Ilustracja na okładce: Marek Szyszko
Projekt okładki: Marcin Adamczyk
Redaktor prowadzący: Bogusław Kubisz
Redaktor merytoryczny: Jacek Biernacki
Redaktor techniczny: Agnieszka Matusiak
Korekta: Bogusława Jędrasik
Mapy: Andrzej Wójcik

Copyright © by Dressler Dublin Sp z o.o., Ożarów Mazowiecki 2021
Copyright © by Cezary Namirski, 2021

Źródła ilustracji:
Cezary Namirski, Shutterstock.com (chrisdorney), The Trustees of the British Museum, Wikimedia Commons (Wolfmann, domena publiczna), G. Jones, A History of the Vikings, C. Pieniążek, Ilustrowana historya średniowieczna, tom I: Od wędrówki narodów aż do wypraw krzyżowych.

Wydawnictwo Bellona
ul. Hankiewicza 2
02-103 Warszawa
tel. +48 22 620 42 91

Dystrybucja
Dressler Dublin Sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki
ul. Poznańska 91
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. 22 733 50 31/32
www.dressler.com.pl

ISBN 978-83-11-16062-0

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer firmy Elibri

Rodzicom

Wstęp

WSTĘP

Rok 1066 był jednym z najbardziej brzemiennych w skutki w dziejach Anglii. Zwycięstwo księcia Normandii Wilhelma pod Hastings i śmierć Harolda II Godwinsona, ostatniego anglosaskiego króla Anglii, 14 października 1066 roku rozpoczęły okres panowania dynastii normańskiej, jakkolwiek opór przeciwko najeźdźcom tlił się jeszcze w kolejnych latach, zwłaszcza na północy królestwa. Inwazja Normanów nie była jedyną znaczącą kampanią, jaka miała miejsce na angielskiej ziemi w 1066 roku – miesiąc wcześniej, we wrześniu, u północno-wschodnich wybrzeży kraju wylądowała armia norweska dowodzona przez króla Haralda Srogiego, który również zgłaszał roszczenia do angielskiej korony. Po stoczonej 20 września zwycięskiej dla najeźdźców bitwie pod Fulford ich wojska poniosły 25 września klęskę pod Stamford Bridge. Bitwy stoczone z Norwegami na północnym wschodzie Anglii są obecnie znacznie rzadziej pamiętane aniżeli bój pod Hastings, ale miały one bardzo duży wpływ na rozwój wydarzeń – duże straty poniesione przez armię Harolda II Godwinsona niewątpliwie przyczyniły się do jej ostatecznej klęski w walce z Normanami. Bitwa pod Stamford Bridge zakończyła też żywot jednej z najbarwniejszych postaci europejskiego średniowiecza, jaką był wojowniczy Harald Srogi – niegdyś walczący w służbie wielkiego księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, a następnie cesarzy bizantyjskich jako dowódca gwardii wareskiej, wreszcie od 1047 roku samodzielny król Norwegii; inwazja na Anglię okazała się jego ostatnim przedsięwzięciem. U jego boku poległ Tostig Godwinson, brat króla Harolda, co tragicznie zakończyło trwający od 1065 roku konflikt między nimi.

Klęska Haralda Srogiego pod Stamford Bridge jest często uznawana za symboliczny koniec epoki wikingów. Choć Skandynawowie (m.in. król Danii Swen Estrydsen oraz król Norwegii Magnus III Bosy) najeżdżali Wyspy Brytyjskie jeszcze niejednokrotnie, a nordyckie osadnictwo na Hebrydach i Orkadach trwało znacznie dłużej, to jednak inwazja z września 1066 roku była ostatnią mającą szanse powodzenia próbą przejęcia tronu Anglii przez skandynawskiego pretendenta.

Średniowieczne źródła na temat norweskiej inwazji Anglii w 1066 roku są dość bogate, choć zróżnicowane zarówno pod względem szczegółowości, jak i wiarygodności. Opis bitew pod Fulford i Stamford Bridge odnajdujemy w Kronice anglosaskiej, anonimowym dziele, którego spisywanie w formie annałów rozpoczęło się w IX wieku, najprawdopodobniej za panowania Alfreda Wielkiego (871–899). Do naszych czasów przetrwało dziewięć manu-skryptów Kroniki anglosaskiej; najważniejsze z nich są przechowywane w londyńskim British Museum. W niniejszej książce będę się odwoływać do tłumaczenia Jamesa Ingrama z 1823 roku, które stanowi kompilację tłumaczeń poszczególnych wersji – w razie potrzeby będę jednak odnotowywać istotne różnice między manuskryptami. Innym ważnym angielskim źródłem jest kronika Henryka, dwunastowiecznego historyka, archidiakona Huntingdon. Istotne szczegóły na temat wydarzeń z 1066 roku odnajdujemy także w Gesta regum Anglorum autorstwa Wilhelma z Malmesbury, angielskiego mnicha żyjącego w pierwszej połowie XII wieku. Trzeba wreszcie wymienić kronikę Jana z Worcester, ukończoną około 1140 roku, oraz obejmującą lata 732–1129 Historia regum autorstwa benedyktyńskiego mnicha Symeona z Durham. Teksty te zostały spisane mniej niż sto lat po wydarzeniach 1066 roku i w wielu szczegółach zgadzają się ze sobą, choć informacje na temat starć pod Fulford i Stamford Bridge są w nich dość lakoniczne.

Drugą istotną kategorią źródeł na temat norweskiej inwazji z 1066 roku są skandynawskie sagi królewskie, spisane w pierwszej ćwierci XIII wieku. Fagrskinna powstała pod koniec drugiej dekady XIII wieku w Norwegii, a opisuje żywoty królów norweskich od IX do XII wieku. Spisana prawdopodobnie w latach 1217–1222 na Islandii Morkinskinna obejmuje nieco krótszy okres, rozpoczynając narrację od panowania Magnusa I Dobrego (około 1035–1047), kończąc na śmierci króla Eysteina II Haraldssona (zm. 1157), choć jej pierwotny tekst mógł obejmować wydarzenia do 1077 roku. Charakteryzuje się ona szerszym aniżeli w przypadku Fagrskinny wykorzystaniem skaldycznych poematów oraz większą liczbą dygresji i anegdot¹. Morkinskinna stanowiła najprawdopodobniej jedno ze źródeł, z jakich korzystał pomiędzy 1220 a 1230 rokiem Snorri Sturluson. Ten trzynastowieczny islandzki historyk i polityk, znany z autorstwa Snorra Edda², zawierającej liczne poematy skaldyczne oraz systematyczny przegląd mitologii skandynawskiej, napisał również Heimskringlę, trzeci spośród najważniejszych zbiorów norweskich sag królewskich. Obejmuje on okres od czasów legendarnych do stoczonej w 1177 roku bitwy pod Ré. Snorri korzystał z wielu wcześniejszych źródeł, wykazując się krytycznym podejściem do nich, często nie rozróżniając jednak wątków historycznych, legendarnych i mitycznych, wskutek czego nie jest ona całkowicie wiarygodna, jeśli chodzi o dzieje Norwegii³. Sagi te szczegółowo opisują kampanię Haralda Srogiego w Anglii, zawierając wiele informacji nieobecnych w źródłach angielskich. Jednocześnie do przekazów sag trzeba podchodzić z większą ostrożnością – zostały one spisane później aniżeli angielskie kroniki, zawierają też elementy ahistorycznej tradycji ustnej. Wątpliwości budzą m.in. niektóre elementy opisu bitwy pod Stamford Bridge, zdaniem wielu badaczy będące w sprzeczności z naszą wiedzą na temat wojskowości anglosaskiej (zagadnienie to zostanie bardziej szczegółowo omówione w rozdziale poświęconym bitwie). Jeszcze późniejszym źródłem jest Flateyjarbók, czternastowieczny manuskrypt zawierający liczne sagi i poematy skaldyczne, najobszerniejszy w średniowiecznej literaturze Islandii. Sagi na temat królów Norwegii zostały w nim poszerzone w stosunku do wersji zawartych w Heimskringli, najprawdopodobniej zostały spisane na podstawie nieznanych dziś, zaginionych redakcji⁴.

Wzmianki na temat wydarzeń z 1066 roku znajdujemy wreszcie w źródłach spoza Anglii i Norwegii, m.in. w spisanych na przełomie XII i XIII wieku Gesta Danorum duńskiego kronikarza Saxo Gramatyka, który przekazał ogólną informację o przebiegu bitwy pod Stamford Bridge. O panowaniu Haralda Srogiego w Norwegii pisze także w skomponowanym w latach siedemdziesiątych XI wieku dziele Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum niemiecki kronikarz Adam z Bremy, bardzo krytycznie odnoszący się do norweskiego władcy.

W niniejszym opracowaniu wykorzystane zostaną także inne teksty źródłowe, nieopisujące co prawda inwazji Haralda Srogiego na Anglię, ale pozwalające nakreślić szerszy kontekst epoki wikingów na Wyspach Brytyjskich. Są wśród nich m.in. Roczniki Ulsteru (gael. Annála Uladh), ukazujące historię Irlandii od 431 do 1541 roku – ich większa część została spisana w drugiej połowie XV wieku. Rozmaitą wartość prezentują poszczególne sagi skandynawskie – niektóre z nich są względnie wiarygodne (np. Orkneyinga saga opisująca historię Orkadów i Szetlandów od panowania Haralda Pięknowłosego do XIII wieku, choć także i ona zawiera fragmenty o wątpliwej wiarygodności), w innych zaś wiarygodne są tylko główne relacjonowane wydarzenia, podczas gdy opisywane szczegóły są wątpliwe bądź wprost ahistoryczne (przykładem trzynastowieczna Jómsvíkinga saga, opisująca losy legendarnej drużyny wikingów z Jomsborga). Istotne informacje można wydobyć także z licznych poematów autorstwa norweskich skaldów, takich jak Eyvindr Finnsson (Háleygjatal) czy Guthormr Sindri (Hákonardrápa). Poezja skaldyczna jest tym cenniejszym źródłem, iż najczęściej traktuje o wydarzeniach współczesnych danemu poematowi, często poruszając tematykę polityczną bądź sławiąc czyny władcy, któremu skald służył. Skomplikowana i wyrafinowana kompozycja wierszy sprawiała, iż trudno było je zniekształcić, w związku z czym są uznawane za dość wiarygodne źródła⁵. Pośród licznych źródeł angielskich wymienić trzeba Encomium Emmae Reginae, jedenastowieczny utwór poświęcony głównie duńskiemu podbojowi Anglii przez Swena Widłobrodego, panowaniu jego syna Kanuta Wielkiego oraz królowej Emmie z Normandii, która była małżonką najpierw Ethelreda II Bezradnego, a później Kanuta Wielkiego.

Istotnym dla omawianego tematu dokumentem historycznym, a zarazem jednym z najwybitniejszych dzieł sztuki romańskiej, jest tzw. kobierzec z Bayeux – na płóciennym pasie długości 70,34 m i szerokości 0,50 m został wykonany wełnianymi nićmi haft przedstawiający 58 scen figuralnych ilustrujących normański podbój Anglii, które opatrzono łacińskimi inskrypcjami⁶. Są one cennym źródłem informacji na temat uzbrojenia i taktyki armii anglosaskiej w połowie XI wieku. Pośród innych przedstawień w sztuce dostarczających informacji na temat anglosaskiej wojskowości jest piktyjski kamień symbolowy (Pictish symbol stone⁷) z Aberlemno (hrabstwo Angus, Szkocja), przedstawiający bitwę przeciwko Anglosasom z udziałem jazdy.

Omawiając źródła z epoki wikingów, nie sposób pominąć inskrypcji runicznych. Występują one licznie w Skandynawii – z terenu Szwecji znanych jest około 2500 inskrypcji runicznych w różnych kontekstach, natomiast w pozostałych krajach skandynawskich zachowało się ich mniej, około 350 w Danii i kilkadziesiąt w Norwegii⁸; 75 jest znanych także z Anglii i Irlandii, a 60 z Orkadów i Szkocji. Runy występują w różnych kontekstach – od kamieni runicznych, przez inskrypcje na monumentach z wcześniejszych okresów⁹, aż po naturalne skały występujące w krajobrazie¹⁰. W epoce wikingów był w użyciu tzw. futhark młodszy, alfabet runiczny, który wyewoluował z używanego do VIII wieku ogólnogermańskiego futharku starszego. Był on uproszczeniem swojego poprzednika, licząc 16 znaków wobec 24 znaków futharku starszego¹¹. Pierwsze inskrypcje napisane w futharku młodszym pochodzą z Danii, później alfabet ten pojawił się także w Norwegii oraz Szwecji¹².

Norweska inwazja Anglii z 1066 roku doczekała się wielu opracowań historycznych. Najważniejszym i najaktualniejszym pozostaje The Norwegian Invasion of England in 1066 autorstwa Kelly’ego DeVriesa z 1999 roku – wybitny amerykański mediewista przeanalizował konflikt w szerokim kontekście historii wczesnośredniowiecznej Anglii, a także wojskowości anglosaskiej i norweskiej w XI wieku, szczegółowo prezentując też biografie przeciwników spod Stamford Bridge – Harolda Godwinsona i Haralda Srogiego. Inne godne uwagi opracowania dotyczące bitwy pod Stamford Bridge i wydarzeń z 1066 roku to: opublikowane w latach 1867–1879 sześciotomowe dzieło Edwarda A. Freemana The History of the Norman Conquest of England: Its Causes and Its Results, a także The Battle of Stamford Bridge autorstwa F.W. Brooksa z 1963 roku. Pośród licznych opracowań z ostatnich lat, które zostały poświęcone kampaniom z 1066 roku w Anglii, wyróżniają się książki poświęcone bitwie pod Fulford: Charlesa Jonesa The Forgotten Battle of 1066: Fulford (2007) oraz Finding Fulford – the Search for the First Battle of 1066 (2011), prezentujące m.in. wyniki badań archeologicznych przeprowadzonych na terenie domniemanego pola bitwy.

Książka, która trafia do rąk Czytelnika, jest wyrazem fascynacji autora epoką wikingów na terenie Wysp Brytyjskich, spuścizną, którą dokumentują liczne stanowiska archeologiczne, inskrypcje runiczne, dzieła sztuki oraz innego rodzaju artefakty, znane zwłaszcza z Anglii oraz szkockich wysp. Wiele spośród tych zabytków jest wciąż widocznych w brytyjskim krajobrazie. Niniejsze opracowanie jest też próbą przedstawienia inwazji Haralda Srogiego na Anglię w szerszym politycznym i militarnym kontekście skandynawskiej ekspansji na terenie Wysp Brytyjskich oraz wydarzeń z 1066 roku.

Autor pragnie podziękować prof. dr hab. Jakubowi Morawcowi z Uniwersytetu Śląskiego za okazaną pomoc i cenne uwagi.

Rozdział I. Brytania w epoce wikingów

ROZDZIAŁ I
BRYTANIA W EPOCE WIKINGÓW

Krajobraz polityczny Brytanii, jaki zastali skandynawscy najeźdźcy pod koniec VIII wieku, był efektem procesów, które rozpoczęły się na terenie wyspy po jej opuszczeniu przez ostatnich żołnierzy rzymskich na początku V wieku. Obszary na południu zamieszkiwali wtedy Brytowie, lud pochodzenia celtyckiego, który zachował liczne elementy kultury rzymskiej¹³. Od połowy V wieku ustępowali oni przed inwazjami ludów germańskiego pochodzenia, określanych obecnie mianem Anglosasów. Migracje Germanów wpisują się w szerszy kontekst okresu wędrówek ludów w Europie, a proces opanowania południowej Brytanii przez najeźdźców jest nadal przedmiotem licznych sporów dotyczących zarówno jego natury (ścierają się tu koncepcje zbrojnego podboju oraz stopniowej asymilacji rodzimych Brytów z germańskimi przybyszami), jak i przebiegu. Wydaje się, że w połowie V wieku anglosaska obecność na terenie obecnej Anglii była już dość istotna, jakkolwiek do pełnego opanowania południowej części wyspy było jeszcze daleko – świadczy o tym opisana przez św. Gildasa Mądrego w De Excidio et Conquestu Britanniae oraz św. Bedę w Historia ecclesiastica gentis Anglorum klęska Anglosasów w stoczonej na przełomie V i VI wieku bitwie pod Mons Badonicus (miejsce to nie zostało definitywnie zidentyfikowane; jedną z sugerowanych lokalizacji są wzgórza Liddington i Badbury w Wiltshire¹⁴). W 577 roku Anglosasi odnieśli świetne zwycięstwo pod Deorham, dzięki któremu opanowali tereny obecnego Gloucestershire. Pokonani Brytowie zostali zepchnięci na zachód, a ich ziemie ograniczały się już tylko do Walii oraz Kornwalii, natomiast większa część obecnej Anglii znalazła się pod kontrolą Anglosasów.

Z politycznego chaosu, w jakim pogrążona była Brytania, zaczęły się stopniowo wyłaniać królestwa anglosaskie, które toczyły między sobą wojny, wchłaniając pokonanych przeciwników (nierzadkie były sytuacje, gdy zwycięzcy czynili z podbitych obszarów władztwa zależne, jednak rzadko kiedy potrafiły one przetrwać dłużej niż jedno lub dwa pokolenia władców¹⁵). Jednym z istotnych czynników wpływających na kształtowanie się królestw wczesnoanglosaskich było też rosnące rozwarstwienie społeczne, wyraźnie widoczne w materiale archeologicznym¹⁶. W ten sposób na początku VII wieku utrwalił się podział Anglii na siedem królestw, znany obecnie jako Heptarchia. Były to: Northumbria, która obejmowała północną Anglię i południowo-wschodnią Szkocję (obecnie: York, Durham, Northumberland, Scottish Borders i Lothian), Mercja (środkowa Anglia), Anglia Wschodnia, Kent (zachowane dokumenty oraz relacje św. Bedy sugerują, że w królestwie tym najczęściej współrządzili dwaj królowie¹⁷), Essex, Sussex oraz Wessex (leżące na południu Brytanii). W tym okresie widoczny jest też rozwój anglosaskich instytucji państwowych, zwłaszcza witenagemotu (zgromadzenia możnych, którego kompetencje zmieniały się i pozostają przedmiotem dyskusji historyków), a także prywatnego sądownictwa, na temat którego pierwsze wzmianki pochodzą z VII wieku¹⁸. W VIII wieku potęgą i głównym rozgrywającym na arenie politycznej i militarnej Anglii była Mercja – rządzący nią do 796 roku król Offa wzniósł oddzielający królestwo od Walii wał obronny znany obecnie jako Offa’s Dyke (Wał Offy)¹⁹, z pomocą lokalnych możnych uzależnił od Mercji królestwo Kent²⁰, a w 779 roku rozbił pod Bensington wojska Wesseksu dowodzone przez Cynewulfa, umacniając hegemonię swojego królestwa. Przeprowadził też reformę monetarną na wzór karoliński, wprowadzając pensa jako nową monetę²¹.

Pierwsze najazdy wikingów na Brytanię i Irlandię

W takiej sytuacji zastały anglosaską Anglię pierwsze najazdy wikingów, które początkowo miały charakter typowo łupieżczy. Za pierwszy atak Skandynawów na wschodnie wybrzeża Brytanii powszechnie uważa się splądrowanie klasztoru na wyspie Lindisfarne w Northumbrii (obecnie Northumberland) w 793 roku, jednak wikingowie mogli ujrzeć angielskie brzegi już wcześniej – świadczy o tym wzmianka w Kronice anglosaskiej o ataku trzech duńskich okrętów na południowe wybrzeża obecnego hrabstwa Dorset (część królestwa Wesseksu) w trakcie panowania Beortryka. Beortryk rządził królestwem Wesseksu w latach 786–802, wobec czego możliwe jest, że incydent z udziałem Skandynawów miał miejsce jeszcze przed atakiem na Lindisfarne. Anonimowy autor Kroniki anglosaskiej uznaje to wydarzenie za pierwszą obecność duńskich wikingów w Anglii – „były to pierwsze okręty Duńczyków, które przybiły do angielskiego lądu”.

Najazdy wikingów były w kolejnych latach częste, choć nieregularne. W 794 roku ofiarą najeźdźców padł klasztor Jarrow u ujścia rzeki Tyne (ówczesne królestwo Northumbrii), a w 795 roku Skandynawowie po raz pierwszy zaatakowali Irlandię – w Rocznikach Ulsteru odnotowano „spalenie Rechru [obecna wyspa Rathlin – przyp. aut.] przez pogan”²². Kolejny atak miał miejsce na północ od obecnego Dublina w 798 roku, a w 807 roku wikingowie zdobyli położone u wybrzeża królestwa Connachty (zachodnia Irlandia) Inishmurray. Wojownicy z północy nie oszczędzili też wybrzeży Szkocji, atakując trzykrotnie (lata 795, 802 i 806) klasztor na wyspie Iona (Hebrydy). Najeźdźcy dość szybko napotkali zorganizowany opór – Kronika anglosaska wspomina już pod datą 794 o zabiciu niektórych skandynawskich dowódców u ujścia rzeki Tyne. Roczniki Ulsteru wspominają o „masakrze pogan w Ulaid [północno-wschodnia Irlandia – przyp. aut.]” w 811 roku oraz o dotkliwych stratach, jakie ponieśli oni w 812 roku²³. Mimo to najazdy nadal trwały – w 822 roku wikingowie zaatakowali Cork, w 824 roku ich ofiarą padł klasztor w Skellig (południowo-zachodnia Irlandia), a w 835 roku przypuścili silny atak na wyspę Sheppey (królestwo Kent). Echem w świecie chrześcijańskim odbiło się nie tylko okrucieństwo najeźdźców, ale też popełniane przez nich świętokradztwa, gdyż celem napadów często były klasztory. Na przykład klasztor w Armagh, najważniejszy ośrodek monastyczny w Irlandii, w 832 roku został splądrowany aż trzykrotnie w ciągu miesiąca²⁴. Dwa kolejne lata przyniosły całą serię ataków na klasztory irlandzkie, a także coraz częstsze ekspedycje skandynawskie w głąb lądu, co każe przypuszczać, że działania mieszkańców Irlandii przeciwko Skandynawom były najczęściej spóźnione²⁵.

Tak nagłe i gwałtowne zjawisko jak ataki wikingów na Europę Zachodnią zmusza do zadania pytań o tożsamość najeźdźców. Jak widzimy, w wielu przypadkach opisy wczesnych najazdów Skandynawów określają ich po prostu jako „pogan”. Mediewista Henry Royston Loyn ma być może rację, sugerując, że większość spośród pierwszych wikingów pustoszących wybrzeża Wysp Brytyjskich była Norwegami²⁶ (mimo że wspomniana już wzmianka z Kroniki anglosaskiej, dotycząca ataku z trzech okrętów na południowy Wessex, wyraźnie mówi o Duńczykach), pogląd o norweskim pochodzeniu pierwszych wikińskich najeźdźców podziela również Simon Keynes²⁷. Najazdy duńskich wikingów przybrały na sile w latach trzydziestych IX wieku i wkrótce stały się zagrożeniem dla stabilności anglosaskich królestw.

W pierwszej połowie IX wieku doszło też do poważnych zmian na scenach politycznej i militarnej w anglosaskiej Anglii. Zbudowana przez króla Offę potęga Mercji została złamana w 825 roku w bitwie pod Ellandun (obecne Wiltshire, południowa Anglia) – władający królestwem Wesseksu Egbert pobił wojska władcy Mercji Beornwulfa, co przyniosło wkrótce katastrofalne skutki dla tego ostatniego. Pozostające w zależności od Mercji królestwa Susseksu i Esseksu poparły zwycięskiego Egberta, a w królestwie Anglii Wschodniej wybuchło powstanie. W trakcie prób jego stłumienia Beornwulf zginął, taki sam los spotkał w 827 roku jego następcę. W 829 roku pogrążona w chaosie Mercja nie mogła się oprzeć najazdowi rosnącego w siłę Egberta, który zdołał nawet na krótko wypędzić króla Wig-lafa. Jak informuje Kronika anglosaska, ten zdołał jednak odzyskać tron. Pod koniec swojego panowania król Wesseksu musiał się także zmagać z wikingami. Skandynawowie sprzymierzyli się z walczącymi o niezależność Brytami z Kornwalii, ale w 838 roku zostali pokonani przez armię Wesseksu pod Hingston Down. Tym samym Egbert na rok przed śmiercią ostatecznie uzależnił Kornwalię od Wesseksu, choć nie zdecydował się na jej całkowity podbój – być może ze względu na obawy przed potencjałem militarnym Kornwalijczyków i Skandynawów²⁸. Nie udało mu się, co prawda, uzyskać całkowitej kontroli nad Mercją, ale jego panowanie niewątpliwie zmieniło układ sił w anglosaskiej Anglii, oddając południowo-wschodnie królestwa w strefę wpływów Wesseksu.

Po śmierci Egberta w 839 roku władzę przejął jego syn Ethelwulf, który musiał się zmagać z licznymi najazdami Skandynawów – w latach 850 i 854 Duńczycy zimowali na wyspach u wybrzeży królestwa Kent, idąc zatem o krok dalej w stosunku do szybkich i nagłych ataków z przełomu VIII i IX wieku. Ethelwulfowi udało się jednak odnieść spory sukces militarny – w 851 roku wraz ze swoim synem Ethelbaldem pokonał najeźdźców pod Acleah, którą to bitwę Kronika anglosaska opisała jako „największą rzeź pogan, o jakiej słyszano do dzisiejszego dnia”²⁹. Kontrowersje dotyczą daty tego starcia, gdyż Prudencjusz z Troyes³⁰ podaje w Annales Bertiniani rok 850, który N.P. Brooks uznała za bardziej wiarygodną³¹. W 851 roku Duńczycy zdobyli jednak Canterbury, a pojedyncze sukcesy Anglosasów nie były w stanie odsunąć skandynawskiego zagrożenia na dłuższą metę. Poza działaniami militarnymi Ethelwulf podjął też próbę ustabilizowania sytuacji politycznej w swoim królestwie poprzez jego podział – wschodnia część (w tym przyłączone już do Wesseksu Essex, Sussex i Kent) przypadła najstarszemu synowi Ethelbaldowi, podczas gdy zachodnia (m.in. tereny obecnych Wiltshire, Dorset i Hampshire) pozostała przy Ethelwulfie. Alfred, trzeci syn króla, został wysłany do Rzymu, gdzie bardzo przychylnie przyjął go w 853 roku papież Leon IV. Poprawie uległy także stosunki z Mercją, gdyż Ethelwulf wydał swoją córkę Ethelswith za jej króla Burgreda³².

Po śmierci Ethelwulfa w 858 roku tron Wesseksu objął jego syn Ethelbald mimo zaangażowania w spisek przeciwko ojcu w trakcie pielgrzymki tego ostatniego do Rzymu. To panowanie trwało zaledwie dwa lata³³, a po jego śmierci na tronie zasiadł młodszy brat Ethelbert, który już wcześniej rządził w Kent. Istotnym momentem jego rządów było odparcie znacznego najazdu wikingów, którzy w 860 roku zostali pokonani pod Winchester przez anglosaskie siły z Hampshire i Berkshire. Było to jednak zaledwie preludium do problemów, jakie czekały młodszych braci Ethelberta po jego śmierci w 865 roku – za panowania Ethelreda I (865–871) zagrożenie ze strony wikingów stało się większe niż kiedykolwiek wcześniej.

Wielka Armia Pogańska i utworzenie Danelagh

Jesienią 865 roku na wschodnim wybrzeżu Anglii wylądowały znaczne siły skandynawskie, znane obecnie jako Wielka Armia Pogańska (Great Heathen Army). Jej dominujący element stanowili Duńczycy, choć w szeregach najeźdźców byli też z pewnością Norwegowie. Wśród dowódców wyróżniali się wodzowie będący według tradycji synami półlegendarnego skandynawskiego władcy i wojownika Ragnara Lodbroka – Halfdan, Ivar i Ubba. Przywódcy Wielkiej Armii Pogańskiej są określani w Kronice anglosaskiej jako królowie, choć ich tytuły raczej nie wywodziły się z władzy nad konkretnymi ziemiami w Skandynawii³⁴. Być może skierowanie tak znacznych sił na Anglię było efektem rosnących trudności w plądrowaniu królestwa Franków, gdzie opór stawiał im Karol Łysy – w 864 roku polecił on wznieść na rzekach warowne mosty mające zapobiec rajdom wikingów w głąb Frankonii. Wokół tej inwazji na niespotykaną wcześniej w historii skandynawskich najazdów skalę narosło wiele kontrowersji związanych głównie z jej liczebnością. Jest to zrozumiałe, gdyż w rzeczywistości Wielka Armia Pogańska nie stanowiła jednolitej siły skupionej w rękach jednego wodza, lecz raczej grupy najeźdźców z oddzielnymi dowódcami, którzy jednak współpracowali ze sobą. Nie ulega też wątpliwości, że ze Skandynawii napływały posiłki dla wikingów walczących najpierw w Northumbrii i Anglii Wschodniej, a później królestwie Wesseksu – najlepiej świadczy o tym fakt, że po dotkliwych porażkach w bitwach pod Englefield (870 rok) i Ashdown (871 rok) wikingowie niemal natychmiast odzyskiwali zdolność prowadzenia działań wojennych i odpowiadali sukcesami militarnymi. Istotnym wsparciem dla Duńczyków była m.in. wyprawa prowadzona przez Bagsecga, który w 871 roku wylądował w Anglii z wojskiem znanym jako Wielka Armia Letnia (The Great Summer Army). Wobec braku jednolitej organizacji sił inwazyjnych oraz stopniowo napływających kolejnych fal Skandynawów kwestia liczebności Wielkiej Armii Pogańskiej pozostaje nierozstrzygnięta. Kronika anglosaska mówi dość enigmatycznie pod datą 866 o „przybyciu znacznej pogańskiej armii do Anglii”, o wydarzeniach z tego roku wspomina również Symeon z Durham w swojej Historii królów Anglii:

„W tym samym roku wielka flota pogan pod dowództwem króla Haldane, Inguara i Hubby, przybyła do Brytanii […], armia ta składała się w większości z jazdy, najeżdżając i czyniąc wypady tu i tam, zbierając wielkie łupy i nie oszczędzając mężczyzn, kobiet, wdów ani dziewic³⁵”.

Wobec powyższych przekazów nie dziwią szacunki wskazujące na dużą liczebność Wielkiej Armii Pogańskiej. Jako przykład można przytoczyć opinię dziewiętnastowiecznego historyka Williama Henry’ego Simcoksa, który opisując bitwę pod Englefield (870 rok), stwierdził, że biorący w niej udział Duńczycy byli „zaledwie małą częścią ich całej armii, a mimo to przewyższali liczbą Anglików”³⁶. Znacznie ostrożniejszy szacunek przyjął w 1962 roku Peter Hayes Sawyer, który ocenił siłę wojsk inwazyjnych na 1000 wojowników³⁷. Jest oczywiście nieprawdopodobne, aby w tej liczbie zmieścili się wszyscy skandynawscy woje walczący w Anglii w drugiej połowie lat sześćdziesiątych i pierwszej połowie lat siedemdziesiątych IX stulecia, zwłaszcza wobec ciężkich strat poniesionych pod Englefield i Ashdown, ale może ona być prawdziwa w stosunku do pierwszego rzutu sił skandynawskich w 865 roku. Warto też odnotować zdanie Philipa Parkera, który szacował siły, jakie mogły być przetransportowane flotą składającą się z 35 okrętów, na 1000–1750 żołnierzy³⁸. Trzeba dodać, że cele najeźdźców były już zupełnie inne niż w przypadku najazdów z pierwszej połowy VIII wieku – Duńczycy nie zamierzali się zadowalać łupieniem wybrzeży, ale planowali dokonać podboju możliwie dużej części Anglii.

W 866 roku Duńczycy zdobyli York, dokonując rzezi mieszkańców i zabijając królów Osberta i Ellę, którzy mimo konfliktu połączyli siły (ten ostatni był według sagi Ragnarssona þáttr mordercą Ragnara Lodbroka, a jego śmierć miała być zemstą synów Ragnara). Upadek Yorku i poprzedzające je wydarzenia tak opisano w Kronice anglosaskiej:

„Tego roku armia [wikingów – przyp. tłum.] podążyła z Anglii Wschodniej przez ujście rzeki Humber do mieszkańców Northumbrii, aż do Yorku. I było wiele niezgody wśród tamtejszego ludu; usunęli oni swojego króla Osberta i przyjęli Ellę, który nie miał do tego praw. Jednakowoż pod koniec roku powrócili do posłuszeństwa i walczyli teraz przeciw wspólnemu wrogowi; zebrali znaczne siły którymi walczyli z armią [wikingów] w Yorku; i część z nich wtargnęła do miasta. Wtedy nastąpiła ogromna rzeź mieszkańców Northumbrii, część [zabito] wewnątrz, część poza miastem; i obaj królowie zostali zabici na miejscu. Ci, którzy przeżyli, zawarli pokój z armią³⁹”.

Po opanowaniu Northumbrii wikingowie uderzyli na Mercję, gdzie w 868 roku zdobyli Nottingham. Z pomocą królowi Mercji Burgredowi przybyły dowodzone przez Ethelreda i Alfreda wojska Wesseksu, jednak do decydującej bitwy z Duńczykami nie doszło – zawarto porozumienie, a najeźdźcy wycofali się do Yorku, gdzie osadzili na tronie marionetkowego władcę Egberta. Spokój nie trwał jednak długo, bowiem już w kolejnym roku doszło do walk w Anglii Wschodniej, w trakcie których zginął rządzący nią Edmund Męczennik – według tradycji został zabity nie w trakcie bitwy, ale po jej zakończeniu, gdy nie wyparł się wiary katolickiej. Kolejnym celem wikingów było najpotężniejsze spośród anglosaskich królestw – Wessex.

Początek lat siedemdziesiątych IX wieku był nieustającym pasmem bitew. Większość z nich nie przyniosła długofalowych zmian na scenie politycznej ani militarnej, prowadząc raczej do wyniszczenia obu stron konfliktu. Wikingowie pomaszerowali w kierunku położonego na zachód od Londynu Reading, z którego zamierzali uczynić swoją bazę do dalszych działań na ziemiach królestwa Wesseksu. Do pierwszego poważnego starcia doszło 31 grudnia 870 roku pod Englefield (obecne Berkshire). Lokalne wojska ealdormana (królewskiego namiestnika) Ethelwulfa zostały zaatakowane przez część oddziałów duńskich, jednak Anglosasi odnieśli zwycięstwo – wikingowie wycofali się z dużymi stratami, a jeden z ich dowódców imieniem Sidrac poległ. Król Ethelred i jego młodszy brat Alfred chcieli pójść za ciosem, lecz spotkał ich srogi zawód. 4 stycznia 871 roku wzmocnione siłami Bagsecga wojska duńskie odparły atak głównej armii anglosaskiej na Reading, zadając Ethelredowi i Alfredowi znaczne straty – wśród poległych był Ethelwulf, zwycięzca spod Englefield. Pokonani wycofali się na Twyford, pozostawiając wikingom otwartą drogę do serca Wesseksu. Pomimo ciężkich strat wojska anglosaskie nie straciły zdolności bojowej. Trzeba też założyć, że udziału w walce nie wzięły jeszcze siły ze wschodniej części Wesseksu – jak zauważa W.H. Simcox, trudno przypuszczać, aby zdołały dołączyć do głównych sił zaledwie cztery dni po bitwie pod Englefield⁴⁰. Ethelred i Alfred zdołali przegrupować swoje oddziały i byli gotowi do boju już 8 stycznia. Do kolejnej bitwy z wojskami Bagsecga i Halfdana doszło pod Ashdown; obie strony podzieliły siły na dwie części, a walka była niesłychanie zażarta. Opis bitwy w Kronice anglosaskiej jest bardziej szczegółowy aniżeli w przypadku starć pod Englefield i Reading, warto zatem przytoczyć go w całości.

„I około cztery noce po tym [po bitwie pod Reading – przyp. aut.] król Ethelred i jego brat Alfred walczyli z całą armią w Ashdown, i Duńczycy zostali zwyciężeni. Mieli dwóch pogańskich królów, Bagsecga i Halfdena, i wielu earlów; i byli w dwóch grupach. W jednej z nich byli Bacsecg i Halfden, pogańscy królowie, a w drugiej earlowie. Wobec tego król Ethelred walczył z oddziałami królów, i tam król Bagsecg został zabity; i Alfred jego brat walczył z oddziałami earlów, i zabici zostali earl Sidrac starszy, earl Sidrac młodszy, earl Osbern, earl Frene i earl Harold. Oba oddziały zostały zmuszone do ucieczki; wiele tysięcy poległo, walka trwała do nocy⁴¹”.

Z powyższego opisu nie wynika, aby miał miejsce decydujący atak bądź manewr Anglosasów (jakkolwiek Asser w swoim Vita Ælfredi regis Angul Saxonum przypisuje pierwszy atak Alfredowi), najprawdopodobniej udało im się po prostu przełamać skandynawską ścianę tarcz i zmusić Duńczyków do ucieczki. Straty były zapewne znaczne nie tylko po stronie wikingów, ale i zwycięzców, gdyż frontalny atak na ścianę tarcz wiązał się z reguły z dużymi stratami – zagadnienie to przedyskutujemy szerzej, omawiając wojskowość skandynawską i anglosaską z połowy XI wieku, jako że taktyka tworzenia ściany tarcz nadal była wtedy powszechnie używana. Warto też wspomnieć o ciekawostce związanej ze starciem pod Ashdown – tradycja przypisuje księciu Alfredowi autorstwo Białego Konia z Uffington (Uffington White Horse), długiej na 110 m kredowej figury zwierzęcia, wyciętej na zboczu wzgórza w obecnym Oxfordshire. Miała ona rzekomo zostać wykonana w celu upamiętnienia zwycięstwa, w rzeczywistości jest jednak zabytkiem z późnej epoki brązu⁴².

Halfdan dość szybko otrząsnął się z porażki pod Ashdown i najprawdopodobniej uzupełnił swoje wojska kolejnymi posiłkami z Danii, a Ethelred i Alfred otrzymali nieco ponad dwa tygodnie oddechu. Wrogie armie spotkały się po raz kolejny 22 stycznia pod Basing, gdzie wikingowie zadali wojskom Ethelreda klęskę; 22 marca Halfdan odniósł kolejne świetne zwycięstwo pod Marton (lokalizacja tej bitwy pozostaje niepewna – może tu chodzić o Merton w Oxfordshire lub którąś z sugerowanych lokalizacji w Dorset i Wiltshire). W kwietniu 871 roku zmarł król Ethelred (być może odniósł skutkujące śmiercią rany pod Marton⁴³), a jego następcą został zaprawiony już w bojach z wikingami Alfred, znany obecnie jako król Alfred Wielki. Jak się miało wkrótce okazać, był on władcą, jakiego potrzebowało królestwo Wesseksu. Zanim jednak zdążył się wykazać swoimi talentami militarnymi i politycznymi, w maju jego wojska doznały kolejnej klęski w starciu ze Skandynawami, tym razem pod Wilton. Wobec serii dotkliwych porażek i całkowitego przejęcia inicjatywy przez najeźdźców Alfred został zmuszony do zawarcia pokoju. Cena była wysoka – okup oraz znaczne ustępstwa terytorialne, gdyż pod kontrolą Skandynawów pozostały Londyn oraz estuarium Tamizy. Król musiał się zadowolić utrzymaniem władzy w zachodniej części swojego królestwa.

Po kampanii w królestwie Wesseksu wikingowie nie zaprzestali bynajmniej działań wojennych w Anglii – w 874 roku ostatecznie wypędzili z Mercji króla Burgreda. Duńczycy zdecydowali się na takie samo rozwiązanie jak w przypadku Yorku i Northumbrii, mianowicie uczynili marionetkowym władcą Ceolwulfa II (pochodzącego zresztą z rodziny królewskiej), który przysiągł im wierność i dostarczył zakładników (opisująca te wydarzenia Kronika anglosaska niekoniecznie jest w tym przypadku obiektywna). Tym samym większa część środkowej i północnej Anglii znalazła sie pod faktyczną kontrolą Skandynawów. Halfdan, zwycięzca spod Reading, Basing i Marton, który rządził Londynem w latach 871–872, osiadł teraz w Northumbrii, gdzie był najprawdopodobniej jednym inicjatorów rozpoczętej w 876 roku akcji osadniczej, która mocno związała Skandynawów z północną Anglią⁴⁴. W tym samym czasie obserwujemy też rozwój osadnictwa skandynawskiego w Szkocji, poświadczonego nie tylko licznymi stanowiskami archeologicznymi, ale także wywodzącymi się z języka staronordyckiego nazwami geograficznymi. Wraz ze zdominowaniem Northumbrii przez wikingów w 875 roku mnisi opuścili położony u wybrzeży Northumberland klasztor Lindisfarne⁴⁵.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

J. Morawiec, Wolin w średniowiecznej tradycji skandynawskiej, praca doktorska obroniona na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach, 2007, s. 43–45. [wróć]

R. Simek, Dictionary of Northern Mythology, Cambridge 1993, s. 295. [wróć]

G. Jones, A History of the Vikings, Oxford 1968, s. 9–10. [wróć]

J. Morawiec, op. cit., s. 52. [wróć]

Z. Ciesielski, Dzieje kultury skandynawskiej, t. I: Od pradziejów do Oświecenia, Gdańsk 2016, s. 115. [wróć]

A. Dulewicz, Słownik sztuki francuskiej, Warszawa 1977, s. 40–41. [wróć]

Występujące głównie we wschodniej Szkocji (zwłaszcza w Aberdeen, Angus i Caithness) piktyjskie kamienie symbolowe to zabytki z okresu dominacji Piktów, którzy we wczesnym średniowieczu zajmowali znaczne połacie środkowej, północnej i wschodniej Szkocji. Są to wolno stojące bloki skalne zdobione zarówno abstrakcyjnymi motywami, jak i przedstawieniami figuratywnymi. Są one podzielone na trzy klasy (I – nieobrobione głazy z motywami piktyjskimi datowane na VI–VIII wiek, II – częściowo obrobione kamienie z motywami piktyjskimi oraz chrześcijańskimi datowane na VIII–IX wiek, III – datowane na VIII–IX wiek bloki z motywami chrześcijańskimi, wśród nich nagrobki, krzyże etc.). Datowany na IX wiek Aberlemno 2 jest kamieniem klasy II; oprócz przedstawienia bitwy znajdują się na nim krzyż celtycki oraz typowo piktyjskie motywy dysku oraz zygzaka. [wróć]

J. Graham-Campbell (red.), Wikingowie, Warszawa 1998, s. 103. [wróć]

Jedna z największych koncentracji skandynawskich inskrypcji runicznych znajduje się w neolitycznym grobowcu korytarzowym Maeshowe (staronord. Orkhaugr) na Orkadach, w komorze grobowej którego zachowało się ponad 20 inskrypcji (A.S. Henshall, The chambered tombs of Scotland, vol. 1, 1963, s. 221). Najprawdopodobniej pochodzą one z XII wieku. Orkneyinga saga (XCI, s. 159) odnotowuje schronienie się jarla Orkadów Haralda Maddadssona (zm. 1206) w Orkhaugr, która to nazwa identyfikowana jest z grobowcem Maeshowe i pojawia się w jednej z inskrypcji runicznych w jego komorze grobowej. Wykopaliska potwierdziły, że zewnętrzny mur wokół grobowca został odbudowany już w IX wieku. [wróć]

Przykład inskrypcji runicznej w krajobrazie zachował się w Lemmington Wood (hrabstwo Northumberland, północno-wschodnia Anglia), gdzie znajduje się ona w sąsiedztwie neolitycznej sztuki naskalnej (S. Beckensall, Prehistoric Rock Art in Northumberland, 2001, s. 109–110). [wróć]

Z. Ciesielski, op. cit., s. 96–97. [wróć]

M. Adamus, Tajemnice sag i run, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970, s. 86. [wróć]

L.R. Laing, The Archaeology of Celtic Britain and Ireland: c. AD 400–1200, Cambridge 2006, s. 235. Pierwotny pogląd, wedle którego po opuszczeniu wyspy przez Rzymian Brytowie powrócili do celtyckiej kultury z epoki żelaza, jest obecnie uważany za błędny. [wróć]

A.H. Burne, The Battle of Badon – a military commentary, „History, New Series” 112(30), 1945, s. 134–137. [wróć]

B. Yorke, Kings and Kingdoms of Early Anglo-Saxon England, London 2013, s. 34. [wróć]

C.J. Arnold, An Archaeology of the Early Anglo-Saxon Kingdoms, London 1997, s. 207. [wróć]

B. Yorke, op. cit., s. 32. [wróć]

J.Z. Kędzierski, Dzieje Anglii do roku 1485, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966, s. 139. [wróć]

B. Yorke, op. cit., s. 90. Jeden z najlepiej zachowanych odcinków Wału Offy przebiega na północ od Chepstow (Monmouthshire), gdzie wyraźnie widoczne są wał osiągający do 3,5 m wysokości i towarzysząca mu fosa. Na wielu odcinkach jako integralne elementy fortyfikacji wykorzystano strome stoki i rzeki. Równolegle do północnego odcinka Offa’s Dyke po stronie angielskiej biegnie wał Wat’s Dyke, którego datowanie pozostaje niepewne. [wróć]

Tamże, s. 43. [wróć]

A. Mikołajczyk, Leksykon numizmatyczny, Warszawa–Łódź 1994, s. 226. [wróć]

The Annals of Ulster, U795.3. [wróć]

Tamże, U811.6, U812.8. [wróć]

Tamże, U832.1. [wróć]

P. Parker, The Northmen’s Fury: A History of the Viking World, London 2014, s. 13. [wróć]

H.R. Loyn, The Vikings in Britain, London 1977, s. 56. [wróć]

S. Keynes, The Vikings in England, c. 790–1016, [w:] „The Oxford Illustrated History of the Vikings”, Oxford 1997, s. 51. [wróć]

R. Lyon, Cornwall’s Historical Wars: A Brief Introduction, Sheffield 2012, s. 7. [wróć]

The Anglo-Saxon Chronicle, A.D. 851. [wróć]

Prudencjusz z Troyes (zm. 861) był urodzonym w Aragonii kapłanem i teologiem, od 843 roku biskupem Troyes. Do swojej śmierci spisywał roczniki Annales Bertiniani, które były później kontynuowane do 882 roku. Zawierają one wiele informacji o najazdach wikingów na ziemie Franków. [wróć]

N.P. Brooks (1979), England in the Ninth Century: The Crucible of Defeat, „Transactions of the Royal Historical Society” 29, s. 15. [wróć]

The Anglo-Saxon Chronicle, A.D. 853. [wróć]

Ethelbald mógł być pierworodnym synem Ethelwulfa – uznawany za najstarszego syna Ethelstan jest opisywany przez Kronikę anglosaską jako brat Ethelwulfa. [wróć]

N.P. Brooks, England in the Ninth Century: The Crucible of Defeat, „Transactions of the Royal Historical Society” 29, 1979, s. 7–8. [wróć]

Simeon of Durham, A History of the Kings of England, A.D. 866. Przytaczane w książce polskie tłumaczenia tekstów źródłowych zostały wykorzystane przez autora na podstawie przekładów anglojęzycznych wymienionych w bibliografii (chyba że w przypisie podano inaczej). [wróć]

W.H. Simcox, Alfred’s Year of Battles, „The English Historical Review” 2(1), 1886, s. 220. [wróć]

P. Sawyer, The Age of the Vikings, London 1962, s. 125. [wróć]

P. Parker, The Northmen’s Fury: A History of the Viking World, London 2014, s. 31. [wróć]

The Anglo-Saxon Chronicle, A.D. 867. [wróć]

W.H. Simcox, op cit., s. 220–221. [wróć]

The Anglo-Saxon Chronicle, A.D. 871. [wróć]

P. Newman, Lost Gods of Albion: The Chalk Hill-Figures of Britain, Stroud 2009, s. 17. [wróć]

G. Williams, Viking Warrior vs Anglo-Saxon Warrior: England 865–1066, Oxford 2017, s. 34. [wróć]

H.R. Loyn, op. cit., s. 59. [wróć]

G.N. Wright, Discovering Abbeys and Priories, Princes Risborough 2004, s. 80. Klasztor na Świętej Wyspie został odbudowany i ponownie zamieszkany przez mnichów za panowania Normanów. [wróć]