Ilustracja na okładce: GMJ

Copyright © for this edition by Dressler Dublin sp. z o.o., Ożarów Mazowiecki 2025

Wydawnictwo Bellona
ul. Hankiewicza 2, 02-103 Warszawa
tel. +48 22 457 04 02
www.bellona.pl
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Księgarnie internetowe: www.swiatksiazki.pl www.ksiazki.pl

Dystrybucja
Dressler Dublin sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (+ 48 22) 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
www.dressler.com.pl

ISBN 978-83-11-17750-5

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Kierunek Włochy

Był 19 grudnia 1943 roku. Na Morzu Śródziemnym panował sztorm. Rozszalałe grzywiaste fale waliły niemiłosiernie o burty statku „Indrapoera”, który przechylał się to na jedną, to na drugą burtę lub gwałtownie wznosił dziób, by za chwilę z hukiem opaść w ciemne odmęty. Od czasu do czasu woda przelewała się przez górny pokład. Mało kto z pasażerów decydował się na krótki nawet spacer, tym bardziej, że siąpił drobny deszczyk. Horyzont tonął we mgle, ledwo dało się dostrzec inne statki płynące razem z „Indrapoerą” w konwoju. Ponieważ czas był wojenny – w głębinach morskich czyhały okręty podwodne wroga, które mogły w każdej chwili zaatakować torpedami brytyjskie statki – jednostek transportowych broniły cztery szybkie kontrtorpedowce Royal Navy, uwijające się zygzakami wokół swoich „podopiecznych” wypełnionych wojskiem i sprzętem wojennym.

Po południu siła wiatru znacznie osłabła, morze najwyraźniej ucichło. Na pokładzie zaroiło się od żołnierzy w zielonych mundurach z „Polandami” na rękawach. Chcieli zaczerpnąć świeżego powietrza po kilku dniach męczącej podróży, targającej nerwy chorobą morską. Na zmęczonych twarzach pojawiał się już uśmiech. Polacy gromadzili się w małych grupkach, żartowali, rozmawiali na temat pogody i kierunku przemieszczania się konwoju.

– Nareszcie się uspokoiło! Byłem załamany, bo sądziłem, że to piekielne kołysanie nigdy się nie skończy! Rzygałem jak kot. Chwała Bogu, że to już przechodzi! – narzekał głośno wysoki, wąsaty porucznik w battledressie z zieloną choinką polskiej 3. Dywizji Strzelców Karpackich na rękawie.

– Najgorsze chyba minęło – potwierdził stojący obok sierżant. – Pewnie jesteśmy już blisko Włoch, bo konwój skręcił na północny zachód. Może wreszcie zrobi się cieplej, bo na razie ziąb jak cholera!

– Ciepło, a nawet gorąco, jest we Włoszech w lecie, a nie w zimie. Teraz możemy tam zastać i mróz, i śnieg – przekornie rzucił ktoś stojący obok.

– Patrzcie, koledzy, na ten kontrtorpedowiec idący za nami z boku – rzucił inny z żołnierzy. – Najwyraźniej zbliża się do nas.

Porucznik skierował lornetkę w kierunku okrętu.

– Panowie, to polski eskortowiec „Ślązak”! Widzę biało-czerwoną banderę na rufie. Marynarze machają do nas rękami.

– Pomachajmy i my – podchwycił sierżant.

Jak na komendę żołnierze zaczęli wymachiwać furażerkami i beretami w kierunku wciąż zbliżającego się okrętu ze znakiem taktycznym „L 26” na kadłubie. Na pokładzie zapanował radosny nastrój, rozlegały się okrzyki i wiwaty.

– Niech żyją polscy marynarze! Witajcie, chłopaki! Chwała Polskiej Marynarce! Zwyciężymy!

Z płynącego obok statku o nazwie „New Amsterdam”, również z żołnierzami 3. Dywizji Strzelców Karpackich na pokładzie, zaczęto także wymachiwać rękami i czapkami. Szum fal morskich zagłuszał jednak entuzjastyczne powitania marynarzy. Niebawem „Ślązak” się oddalił. Teraz majaczył w mgielnej poświacie z przodu konwoju. Humory polskich żołnierzy – pasażerów statków „Indrapoera” i „New Amsterdam” – znacznie się poprawiły. Kołysanie nie było już tak dokuczliwe, mesy okrętowe nie świeciły już pustkami podczas wydawania posiłków, apetyty wszystkim dopisywały.

