Tytuł oryginału: The Borgias and Their Enemies: 1431–1519

Redaktorzy prowadzący: Joanna Markiewicz i Piotr Małyszko
Redaktor merytoryczny: Zofia Gawryś
Korekta: Sylwia Mosińska
Redaktor techniczny: Marcin Adamczyk
Projekt okładki i stron tytułowych: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Copyright © for this edition by Dressler Dublin sp. z o.o., Ożarów Mazowiecki 2023

ISBN 978-83-11-16986-9

Wydawca
Bellona
ul. Hankiewicza 2
02-103 Warszawa
tel. +48 22 457 04 02
www.bellona.pl
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Księgarnie internetowe:
www.swiatksiazki.pl oraz www.ksiazki.pl

Dystrybucja
Dressler Dublin Sp. z o.o.
ul. Poznańska 91
05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (+ 48 22) 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Rozdział 1. Walące się miasto

Rozdział 1

Walące się
miasto

Na Boga,
jakże trzeba żałować Rzymu

Zapewne słyszałeś o tym mieście od innych”, pisał turysta przebywający w Rzymie w połowie piętnastego wieku.

Jest tam wiele wspaniałych pałaców, domostw, nagrobków i świątyń, a także nieskończona liczba innych gmachów, choć wszystkie popadły w ruinę. Znajdziesz tam wiele porfiru i marmuru ze starożytnych budowli, lecz codziennie ulega on skandalicznemu zniszczeniu, przerabiany na wapno. A to co nowoczesne jest marne. […] Dzisiejsi mężczyźni, nazywający się rzymianami, niezwykle różnią się zachowaniem i postępowaniem od starożytnych mieszkańców. […] Wszyscy przypominają pastuchów.

Inny turysta wspominał o pomnikach porośniętych mchem, zamazanych, a tym samym o niemożliwych do odszyfrowania napisach, o:

terenach wśród murów przypominających gęste lasy, gdzie rozmnażają się leśne zwierzęta, o sarnach i zającach chwytanych na ulicach […] o powszechnym widoku głów i członków, ludzi ściętych i rozczłonkowanych, które przygwożdżono do drzwi, umieszczono w klatkach lub wbito na włócznie.

Tak przedstawiało się miasto będące niegdyś stolicą potężnego imperium. Teraz dwie trzecie obszaru wewnątrz murów, które zostały zbudowane w celu ochrony osiemsettysięcznej populacji, było niezamieszkane, a wiele akrów otwartej przestrzeni wykorzystanych pod sady, pastwiska i winnice znaczyły starożytne ruiny, zapewniające bezpieczną kryjówkę dla złodziei i bandytów. Tak wyglądała siedziba papieża, głowy Kościoła, który mógł prześledzić swoich poprzedników w nieprzerwanej linii od świętego Piotra, apostoła, któremu opiekę nad trzodą powierzył sam Chrystus.

Przez większą część czternastego wieku nawet papież opuszczał Rzym. W 1305 roku, dręczony niepokojami i krwawymi zamieszkami w mieście, pochodzący z Francji papież Klemens V (1305–1314) przeniósł swą siedzibę do Awinionu, do pełnego zakamarków pałacu na wschodnim brzegu Rodanu, znanego jako Palais des Papes. W Rzymie nieustannie nawoływano papieża do powrotu z francuskiego wygnania. Wezwania te pochodziły też od starszej kobiety, którą prawie codziennie można było zobaczyć w rozpadającym się mieście, siedzącą przy drzwiach klasztoru San Lorenzo i błagającą o jałmużnę dla ubogich.

Nazywała się Birgitta Gudmarsson (święta Brygida Szwedzka) i była córką bogatego sędziego pochodzenia szwedzkiego oraz wdową po szwedzkim szlachcicu, za którego wyszła w wieku trzynastu lat i któremu dała ośmioro dzieci. Ta założycielka Zakonu Świętej Brygidy opuściła Szwecję po doświadczeniu widzenia, w którym stanął przed nią Chrystus, nakazując jej natychmiastowy wyjazd do Rzymu i pozostanie tam do czasu powrotu papieża. Podczas spacerów po Rzymie między walącymi się kościołami, wśród zrujnowanych domów podobno miała kolejne widzenia. Jak twierdziła, przemawiał do niej zarówno Jezus, jak i jego matka Maryja, wzmacniając jej wiarę w powrót papieża oraz ostateczne ocalenie miasta.

Jej dom otaczały zwęglone ruiny spalonych budynków, sterty gnijących odpadów, opustoszałe pałace, porzucone kościoły, mokradła, warownie pozostawione przez bogatych właścicieli, którzy przenieśli się do posiadłości w Kampanii, oraz rudery zajmowane przez niemal zagłodzone rodziny. Pielgrzymi przynosili do domów opowieści o ponurym mieście, którego ciszę przerywało jedynie wycie psów i wilków oraz wrzaski rozszalałej tłuszczy.

Birgitta Gudmarsson (św. Brygida Szwedzka);
Wikimedia Commons / domena publiczna

Mieszkający w Awinionie papieże pozostawali głusi na nawoływania do powrotu, nie dbając o modlitwy gorliwie odmawiane przez świątobliwą Birgittę Gudmarsson, nie reagowali też na listy pisane przez poetę Francesca Petrarkę, w których opisywał Rzym jako „śmietnisko historii”. Ta niegdyś wspaniała stolica imperium stanowiła obecnie miasto bezprawia, rozdarte przemocą, w którym członkowie walczących ze sobą stronnictw paradowali po ulicach ze sztyletami i mieczami w dłoniach, a uzbrojone bandy napadały i grabiły domy, gdzie okradano pielgrzymów i podróżnych, gwałcono zakonnice w klasztorach. Gdzie przez bramy wlewały się długie szeregi bosych biczowników z głowami nakrytymi kapturem, którzy domagali się darmowego wyżywienia i zakwaterowania, chłoszcząc nagie, zakrwawione plecy i recytując przerażające hymny przed kościołami, a także padając krzyżem pod ołtarzem z łkaniem, jękiem i wśród krwi. Kozy skubały chwasty wyrastające spośród kamieni rozrzuconych po placach i bujnie kwitnące wśród zarośniętych, zaszczurzonych ruin Campo Marzio. Bydło pasło się przy ołtarzach pozbawionych dachów kościołów, w wąskich uliczkach czyhali rabusie, nocą wilki walczyły z psami pod ścianami Bazyliki Świętego Piotra, wygrzebując ciała w pobliskim Campo Santo.

Och, na Boga, jakże trzeba żałować Rzymu – ubolewał turysta z Anglii. – Niegdyś pełen był wspaniałej szlachty i pałaców, teraz zaś ma chaty, wilki i szkodniki, a rzymianie rozrywają się nawzajem na strzępy.

Gdy Petrarka namawiał papiestwo do powrotu do Rzymu, w 1362 roku po raz szósty w Awinionie papieżem został Francuz, surowy i oderwany od życia Urban V. Zachęcony przez cesarza Karola IV, który zaproponował mu swą asystę, uznał on potrzebę powrotu do Rzymu nie tylko ze względu na opuszczone i rozpadające się miasto, ale także dla dobra samego papiestwa, któremu obecnie groziło w Awinionie ryzyko nie tylko ze strony band najemników włóczących się po Europie Zachodniej, lecz także ze strony Anglików walczących z Francuzami podczas wojen mających trwać z przerwami sto lat.

Pięć lat po wyborze na tron Piotrowy Urban V przejechał przez Alpy, klęknął do modlitwy przed grobem świętego Piotra, po czym zamieszkał w dusznych, posępnych pokojach, które przygotowano dla niego w Pałacu Apostolskim. Jego pobyt w Rzymie nie trwał jednak długo. Miasto było zdecydowanie bardziej zniszczone i przygnębiające, niż sądził, a ponieważ uznał, że rolę mediatora między Anglią a Francją skuteczniej będzie odgrywał z Awinionu niż z Rzymu, w 1370 roku wrócił do Francji. Zignorował ostrzeżenie Birgitty Gudmarsson, która przepowiadała mu, że gdy opuści miasto, czeka go śmierć. Przepowiednia się spełniła i Urban V odszedł z tego świata zaledwie kilka miesięcy po powrocie do Palais des Papes.

Kurię do Rzymu ostatecznie przeniósł jego następca, Grzegorz XI, kolejny Francuz i ostatni papież z Awinionu, który obawiał się, że papieże na zawsze utracą Kościół oraz należące do niego posiadłości we Włoszech. Tam też zmarł w marcu 1378 roku, niewiele ponad rok po powrocie, a po jego śmierci wybory na papieża odbywały się w atmosferze olbrzymiej wrogości. Podczas konklawe kardynałowie, przerażeni najazdem rzymskiej tłuszczy na Watykan, wybrali neapolitańczyka Bartolomea Prignano, który przyjął imię Urbana VI. Francuscy kardynałowie nie chcieli go zaakceptować i uznając elekcję za nieważną, wybrali własnego papieża, rzecz jasna francuskiego pochodzenia, Klemensa VII. Był to początek wielkiej schizmy zachodniej. Kulawy i zezowaty Klemens VII powrócił do Awinionu, a prostacki, energiczny Urban VI pozostał w Rzymie.

W owym czasie przyjeżdżających do Rzymu przerażał nie tylko jego widok, sprawiający niewiele lepsze wrażenie niż rozpadające się, prowincjonalne miasteczko. Korupcja szerzyła się w Kościele i szokowała pielgrzymów przybywających do Rzymu po odpusty, które były teraz rozdawane na niespotykaną dotąd skalę. Porzucając w rozpaczy próby utworzenia silnego i stabilnego państwa politycznego, rzymianie pozwolili następcy Urbana VI, sprytnemu i pazernemu Bonifacemu IX, kolejnemu neapolitańczykowi, przejąć pełną kontrolę nad miastem, przekształcić Watykan oraz rozbudowany Castel Sant’Angelo w ufortyfikowane twierdze, a także mianować swych krewnych na stanowiska zapewniające władzę i zyski. Z chwilą jego śmierci, w 1404 roku strach przed potężnym królestwem Neapolu doprowadził do wyboru innego papieża, o którym było wiadomo, że jest w dobrych stosunkach z królem, nieudolnego Innocentego VII z Abruzji, przeciwko któremu rzymianie podnieśli bunt zakończony uwłaczającym odwrotem. Po śmierci Innocentego VII, w 1406 roku wybór Grzegorza XII, wenecjanina, który wydawał się zdolny do porozumienia z antypapieżem przebywającym w Awinionie, doprowadził w 1413 roku do najazdu na Rzym króla Neapolu, który był zdeterminowany, by nie stracić wpływów w wyniku zakończenia wielkiej schizmy.

W tym czasie kolejna próba jej zakończenia podzieliła Europę. Aby zakończyć spór, zwołano sobór w Pizie, który zdecydował oskarżyć o herezję zarówno papieża z Awinionu, jak i z Rzymu, i usunąć obu. Na ich miejsce wybrano kardynała z Krety, Pietra Philargosa. Przyjął on imię Aleksander V i natychmiast rozwiązał sobór, którego postanowień nie uznał żaden z jego rywali. Teraz było więc trzech, a nie dwóch, papieży, przy czym każdy podawał się za prawowitego następcę świętego Piotra i nakładał ekskomunikę na pozostałych.

Drugą próbę rozwiązania tego sporu podjął cesarz Zygmunt, który zwołał kolejny sobór do Konstancji. Wcześniej na scenę wkroczył nowy papież Jan XXIII, a właściwie Baldassare Cossa, następca Aleksandra V, papieża wybranego w Pizie, uznawany przez wszystkich za mordercę swego poprzednika. Jan XXIII, były pirat, a później rozpustny żołdak, był osobą lubieżną, pozbawioną skrupułów i niezwykle zabobonną. Pochodził ze starej neapolitańskiej rodziny, a w Rzymie zapewnił sobie pozycję, zawierając podejrzany sojusz z królem Neapolu. 8 czerwca 1413 roku, z naruszeniem zawartego porozumienia, król przypuścił atak na Rzym, zmuszając papieża do opuszczenia miasta. Jan XXIII wraz z całym dworem uciekł drogą zwaną Via Cassia, przy której kilku prałatów zmarło z wyczerpania, a pozostałych obrabowali ich najemnicy. I tym razem opuszczone miasto splądrowano. Neapolitańscy żołnierze, pozbawieni dyscypliny egzekwowanej przez dowódcę, podpalali domy, ograbili zakrystię Bazyliki Świętego Piotra, wprowadzili do niej swe konie, splądrowali świątynie i kościoły, a później wśród łupów rozsiedli się z prostytutkami, pijąc wino z poświęconych kielichów.

Jan XXIII pojechał na sobór do Konstancji, gdzie oskarżono go o najróżniejsze przestępstwa, w tym o herezję, handel godnościami i urzędami kościelnymi, tyranię, morderstwo i uwiedzenie mniej więcej dwustu bolońskich dam. Po ucieczce z Konstancji w przebraniu najemnika został rozpoznany, zdradzony i ponownie przywiedziony przed oblicze soboru, który zdetronizował zarówno jego, jak i papieża z Awinionu, a później, kiedy Niemcy i Anglicy zjednoczyli się z Włochami, by trzymać Francuzów na dystans, zdołano wybrać nowego papieża, rzymianina Marcina V.

Pochodził on z rodu Colonnów, starej dynastii rzymskich magnatów. Kiedy w 1420 roku wrócił do miasta pod purpurowym baldachimem, tańczyli przed nim trefnisie, a ludzie długo w noc biegali ulicami z płonącymi pochodniami, wykrzykując jego imię. Miał rządzić Rzymem przez ponad dziesięć lat. Jego następcami było kolejnych dwóch Włochów: Eugeniusz IV i Mikołaj V. Wreszcie pojawiła się nadzieja, że dla miasta nastała nowa era.

Peter Paul Rubens, papież Mikołaj V;
Wikimedia Commons / domena publiczna

Mikołaj V, wybrany w 1447 roku, z wyglądu wydawał się szczególnie nieodpowiedni do roli orędownika nowej ery: był niewysoki, blady i pomarszczony. Chodził zgarbiony, a przy tym rozglądał się nerwowo. Nikt jednak nie wątpił ani w jego wielkoduszność, ani dobroć, a wszyscy, którzy go znali, wychwalali jego bogobojność i wiedzę. Jak pisał jeden z mu współczesnych: „Wyróżnienie zawdzięczał nie swemu urodzeniu, lecz erudycji i walorom intelektu”. Chwalono także determinację, z jaką dążył do pojednania Kościoła ze świecką kulturą rozkwitającego renesansu, wysyłając swych przedstawicieli po całej Europie i poza jej granice w poszukiwaniu rękopisów starożytnych dzieł literackich i teologicznych, z których wiele zachowało się w bibliotekach klasztornych, a później szczodrze wynagradzał uczonych zajmujących się tłumaczeniem i kopiowaniem tych dawnych tekstów.

Jednakże Rzym za czasów Mikołaja V w dalszym ciągu pozostawał walącym się, brudnym, średniowiecznym miastem, gdzie w zimie panowało srogie zimno wywoływane podmuchami tramontany przez zmarznięte moczary, a w lecie szalała malaria. Liczba mieszkańców, w znacznej mierze obcokrajowców lub urodzonych poza granicami miasta, osiągała najwyżej 40 000, czyli niecałą jedną dwudziestą populacji zamieszkującej Rzym w czasach Nerona. Miasto było niewielkie również wedle ówczesnych standardów, gdyż populacja Florencji wynosiła 50 000 osób, Wenecja zaś, jedno z największych miast w Europie, mogła się pochwalić ponad 100 000 mieszkańców. Rzym stanowił jednak prawdziwe serce chrześcijańskiego świata, a osoby przybywające tu co roku na długą pielgrzymkę zapewniały miastu wysokie dochody z handlu.

Na początku 1449 roku Mikołaj V ogłosił rok 1450 świętym, a napływ pielgrzymów do Rzymu na obchody tego jubileuszu przyniósł Kościołowi ogromne zyski, między innymi ze sprzedaży odpustów. Tak duże, że Mikołaj V mógł zdeponować 100 000 złotych suwerenów w banku Medyceuszów i śmiało realizować plany odbudowy miasta. Wedle Enei Silvia Piccolominiego, kardynała Sieny: „Zbudował w swym mieście wspaniałe gmachy, choć więcej zaczął, niż skończył”.

Centralnym punktem nowej chrześcijańskiej stolicy za panowania Mikołaja V była Bazylika Świętego Piotra, kościół wybudowany przez cesarza Konstantyna nad grobem pierwszego papieża, a odrestaurowany przez Mikołaja. Przeniósł on także swą oficjalną siedzibę z Pałacu Laterańskiego do Pałacu Apostolskiego, a napływ artystów do Rzymu w związku z prowadzonymi przez niego inwestycjami wkrótce zmienił miasto w wiodący ośrodek skupiający złotników, malarzy i rzeźbiarzy. Przez pewien czas stał się także domem Fra Angelica, który zdobił cudowną, prywatną kaplicę Mikołaja V w Watykanie scenami z życia dwóch męczenników z początków chrześcijaństwa, czyli świętego Stefana i świętego Wawrzyńca. Ten niewysoki, świątobliwy dominikanin co rano, zanim zaczął malować, klękał do modlitwy, a podczas malowania Chrystusa na krzyżu targały nim tak silne emocje, że po policzkach spływały mu łzy.

Rozdział 2. Elekcje i obchody

Rozdział 2

Elekcje
i obchody

Wszędzie słychać było
dźwięk rogów i trąb

Wkrótce po śmierci Mikołaja V, 24 marca 1455 roku, w Rzymie odbyła się coroczna ceremonia wystawienia chusty, która rzekomo należała do świętej Weroniki. Tradycja głosi, że kiedy ocierała pot z twarzy Chrystusa w drodze na Kalwarię, jego rysy w cudowny sposób odbiły się na jej chustce. Kilka dni później kardynałowie mieszkający w Rzymie oraz wszyscy inni, którym udało się zdążyć na czas, wzięli udział we wspaniałej procesji z towarzyszeniem papieskiego chóru, intonującego hymn Veni Creator Spiritus, od Bazyliki Świętego Piotra do Watykanu, gdzie mieli wybrać następcę Mikołaja V. Dęto w trąby, walono w bębny, a kiedy kardynałowie weszli do apartamentów, w których miało się odbyć konklawe, zamknięto drzwi, zamurowano wejścia i rozpoczęto dyskusje oraz spory.

Mijały kolejne godziny. Składano obietnice, rzucano zawoalowane groźby, oferowano łapówki. Przed nadejściem nocy nie udało się jednak podjąć decyzji. Nie było możliwe porozumienie między wrogo nastawionymi kandydatami, których wspierali rywalizujący ze sobą rzymscy magnaci z rodzin Colonnów i Orsinich. Wiele osób miało nadzieję na wybór starszego, słabowitego Jana Bessariona, cierpiącego potwornie z powodu kamicy nerkowej, wówczas stanowiącej powszechne schorzenie. Był to wybitny teolog i humanista, wychowany w Kościele prawosławnym, lecz niedawno nawrócony na wiarę rzymskokatolicką. „Czy mamy oddać Kościół rzymskokatolicki papieżowi greckiego pochodzenia? – zapytał jeden z francuskich kardynałów uczestniczących w konklawe. – Skąd mamy wiedzieć, że to nawrócenie jest szczere? – dodał. – Czy będzie przywódcą chrześcijańskiej armii?”.

Wreszcie zaproponowano kompromis: zdecydowano się poprzeć kandydaturę człowieka, który prawdopodobnie nie pożyje zbyt długo. Podczas rozmów pojawiły się nazwiska dwóch starszych, niebudzących sprzeciwu kandydatów, niestety pochodzenia hiszpańskiego, co oznaczało, że ich wybór prawdopodobnie nie spodoba się rzymianom, niezmiennie wrogim Katalończykom, jak powszechnie nazywano mieszkańców tego kraju. Z tych dwóch większym poparciem cieszył się skromny, wykształcony biskup Walencji, i to właśnie jego ostatecznie wybrano na następcę Mikołaja V.

Ponownie zabrzmiały trąby na placu Świętego Piotra. W niebo wzbił się słup dymu na potwierdzenie, że konklawe dokonało wyboru, co tłum przyjął głośnymi okrzykami. Zburzono niedawno wzniesiony mur. W otwartych drzwiach stanął dziekan Kolegium Kardynałów, by ogłosić decyzję konklawe: „Ku waszej ogromnej radości ogłaszam, że mamy nowego papieża, lorda Alfonsa de Borja, biskupa Walencji, który pragnie przyjąć imię Kaliksta III”.

Ród Borja lub Borgia, jak ich nazywano we Włoszech, miał pewne znaczenie w Hiszpanii, wywodził się, zdaniem jego członków, od starożytnego królewskiego rodu Aragonów. Alfonso, urodzony w 1378 roku, był synem właściciela posiadłości w Xátivie, w pobliżu Walencji. Najpierw studiował, a później wykładał prawo w Leridzie, po czym w wieku trzydziestu ośmiu lat otrzymał prestiżowe stanowisko prywatnego sekretarza króla Alfonsa V Aragońskiego, któremu służył przez czterdzieści dwa lata. Pomagał zaaranżować abdykację antypapieża Klemensa VIII, torując tym samym drogę do zakończenia wielkiej schizmy, a w nagrodę za swe usługi otrzymał diecezję Walencji. W 1442 roku przeniósł się do Neapolu, pozostając nadal w służbie swego króla, który podbił miasto i został Alfonsem I Neapolitańskim.

Jako prywatny sekretarz króla brał udział w negocjacjach mających pogodzić jego pana z papieżem Eugeniuszem IV, który nagrodził Alfonsa Borgię kapeluszem kardynalskim oraz wspaniałym tytularnym kościołem – bazyliką Santi Quattro Coronati. Przed konklawe, odbywającym się w kwietniu 1455 roku, zamieszkał on w Rzymie. Był to poważny, skromny, niemal osiemdziesięcioletni mężczyzna, cierpiący na nasilający się artretyzm, którego stan zdrowia kazał wątpić, czy przeżyje męczące ceremonie koronacji. Wśród nich była długa msza w Bazylice Świętego Piotra, podczas której miał otrzymać z rąk głównego archidiakona tiarę i krzyż, klucze oraz płaszcz jurysdykcji. Po tej koronacji miała nastąpić długa procesja do kościoła Świętego Jana na Lateranie, gdzie, podczas kolejnej długiej ceremonii nowy papież miał wstąpić na tron jako biskup Rzymu.

Papież Kalikst III; Wikimedia Commons / domena publiczna

Procesja z Bazyliki Świętego Piotra do Lateranu, zwana possesso, stanowiła jeden z najbarwniejszych, a dla rzymskiego pospólstwa także jeden z najbardziej ekscytujących widoków, jakie miało do zaoferowania miasto. Ulicami maszerowała straż papieska i chórzyści, poprzedzani przez sokolników z sokołami oraz szczurołapów z psami mającymi usunąć szkodniki z nisko położonych terenów nad Tybrem, po nich zaś szli ludzie niosący zioła o przyjemnym zapachu. Później kroczyli rzymscy urzędnicy państwowi, biskupi i kardynałowie, a na koniec papież Kalikst III we własnej osobie, jadący konno pod złotym baldachimem niesionym przez dygnitarzy, w eskorcie lansjerów i piechoty, by trzymać na dystans tłum natarczywych gapiów.

Na procesję zbliżającą się do Monte Giordano oczekiwał rabin w otoczeniu innych Żydów, którzy zgodnie ze zwyczajem ofiarowali papieżowi bogaty, zdobiony drogimi kamieniami egzemplarz Tory, księgi żydowskiego prawa. Kalikst III przyjął ją, po czym rzucił na ziemię, wypowiadając nakazane tradycją słowa: „Znamy to prawo, lecz nie akceptujemy waszej interpretacji”. Zanim skończył, gapie zaczęli się kotłować, pragnąc wydobyć księgę spod kopyt papieskiego wierzchowca oraz koni strażników.

Przy stopniach kościoła Świętego Jana na Lateranie Kalikst III pokornie ukląkł, po czym zdjęto z niego biało-złote szaty i zastąpiono je czarną sutanną. Kiedy wybuchła, jak często się zdarzało, walka między rywalizującymi ze sobą poplecznikami nieustannie zwaśnionych rodzin Orsinich i Colonnów, uniósł dłonie w geście błogosławieństwa.

Nowo wybrany papież szybko oddał się całym sercem organizacji krucjaty mającej uwolnić Konstantynopol spod władania Turków, którzy zajęli miasto w maju 1453 roku. „Przysięgał skupić wszystkie swe wysiłki na walce z tureckimi heretykami – pisał Enea Silvio Piccolomini, którego Kalikst III uczynił kardynałem Sieny – odpuszczając grzechy wszystkim ochotnikom”. Determinacja papieża zaskoczyła wiele osób. Powszechnie było bowiem wiadomo, że coraz dotkliwiej dokuczają mu bolesne ataki podagry, w związku z czym spodziewano się, że wybierze spokojne, świątobliwe życie w Watykanie, zamiast rozpoczynać tak ambitne przedsięwzięcie.

Zebrane pieniądze pochodziły z nałożonych podatków i sprzedaży dzieł sztuki, w tym kunsztownych opraw książek kupionych przez Mikołaja V, które były bardzo drogie. Kalikst III posunął się nawet do zastawienia własnej infuły i rozesłania po całej Europie licznych kaznodziejów z odpustami. Położył też kres różnym pracom restauracyjnym i przebudowie Rzymu, zapoczątkowanym przez jego poprzednika.

Samowolny, skąpy i uparty Kalikst III nie tolerował sprzeciwu kardynałów wobec jego bojowych ambicji. Zdołał zebrać dość środków na budowę galer i skrzyknął wojsko na świętą wojnę. Mimo że jego żołnierze i żeglarze zdołali odnieść drobne sukcesy, w tym pokonać turecką armię pod Belgradem w lipcu 1456 roku oraz częściowo zniszczyć turecką flotę pod Lesbos w sierpniu kolejnego roku, nie wszystkie europejskie mocarstwa podzielały ambicje papieża. Wiele nie przekazało na potrzeby tego przedsięwzięcia pieniędzy lub ludzi. Co więcej, zaszczyty, jakimi obdarzył swych krewnych i pobratymców, znienawidzonych Katalończyków, zaczęły w Rzymie powodować powszechne rozgoryczenie.

Szczególne zaszczyty przypadły trzem jego siostrzeńcom i bratankom. Dwóch z nich zostało kardynałami przed ukończeniem trzydziestego roku życia, a jednego z nich, Rodriga Borgię, Kalikst III mianował na stanowisko wicekanclerza Stolicy Apostolskiej, najbardziej wpływowy urząd w papieskim rządzie. Trzeci zaś, Pedro Luis Borgia, starszy brat Rodriga, otrzymał tytuł księcia Spoleto i został mianowany generałem Kościoła, prefektem Rzymu oraz zarządcą ogromnej fortecy rzymskiej, Castel Sant’Angelo.

Śmierć Kaliksta III 6 sierpnia 1458 roku, zaledwie trzy lata po jego wyniesieniu, w niewielkiej, ciemnej komnacie sypialnej, gdzie ze względu na zły stan zdrowia spędzał dużo czasu, przywitano w Rzymie zamieszkami na znak protestu przeciwko znienawidzonym Katalończykom, których tak prowokacyjnie rozpieszczał. Kardynałowie ponownie zebrali się w Rzymie na konklawe, które, jak liczono, miało wybrać papieża będącego dumą dla papiestwa i Rzymu, teraz tak nierozerwalnie ze sobą połączonych.

Podczas tego konklawe kolegium było bardziej podzielone niż trzy lata wcześniej: „Bogatsi, znaczniejsi kardynałowie – jak wspominał Enea Silvio Piccolomini – składali obietnice i przekazywali groźby, a część z nich, bezwstydnie porzucając wszelkie resztki przyzwoitości, zgłaszała własną kandydaturę na urząd”. Guillaume d’Estouteville, bogaty kardynał z Rouen, oferował kuszące nagrody: „Wielu skusiły wspaniałe obietnice kardynała Rouen, łapiące ich na lep chciwości niczym muchy”, knuli więc całą noc we wspólnych toaletach, „miejscu odosobnionym i prywatnym”.

Wcześnie rano kardynał Sieny poszedł w odwiedziny do młodego Hiszpana, Rodriga Borgii, wicekanclerza, z pytaniem, czy on także przyrzekł coś kardynałowi z Rouen. „Cóż miałbym zrobić, waszym zdaniem? – odparł Borgia, zapewniony przez d’Estouteville’a o możliwości zachowania lukratywnego stanowiska wicekanclerza w zamian za głos. – Wynik wyborów jest przesądzony”. Piccolomini ostrzegł dwudziestosiedmioletniego Rodriga: „Ty, młody głupcze, czyż zaufasz mężczyźnie niegodnemu zaufania? Być może coś obiecał, ale to stanowisko obejmie kardynał Awinionu, bo to samo, co tobie, obiecano także i jemu”, stwierdził, mądrze radząc: „Czy Francuz będzie bardziej przyjazny drugiemu Francuzowi czy Katalończykowi?”.

Następnego dnia po mszy kardynałowie zgromadzili się w kaplicy papieskiej na głosowanie. Napisawszy nazwiska swoich kandydatów na karteczkach, wstawali kolejno, zgodnie z hierarchią ważności, i udawali się do ołtarza, gdzie składali głosy w rytualnym złoconym kielichu. Po zakończeniu głosowania kardynałowie wrócili na swoje miejsca i przystąpiono do uroczystego odczytywania nazwisk. „Każdy z zebranych kardynałów zwracał uwagę na wymienionych, by nie dopuścić do oszustwa”. Ku powszechnemu zdziwieniu okazało się, że Piccolomini zdobył dziewięć głosów, d’Estouteville – zaledwie sześć, a kilku innych – po jednym czy dwa. Ponieważ żaden z wiodących kandydatów nie uzyskał wymaganej większości dwóch trzecich głosów, kardynałowie zdecydowali się podjąć próbę wyboru nowego papieża metodą zwaną „akcesem”.

Wszyscy siedzieli na swoich miejscach w kompletnej ciszy i z pobladłym obliczem, jakby nieprzytomni. Przez pewien czas nikt się nie odzywał, nikt nie poruszał żadnym mięśniem z wyjątkiem oczu, które zerkały najpierw w jedną, a później w drugą stronę. Cisza była zdumiewająca. Niespodziewanie wstał młody Rodrigo Borgia: „Przychylam się do kardynała Sieny” – ogłosił. Jednakże po tym oświadczeniu ponownie zapadła cisza, aż wreszcie dwóch kardynałów, nie chcąc się angażować, pospiesznie opuściło zgromadzenie „pod pozorem odpowiedzi na zew natury”.

Po chwili wstał następny kardynał, również ogłaszając poparcie dla Piccolominiego. Nawet to nie zapewniło jednak wymaganych dwóch trzecich głosów. Potrzebny był jeszcze jeden. Nikt się nie odezwał, nie wykonał żadnego ruchu. Wreszcie niepewnie wstał sędziwy Prospero Colonna i „właśnie miał przekazać swój głos” na kardynała Sieny, kiedy „został chwycony w talii” przez przebiegłego, ambitnego Francuza, Guillaume’a d’Estouteville’a, arcybiskupa Rouen, oraz kardynała Bessariona, który w dalszym ciągu liczył na głosy. Ostro zganili kardynała Colonnę, a kiedy ten upierał się przy zamiarze oddania głosu na Piccolominiego, próbowali siłą usunąć go z sali. Sprowokowany tą zniewagą Colonna, który, jak się okazało po wnikliwym badaniu, głosował na d’Estouteville’a, na znak protestu zawołał głośno: „Ja też przekazuję swój głos kardynałowi Sieny i czynię go papieżem”.

„Wasza świątobliwość, dziękujemy za wybór i nie mamy wątpliwości, że pochodzi on od Boga” – stwierdził niejasno kardynał Bessarion po zatwierdzeniu wyboru zgodnie ze zwyczajem. „Nie głosowaliśmy na ciebie z powodu twej choroby. Uznaliśmy, że podagra będzie utrudnieniem dla Kościoła, który bardzo potrzebuje aktywnego człowieka o dużej sile fizycznej – wyjaśnił. – Wy zaś potrzebujecie odpoczynku”. Piccolomini odparł z godnością: „Decyzja na podstawie dwóch trzecich Świętego Kolegium z całą pewnością jest dziełem Ducha Świętego” – po czym zdjął czerwone szaty kardynalskie i zamienił je na „białą szatę Chrystusa”. Zapytany, jakie imię pragnie przyjąć, odpowiedział: Pius. Niedługo potem jego wybór ogłoszono tłumom zebranym na placu przed Bazyliką Świętego Piotra.

Pinturicchio, Pius II; Wikimedia Commons / domena publiczna

Tej nocy, czyli 19 sierpnia 1458 roku, na ulicach i placach Rzymu panowała ogromna radość, gdyż wszyscy świętowali wybór Włocha zamiast Francuza czy kolejnego Hiszpana.

Zewsząd rozlegał się śmiech i wybuchy wesołości, słychać było wołania: „Siena! Siena! Och, szczęśliwa Siena! Niech żyje Siena!”. […] Z nadejściem nocy na wszystkich skrzyżowaniach zapłonęły ogniska. […] Mężczyźni śpiewali na ulicach, sąsiedzi częstowali sąsiadów, nie było miejsca wolnego od głosów rogów i trąb, nie było ani jednej dzielnicy, której nie ożywiałaby ogólna wesołość. Starsi ludzie twierdzili, że nigdy wcześniej nie widzieli w Rzymie tak powszechnej radości.

Piccolomini, przedwcześnie postarzały pomimo zaledwie pięćdziesięciu trzech lat, prowadził dotąd mniej lub bardziej rozwiązłe życie. Spłodził kilkoro bękartów i wyróżniał się jako dyplomata, orator oraz pisarz, nie zaś duchowny. Był między innymi autorem powszechnie znanej powieści pod tytułem Eurialus i Lucretia, znakomitej serii biografii O sławnych ludziach, własnych pamiętników, książki wskazującej poprawny sposób wychowywania chłopców oraz historii Bohemii. To ostatnie dzieło napisał podczas urlopu w słynnych łaźniach w Viterbo, gdzie miał nadzieję znaleźć ulgę w podagrze, „nie licząc na lekarstwo, ponieważ ta choroba, kiedy przejdzie w przewlekły, mocno zakorzeniony stan, kończy się dopiero wraz ze śmiercią”.

Kapelusz kardynalski otrzymał na Boże Narodzenie 1456 roku, a zaledwie nieco ponad osiemnaście miesięcy później wziął udział w konklawe, po cichu licząc na wybór. Choć był przygotowany wspierać interesy przyjaciół i krewnych oraz ulegać ich zachciankom, podobnie jak wielu jego poprzedników, pragnął także okazać się godny tego świętego urzędu. Zobowiązał się kierować słowami wypowiedzianymi w rozmowie z przyjacielem, w czasie, gdy przyjął święcenia diakonatu, akceptując fakt, że wcześniejszą rozwiązłość musi teraz zastąpić czystość, której się w cichości obawiał. „Nie mogę się wyprzeć przeszłości. Daleko odszedłem od tego, co prawe, lecz przynajmniej to wiem i żywię nadzieję, że ta wiedza nie nadeszła zbyt późno”.

Ze swym poprzednikiem dzielił nadrzędną ambicję: „Ze wszystkich zamiarów w jego sercu żaden nie był mu tak drogi, jak podżeganie chrześcijan do walki z Turkami i wypowiedzenie im wojny”. Z Rodrigiem Borgią, którego stanowisko wicekanclerza Kościoła Pius II potwierdził w ciągu zaledwie kilku godzin od swego wyboru, dziękując mu w ten sposób za wsparcie podczas konklawe, szczegółowo omawiał organizację krucjaty zdolnej wstrzymać napływ Turków do Europy.

Rozdział 3. Mężczyzna o nieskończonej męskości

Rozdział 3

Mężczyzna
o nieskończonej
męskości

Tańce były bezwstydne,
a pokusa miłości przekraczała
wszelkie granice

Najbardziej utalentowany bratanek Kaliksta III, Rodrigo Borgia, został kardynałem w wieku dwudziestu pięciu lat. Na Uniwersytecie Bolońskim krótko studiował prawo kanoniczne i po niecałym roku uzyskał stopień naukowy. Ponieważ standardowy tok studiów trwał pięć lat, wszyscy podejrzewali wręczenie łapówki, co nie było czymś niezwykłym. Głosy oburzenia wzbudziło także mianowanie dwudziestosiedmioletniego Rodriga Borgii, po równie krótkotrwałej karierze wojskowej, na wpływową, lukratywną posadę wicekanclerza. Nie było od nich wolne również oddanie mu cennej siedziby wuja w Walencji. Trzeba jednak przyznać, że choć te urzędy wynikały w znacznej mierze z nepotyzmu, Rodrigo okazał się kompetentnym administratorem, „niezwykle sprawnym człowiekiem”, jak twierdził Pius II. Ponieważ nie ustawał w staraniach, by piastowany przez niego urząd wicekanclerza przynosił ogromne zyski – dzięki łapówkom przyjmowanym za wszelkie przysługi, od rozwodów po udzielanie sakramentów małżeństwa w kazirodczych związkach na podstawie sfałszowanych dokumentów – nie sposób zaprzeczyć, że sumiennie wykonywał obowiązki związane z tym stanowiskiem. Był niezwykle zamożny, uwielbiał ekstrawagancję. Jak stwierdził Jacopo Gherardi da Volterra:

Różne urzędy Borgii, jego liczne opactwa we Włoszech i Hiszpanii oraz trzy diecezje, tj. Walencja, Porto i Kartagena, przyniosły mu potężną fortunę. Mówi się, że sam urząd wicekanclerza daje mu 8000 florenów w złocie. Ma liczne, wspaniałe zastawy, perły, odzież haftowaną jedwabiem i złotem oraz książki na każdy temat. Nie muszę nawet wspominać niezliczonych kotar do łóżka, kropierzy dla koni […] złotych haftów, bogactwa jego łóżek, gobelinów tkanych srebrem i jedwabiem ani jego wspaniałych strojów czy też niezmiernej ilości złota znajdującego się w jego posiadaniu.

„Piękne kobiety odczuwają do niego niewiarygodny pociąg, przewyższający siłę, z jaką magnes przyciąga żelazo” – napisał jeden z obserwatorów. Wedle ostrożnych słów Johannesa Burcharda, który został później jego mistrzem ceremonii, był także człowiekiem o „nieskończonej męskości”. Doskonale znany jest jego ogromny apetyt seksualny. Atrakcyjne kobiety, które prosiły go o radę lub przysługę, z dużym prawdopodobieństwem brały udział w takich orgiach, jak te, na które zwrócił uwagę Pius II, i w ten sposób upomniał swojego wicekanclerza:

Dowiedzieliśmy się, że trzy dni temu duża liczba mieszkanek Sieny, strojna we wszelkie przejawy ziemskiej próżności, zgromadziła się w ogrodach […] Giovanniego di Bichio i że Wasza Eminencja, obrażając godność swego stanowiska, przebywała w ich towarzystwie od godziny pierwszej do szóstej wraz z innym kardynałem. […] Jak nam powiedziano, tańce były nieskromne, pokusa miłości przekraczała zaś wszelkie granice, a wy sami zachowywaliście się jak jeden z najbardziej wulgarnych młodzieńców w tym wieku. […] Rumienię się, pisząc to, czego się dowiedziałem. Sama wzmianka o takich rzeczach stanowi dyshonor dla waszego stanowiska. Aby zapewnić sobie większą swobodę w rozrywce, zabroniliście wstępu mężom, ojcom, braciom i innym spokrewnionym mężczyznom towarzyszącym tym kobietom. […] Wydaje się, że w Sienie nie zajmowano się w owej chwili niczym innym. […] Nie sposób wyrazić naszej złości. […] Wasze zachowanie stanowi pretekst dla wszystkich oskarżających nas o wykorzystywanie naszego bogactwa i wysokiego stanowiska do orgii. […] Przedmiotem potępienia jest sam Namiestnik Chrystusowy, gdyż powszechnie uważa się, że zamyka oczy na te ekscesy. […] Zarządzacie kancelarią pontyfikalną, Wasze zachowanie zaś jeszcze bardziej karygodnym czyni Wasza bliskość względem nas, Ojca Świętego, jako wicekanclerz Stolicy Apostolskiej. Waszemu osądowi pozostawiamy stwierdzenie, czy temu wysokiemu urzędowi wypada afiszować się z kobietami, a także, czy upiwszy łyk wina, kazać podać ten kielich kobiecie uznanej przez Was za najpiękniejszą, czy wypada Wam cały dzień spędzać w charakterze zachwyconego widza wszelkich form wszetecznych zabaw. […] Wasze przewiny rzutują na nas oraz na Kaliksta, Waszego świętej pamięci wuja, oskarżanego o niesłuszne obdarowanie Was niezasłużonymi honorami. Niech zatem Wasza Eminencja podejmie decyzję o położeniu kresu tym przejawom frywolności.

Rodrigo nie zamierzał zakończyć rzeczonych „frywolności”, w przyszłości postarał się jednak nie uczestniczyć w nich w towarzystwie i miejscach, o których wieści mogłyby z łatwością dotrzeć do uszu surowego Piusa II. Rozrywki podobne do tych w ogrodzie w Sienie miały się teraz odbywać wewnątrz luksusowego pałacu, który wicekanclerz wybudował w Rzymie dzięki swemu bogactwu nabytemu zgodnie z prawem lub w wyniku oszustwa.

W Wielkim Tygodniu w 1462 roku zorganizowano w Rzymie procesję eskortującą czaszkę świętego Andrzeja, brata świętego Piotra, którą to relikwię Pius II nabył po tym, jak została uratowana z rąk Turków w czasie ich najazdu na Grecję. „Na ulice wyległy takie tłumy, że zbrojni w pałki żołnierze chroniący papieża z trudem zdołali torować mu drogę”. W całym mieście widać było dekoracje. Wąskie uliczki „przykryto zadaszeniem i zielonymi gałęziami, by zapewnić ochronę przed słońcem, na domach zaś powieszono draperie i tapiserie”. Jak pisał Pius II: „Ludzie wzajemnie prześcigali się w oddawaniu honorów Apostołowi”. Pałac należący do Rodriga Borgii miał najwspanialsze dekoracje ze wszystkich ozdobionych pałaców na trasie procesji. Jak pisał papież w swych pamiętnikach:

Wszyscy kardynałowie mieszkający na trasie procesji wspaniale udekorowali swe domy. […] Wszystkie jednak przyćmił, zarówno pod względem kosztów, jak i pomysłowości, pałac Rodriga, wicekanclerza. Jego ogromny, imponujący dom, zbudowany na miejscu starożytnej mennicy, przystrojono wspaniałymi, drogimi arrasami. […] Przystroił nie tylko własny dom, lecz również domy sąsiadów, dzięki czemu otaczający plac zmienił się w coś na kształt parku wypełnionego muzyką i śpiewem, a jego pałac jakby błyszczał od złota, podobnie jak, według przekazów, niegdyś siedziba cesarza Nerona.

Wnętrze pałacu Borgii było równie wspaniałe. Jeden z gości opisał jego nieustannie rosnący przepych:

Ściany w holu wejściowym obwieszono tapiseriami przedstawiającymi różne sceny historyczne. Z niego wchodziło się do niewielkiego saloniku przybranego w ten sam sposób. Dywany na podłodze dobrano do mebli, wśród których wymienić należy okazałe łoże dzienne z baldachimem tapicerowane czerwonym atłasem, a także komodę z ogromną, cudowną kolekcją złotych i srebrnych przedmiotów. Za tym salonikiem znajdują się dwa następne pokoje przyjęć. W jednym stoi kolejne pokryte aksamitem łoże dzienne z baldachimem, w drugim zaś sofa obita złotogłowiem. W tym drugim znajduje się też ogromny stół przykryty delikatnym, aksamitnym obrusem, otaczają go wspaniałe, rzeźbione krzesła.

W samym pałacu, w budynkach gospodarczych i stajniach, mieszkało i pracowało aż dwustu służących, w tym kilku niewolników. Wszyscy odziani byli w bordowo-żółte barwy Borgiów. Oprócz stajennych, straży i służby domowej w pokojach na górze mieszkało wielu dworzan, sekretarzy i kancelistów, a wśród nich prawnik kardynała, Camillo Beneimbene, człowiek dyskretny i wiarygodny, powiernik jego wielu tajemnic.

Podczas świąt na placu przed pałacem ludność mogła uczestniczyć w alegoriach i pantomimach, pokazach sztucznych ogni, słuchać huku armat oraz przyglądać się dzikim walkom byków. Jednocześnie liczni służący Rodriga roznosili wśród tłumu gapiów kielichy wina.

Pomimo ogromnych sum wydanych na ten pałac i jego wyposażenie Rodrigo dysponował wystarczającą ilością pieniędzy, by pozwolić sobie na takie gesty jak wyposażenie i dostarczenie galery dla floty weneckiej na potrzeby wojny chrześcijaństwa z tureckimi niewiernymi, a także szczodre datki na krucjatę, którą Pius II planował z iście misjonarskim zacięciem i której zamierzał osobiście przewodzić. Papież w towarzystwie Rodriga wyjechał z Rzymu do Ancony, ale już wcześniej dręczony poważną chorobą zmarł w pałacu biskupim 15 sierpnia 1464 roku.

W Anconie także Rodrigo podupadł na zdrowiu, gdyż miasto to słynęło z niezdrowego klimatu. Być może złożyła go zaraza bądź któraś z chorób przenoszonych drogą płciową.

Wicekanclerza dotknęła choroba – powiadomiono rządcę Ancony – o następujących objawach: bolą go uszy i ma obrzęk pod pachą. Lekarz, który go oglądał, ma niewielką nadzieję na wyleczenie go, szczególnie w obliczu faktu, że niedawno dzielił z kimś łoże.

Z całą pewnością w drodze do Ancony Rodrigo nie żałował sobie radości płynącej z balów maskowych i nocnych przyjęć urządzanych na jego prośbę, aby „przejazd dygnitarzy Kościoła świętego” na północny wschód, przez Apeniny na wybrzeże Adriatyku, nie „powodował upadku życia społecznego” w mijanych przez nich miasteczkach.

Okazało się jednak, że choroba Rodriga jest mniej poważna, niż początkowo sądzili lekarze, dzięki czemu zdołał wrócić do Rzymu na czas, by wziąć udział w kolejnym konklawe. Tym razem kardynałowie wybrali Wenecjanina, Pietra Barbo, który przyjął imię Paweł II, przystojnego, skupionego wyłącznie na sobie miłośnika przyjemności, który początkowo zamierzał iść w ślady swego bogatego ojca i zostać kupcem. Kiedy jednak jego wuja wybrano na następcę Marcina V, znanego jako Eugeniusz IV, stwierdził, że Kościół może zaoferować życie zgodne z jego charakterem. Swe umiłowanie wystawnego życia wkrótce zdołał zaspokoić budową wspaniałego pałacu w centrum Rzymu, czyli Palazzo San Marco, obecnie zwanego Palazzo di Venecia. Tam właśnie przeniósł dwór papieski w 1466 roku i tam mieszkał wśród ostentacyjnego przepychu, w otoczeniu swego znakomitego zbioru antycznych kamei, spiżu, marmurowych popiersi i drogocennych klejnotów, aż do śmierci w 1471 roku.

Podczas konklawe po śmierci Pawła II Rodrigo odegrał kluczową rolę, udało mu się bowiem doprowadzić do wyboru Francesca della Rovere, który przyjął imię Sykstus IV. Ten potężny, ambitny, mrukliwy i bezzębny człowiek o ogromnej głowie, spłaszczonym nosie i onieśmielającym obejściu urodził się w zubożałej społeczności rybackiej w Ligurii i wstąpił do zakonu franciszkanów. Pnąc się po kolejnych szczeblach hierarchii, wreszcie został generałem zakonu. „Ten papież jako pierwszy – twierdził Niccolò Machiavelli – pokazał, jak wiele może zrobić papież i ile czynów, zwanych wcześniej błędami, teraz skrywało się pod opończą władzy papieskiej”. Inni wychwalali jego szlachetność, wynikającą nie „z urodzenia, lecz z charakteru i erudycji”, a jeszcze inni komentowali jego gorące oddanie Maryi Dziewicy.

Justus van Gent, papież Sykstus IV; Wikimedia Commons / domena publiczna Vannozza de’ Catanei.

Od dnia wyboru ten pozornie prosty zakonnik nieprzerwanie obdarowywał swych krewnych urzędami, pieniędzmi i dochodowymi tytułami w Państwie Kościelnym, czyli należących do papieża ziemiach w centralnych Włoszech, dziedzictwie świętego Piotra. Wkrótce zdobył złą sławę, powierzając wyjątkowo lukratywne stanowiska dwóm swoim młodym krewnym, czyli Pietrowi Riario i Giulianowi della Rovere, którzy zostali kardynałami w ciągu zaledwie kilku miesięcy od jego wyboru na papieża i otrzymali wiele opactw, beneficjów i diecezji. Czerwone kapelusze podarował swym czterem kolejnym krewnym. Podczas długiego pontyfikatu mianował sześciu z łącznej liczby trzydziestu czterech kardynałów, z których nie wszyscy w równym stopniu byli tak bezwartościowi jak członkowie jego rodziny.

Dwóch siostrzeńców odegrało ważną rolę w przyjęciu młodziutkiej neapolitańskiej księżniczki Eleonory Aragońskiej, która w czerwcu 1473 roku przejazdem zatrzymała się w Rzymie, w drodze na ślub z Ercole d’Este, księciem Ferrary. Apartamenty przygotowane dla niej w pałacu Pietra Riario były tak okazałe, że, jak wspominała w liście do ojca, króla Neapolu, nawet nocnik wykonano ze złoconego srebra. „Skarb Kościoła – pisała z zaskoczeniem – wykorzystuje się do takich celów”. Wystawny bankiet wydany na jej cześć przez Pietra trwał sześć godzin, podczas którego nieprzerwanie donoszono drogie dania, spożywano je przy akompaniamencie muzyki, poezji i tańców. W ich skład wchodziło pozłacane i posrebrzane pieczywo, pawie, ciasta z nadzieniem z żywych przepiórek, które po usunięciu skórki biegały po stole, cały niedźwiedź, półmiski pokrytych srebrem węgorzy i jesiotrów, a także cukrowe stateczki pełne srebrnych żołędzi, symbolu della Rovere.

Pietro Riario i Giuliano della Rovere, którzy śladem wuja wstąpili do zakonu franciszkanów, po otrzymaniu urzędu kardynała szybko porzucili śluby ubóstwa i czystości. Ulubieńcem papieża był Pietro, przez jednego ze współczesnych określany mianem kolejnego Kaliguli. Krążyły też plotki, że tak naprawdę był synem Sykstusa IV. Dochód z beneficjów w wysokości ponad 50 000 dukatów rocznie pozwalał mu na swobodne pławienie się w luksusach oraz afiszowanie się z kochanką, którą umieścił w swym pałacu, gdzie, jak wieść niesie, jej buciki obszywano perłami. Pozostawiwszy po sobie ponad 60 000 dukatów długu, zmarł nagle w styczniu 1474 roku, cierpiąc wcześniej na dotkliwe bóle brzucha, przez wielu uważane za wynik działania trucizny, lecz prawdopodobnie spowodowane zapaleniem wyrostka robaczkowego. Teraz rolę prawej ręki Sykstusa IV w kolegium przejął Giuliano, który zaczął się piąć po szczeblach kariery na papieskim dworze i szybko stał się rywalem Rodriga.

Pomimo nieustającego nepotyzmu Sykstus IV był jednak dobroczyńcą Rzymu i rzymian. W znacznej mierze dzięki wysokim podatkom nałożonym na zagraniczne Kościoły i sprzedaży urzędów kościelnych zdołał przeprowadzić wiele robót publicznych. Wybrukowano i poszerzono ulice. Oczyszczono wiele kanałów wybudowanych jeszcze w starożytnym Rzymie, niegdyś zasilających setki miejskich fontann, które teraz ponownie dawały rzymianom czystą wodę.

Odremontowano i przebudowano setki kościołów, których liczba była tak duża, że humaniści współcześni Sykstusowi IV uznali go za drugiego Augusta, za następcę cesarza, który zastał Rzym ceglany, a zostawił marmurowy. Za pieniądze lub przysługi polityczne sprzedał należący do Pawła II wspaniały zbiór cennych antyków, a uzyskane w ten sposób środki przeznaczył na ulepszanie Rzymu. Założono szpital dla podrzutków, w miejscach opuszczonych ruin pojawiały się nowe pałace, główny rynek miasta przeniesiono na Piazza Navona, gdzie w starożytnym Rzymie znajdował się cesarski cyrk, sławny stadion Domicjana.

Przeprowadzono reformę Uniwersytetu Rzymskiego „La Sapienza”. W ramach przygotowań do roku świętego 1475 papież położył kamień węgielny pod Ponte Sisto, stojąc w łodzi i rzucając kilka złotych monet w mętne wody Tybru. Co więcej, to właśnie Sykstus IV ufundował Kaplicę Sykstyńską, którą wybudował dla niego Giovannino de’ Dolci, a ściany zostały ozdobione scenami z życia Mojżesza i Chrystusa przez najbardziej utalentowanych artystów owych czasów, w tym Botticellego, Ghirlandaia, Perugina i Pinturicchia.

Sykstus IV niezwłocznie wynagrodził Rodriga za wsparcie okazane podczas konklawe: awansował go na diecezję kardynalską Albano i przekazał mu lukratywne opactwo w Subiaco, na które składały się otaczające tereny i zamek. Stanowiło ono przyjemne miejsce letnich wypraw kardynała i jego rodziny. Papież mianował go także legatem papieskim w Hiszpanii, poleciwszy mu rozwiązać niełatwą sytuację związaną z małżeństwem spokrewnionych osób, czyli Ferdynanda Aragońskiego i Izabelli Kastylijskiej, które zawarto na podstawie sfałszowanej dyspensy papieskiej, ku wściekłości arcybiskupa Sewilli przeciwnego połączeniu dwóch hiszpańskich królestw.

Vannozza de’ Catanei.
Wikimedia Commons / domena publiczna

Rodrigo opuścił Rzym w maju 1472 roku i spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem w swej siedzibie w Walencji. W Hiszpanii dowiódł swej inteligencji, taktu, dyskrecji, dobrego humoru i pewności działania, cech niezbędnych do uregulowania sprawy małżeństwa i rozpoczęcia pokojowych negocjacji z arcybiskupem, który został udobruchany kapeluszem kardynalskim. Zdobył także poparcie Hiszpanii dla kolejnej krucjaty przeciw Turkom. Hiszpanię opuścił czternaście miesięcy później, lecz w drodze do domu jego galera w wyniku gwałtownego sztormu rozbiła się u wybrzeży Toskanii. Przewieziono go do Pizy, aby wydobrzał po tych przejściach. Tam też zaproszono go jako gościa honorowego na bankiet, gdzie poznał atrakcyjną, inteligentną kobietę, młodszą o jakieś dziesięć lat, Vannozzę de’ Catanei.

Ta urokliwa, dyskretna kurtyzana, pochodząca z drobniejszej szlachty, od początku znajomości intrygowała kardynała. Aby ułatwić, jak się okazało, oparty na silnym uczuciu, trwały związek, poufny doradca prawny i notariusz Rodriga, Camillo Beneimbene, zaaranżował małżeństwo Vannozzy z podstarzałym prawnikiem Domenikiem d’Arignano, uprzejmym mężczyzną, który nie zamierzał zgłaszać roszczeń w stosunku do żony.

W roku 1475, rok po pierwszym wystąpieniu Rodriga w czerwonych, kardynalskich szatach podczas ślubu swej kochanki, kobieta urodziła syna, któremu dano imię Cezar. Sykstus IV okazał swemu wicekanclerzowi aprobatę, uznając chłopca. Wkrótce później zmarł dobrze uposażony mąż Vannozzy, wdowa zaś urodziła Rodrigowi dwoje kolejnych dzieci – chłopca Juana, rok młodszego od Cezara, a cztery lata później – dziewczynkę, Lukrecję. Vannozza nie pozostała zbyt długo wdową. Jeszcze dwukrotnie wychodziła za mąż za mężczyzn wybranych przez kardynała i urodziła Jofrégo, kolejnego syna Rodriga, oraz Ottaviana, który mógł być jego synem, ale nie jest to pewne.

Z całą pewnością na tym układzie skorzystała ich dobroduszna matka, która mogła zamieszkać w wygodnym domu w Rzymie, a na kupionej działce w pobliżu Term Dioklecjana wybudowała kolejny. Nabyła także lukratywne udziały w trzech najlepszych gospodach Rzymu, a jej trzeci mąż, Carlo Canale, czerpał całkiem przyzwoite zyski ze stanowiska rządcy rzymskiego więzienia, Torre Nuova, gdzie od więźniów pobierano opłaty za przywileje, na jakie było ich stać.

Dzieci Vannozzy nie były jedynym potomstwem uznawanym za spłodzone przez kardynała Rodriga. Do tej grupy należało jeszcze co najmniej troje, wszystkie starsze od dzieci Vannozzy, choć niewielu rzymian znało ich matkę. Były to dwie dziewczynki, Gerolama, wcześnie wydana za mąż za członka skromnej, choć szlacheckiej rodziny, zmarła młodo, druga zaś, Isabella, dożyła późnej starości i zmarła w połowie szesnastego wieku. Budziła powszechną ciekawość, którą wyniośle ignorowała. Trzecim dzieckiem był chłopiec, nazwany Pedro Luis po bracie Rodriga. Został on księciem Gandíi, lecz podobnie jak Gerolama zmarł młodo, spędziwszy znaczną część swego krótkiego życia jako zdolny oficer hiszpańskiej armii.

Około 1483 roku, kiedy Cezar miał osiem lat, a jego brat Jofré był jeszcze niemowlęciem, Rodrigo odebrał dzieci matce i oddał je pod opiekę swej kuzynki Adriany de Mila. Mimo że kardynał doceniał urok Vannozzy i żywił do niej uczucie, uważał, że ze względu na swe pochodzenie kobieta nie nadaje się do wychowywania jego dzieci.

Adriana natomiast była hiszpańską szlachcianką, która przez małżeństwo weszła do jednego z najpotężniejszych rzymskich klanów, rodziny Orsinich. W 1489 roku jej syn, Orsino Orsini, ożenił się w rzymskim pałacu Rodriga z Giulią Farnese, piękną dziewiętnastolatką z bardzo skromnym majątkiem. Giulia, zwana w całym Rzymie „la Bella”, została nową kochaną Rodriga, a jej mąż oddalił się do wiejskiej posiadłości rodziny w Bassanello. Rodrigo wydawał się mieć obsesję na punkcie tej dziewczyny, cudownej, beztroskiej, młodziutkiej kochanki, która mieszkała w domu wraz z Adrianą de Mila oraz dziećmi ustępliwej, dobrodusznej Vannozzy. Po raz pierwszy w życiu okazał się zdolny do ogromnej zazdrości, nawet o nieznośnego męża Giulii, która od czasu do czasu nalegała na odwiedziny w jego wiejskim domu, prowokując Rodriga do pisania listów następującej treści:

Doszło do naszych uszu, że ponownie odmówiłaś powrotu do nas [z Bassanello] bez zgody Orsiniego. Znamy złą naturę Twej duszy oraz mężczyzny, który Tobą kieruje, lecz nigdy nie przyszłoby nam do głowy, że możesz złamać uroczystą obietnicę braku zbliżania się do Orsina. A jednak to zrobiłaś […] aby ponownie oddać się temu ogierowi. Wzywamy Cię, pod groźbą wiecznego potępienia, do porzucenia wszelkich wizyt w Bassanello.

Orsini, najwyraźniej zaniepokojony tym listem, odesłał żonę do kardynała. Rodrigo, mimo niemal czterdziestu lat różnicy dzielącej go od Giuli Farnese, nic nie stracił ze swej męskości. Jego apetyt seksualny w dalszym ciągu nazywano nienasyconym. W pałacu serwowano wystawne posiłki, lecz on sam jadł niewiele, często zadowalając się jednym daniem. Choć innych kardynałów noszono po Rzymie w lektykach, on wolał spacery. Polował, uprawiał zapasy, uwielbiał sokolnictwo, szczycił się „talią szczupłą jak u dziewczyny”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki