremnią; osiągnąć to można tylko poprzez szybki kontratak piechoty zmotoryzowanej i dywizji pancernych w dniu inwazji. Dlatego należało zgromadzić te jednostki jak najbliżej wybrzeża, by były gotowe do odparcia desantu.

Rundstedt nie zgadzał się z Rommlem w tej bardzo ważnej kwestii. Chciał pozwolić aliantom ruszyć w głąb lądu, a potem wydać im decydującą bitwę na ziemi francuskiej, gdy będą już poza zasięgiem ciężkich dział swoich pancerników i krążowników.

Te różnice w poglądach dzieliły najwyższe dowództwo niemieckie jeszcze w D-Day, a także potem. Rundstedt i Rommel byli zwolennikami działań ofensywnych, podobnie zresztą jak wszyscy oficerowie, którzy mieli za sobą szkołę Wehrmachtu. Teraz jednak znaleźli się w defensywie. Niemieccy generałowie nigdy nie zaakceptowali takich sytuacji, choć z taktycznego punktu widzenia mogły być dla nich korzystne — o czym świadczyły doświadczenia Armii Czerwonej. Nigdy nie skorzystali z lekcji, jaką byłby dla nich przykład armii radzieckiej, gdyby zechcieli mu się lepiej przyjrzeć. Dowodził mianowicie, że elastycznie prowadzona obrona, ustępująca przed przeważającą siłą wroga, a następnie odpowiadająca kontruderzeniem, gdy wojska wroga nadmiernie się rozciągną, jest najskuteczniejszą formą walki w warunkach II wojny światowej.

Twierdząc, że alianckie siły powietrzne utrudnią albo wręcz uniemożliwią wszelkie ruchy wojsk niemieckich w głąb lądu, Rommel nie uwzględnił słusznego spostrzeżenia Rundstedta, że walcząc na plażach, Niemcy znajdą się pod ostrzałem dział floty aliantów.

Mimo jednak tych różnic, Rommel i Rundstedt potrafili ze sobą współpracować — w każdym razie zgadzali się co do tego, że atak aliantów nastąpi najprawdopodobniej w okolicy Pas-de-Calais. Rundstedt zaproponował, by Rommel objął dowództwo 15 i 7 Armii, stacjonujących na obszarze od granic Holandii aż po Loarę, na południu Bretanii. Hitler wyraził na to zgodę. 15 stycznia 1944 roku Rommel objął nowe stanowisko.

Pod koniec listopada 1943 roku Roosevelt i Churchill wraz ze swoimi współpracownikami udali się do Teheranu na spotkanie ze Stalinem. Radziecki przywódca chciał dowiedzieć się czegoś konkretnego na temat drugiego frontu. Roosevelt zapewnił go, że inwazja nastąpi na pewno wiosną 1944 roku. Otrzymała już nawet kryptonim, wybrany przez Churchilla z listy będącej w posiadaniu brytyjskich szefów sztabu — operacja Overlord. Stalin chciał wiedzieć, kto będzie nią dowodzić. Roosevelt odpowiedział, że tego jeszcze nie ustalono. Radziecki przywódca stwierdził, że w takim razie nie wierzy, by zachodni sprzymierzeńcy poważnie myśleli o ofensywie. Amerykański prezydent obiecał, że podejmie decyzję w ciągu najbliższych trzech-czterech dni.

Mimo złożonej obietnicy, Roosevelt niechętnie myślał o czekającym go przykrym zadaniu. Rozwiązanie, ku któremu się skłaniał — by operacją Overlord dowodził szef sztabu armii, generał George Marshall, a Eisenhower powrócił do Waszyngtonu i objął jego stanowisko — nie wydawało się najlepsze. W ten bowiem sposób Eisenhower zostałby zwierzchnikiem Marshalla, co już samo w sobie było absurdem, a ponadto musiałby wydawać rozkazy swemu dawnemu szefowi, MacArthurowi, obecnemu dowódcy wojsk amerykańskich w południowo-zachodnim rejonie Pacyfiku. Roosevelt jednak bardzo chciał, by Marshall miał okazję bezpośredniego dowodzenia armią, którą stworzył, uzbroił i przeszkolił. Kiedy więc cała ekipa przyjechała na początku grudnia do Kairu, przedstawił generałowi sytuację i dał mu możliwość wyboru, mając nadzieję, że ten podejmie za niego decyzję. Marshall tymczasem odpowiedział, że chętnie będzie służył tam, gdzie go skieruje prezydent i że wolałby nie wypowiadać się w swojej własnej sprawie.

Roosevelt, acz niechętnie, musiał sam zdecydować. Gdy ostatnie spotkanie w Kairze dobiegało końca, poprosił Marshalla, by w jego imieniu napisał wiadomość dla Stalina. Marshall napisał pod dyktando prezydenta:

Podjęto decyzję o natychmiastowej nominacji generała Eisenhowera na stanowisko dowódcy operacji Overlord.⁵⁶

Mogło się więc wydawać, że Eisenhower otrzymał najbardziej pożądaną funkcję podczas tej wojny tylko z tego powodu, że zabrakło kogoś bardziej odpowiedniego. Roosevelt, wyjaśniając potem, czym się kierował, powiedział, że nie mógłby spokojnie zasnąć, gdyby Marshalla nie było w kraju. A ponieważ dowódcą inwazji musiał być Amerykanin (jako że Amerykanie stanowili trzy czwarte sił uczestniczących w operacji Overlord), drogą eliminacji wybór padł na Eisenhowera.

Istniało jednak wiele innych powodów przemawiających za jego wyborem. Był już dowódcą trzech udanych inwazji, w których brały udział amerykańsko-brytyjskie siły powietrzne, lądowe i morskie. Dobrze dogadywał się z Brytyjczykami, a oni z nim. Generał Montgomery, już wcześniej mianowany dowódcą sił lądowych uczestniczących w operacji Overlord, powiedział o Eisenhowerze: „Jego prawdziwa siła polega na tym, że ma ludzkie cechy. (…) Umie zjednywać sobie serca żołnierzy, tak jak magnes potrafi przyciągać kawałki metalu. Wystarczy, by się uśmiechnął, a już zdobywa twoje zaufanie”.⁵⁷ Admirał sir Andrew Cunningham powiedział Eisenhowerowi, że służba pod jego dowództwem na obszarze Morza Śródziemnego była wspaniałym doświadczeniem. Miał okazję obserwować, jak generał jednoczy żołnierzy dwóch narodów, ludzi o różnym pochodzeniu, odmiennym stosunku do służby wojskowej i „nie dających się pogodzić poglądach”, tworząc z nich jedną drużynę. „Nie sądzę — stwierdził Cunningham — że mógłby tego dokonać ktoś inny”.⁵⁸

Kluczem do sukcesu było właśnie słowo „drużyna”. Nacisk, jaki Eisenhower kładł na pracę zespołową, jego niesłychane zaangażowanie we wspólne działania, były tym, co zdecydowało o jego wyborze na szefa operacji.

7 grudnia 1943 roku Eisenhower spotkał się z Rooseveltem w Tunisie, gdzie prezydent zatrzymał się w drodze powrotnej do Waszyngtonu. Roosevelta wyniesiono z samolotu i posadzono w samochodzie Eisenhowera. Kiedy wóz ruszył, prezydent zwrócił się do generała i powiedział lekkim tonem: „Cóż, Ike, będziesz dowodził operacją Overlord”.⁵⁹ Eisenhower otrzymał w ten sposób funkcję naczelnego dowódcy Alianckich Ekspedycyjnych Sił Zbrojnych.

Wskutek nalegań Marshalla, Eisenhower wrócił do Stanów Zjednoczonych na dwutygodniowy urlop, po którym odbył jeszcze szereg spotkań i narad. Do Wielkiej Brytanii odleciał w połowie stycznia — wylądował w Szkocji, a do Londynu dotarł już pociągiem. 15 stycznia 1944 roku objął nowe stanowisko.

Kiedy Eisenhower po raz pierwszy odwiedził Londyn, w czerwcu 1942 roku, czekał na niego apartament w Claridge’u, najlepszym wówczas i najdroższym hotelu stolicy. Generałowi jednak nie przypadli do gustu lokaje w liberiach, podobnie zresztą jak bogato zdobiony hall, a sam apartament, z czarno-złotym salonem i różową sypialnią, wydał mu się odpychający. Przeniósł się do mniej eleganckiego hotelu, a współpracownicy znaleźli mu spokojne miejsce na wsi, gdzie mógł odpoczywać. Był to mały skromny domek z dwiema sypialniami, położony w Kingston, w hrabstwie Surrey. Nazywano go Telegraph Cottage — domkiem telegrafisty.

Gdy generał ponownie przyjechał do Londynu w styczniu 1944 roku, natychmiast postanowił, że kwatera dowództwa Overlord nie powinna znajdować się w mieście. Churchill, ambasador amerykański i inne osobistości czuliby się upoważnieni, by dzwonić do niego o każdej porze, a atrakcje nocnego życia w Londynie mogłyby okazać się zbyt kuszące dla jego współpracowników. W ciągu dwóch tygodni Eisenhower przeniósł się więc do Bushy Park pod miastem, współpracownicy zaś, mocno narzekając, zamieszkali w namiotach. Adiutanci znaleźli sobie kwaterę w rezydencji w Kingston Hill, którą jednak generał uznał za zbyt okazałą. Przypomniał sobie wtedy o Telegraph Cottage i kiedy o niego zapytał, dowiedział się, że mieszka tam teraz marszałek lotnictwa Arthur Tedder, jego zastępca. Udało mu się przekonać go, by zamienili się rezydencjami. Tym sposobem najwyższy dowódca alianckich sił zbrojnych zamieszkał w najmniej pretensjonalnym domu, w jakim stacjonował którykolwiek z podległych mu generałów.

Kiedy na początku stycznia Rommel przyjechał do Paryża, by spotkać się z Rundstedtem (który mieszkał w luksusowym hotelu George V), miasto wydało mu się istną wieżą Babel. Chciał umieścić swoją kwaterę gdzieś indziej. Jego adiutant do spraw marynarki, wiceadmirał Friedrich Ruge, oświadczył, że znalazł już odpowiednie miejsce. Wracając z wybrzeża Francji do Paryża, zatrzymał się w położonym nad Sekwaną zamku w La Roche-Guyon, w osadzie liczącej pięciuset czterdziestu trzech mieszkańców i oddalonej około sześćdziesięciu kilometrów od stolicy. Zamek był przez wiele wieków siedzibą książąt de La Rochefoucauld. U schyłku XVIII wieku gościł w nim Thomas Jefferson, który pełnił wówczas funkcję amerykańskiego ambasadora we Francji i przyjaźnił się z najsławniejszym przedstawicielem rodu — François.

Ruge, gorliwy czytelnik maksym La Rochefoucaulda, odwiedził księżną, by złożyć jej wyrazy uszanowania. Teraz więc oznajmił Rommlowi, że zamek jest doskonale położony, poza Paryżem i niedaleko dowództw 7 i 15 Armii, a poza tym wydaje się na tyle duży, by pomieścić współpracowników i adiutantów generała. Wszyscy oni, mocno narzekając, musieli zatem opuścić Paryż i przenieść się do sennej osady La Roche-Guyon.

Eisenhower zażyczył sobie psa jako towarzysza. Adiutanci znaleźli mu młodziutkiego teriera szkockiego. Nazwano go Telek, co było skrótem od Telegraph Cottage. Rommel również chciał mieć psa. Współpracownicy przyprowadzili mu małego jamnika. Oba pieski spały w sypialniach swoich panów.

Było wiele takich zbieżności. Każdy z dowódców kiedyś włożył stopy w strzemiona, wziął w dłonie lejce i ruszył galopem. Choć mieli chwile wahania i zwątpienia, teraz przyszła pora na zdecydowane działania. Obaj byli absolutnie zdeterminowani. Rommel pisał do żony:

Zamierzam rzucić się w nową pracę ze wszystkim, czym dysponuję, i dopilnować, by przyniosła sukces.⁶⁰

Eisenhower zaś powiedział po przyjeździe:

Zbliżamy się do krytycznego punktu gry, której stawka jest trudna do ogarnięcia.⁶¹

Obaj generałowie narzucili sobie takie tempo pracy, że inni mężczyźni po pięćdziesiątce z trudem dotrzymywali im kroku. Zwykle wyruszali z domu o szóstej rano, dokonywali inspekcji, jeździli po okolicy, szkolili swoich ludzi i przygotowywali ich do akcji. Jedli w biegu — przeważnie racje polowe lub kanapki, które popijali filiżanką kawy. Nie wracali na kwatery przed zmrokiem. Eisenhower sypiał średnio cztery godziny na dobę, Rommel rzadko kiedy więcej. Różniło ich jedno: o ile Eisenhower wypalał cztery paczki papierosów dziennie, to Rommel nigdy nie brał papierosa do ust.

Istniały między nimi jeszcze inne, ważniejsze różnice. Chociaż obaj byli niezwykle zaangażowani w to, co robili, niemiecki generał nie mógł pozbyć się dręczących go wątpliwości, podczas gdy Amerykanin w ogóle ich do siebie nie dopuszczał. 17 stycznia Rommel pisał do żony:

Myślę, że wygramy bitwę obronną na Zachodzie pod warunkiem, że będziemy mieli odpowiednio dużo czasu, by wszystko przygotować.⁶²

Dla Eisenhowera nie istniało żadne „pod warunkiem”, traktował przygotowywaną operację jako wyzwanie, któremu musi sprostać. 23 stycznia powiedział swoim zwierzchnikom na zebraniu Połączonego Komitetu Szefów Sztabów: „Musimy pokonać każdą przeszkodę, znieść każdą niedogodność i podjąć każde ryzyko, by mieć pewność, że zadamy decydujący cios. Nie możemy sobie pozwolić na porażkę”.⁶³

Jedną z przyczyn pesymistycznego nastawienia Rommla była panująca w niemieckiej armii niejasna struktura dowództwa. Mimo że w Niemczech ciągle powtarzano hasło Ein Volk, ein Reich, ein Führer, naziści kierowali państwem, a także armią zgodnie z zasadą „dziel i rządź”. Hitler celowo zacierał granice kompetencji dowódców, by nie wiedziano dokładnie, kto jest za co odpowiedzialny. Tę charakterystyczną dla niego skłonność potęgowała jeszcze naturalna i powszechnie panująca rywalizacja między siłami lądowymi, powietrznymi i morskimi. Jeśli więc chodzi o Rommla, nie miał on kontroli ani nad działaniami Luftwaffe we Francji, ani nad Kriegsmarine, ani nad administracją terenów okupowanych. Nie podlegały mu nawet jednostki Waffen-SS stacjonujące we Francji, czy też oddziały spadochronowe i oddziały artylerii przeciwlotniczej (które należały do Luftwaffe).

Podział kompetencji poszczególnych dowódców w niemieckiej armii doprowadzono do absurdu. Na przykład, gdy flota aliancka zbliżała się do wybrzeży Francji, niemiecka artyleria rozmieszczona wzdłuż kanału La Manche pozostawała pod kontrolą Kriegsmarine. W momencie jednak, gdy alianci zaczęli desant, dowództwo baterii przybrzeżnych objął znowu Wehrmacht.

Poza tym do końca nie było wiadomo, kto będzie dowodził bitwą obronną — Rommel czy Rundstedt. Istniała obawa, że sam Hitler zechce objąć nad nią dowództwo. Führer pozostawił sobie zwierzchnictwo nad dywizjami pancernymi, które tylko na jego rozkaz mogły być skierowane do walki. Problem jednak polegał na tym, że kwatera Hitlera znajdowała się tysiąc kilometrów od sceny wydarzeń, a jednostki pozostające pod jego dowództwem Rommel zamierzał rzucić do walki już pierwszego dnia inwazji. Wszystko to razem wyglądało na czyste szaleństwo.

Eisenhower nie miał takich zmartwień. Jego pozycja była jasno określona, a władza — bez ograniczeń. Początkowo nie przyznano mu dowództwa nad alianckim lotnictwem (amerykańską 8 Armią Lotniczą i brytyjskim Lotnictwem Bombowym), ale kiedy zagroził, że zrzeknie się swej funkcji, jeśli w razie potrzeby nie będzie mógł posłużyć się bombowcami, Połączony Komitet Szefów Sztabów przystał na jego żądania. Wiosną 1944 roku każdy żołnierz, lotnik czy marynarz, każda jednostka wojskowa w Wielkiej Brytanii, podlegali Eisenhowerowi. W ten sposób alianci zadali kłam nazistowskiej propagandzie, że systemy demokratyczne już z samej swej natury są mało skuteczne, gdy przychodzi do działania.

W przeciwieństwie do sytuacji panującej w niemieckim OB West i Grupie Armii B, w szeregach Naczelnego Dowództwa Alianckich Ekspedycyjnych Sił Zbrojnych dzięki wyraźnie określonej hierarchii władzy wszyscy mieli jasność celu, jaki przed nimi stoi. Dodatkowym czynnikiem, który stwarzał wśród nich poczucie jedności, były relacje Eisenhowera z bezpośrednimi podwładnymi, kontrastujące mocno ze stosunkiem, jaki Rommel miał do swoich ludzi. Eisenhower współpracował z większością podkomendnych jeszcze podczas kampanii śródziemnomorskiej i to on awansował ich na dowódców armii, korpusów czy dywizji, podczas gdy Rommel ledwie znał podlegających mu generałów.

Nie znaczy to jednak, że Eisenhower lubił czy nawet był zadowolony ze wszystkich swoich podwładnych. Nie przepadał na przykład za generałem Montgomerym i obawiał się, że w czasie inwazji może on być zbyt ostrożny. Wiedział jednak, że Monty, jako jedyny dotąd bohater wojenny Anglików, musi wziąć udział w tym przedsięwzięciu, i miał zamiar współpracować z nim możliwie najefektywniej — podobnie jak niegdyś podczas kampanii śródziemnomorskiej. Również za zbyt ostrożnego i pesymistycznie nastawionego uważał wicemarszałka lotnictwa Trafforda Leigh-Mallory’ego, niemniej postanowił wykrzesać z niego to, co najlepsze. Bardzo lubił natomiast i podziwiał swego zastępcę, marszałka lotnictwa Teddera, a także naczelnego dowódcę sił morskich, admirała Bertrama Ramsaya. Współpracował z nimi blisko już podczas działań w rejonie Morza Śródziemnego.

Z amerykańskim dowódcą, generałem Omarem N. Bradleyem, Eisenhower z kolei przyjaźnił się jeszcze od czasów West Point i całkowicie ufał jego opiniom. Z szefem swojego sztabu, generałem Walterem B. Smithem, współpracował od połowy roku 1942. Opisywał go jako „doskonałego szefa sztabu”, równie pomocnego jak kula dla jednonogiego kaleki. „Szkoda, że nie mam takich z tuzin — powiedział do przyjaciela. — Gdyby tak było, kupiłbym sobie wędkę, a do domu co tydzień pisywałbym o moich wspaniałych dokonaniach na wojnie”.⁶⁴

Rommel nigdy wcześniej nie współpracował z generałem Hansem von Salmuthem, dowódcą 15 Armii, ani z generałem Friedriechem Dollmannem, dowódcą 7 Armii. Z Salmuthem głośno się kłócił. Dollmann zaś miał niewielkie doświadczenie, jeśli chodzi o walkę w polu, był słabego zdrowia i nie przepadał za Rommlem. Ani Salmuth, ani Dollmann nie byli fanatycznymi nazistami. Grupą pancerną na Zachodzie dowodził generał baron Leo Geyr von Schweppenburg. Jako weteran Frontu Wschodniego był przerażony propozycją Rommla, by użyć czołgów w charakterze zapory ogniowej; jego zdaniem wykorzystanie ich jako stacjonarnej artylerii byłoby błędem. Spór nie został rozstrzygnięty, ale nie miało to znaczenia, ponieważ Rommel nie sprawował dowództwa nad grupą pancerną.

Rommel odprawił swego szefa sztabu. Jego następcą został generał Hans Speidel — pochodzący ze Szwabii, z okręgu Wirtembergii, oficer, który walczył razem z Rommlem podczas I wojny światowej i służył z nim w wojsku w latach dwudziestych. Bardziej uświadomiony politycznie i krytycznie nastawiony niż jego zwierzchnik, aktywnie konspirował przeciwko Hitlerowi. W końcu udało mu się przekonać Rommla, by przyłączył się do spisku, który w pierwszych miesiącach 1944 zyskiwał coraz szersze poparcie.

Tu tkwiła poważna różnica między Rommlem i Eisenhowerem. Eisenhower całym sercem wierzył w sprawę, za którą walczył. Inwazja była dla niego krucjatą mającą na celu uwolnienie Europy spod okupacji niemieckiej i zniszczenie już na zawsze zarazy, jaką był nazizm. Nienawidził nazistów i wszystkiego, co sobą reprezentowali. Rommel, choć patriota, nie był nazistą — choć czasami przypochlebiał się Hitlerowi. Zbliżająca się bitwa była dla niego starciem z wrogiem, do którego nigdy nie żywił nienawiści i którego tak naprawdę szanował. Przygotowywał się do niej z chłodnym profesjonalizmem, nie traktując jej jako szczególnej misji.

Rozdział 4. Gdzie i kiedy?

4

Gdzie i kiedy?

W połowie marca 1943 roku, niedługo po bitwie o przełęcz Kasserine i niemal dwa miesiące przed ostatecznym zwycięstwem w Tunezji, Połączony Komitet Szefów Sztabów mianował brytyjskiego generała porucznika, sir Fredericka Morgana, szefem sztabu Naczelnego Dowództwa Alianckich Sił Zbrojnych i powierzył mu zadanie „koordynowania i nadzoru planów operacji przekroczenia kanału, przewidywanej w tym i następnym roku”. W kolejnym miesiącu postanowiono, że inwazja nie nastąpi jednak w 1943 roku; ostateczna dyrektywa, wydana pod koniec kwietnia, dotyczyła przygotowań do

zakrojonego na szeroką skalę ataku na kontynent, przewidzianego na 1944 rok — najwcześniej jak to będzie możliwe.⁶⁵

Trudno sobie wyobrazić mniej precyzyjne sformułowanie. Miejsce ataku, „kontynent”, mogło znajdować się pomiędzy Holandią a Brestem; określenie „najwcześniej jak to będzie możliwe” wyznaczało przedział czasowy między marcem a wrześniem 1944 roku. Morgan zebrał więc brytyjskich i amerykańskich oficerów, generała brygady Raya Barkera z armii amerykańskiej mianował swoim zastępcą, a grupę nazwał COSSAC (Chief of Staff to the Supreme Allied Commander — szef sztabu Alianckiego Naczelnego Dowództwa) — od pierwszych liter nazwy swej funkcji — i zabrał się do roboty.

COSSAC działał przy zasadniczym ograniczeniu — opracowując plan inwazji trzeba było mieć na uwadze, że liczba samolotów i okrętów desantowych, jakie przydzielono do tej operacji, pozwala na użycie tylko trzech dywizji. Ponadto należało się liczyć z tym, że Niemcy umocnią jeszcze Wał Atlantycki, i wobec tego zrezygnować z pokusy rozszerzenia ataku. Od początku więc COSSAC kierował się zasadą maksymalnej koncentracji sił. Inwazja miała nastąpić w jednym miejscu, a dywizje wylądować tuż obok siebie.

Pytanie tylko gdzie? Miejsce musiało spełniać wiele warunków. Musiało leżeć w zasięgu alianckich myśliwców stacjonujących w Wielkiej Brytanii.

W pobliżu powinien znajdować się przynajmniej jeden większy port, który należało zdobyć od strony lądu i jak najszybciej wykorzystać podczas operacji. Nie wchodził w rachubę desant w tych rejonach, gdzie Wał Atlantycki był już umocniony, to znaczy wokół francuskich portów: katastrofalny w skutkach szturm Kanadyjczyków na Dieppe w sierpniu 1942 roku przekonał członków COSSAC, że bezpośredni atak frontalny na dobrze broniony port może się nie powieść. Dlatego też plaże wybrane do desantu powinny umożliwić sukcesywny wyładunek oddziałów oraz sprzętu bezpośrednio z LST, a także mieć połączenie z siecią dróg pozwalających na szybki, zmasowany atak w głąb lądu.

Takie były wymogi taktyczne. Większość z nich spełniały na przykład śródziemnomorskie wybrzeża Francji czy wybrzeże Bretanii. Ze strategicznego jednak punktu widzenia inwazja powinna mieć miejsce najbliżej celu, czyli Zagłębia Ruhry, z tego oczywistego powodu, by droga, jaką wojsko i zaopatrzenie miały pokonać, była możliwie najkrótsza.

Holandia i Belgia miały doskonałe porty, ale znajdowały się one zbyt blisko Niemiec i baz Luftwaffe, a tereny wokół nich były narażone na zalanie i dobrze bronione. Wybrzeże Pas-de-Calais w najbardziej na północ wysuniętej części Francji wydawało się idealne pod każdym niemal względem oprócz jednego — było tak oczywistym miejscem na dokonanie desantu, że Niemcy wznieśli tu najsilniejsze fortyfikacje Wału Atlantyckiego.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. European Theatre of Operations. [wróć]

2. Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force. [wróć]

3. Czas brytyjski, wprowadzony dla oszczędzania energii elektrycznej, był późniejszy w stosunku do francuskiego o godzinę. W całej okupowanej przez Niemców Europie obowiązywał czas berliński, o dwie godziny wcześniejszy niż angielski. [wróć]

4. Coup de main — jednym uderzeniem [przyp. wyd.]. [wróć]

5. Karabin maszynowy na trójnogu, szybkostrzelność do ośmiuset pocisków na minutę [przyp. wyd.]. [wróć]

6. Była to najbardziej niedorzeczna ze wszystkich jego nie przemyślanych decyzji. Hitler nie musiał przyjść z pomocą Japonii, nie wymagał tego „pakt stalowy”, jako że układ ten miał służyć celom obronnym. Gdyby jedna ze stron układu (Włochy, Niemcy czy Japonia) została zaatakowana, pozostałe były zobowiązane udzielić jej wsparcia. Ale to nie Japonia została zaatakowana 7 grudnia — zresztą państwo to nie przyszło z pomocą Niemcom, gdy w czerwcu 1941 roku rozpoczęli wojnę ze Związkiem Radzieckim.\ Była to także najbardziej samodzielna decyzja Hitlera. To bardzo dziwne, ale nie konsultował jej z nikim. Porzucił swój długoterminowy plan zawładnięcia światem, zgodnie z którym ostateczna rozprawa ze Stanami Zjednoczonymi miała przypaść następnemu pokoleniu, dysponującemu już zasobami naturalnymi Związku Radzieckiego i reszty Europy. Można by się spodziewać, że Hitler przynajmniej zapyta swoich dowódców, jakie skutki pociągnie za sobą wypowiedzenie wojny Stanom Zjednoczonym, że zasięgnie opinii Goeringa, Himmlera, Goebbelsa i innych. Nie rozmawiał jednak o tym z nikim; 11 grudnia po prostu ogłosił swoją decyzję Reichstagowi. Zob. Sebastian Haffner, The Meaning of Hitler, przekład z niemieckiego na angielski Ewald Osers (Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press 1979), s. 120. [wróć]

7. Dyrektywa nr 51 została zamieszczona w: Gordon A. Harrison, Cross-Channel Attack (Dept. of the Army, Washington,1951), s. 464-467. [wróć]

8. Erwin Rommel, The Rommel Papers, oprac. B.H. Liddell Hart (Harcourt Brace, New York, 1953), s. 466. [wróć]

9. Samuel Mitcham, Rommel’s Last Battle: The Desert Fox and the Normandy Campaign (Stein & Day, New York, 1983), s. 44-45. [wróć]

10. Odrzutowce były napędzane paliwem syntetycznym, produkowanym między innymi z alkoholu, który wytwarzano z zebranych w 1944 roku ziemniaków. Naród niemiecki zapłacił w 1945 roku straszliwą cenę za to szaleństwo [przyp. wyd.]. [wróć]

11. Ralph Williams, The Short, Unhappy Life of the Messerschmitt ME-262, 6 kwietnia 1960, Dwight D. Eisenhower Library, Abilene, Kansas. [wróć]

12. John Keegan, Six Armies in Normandy: From D-Day to the Liberation of Paris (Penguin Books, New York, 1983), s. 332. [wróć]

13. Robert Brewer, wywiad, EC. [wróć]

14. Harrison, Cross-Channel Attack, s. 145-147; U.S. War Department, Handbook on German Military Forces (L.S.U. Press, Baton Rouge, La, 1990), s. 57. [wróć]

15. U.S. War Department, Handbook on German Military Forces, s. 2. [wróć]

16. Mitcham, Rommel’s Last Battle, s. 26. [wróć]

17. Dyrektywa nr 40 zamieszczona w: Harrison, Cross-Channel Attack, s. 459-463. [wróć]

18. Ibidem, s. 136. [wróć]

19. Ibidem, s. 136-137. [wróć]

20. Wywiad Hecklera z Warlimontem, 19-20 lipca 1945, American Military Institute, Carlisle, Pa. [wróć]

21. Carlo D’Este, Decision in Normandy (Collins, London, 1983), s. 21. [wróć]

22. Samuel Eliot Morison, The Invasion of France and Germany 1944-1945 (Little, Brown, Boston, 1959), s. 152-153. [wróć]

23. Dyskusja na temat łodzi desantowych, zob.: Gordon Harrison, Cross-Channel Attack (Dept. of the Army, Washington, 1951), s. 59-63. [wróć]

24. Geoffrey Perret, There’s a War to Be Won: The United States Army in World War II, Random House, New York, 1992, s. 110-112. [wróć]

25. Harrison, Cross-Channel Attack, s. 64. [wróć]

26. Jerry Strahan, wywiad, EC. [wróć]

27. Po wojnie Higgins popadł w kłopoty, niejednokrotnie ze swojej winy. Nie był dobrym biznesmenem. Nie potrafił ograniczyć działalności przemysłowej, bo nie chciał pozbawiać pracy swoich robotników. Walczył ze związkami zawodowymi i przegrał. Wyprzedził swoje czasy, podejmując produkcję helikopterów, żaglówek, jachtów motorowych, przyczep kempingowych i tego typu sprzętu, który niebawem miał zyskać na popularności, ale w latach 1946-1947 było nań jeszcze za wcześnie. Higgins był wspaniałym projektantem, ale kiepsko znał się na marketingu; potrafił doskonale zorganizować produkcję, ale fatalnie prowadził księgowość. W końcu splajtował. Higgins Industries upadły. Ten człowiek jednak wygrał dla nas wojnę i to wstyd, że ani naród, ani Nowy Orlean o nim nie pamiętają. [wróć]

28. Perret, There’s a War to Be Won, s. 124. [wróć]

29. Carl Weast, wywiad, EC. [wróć]

30. Carwood Lipton, wywiad, EC. [wróć]

31. Paul Fussell, Wartime: Understanding and Behavior in the Second World War (Oxford University Press, New York, Oxford, 1989), s. 282. [wróć]

32. Charles East, wywiad, EC. [wróć]

33. Max Hastings, Overlord: D-Day and the Battle for Normandy (Simon & Schuster, New York, 1984), s. 317. [wróć]

34. John Howard, wywiad, EC. [wróć]

35. Hastings, Overlord, s. 25. [wróć]

36. Ibidem, s. 24. [wróć]

37. Sidey to Ambrose, 9 lipca 1992, EC. [wróć]

38. Mulberries niedługo były w użyciu; silny sztorm, jaki miał miejsce dwa tygodnie po D-Day, całkowicie zniszczył port amerykański i poważnie uszkodził brytyjski. Ponieważ w inwazji uczestniczyło tak wiele LST, które mogły samodzielnie wysadzić ludzi i sprzęt na brzeg, zaczęto się zastanawiać, czy rzeczywiście warto było poświęcić tak dużo materiału, a także pracy ludzkiej na budowę Mulberries. Russell Weigley twierdzi, że tak. Pisze bowiem: „Gdyby nie pomysł wykorzystania Mulberries, które pozwalały przekształcić plaże w porty, Churchill wraz ze swoim rządem prawdopodobnie wycofałby się z operacji Overlord” (Russell Weigley, Eisenhower’s Lieutenants: The Campaigns of France and Germany, 1944-1945, s. 103, Indiana University Press, Bloomington 1981) [przyp. wyd.]. [wróć]

39. Nad złamaniem szyfru Enigmy — niemieckiej maszyny kodującej polscy matematycy rozpoczęli pracę w początkach lat trzydziestych. W parę lat później zbudowali replikę Enigmy i złamali szyfry niemieckie. W lipcu 1939 roku egzemplarze Enigmy polski wywiad przekazał przedstawicielom wywiadów Francji i Wielkiej Brytanii. Brytyjczycy udoskonalili polskie metody dekryptażu Enigmy w systemie Ultra [przyp. wyd.]. [wróć]

40. Zob.: J.C. Masterman, The Double-Cross System in the War of 1939-1945 (Yale University Press, New Haven, 1972); Ronald Lewin, Ultra Goes to War (Hutchinson, London, 1978). [wróć]

41. Axis (ang.) — oś w sensie politycznym. Axis Sally znaczy więc Sally z Osi [przyp. wyd.]. [wróć]

42. Gordon Carson, wywiad, EC. [wróć]

43. Dzieciństwo i młodość Rommla zob.: David Irving, The Trail of the Fox (Dutton, New York, 1977); dzieciństwo i młodość Eisenhowera zob.: S.E. Ambrose, Eisenhower: Soldier, General of the Army, President-Elect, 890-1952 (Simon & Schuster, New York, 1983). [wróć]

44. Irving, The Trail of the Fox, s. 14-15. [wróć]

45. Ambrose, Eisenhower, s. 63. [wróć]

46. Ed Thayer do matki, 11 stycznia 1918, Eisenhower Library, Abilene, Kansas (dalej w skrócie: EL). [wróć]

47. Irving, The Trail of the Fox, s. 25. [wróć]

48. Ambrose, Eisenhower, s. 93. [wróć]

49. Hans von Luck, Panzer Commander: The Memoirs of Colonel Hans von Luck (Praeger, New York, 1989), s. 103-104. [wróć]

50. Stephen E. Ambrose, Eisenhower: Soldier and President (Simon & Schuster, New York, 1990), s. 88. [wróć]

51. Z pierwszego szkicu wspomnień Eisenhowera, EL. Eisenhower nie chciał publikować tego fragmentu. [wróć]

52. Martin Blumenson, Rommel, [w:] The Simon & Schuster Encyclopedia of World War II, oprac. Thomas Parrish (Simon & Schuster, New York, 1978), s. 532. [wróć]

53. Listy Eisenhowera, zob.: Letters to Mamie, oprac. John S.D. Eisenhower (Doubleday, Garden City, New York, 1978); listy Rommla zob.: Irving, The Trail of the Fox, gdzie wiele z nich cytuje. [wróć]

54. Irving, The Trail of the Fox, s. 313. [wróć]

55. Samuel Mitcham jr., Rommel’s Last Battle: The Desert Fox and the Normandy Campaign (Stein & Day, New York, 1983), s. 18-21. [wróć]

56. Franklin Delano Roosevelt do Stalina, 5 grudnia 1943, EL. [wróć]

57. Bernard Law Montgomery, Memoirs (World, Cleveland, 1958), s. 484. [wróć]

58. Cunningham do Eisenhowera, 21 października 1943, EL. [wróć]

59. Dwight D. Eisenhower, Crusade in Europe (Doubleday, Garden City, New York, 1948), s. 206-207. [wróć]

60. Irving, The Trail of the Fox, s. 317. [wróć]

61. Eisenhower, Crusade in Europe, s. 220. [wróć]

62. Irving, The Trail of the Fox, s. 324. [wróć]

63. Eisenhower do Połączonego Komitetu Szefów Sztabów, 23 stycznia 1944, EL. [wróć]

64. Ambrose, Eisenhower: Soldier, General of the Army, President-Elect, s. 187-188. [wróć]

65. Gordon A. Harrison, Cross-Channel Attack (Dept. of the Army, Washington, 1951), s. 48-49. [wróć]