Noc minęła spokojnie, można było wreszcie pospać. Po ustąpieniu porannej mgiełki zaświeciło blade słońce. Statki i kontrtorpedowce widać było zupełnie dobrze. Zaraz po śniadaniu karpatczycy tłumnie gromadzili się na górnych pokładach i pilnie wpatrywali się w linię horyzontu, na której w każdej chwili mógł pojawić się ląd. Marynarze angielscy zachowywali tajemnicę, nie chcieli nic mówić o pozycji statku na Morzu Śródziemnym. Polacy domyślali się tylko, że konwój zbliża się do południowych Włoch od strony wschodniej.

Rankiem 21 grudnia na horyzoncie ukazała się linia lądu. Konwój szedł ku niemu to pod ostrym kątem, to znowu równolegle. W miarę upływu czasu odległość do półwyspu zmniejszała się, widać już było wyraźnie linię brzegową i domy wznoszące się amfiteatralnie na wzgórzu. Porucznik skierował lornetkę w tamtą stronę.

– Miasto bardzo zniszczone działaniami wojennymi. Pewno toczyły się tu niedawno ciężkie walki. Widać wraki zatopionych statków, czubki masztów i kominów. Jest latarnia morska, ale mocno uszkodzona. W porcie i na redzie stoją statki angielskie i amerykańskie – objaśniał zgromadzonym wokół niego żołnierzom.

– To na pewno Brindisi, bo linia brzegowa skręca tu wyraźnie na północny zachód – wtrącił się kapitan artylerzysta, trzymający w ręku rozwiniętą mapę.

– O, trzy statki z naszego konwoju odłączyły się od szyku i kierują się do Brindisi, a my płyniemy dalej obranym kursem…

– Przed nami będzie większy port Bari i kilka mniejszych – powiedział kapitan. – Może zawiniemy do któregoś z nich.

– Zobaczymy. Co ma być, to będzie – rzucił ktoś spokojnie.

Minęła kolejna godzina na obserwacji linii brzegowej. W tym czasie niszczyciele odłączyły się, zaś konwój rozdzielił na małe grupki. „Indrapoera” i „New Amsterdam” minęły port Bari, podobnie jak Brindisi usiany wrakami statków i okrętów włoskiej floty, i zaraz potem skręciły do małego portu Trani, oddalonego o ponad trzydzieści kilometrów od Bari. Oba statki niebawem stanęły przy nabrzeżu. Port i miasto Trani przeszły również ciężkie bombardowania lotnicze i morskie. Zwracał uwagę wrak dużego okrętu, leżącego przy brzegu na boku z zanurzoną w wodzie rufą i sterczącym wysoko ponad falami dziobem, z lufami dział w rozbitych wieżyczkach. Wzdłuż nabrzeża leżały w gruzach budynki i wiele zardzewiałego żelastwa – dawniej dźwigów, wagonów kolejowych i pojazdów mechanicznych.

Było już dobrze po południu, gdy rozpoczęto rozładunek obu statków. Schodziły na ląd pierwsze oddziały Polskich Sił Zbrojnych przybyłe na front włoski. Należały do 2. Korpusu Polskiego, zorganizowanego na Środkowym Wschodzie: w Palestynie, Iraku i Egipcie. Zgodnie z porozumieniem 2. Korpus Polski miał przesunąć się do południowych Włoch w okresie od grudnia 1943 do kwietnia 1944 roku. „Indrapoera” i „New Amsterdam” przewiozły właśnie pierwszy kontyngent jego sił. Następne transporty – również drogą morską – przybywać miały do Włoch w ustalonym czasie. Przyjęto przy tym zasadę, że żadna jednostka, nawet najmniejsza, nie mogła być zaokrętowana w całości na jednym statku. Chodziło o to, aby w razie jego zatopienia przez okręty lub samoloty nieprzyjaciela żadna z transportowanych jednostek nie przestała istnieć.

Statek „Indrapoera” przewiózł około dwóch tysięcy polskich żołnierzy, głównie oficerów i podoficerów. Na „New Amsterdam” znajdowało się również około dwóch tysięcy pasażerów – przeważnie podoficerów i szeregowych. Oba statki przewiozły także pewną część czołgów, armat, samochodów, ciągników, karabinów maszynowych oraz sprzętu wojennego i kwaterunkowego. Wśród kadry 3. Dywizji Strzelców Karpackich najwięcej było oficerów artylerii i piechoty zmotoryzowanej, choć nie brakowało również saperów, łącznościowców, specjalistów różnych służb technicznych i kwatermistrza z pomocnikami. Nie zapomniano też o duszpasterzu – księdzu kapelanie kapitanie Targoszu. Tłok na obu statkach był duży, ale podróż z Egiptu do Włoch nie trwała długo, zaledwie kilka dni, toteż ludzie potraktowali te warunki jak coś najzupełniej normalnego.

Z pierwszym transportem przybył do Włoch także dowódca 3. Dywizji Strzelców Karpackich, generał brygady Bronisław Duch i jego szef sztabu pułkownik dyplomowany Henryk Piątkowski.

Po zejściu na ląd poszczególne pododdziały pomaszerowały przez zniszczone ulice miasta na szosę prowadzącą do Bari. Tam zebrały się poszczególne człony batalionów i brygad z obu statków i po chwili odpoczynku ruszyły dalej na południe marszem pieszym. Wszędzie widać było oddziały wojsk brytyjskich, obozujące pod namiotami. Kilka kilometrów dalej znajdował się przygotowany obóz tymczasowy dla przybywających Polaków – namioty ustawione w szeregach w szczerym polu, zimna bieżąca woda z wystających z ziemi kranów, latryny i żelazne zbiorniki na śmieci. Żadnej kuchni czy żołnierskiej kantyny, łóżek czy koców.

Szybko zapadał zmrok. Żołnierze nieśli ze sobą swój wojenny rynsztunek bez osobistych rzeczy. Worki szeregowców, podoficerów i oficerów przywieziono już ciemną nocą i zrzucono na jedną piramidę. O odnalezieniu swoich rzeczy, potrzebnych do snu, nie mogło być mowy. Należało z tym poczekać do następnego dnia – 22 grudnia. A noc była długa i wyjątkowo zimna, od morza wiał porywisty ostry wiatr, sypał drobny śnieg. Ponieważ nie dotarły kuchnie polowe, o gorącym posiłku czy choćby tylko kawie lub herbacie można było jedynie marzyć. Żołnierze zjedli więc resztki suchego prowiantu, otrzymanego jeszcze na statku. W przewiewnych namiotach nie było gdzie usiąść, a tym bardziej na czym spać.

Rano żołnierze porozpalali ogniska. Dopiero gdy duża tarcza słoneczna wyjrzała zza horyzontu, wszystkim poprawiły się humory. Nadjechały wreszcie wozy gospodarcze i kuchnie polowe, wydano gorący posiłek i wkrótce żołnierze pomaszerowali dalej na północ. Po przebyciu kilku kilometrów rozbili stały obóz namiotowy na równym placu. Zaczęło się normalne życie jednostek w warunkach wojennych. Była to tak zwana trzecia linia, od linii frontu dzieliło ją około dwustu kilometrów. Teraz wojsko, czekając na przybycie następnych transportów żołnierskich kontyngentów i bojowego sprzętu, winno się zaaklimatyzować. Po doprowadzeniu jednostek do gotowości bojowej Polacy mieli wejść do walki.

Żołnierze 2. Korpusu szybko zorientowali się, że ta część Włoch, zwana Terra di Bari, została podczas działań wojennych bardzo zniszczona. Dookoła było wiele zrujnowanych domów. Przestały istnieć mosty i wiadukty, wysadzone przez cofających się Niemców dynamitem. Linia frontu zatrzymała się na rzece Sangro. Ponieważ Niemcy stawili na linii tej rzeki zdecydowany opór, alianci postanowili właśnie tu przeczekać zimę. Południowe Włochy to okolice na ogół biedne, teraz miejscowa ludność żyła po prostu w skrajnej nędzy. Nastroje wśród Włochów były różne: w większości cieszyli się z wkroczenia wojsk alianckich, choć nie brakowało i takich, którzy jeszcze wierzyli w przeciwuderzenie i powrót Niemców. Niebezpiecznie było zatem oddalać się od własnych jednostek, zdarzały się bowiem napady na alianckich żołnierzy, a nawet morderstwa. Różne zakazy i nakazy odnosiły tylko częściowy skutek, bo nuda pchała ludzi do kroków nierozważnych, szerzył się ponadto wymienny handel. Za żywność i mydło można było kupić u Włochów wszystko: dobre wino, biżuterię, cenne pamiątki i… wolną miłość. Boże Narodzenie i Nowy Rok 1944 świętowali Polacy we własnym gronie, racząc się miejscowymi trunkami i smakołykami z własnej kuchni. Była strzelanina na wiwat, śpiewy i zabawy żołnierskie. Radosna wrzawa trwała też w obozach brytyjskich wojsk i na jednostkach pływających Royal Navy stojących w portach. Tam strzelano najgłośniej, bo z dział okrętowych.

Pierwszy śnieg szybko stopniał, w obozie zrobiło się błoto, do czego walnie przyczyniły się liczne samochody i motocykle. Temperatura nie spadała poniżej zera nawet w nocy, prawie bez przerwy siąpił drobny deszczyk.

Tymczasem do południowych Włoch nadciągały kolejne transporty wojska, sprzętu i zapasów materiałowych. W wyznaczonych rejonach zbierał się stopniowo cały 2. Korpus Polski pod dowództwem generała dywizji Władysława Andersa. Konwoje szły wolno w odstępach kilku tygodni, aby dopiero w kwietniu 1944 roku zakończyć niełatwą operację przerzutu. Brytyjczycy nie spieszyli się zbytnio, troszcząc się głównie o regularne dostawy dla swojej 8. Armii Polowej, która już walczyła we Włoszech i z najwyższym trudem posuwała się na północ. Na tym półwyspie przeciwnikiem byli nie tylko Niemcy, poważną przeszkodę w działaniach zaczepnych stwarzały także góry, wąwozy, wąskie drogi i liczne rzeki z wysadzonymi mostami.

2. Korpus Polski miał ciekawą historię. Wyłoniony został w lecie 1943 roku z Armii Polskiej na Wschodzie, czasowo rozmieszczonej w Iraku po ewakuacji ze Związku Radzieckiego. Kompletował swój stan i szkolił się początkowo w Palestynie, a później w Egipcie, skąd – na mocy polsko-brytyjskiej umowy z 7 grudnia 1943 roku – miał być skierowany na front włoski. Gdy wkrótce po tej decyzji przystąpiono do organizowania pierwszych transportów, skład tego korpusu był następujący: dowództwo ze szwadronem sztabowym, 3. Dywizja Strzelców Karpackich, 5. Kresowa Dywizja Piechoty, 2. samodzielna brygada pancerna, 2. Grupa Artylerii i samodzielne oddziały korpuśne – pułk ułanów karpackich (pod tą kawaleryjską nazwą występował rozpoznawczy pułk pancerny), 7. pułk artylerii przeciwpancernej, 7. pułk małokalibrowej artylerii przeciwlotniczej, 8. pułk ciężkiej artylerii przeciwlotniczej, 2. batalion zmotoryzowany komandosów, batalion łączności, batalion saperów, kilka samodzielnych kompanii, w tym transportowe i warsztatowe, dwa lekkie szpitale polowe oraz służby łącznie z żandarmerią i regulacją ruchu. Bazą 2. Korpusu Polskiego, która miała szkolić żołnierzy we wszystkich specjalnościach i uzupełniać stany osobowe w walczących jednostkach, była 7. Zapasowa Dywizja Piechoty o zmiennym składzie.

W przeddzień wyruszenia pierwszych kontyngentów drogą morską z Egiptu do Włoch, gdy wszystkie oddziały osiągnęły już pełną gotowość bojową, korpus (bez bazy) liczył 44 300 oficerów, podoficerów i szeregowców oraz 11 800 pojazdów mechanicznych razem z czołgami, samochodami pancernymi i transporterami opancerzonymi. Na podkreślenie zasługuje ponadto obfite wyposażenie korpusu w nowoczesną broń strzelecką i artylerię z wytwórni zarówno brytyjskich, jak i amerykańskich. Można więc przyjąć, że 2. KP był silnym i dobrze rozwiniętym związkiem taktycznym wyższego szczebla, ale – jak powiada przysłowie – nie ma róży bez kolców. Już od chwili lądowania we Włoszech dawał się odczuć brak uzupełnień, zwłaszcza w najbardziej narażonej na straty piechocie. W toku działań miało się również okazać, że nie dysponuje odpowiednim sprzętem inżynieryjno-saperskim do walk w terenie górzystym. Wyłonił się wreszcie problem artylerii, dostrzeżony szczególnie w okresie bitwy o Monte Cassino, która przyniosła zasłużoną sławę bohaterskim żołnierzom polskim.

Artylerii w korpusie nie brakowało, miał dosyć luf do zwalczania celów powietrznych i naziemnych. Ponieważ aktywność Luftwaffe na froncie włoskim była niewielka bądź nawet w ogóle nie występowała z powodu ogromnej przewagi lotnictwa aliantów, głównym zadaniem artylerii stawało się wspieranie własnej piechoty w różnych fazach działań zaczepnych i w walkach pozycyjnych, kiedy front zamierał w pozornym bezruchu. Artyleria niszczyła wskazane cele ogniem na wprost lub pośrednim, obezwładniała nieprzyjaciela potężnymi nawałami ogniowymi, mogła również stawiać w razie potrzeby skuteczny ogień zaporowy lub bezpośrednio współdziałać z piechotą w natarciu, otwierając jej drogę na określonym kierunku – strzelcy szli wtedy w lawinę eksplodujących pocisków. Ogień artylerii był więc elastyczny, każdorazowo dostosowany do konkretnej sytuacji na polu walki i z reguły otwierany na żądanie dowódców oddziałów piechoty. Zdarzało się też nierzadko, że głos należał do samych artylerzystów, kiedy prowadzili pojedynki na odległość z wykrytymi bateriami czy dywizjonami nieprzyjaciela.

Każda z dwóch dywizji piechoty korpusu dysponowała trzema pułkami artylerii lekkiej (łącznie 144 działa 87,6 mm), nie licząc armat przeciwlotniczych, przeciwpancernych i moździerzy. Młot ogniowy z tych luf sięgał na głębokość ponad 10 tysięcy metrów, pokrywał więc – jak to się regulaminowo mówiło – taktyczną strefę działań. Kierowali nim zwykle oficerowie danego pułku z wysuniętych punktów obserwacyjnych na podstawie obliczeń topograficznych, czyli z mapą w ręku. Niełatwe to było zadanie w typowym dla Włoch terenie pagórkowatym, górskim i wysokogórskim, ale jakoś sobie z tym radzono. Przeznaczone do zniszczenia cele znajdowały się z reguły bliżej, w zasięgu wzroku uzbrojonego w lornety nożycowe.

Obok tych dywizyjnych pułków korpusowi podlegała również 2. Grupa Artylerii w innym składzie, który zresztą parokrotnie ulegał zmianom. Po wylądowaniu we Włoszech 2. GA dysponowała 7. pułkiem artylerii konnej – oczywiście w pełni zmotoryzowanym z zachowaniem tradycyjnej nazwy, 9. pułkiem artylerii lekkiej oraz 10. i 11. pułkiem artylerii ciężkiej. Na jej korzyść miał również działać 1. pułk pomiarów artylerii, złożony z pododdziałów rozpoznania wzrokowego, dźwiękowego i topograficznego z zadaniem wykrywania celów i korygowania ognia. W toku walk na froncie włoskim organizacja 2. GA – jak już wspomniano – była stopniowo zmieniana. Pod koniec 1944 roku 9. pal przekształcono w 9. pułk artylerii ciężkiej, natomiast 7. pak po przezbrojeniu w działa samobieżne włączony został do formowania właśnie 2. Warszawskiej Dywizji Pancernej. Z początkiem marca 1945 roku 2. GA wchłonęła dwa nowe pułki artylerii ciężkiej (12. i 13. pac), dzięki czemu jej moc ogniowa znacznie wzrosła. Każdy z nich łącznie z już istniejącymi (9., 10., 11. pac) liczył po 16 haubic i armat o kalibrze, odpowiednio, 114,3 i 139,7 mm. Zasięg tych dział wynosił 16–19 tysięcy metrów, był więc dużo większy od artylerii dywizyjnej, a co za tym idzie bez porównania trudniejsze stawało się również korygowanie ich ognia. Miały one zwalczać cele położone w głębi obrony nieprzyjaciela, ukryte w terenie z dala od linii frontu. Jeśli więc obserwatorzy artylerii lekkiej nie mieli łatwego życia, tu wyłaniał się problem zgoła niebagatelny…

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki