Zapraszamy na stronę Wydawnictwa
www.bellona.pl

Księgarnia internetowa
www.swiatksiazki.pl

Dołącz do nas na Facebooku
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Recenzenci: prof. dr hab. Czesław Grzelak, prof. dr hab. Tadeusz Panecki
Redaktor prowadzący: Bogusław Kubisz
Redaktor merytoryczny: Jacek Biernacki
Redaktor techniczny: Agnieszka Matusiak
Korekta: Bogusława Jędrasik
Ilustracja na okładce: Barbara Kuropiejska-Przybyszewska

Copyright © by Dressler Dublin Sp z o.o., Ożarów Mazowiecki 2020
Copyright © by Wojciech Włodarkiewicz, 2020

Wydawnictwo Bellona
ul. Hankiewicza 2
02-103 Warszawa
tel. +48 22 620 42 91

Dystrybucja
Dressler Dublin Sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki
ul. Poznańska 91
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. 22 733 50 31/32
www.dressler.com.pl

ISBN 978-83-11-16058-3

Wersję elektroniczną wykonano w systemie Zecer firmy Elibri

WSTĘP

Po kilkudziesięciu latach systematycznych badań historiografia kampanii polskiej 1939 r. udzieliła już odpowiedzi na większość głównych pytań badawczych: stanu przygotowań wojennych Rzeczypospolitej Polskiej i jej przeciwników, możliwości bojowych Wojska Polskiego, Wehrmachtu i Armii Czerwonej oraz przebiegu i skutków działań bojowych.

W okresie PRL historycy polscy koncentrowali swoje badania na genezie, przebiegu oraz skutkach agresji Niemiec na Rzeczpospolitą, pomijając agresję Związku Radzieckiego. Przełom polityczny 1989 r. zniósł w Polsce oficjalną wykładnię polityczną i metodologię badań historycznych oraz umożliwił historykom pełniejszy dostęp do archiwów polskich i zagranicznych. Uzyskanie dostępu do nowych źródeł z archiwów rosyjskich¹ oraz polskich, a także zniesienie utrudnień pozanaukowych – cenzury – znacznie poszerzyły historykom polskim możliwości badań przebiegu kampanii 1939 r., w tym na Kresach Południowo-Wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej.

Termin kresy najczęściej jest synonimem wschodnich obszarów Rzeczypospolitej Polskiej do wybuchu II wojny światowej. Czasami, m.in. w publikacjach, występują również określenia uzupełniające, wskazujące na odmienne znaczenie tego terminu: Kresy Południowo-Wschodnie, Kresy Północno-Wschodnie oraz, z tym, że jednak znacznie rzadziej, Kresy Zachodnie². Znaczenie tego określenia zmieniało się. Kresy Południowo-Wschodnie najczęściej obejmują trzy województwa w całości: wołyńskie, tarnopolskie i stanisławowskie oraz część lwowskiego, położoną na wschód od Sanu³.

Kresy można również analizować jako pewnego rodzaju pogranicze, zjawisko dynamiczne w sensie geograficznym oraz socjoetnologicznym, zmienne kulturowo i etnicznie z powodu procesu dyfuzji kulturowej oraz cywilizacyjnej. W konsekwencji na Kresach występują dwujęzyczność i dwukulturowość oraz konwergencja kulturowa⁴.

Małopolska to historyczna dzielnica Polski; jej nazwa wywodzi się z języka łacińskiego i pochodzi od określenia Polonia Minor – Polska młodsza, które powstało w XV w. dla odróżnienia od Wielkopolski – Polonia Maior⁵. Stosowane w publikacji określenie Małopolska Wschodnia obejmuje trzy południowo-wschodnie województwa Polski z lat 1921–1939: lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie.

Działania wojenne na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej we wrześniu i w październiku 1939 r. były różnie określane w literaturze przedmiotu: najwcześniej pojawiło się określenie kampania wrześniowa, używane przez polskich historyków w kraju i na emigracji, a pod koniec lat sześćdziesiątych z inicjatywy badaczy z Wojskowego Instytutu Historycznego MON pojawiła się nazwa wojna obronna 1939. W ostatnich latach środowisko badaczy tej problematyki wprowadziło do naukowego obiegu pojęcie kampania polska 1939 r.⁶, które najpełniej i najtrafniej oddaje charakter i czas trwania działań wojennych na terytorium RP, będących pierwszą kampanią II wojny światowej.

Historiografię kampanii polskiej 1939 r. z okresu PRL, jak już wspomniano, charakteryzują poważne mankamenty, czego przykładem jest obszerna praca pt. Polski Czyn Zbrojny w II wojnie światowej, t. I, Wojna obronna Polski 1939, przygotowana przez pracowników naukowych Wojskowego Instytutu Historycznego⁷. Jej atutem są obszerne analizy działań polskich i niemieckich, a także liczne, starannie wykonane szkice i schematy organizacyjne, tabele oraz fotografie, natomiast podstawową słabością jest całkowite pominięcie genezy, przebiegu i skutków agresji Związku Radzieckiego na Polskę. Było to charakterystyczne dla publikacji historycznych okresu PRL z uwagi na ingerencje cenzury oraz utrudniony dostęp do źródeł z archiwów zagranicznych, w tym całkowity brak dokumentów aktowych z archiwów Związku Radzieckiego. Ważnym wydarzeniem tego okresu było wydanie profesjonalnie opracowanego wyboru źródeł, w którym jednak również nie zamieszczono dokumentów dotyczących agresji ZSRR na Rzeczpospolitą Polską⁸.

Mimo upływu wielu lat od pierwszego wydania tej publikacji nadal przydatna jest praca płk. dypl. Mariana Porwita, stanowiąca bardzo kompetentną analizę polskiej sztuki wojennej w kampanii polskiej 1939 r⁹.

Nadal wysoko oceniana jest też monumentalna, trzytomowa praca Komisji Historycznej Polskiego Sztabu Głównego w Londynie Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, której tom I nosi tytuł Kampania wrześniowa 1939 i dzieli się na pięć części¹⁰. Niestety, nie ukazała się planowana szósta część tej nadal bardzo przydatnej syntezy, obejmująca okres od 19 września do 6 października 1939 r.

Jako jeden z pierwszych autorów krajowych badania nad przebiegiem agresji ZSRR na Polskę i próbę ich opublikowania podjął Leszek Moczulski, co spowodowało ostre działania ze strony cenzury¹¹. Okres po 1989 r. przyniósł dalsze naukowe publikacje. Na wymienienie wśród nich zasługuje zwłaszcza obszerna synteza Tadeusza Jurgi pt. 1939. Obrona Polski i Europy¹², która jest nieznacznie poprawioną wersją wcześniejszej Obrony Polski 1939¹³. Na uwagę czytelników zasługuje też wielowątkowa monografia autorstwa Czesława Grzelaka i Henryka Stańczyka¹⁴, obejmująca agresję Niemiec oraz Związku Radzieckiego.

Opracowano dzieje wszystkich związków operacyjnych Wojska Polskiego – armii i samodzielnych grup operacyjnych, uczestniczących w kampanii 1939 r., w tym również w Małopolsce Wschodniej. Bardziej zróżnicowany jest stan przygotowania monografii wrześniowych związków taktycznych Wojska Polskiego – w ostatnich latach można zauważyć wyraźnie większe zainteresowanie tymi badaniami, obecne zaawansowanie wynosi 100% w przypadku brygad zmotoryzowanych, ok. 80% w wypadku brygad kawalerii oraz ponad 20% w wypadku dywizji i brygad piechoty. Zainteresowaniem historyków cieszą się dzieje brygad kawalerii Wojska Polskiego, przygotowano monografię 10. (zmotoryzowanej) Brygady Kawalerii¹⁵ oraz monografie Kresowej Brygady Kawalerii¹⁶ i Podolskiej Brygady Kawalerii¹⁷, które miały swoje pokojowe garnizony w Małopolsce Wschodniej.

Wśród monografii związków taktycznych Wojska Polskiego brak jest pełnego opracowania dziejów dywizji piechoty, stacjonujących w Małopolsce Wschodniej zgodnie z pokojową organizacją. W ostatnim okresie wydano prace popularyzatorskie o wszystkich czynnych dywizjach piechoty Wojska Polskiego¹⁸. Nadal brakuje monografii brygad piechoty Wojska Polskiego, ukazała się jedynie niewielka praca pt. 3. Brygada Strzelców Górskich w kampanii wrześniowej 1939 roku¹⁹. Niekorzystnie prezentuje się stan badań dziejów okręgów korpusów Wojska Polskiego, ponieważ powstały jedynie dwie monografie: okręgu korpusu nr IV Łódź²⁰ oraz nr VI Lwów²¹; nie opracowano np. dziejów Okręgu Korpusu nr X Przemyśl, który m.in. obejmował zachodnie powiaty województwa lwowskiego. Tę lukę w części wypełnia nowa monografia autorstwa Adama Ostanka²².

Do przygotowania monografii pt. Małopolska Wschodnia 1939 wykorzystano materiały źródłowe z archiwów polskich i zagranicznych, ówczesną prasę centralną i regionalną, opublikowane źródła, relacje i wspomnienia oraz opracowania naukowe zwarte i artykuły. Źródła, niezbędne dla naukowej analizy podjętego tematu, znajdują się w kilku polskich instytucjach: Archiwum Akt Nowych, Centralnym Archiwum Wojskowym²³, Archiwum Wschodnim²⁴, a także Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego²⁵.

Z placówek zagranicznych przydatne źródła: dokumenty aktowe i relacje posiada Archiwum Instytutu Polskiego im. gen. Sikorskiego w Londynie²⁶, Rosyjskie Państwowe Archiwum Wojskowe (RGWA - Российский Государственный Bоенный Aрхив) w Moskwie oraz archiwa ukraińskie. Dokumenty aktowe, dotyczące przebiegu działań wojennych Armii Czerwonej w Polsce w 1939 r. z zasobu RGWA w latach dziewięćdziesiątych XX w. udostępniono polskiej Wojskowej Komisji Archiwalnej, skopiowano i włączono do zbiorów Centralnego Archiwum Wojskowego jako kolekcję Wojskowej Komisji Archiwalnej, składającą się z 88 zespołów²⁷, wśród nich Sztabu 6. Armii Frontu Ukraińskiego, działającej na lwowskim kierunku operacyjnym²⁸, oraz 12. Armii, nacierającej na lewym skrzydle Frontu Ukraińskiego.

Do ukazania ostatnich miesięcy pokojowych dziejów trzech województw, tworzących Małopolskę Wschodnią, przydatne były zasoby archiwów ukraińskich: Państwowego Archiwum Obwodu Tarnopolskiego (Дepжaвний Apixiв Tepнoпiльcькoї Oблacтi – DATO), Państwowego Archiwum Obwodu Iwano-Frankiwskiego (Державний Архів Івано-Франківскої Області – DAIFO), Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego Ukrainy we Lwowie (Центральний Державний Історичний Архів України м. Львів – CDIAU) oraz Państwowego Archiwum Obwodu Lwowskiego (Державний Архів Львівської Області – DALO).

Jak już wspomniano, w procesie przygotowania monografii wykorzystano również źródła drukowane, opublikowane relacje i wspomnienia, prasę centralną i regionalną oraz opracowania naukowe zwarte i artykuły.

Część dokumentów wojskowych Armii Czerwonej z zasobu RGWA opublikowano w formie zwartej²⁹ oraz na łamach „Wojskowego Przeglądu Historycznego”³⁰. Ukazały się również Dokumenty obrony Lwowa 1939 (200 mało znanych dokumentów)³¹, a także bardzo obszerna edycja źródeł o obronie Lwowa w 1939 r., zawierająca 580 dokumentów, najczęściej wcześniej niepublikowanych³².

Dużą rolę w badaniach nad kampanią polską 1939 r. w Małopolsce Wschodniej odgrywają wspomnienia żołnierzy, w tym szefa Sztabu Głównego Wojska Polskiego gen. bryg. Wacława Stachiewicza³³ oraz m.in. dowódcy Frontu Południowego gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego³⁴ czy dowódców związków taktycznych: gen. dyw. (w 1939 r. płk. dypl.) Stanisława Maczka³⁵ i gen. bryg. (w 1939 r. płk. dypl.) Bronisława Prugara-Ketlinga³⁶. Ukazały się także wartościowe edycje relacji i wspomnień³⁷ najczęściej oficerów, uczestników kampanii 1939 r. w badanym regionie, część z nich opublikował londyński „Przegląd Kawalerii i Broni Pancernej”³⁸ oraz wydawany w kraju „Wojskowy Przegląd Historyczny”³⁹.

Po przełomie politycznym 1989 r. historycy polscy rozpoczęli intensywne badania genezy, przebiegu oraz skutków agresji ZSRR na Polskę, czemu, jak już wspomniano, sprzyjały zniesienie cenzury wydawniczej oraz łatwiejszy dostęp do źródeł archiwalnych, w tym w instytucjach rosyjskich oraz ukraińskich i białoruskich. Działania Armii Czerwonej w Polsce w 1939 r. zostały najpełniej przeanalizowane przez Czesława Grzelaka⁴⁰. Omówiono je również w cennej pracy zbiorowej pt. Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej⁴¹, a także w monografiach autorstwa: Ryszarda Szawłowskiego⁴², Ryszarda Daleckiego⁴³, Władysława Steblika⁴⁴, Kazimierza Pindla⁴⁵ i Wojciecha Włodarkiewicza⁴⁶ oraz w publikacjach o przedmościu rumuńskim⁴⁷. Tematyka kampanii 1939 r. jest także obecna w pracach zbiorowych, najczęściej będących efektem prac konferencji naukowych, organizowanych przez różne ośrodki⁴⁸.

Przydatne informacje – w formie wydzielonych rozdziałów – zawierają również prace zbiorowe: Działania militarne w Polsce południowo-wschodniej⁴⁹, Między środkową Wisłą a Lwowem⁵⁰, a także opracowania z zakresu geografii i geografii wojennej⁵¹ oraz monografia o postawach mieszkańców Polski Południowo-Wschodniej wobec państwa polskiego w latach 1935–1939, w tym w okresie kampa-nii polskiej 1939 roku⁵².

Wartość publikacji zagranicznych bywa różna. Prace autorów z byłego ZSRR nie wniosły nowych treści z powodu ich nieobiektywności i propagandowego charakteru⁵³. Dla analizy działań bojowych strony niemieckiej przydatne okazały się prace syntetyczne⁵⁴ i monografie trzech dywizji Wehrmachtu⁵⁵. Na rynku wydawniczym pojawiły się również pierwsze publikacje o pomijanym do niedawna udziale Słowacji w agresji na Polskę w 1939 roku⁵⁶.

Niniejsza monografia analizuje działania wojenne w Małopolsce Wschodniej we wrześniu 1939 r. Wojska Polskiego, Wehrmachtu i Armii Czerwonej oraz w znacznie mniejszym stopniu armii Słowacji. Jej celem jest ukazanie polskich przygotowań obronnych w Małopolsce Wschodniej oraz przebiegu prowadzonych działań z podziałem na etapy aż do ich zakończenia. W publikacji szczegółowo przeanalizowano problemy wcześniej pomijane, zwłaszcza zadanie, przygotowania wojenne i przebieg działań wojsk Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej. Mimo ograniczonej objętości publikacji dążono także do ukazania całej złożoności położenia militarnego Lwowa oraz koncepcji przedmościa rumuńskiego i próby jej realizacji we wrześniu 1939 r.

W analizach sytuacji militarnej i politycznej oraz przebiegu działań wojennych w regionie wydzielono kilkanaście problemów badawczych, które scharakteryzowano w odrębnych rozdziałach. Część pierwsza monografii obejmuje cztery rozdziały i analizuje położenie regionu w okresie pokoju od marca do końca sierpnia 1939 r. W rozdziale pierwszym scharakteryzowano Małopolskę Wschodnią i jej rolę polityczną i gospodarczą, a w drugim jej znaczenie dla obronności Rzeczypospolitej. Postawy mieszkańców trzech województw Małopolski Wschodniej: lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego, wobec wzrostu zagrożenia wojennego ukazano w rozdziale trzecim, a w kolejnym przedstawiono przebieg mobilizacji alarmowej oraz powszechnej w trzech badanych województwach Rzeczypospolitej.

Druga część monografii ukazuje najważniejsze wydarzenia militarne kampanii polskiej 1939 r. w badanym regionie do 17 września 1939 roku. W rozdziale piątym przeanalizowano przebieg pierwszych dziesięciu dni wojny w Małopolsce Wschodniej. Rozdział szósty poświęcony jest wzrostowi zagrożenia Lwowa, przygotowaniom obrony oraz działaniom wojennym na jego przedpolach i pierwszemu okresowi obrony miasta 12–16 września 1939 r. Trzydniowe walki 10. Brygady Kawalerii (zmotoryzowanej) o Z boiska zostały przedstawione w rozdziale siódmym. W kolejnym rozdziale (ósmym) omówiono genezę, przebieg i skutki bitwy pod Jaworowem, stoczonej przez grupę Wojska Polskiego dowodzoną przez gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego, przebijającą się spod Przemyśla do Lwowa.

Część trzecia monografii przybliża wydarzenia militarne w Małopolsce Wschodniej od 17 września 1939 r. aż do rozbicia, kapitulacji lub ewakuacji do państw neutralnych zgrupowań Wojska Polskiego. Rozdział dziewiąty przedstawia drugi okres obrony Lwowa, a dziesiąty koncepcję i organizację obrony na przedmościu rumuńskim. Rozdział jedenasty ukazuje polskie oceny zagrożenia ze strony ZSRR, a dwunasty decyzje polskich naczelnych władz państwowych i wojskowych w związku z agresją Związku Radzieckiego na Rzeczpospolitą. Kolejny rozdział został poświęcony analizie przebiegu i skutków ewakuacji polskich naczelnych władz państwowych i wojskowych oraz Wojska Polskiego i uchodźców cywilnych do Rumunii i na Węgry. Ostatnie rozdziały przybliżają działania 6. Armii Frontu Ukraińskiego na lwowskim kierunku operacyjnym oraz 12. Armii na Podkarpaciu.

Publikacja zawiera również zakończenie, załączniki, w których opublikowano wybrane dokumenty polskie i ówczesnych przeciwników, wykazy skrótów, map i fotografii, bibliografię oraz indeksy: osobowy i geograficzny.

Do powstania prezentowanej Czytelnikowi monografii przyczyniło się wiele osób i instytucji. Autor serdecznie dziękuje pracownikom wymienionych powyżej archiwów krajowych i zagranicznych oraz bibliotek naukowych za życzliwą pomoc w zgromadzeniu źródeł i opracowań naukowych, niezbędnych do jej napisania.

Najpełniejszy był on w okresie działalności Wojskowej Komisji Archiwalnej MON Rzeczypospolitej Polskiej. [wróć]

S. Ciesielski, Kresy Wschodnie II Rzeczypospolitej i problemy identyfikacji narodowej, [w:] Przemiany narodowościowe na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej 1931–1948, red. S. Ciesielski, Toruń 2003, s. 10. [wróć]

Ibidem, s. 11–18. [wróć]

D. Grinberg, Idea pogranicza w historiografii ostatniego stulecia, [w:] Granice i pogranicza. Historia codzienności i doświadczeń, red. M. Liedke, J. Sadowska, J. Trynkowski, t. 1, Białystok 1999, s. 197; M. Koter, Kresy państwowe – geneza i właściwości w świetle doświadczeń geografii politycznej, [w:] Kresy – pojęcie i rzeczywistość. Zbiór studiów, red. K. Handke, Warszawa 1997, s. 9. [wróć]

Encyklopedia szkolna. Historia, Warszawa 1993, s. 294–295. [wróć]

Szerzej: W. Rezmer, Problem terminologiczny: kampania wrześ-niowa – wojna obronna Polski – kampania polska 1939 roku, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” (dalej: „PHW”) 2009, nr 3, s. 117–124; C. Grzelak, Czy historiografia kampanii polskiej 1939 roku daje podstawy do powstawania wokół niej legend i mitów?, „Studia z Dziejów Wojskowości”, 2016, t. V, s. 23–24. [wróć]

Oprac.: M. Cieplewicz, T. Jurga, E. Kozłowski, K. Radziwończyk, W. Ryżewski, A. Rzepniewski, P. Stawecki, red. nauk. E. Kozłowski, Warszawa 1979. [wróć]

Wojna obronna Polski 1939. Wybór źródeł, oprac. M. Cieplewicz, T. Jurga, W. Ryżewski, A. Rzepniewski, P. Stawecki, red. nauk. E. Koz-łowski, Warszawa 1968. [wróć]

M. Porwit, Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939 roku, t. 1: Plan i bitwy graniczne, t. 2: Odwrót i kontrofensywa, t. 3: Bitwy przebojowe i obrona bastionów, wyd. I, Warszawa 1969, 1973, 1978; wyd. II, Warszawa 1983. [wróć]

Kampania wrześniowa 1939, cz. 1, Polityczne i wojskowe położenie Polski przed wojną, Londyn 1951, cz. 2, Przebieg działań od 1 do 8 września, Londyn 1986; cz. 3, Przebieg działań od 9 do 14 września, Londyn 1959; cz. 4, Przebieg działań od 15 do 18 września, Londyn 1986; cz. 5, Marynarka wojenna i obrona Polskiego Wybrzeża, Londyn 1962. [wróć]

L. Moczulski, Wojna polska 1939, wyd. I, Poznań 1972. [wróć]

Warszawa 2014. [wróć]

Warszawa 1990. [wróć]

C. Grzelak, H. Stańczyk, Kampania polska 1939 roku. Początek II wojny światowej, Warszawa 2005. [wróć]

J. Majka, Brygada motorowa płk. Maczka. 10. Brygada Kawalerii 1937–1939, Rzeszów 2004; K.M. Gaj, Organizacja wojenna wielkiej jednostki motorowej, Oświęcim 2013. [wróć]

M. Majewski, Kresowa Brygada Kawalerii w kampanii 1939 roku, Warszawa 2011. [wróć]

P. Dymek, Brygada ze Stanisławowa 1921–1939, Oświęcim 2014. [wróć]

Publikacje wydano w ramach Wielkiej Księgi Piechoty Polskiej 1914–1939, są starannie wydrukowane oraz ilustrowane, ale nie zawie-rają pełnego aparatu naukowego. [wróć]

Pruszków 2004. [wróć]

W. Jarno, Okręg Korpusu Wojska Polskiego nr IV Łódź 1918–1939, Łódź 2001. [wróć]

A.A. Ostanek, VI Lwowski Okręg Korpusu w dziejach wojskowości polskiej w latach 1921–1939, Warszawa 2013. [wróć]

A.A. Ostanek, W służbie ojczyźnie. Wojsko Polskie w systemie bezpieczeństwa województw południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej (1921–1939), Warszawa 2019. [wróć]

Centralne Archiwum Wojskowe od 2016 r. wchodzi w skład Wojskowego Biura Historycznego MON RP. [wróć]

Archiwum Wschodnie gromadzi relacje mieszkańców województw wschodnich RP, które w 1939 r. znalazły się pod okupacją Związku Radziec-kiego, w tym również: lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego. [wróć]

Posiada pamiętniki i wspomnienia obywateli polskich narodowości żydowskiej. [wróć]

Zespół Kampania wrześniowa 1939 r. (głównie relacje) oraz kolekcja płk. Bąkiewicza, zawierająca relacje obywateli polskich, repre-sjonowanych w ZSRR w latach 1939–1941 i zwolnionych po układzie Sikorski-Majski. [wróć]

Kolekcja akt z archiwów rosyjskich, głównie z RGWA, liczy 2367 jednostek archiwalnych. Informator o zasobie archiwalnym Centralnego Archiwum Wojskowego, red. N. Bujniewicz, Warszawa 2008, s. 383. [wróć]

Zespół Sztab 6. Armii (sygn. VIII.800.9) liczy 18 jednostek archiwalnych. ibidem, s. 384. [wróć]

Agresja sowiecka na Polskę w świetle dokumentów 17 września 1939, t. 1, Geneza i skutki agresji, red. nauk. E. Kozłowski, Warszawa 1994; t. 2, Działania wojsk Frontu Ukraińskiego, red. nauk. S. Jaczyński, Warszawa 1996. [wróć]

Wybór dokumentów do agresji 17.09.1939 r., cz. I, oprac. S. Jaczyński, „WPH”, 1993, nr 1; cz. II, oprac. S. Jaczyński, „WPH”, 1993 nr 2; cz. III, oprac. Cz. Grzelak, „WPH”, 1993, nr 3; cz. IV, oprac. C. Grzelak, „WPH”, 1993, nr 4; cz. V. oprac. C. Grzelak, „WPH”, 1994, nr 1–2; cz. VI, oprac. S. Jaczyński, „WPH”, 1994, nr 4. [wróć]

Dokumenty obrony Lwowa 1939, oprac. A. Leinwand, Warszawa 1997. [wróć]

Obrona Lwowa 1939, t. 1, Dokumenty 1–16 września, t. 2, Dokumenty 17–22 września, red. nauk. A. Wesołowski, Warszawa 2018. [wróć]

W. Stachiewicz, Wierności dochować żołnierskiej. Przygotowania wojenne w Polsce 1935–1939 oraz kampania 1939 w relacjach i rozważaniach szefa Sztabu Głównego i szefa Sztabu Naczelnego Wodza, Warszawa 1998. [wróć]

K. Sosnkowski, Cieniom września, Warszawa 1988. [wróć]

S. Maczek, Od podwody do czołga. Wspomnienia wojenne 1918–1939, Wrocław–Warszawa–Kraków 1990, s. 45–82. [wróć]

B. Prugar-Ketling, Aby dochować wierności. Wspomnienia z dzia-łań 11. Karpackiej Dywizji Piechoty. Wrzesień 1939, Warszawa 1990. [wróć]

Wrzesień 1939 na kresach w relacjach, oprac. C. Grzelak, Warszawa 1999; Wrzesień 1939 w relacjach i wspomnieniach, oprac. M. Cieplewicz, E. Kozłowski, Warszawa 1989. [wróć]

S. Radomyski, Działania dywizjonu rtm. Józefa Murasika z Ośrodka Zapasowego Kresowej Brygady Kawalerii w 1939 r., „Przegląd Kawalerii i Broni Pancernej” (dalej: „Prz. Kaw. i Br. Panc.”), 1991, nr 138; J. Wasilewski, Patrol pod Lwowem 16 września 1939 r., „Prz. Kaw. i Br. Panc.”, 1976, nr 84. [wróć]

Niepublikowany fragment dziennika generała Langnera, oprac. W. Włodarkiewicz, „Wojskowy Przegląd Historyczny” (dalej: „WPH”), 1996, nr 3, s. 178–190. [wróć]

C. Grzelak, Kresy w czerwieni. Agresja Związku Sowieckiego na Polskę w 1939 roku, wyd. I, Warszawa 1998. [wróć]

Jedynie jej pierwsze dwa dni (17–18 IX 1939). PSZ, t. 1, cz. 4. [wróć]

R. Szawłowski, Wojna polsko-sowiecka 1939, t. 1–2, Warszawa 1995. [wróć]

R. Dalecki, Armia „Karpaty” w wojnie obronnej 1939 roku, Rzeszów 1989, idem, Armia „Karpaty” w wojnie 1939 roku, Rzeszów 2009. [wróć]

W. Steblik, Armia „Kraków” 1939, Warszawa 1989. [wróć]

K. Pindel, Polska południowa w systemie obronnym Drugiej Rzeczypospolitej, Siedlce 2001. [wróć]

W. Włodarkiewicz, Lwów 1939, Warszawa 2003, wyd. II, 2007. [wróć]

T. Dubicki, K. Spruch, Przedmoście rumuńskie. Wrzesień 1939, Częstochowa 2000; W. Włodarkiewicz, Przedmoście rumuńskie 1939, Warszawa 2001, wyd. II, Warszawa 2012. [wróć]

M.in. Wrzesień 1939 wojna na dwa fronty, red. J. Gmitruk, W. Włodarkiewicz, Warszawa 2010; Spojrzenie na polski wrzesień 1939 roku, red. T. Kondracki, Warszawa 2011. [wróć]

E. Rutkowska, Terytorium południowo-wschodnie państwa polskiego jako teatr działań wojennych, [w:] Działania militarne w Polsce południowo-wschodniej, red. nauk. W. Wróblewski, Warszawa 2000. [wróć]

H. Trubas, M. Trubas, Ekonomiczne i militarne znaczenie Podkarpacia, [w:] Między środkową Wisłą a Lwowem. Podróż wojskowo-historyczna na Podkarpacie i ziemię lwowską 19–22 czerwca 2003, red. nauk. Z. Moszumański, A. Nawrocki, Pruszków 2003. [wróć]

E. Romer, Ziemia i państwo, Lwów–Warszawa 1939; R. Umias-towski, Geografia wojenna Rzeczypospolitej i ziem ościennych, Warszawa 1924; T. Prus-Faszczewski, Małopolska Wschodnia a obronność pań-stwa, Warszawa 1939; K. Maleczyński, T. Mańkowski, F. Podhorodecki, M. Tyrowicz, Lwów i Ziemia Czerwińska, Lwów 1937. [wróć]

W. Włodarkiewicz, Przed zagładą. Społeczeństwo Wołynia i Małopolski Wschodniej wobec państwa polskiego (1935–1939), Warszawa 2013. [wróć]

Przykładem są m.in. Киевский Краснознаменный, Москва 1959; Ф. Голиков, Об одной фальшивке немецко-фашистских генералов, „Военно-исторический журнал”, 1959, № 1. [wróć]

Wykorzystano m.in.: N. v. Vormann, Der Feldzug 1939 in Polen, Weissenburg 1958. [wróć]

H. Lanz, Gebirgsjäger. Die 1. Gebirgsdivision 1939–1945, Bad Nauheim 1954; M. Krȁutler, K. Springenschmid, Es war ein Edelweiß. Schicksal und Weg der Zweiten Gebirgsdivision, Graz und Stuttgart 1962; A.D. v. Plato, Die Geschichte der 5. Panzerdivision 1938–1945, Regensburg 1978. [wróć]

A. Olejko, Niedoszły sojusznik czy trzeci agresor. Wojskowo-poli-tyczne aspekty trudnego sąsiedztwa Polski i Słowacji 1918–1939, Kraków–Rzeszów 2012. [wróć]

CHARAKTERYSTYKA MAŁOPOLSKI WSCHODNIEJ

Po odzyskaniu przez Rzeczpospolitą Polskę niepodległości Sejm Ustawodawczy zniósł ustawą galicyjski Sejm i Wydział Krajowy. Ustawa sejmowa z 20 grudnia 1920 r. podzieliła obszar byłej Galicji na cztery województwa: krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie. Małopolska Wschodnia obejmowała trzy z nich: lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie, powołane w 1921 r¹.

Obszar południowo-wschodniej Polski zajmował strefę gór, wyżyn, kotlin przedgórskich i rozległych nizin. Strefę wyżyn, wznoszącą się przeważnie od 200 do 400 m n.p.m., tworzyły: Wyżyna Małopolska, Lubelska i rozległa Płyta Czarnomorska, która obejmowała Wyżynę Wołyńską oraz Podole. Strefa nizin obejmowała Nizinę Naddnieprzańską i Polesie, natomiast na południu rozciągało się pasmo północnych Karpat. Krajobraz Płyty Czarnomorskiej tworzą płaskie garby, wysokie równiny oraz głęboko wcięte doliny rzek – jary². Wyżyna Wołyńsko-Podolska stanowi płytę nachyloną z północnego zachodu na południowy wschód, pokrytą grubą warstwą lessu, rozciętą dolinami rzek (najgłębszy jest jar Dniestru) oraz wąwozami na garby i grzędy. Na opisywanym obszarze dominowała roślinność naturalna: lasy dębowe oraz stepy łączkowe i ostańcowe, które zachowały się głównie na zboczach jarów. Obszar wyżynny był dogodny dla ruchów wojsk, w przeciwieństwie do licznych i stromych wąwozów o urwistych stokach³.

Mezoregiony, położone we wschodniej części Kotliny Sandomierskiej, przechodzą ku południowemu wschodowi w Płaskowyż Sańsko-Dniestrzański, położony pomiędzy Roztoczem a Beskidem Wschodnim. Na wysokości działu wód Wisły i Dniestru leży Brama Przemyska, zwężająca się do 50 km szerokości, od południa ograniczona Górami Sanocko-Turczańskimi, zaliczanymi do Beskidu Wschodniego. Roztocze to pas wzniesień łącznej długości blisko 300 km; wysokość bezwzględna Roztocza rosła w kierunku południowo-wschodnim, osiągając w okolicach Lwowa 400 metrów. Roztocze było pocięte jarami i rozpadlinami, jego wysokości względne zawierały się w granicach od 100 do 150 metrów⁴.

Na południowy wschód od Lwowa leży Podole, poprzecinane głębokimi jarami o stromych zboczach, które dochodziły do Dniestru⁵. Ich długość wynosiła do 170 km, szerokość dna do 300 m, a głębokość od 30 do 70 metrów. Opole, stanowiące zachodnią częścią Podola, było pagórkowate o wyniosłościach względnych od 150 do 200 m, a jego rzeki płynęły szerokimi i podmokłymi dolinami. Główną rzeką Podola był Dniestr, płynący licznymi zakolami, o nierównym i zmiennym dnie. Lasy Podola rozrzucone były grupami, ciągnącymi się od 10 do 15 km i szerokości od 3 do 4 kilometrów. Drogi, biegnące południkowo, nie miały dużych spadków, natomiast biegnące równoleżnikowo były bardzo uciążliwe, ponieważ przechodziły przez dziesiątki jarów różnej wysokości. Podczas roztopów drogi nieutwardzone nie nadawały się do użytku⁶.

Województwo lwowskie zostało ukształtowane wyżynnie, a jego przeciętnie rozwinięta sieć komunikacyjna i rolniczy charakter sprzyjały prowadzeniu działań obronnych, istniejąca zaś sieć drogowa, kolejowa i łączności ułatwiała przeprowadzenie mobilizacji personalnej i materiałowej. Duże znaczenie miały dwie magistrale kolejowo-drogowe: podkarpacka, łącząca Kraków przez Przemyśl i Lwów z Tarnopolem, oraz środkowo karpacka, biegnąca z Cieszyna przez Nowy Sącz, Sanok, Stryj i Kołomyję do Śniatynia. Poza szosami ruch był ograniczony w okresie deszczów gliniastymi glebami, a nad Sanem głębokimi piaskami, przetykanymi torfowiskami. Liczne rzeki i rzeczki, z których główne prowadziły pod różnym kątem do równoleżnika, wyznaczały ewentualne linie obronne. Od zachodu przeszkodami taktycznymi były: Wisłok, San, Stryj i Wereszyca. Dniestr i jego płynące głębokimi jarami dopływy: Zbrucz, Seret, Strypa, Złota Lipa, Zgniła Lipa, Bystrzyca, Łomnica i Stryj, również znacznie utrudniały przemarsze wojsk ze wschodu na zachód i odwrotnie. Rzeki uchodzące do Dniepru i Bohu tworzyły trudno dostępne jary, a na obszarach wybitnie nizinnych obszary zabagnione i zatorfione były bardzo trudne do wykorzystania w celach militarnych. Walory obronne terenu, w tym wymienionych przeszkód wodnych, dodatkowo w znaczący sposób podniosłoby wysadzenie mostów. Z powodu suszy latem 1939 r. wszystkie rzeki miały znacznie niższy poziom wody i większość z nich pojazdy mechaniczne mogły przekraczać brodami. Karpaty, osłaniające województwo lwowskie od południa, nie stanowiły istotnej przeszkody dla dywizji górskich przeciwnika, można było przez nie przejść kilkoma przełęczami⁷.

Rzeka Wereszyca, osłaniająca Lwów od zachodu, była bagnista, łączyła wiele jezior i stawów, dlatego stanowiła poważną przeszkodę naturalną. Strumień Szkło, osłaniający Jaworów od południa, przepływał w głębokim jarze o prawie pionowych brzegach, dlatego przeprawa możliwa była tylko przez mosty.

Powierzchnia lasów w Małopolsce Wschodniej była zróżnicowana: w województwie lwowskim w 1937 r. wynosiła 661,6 tys. ha, co stanowiło 23% jego powierzchni. Sytuowało je to minimalnie powyżej średniej całej Rzeczypospolitej, wynoszącej 22,2% zalesienia. Inne województwa Małopolski Wschodniej odbiegały pod tym względem od województwa lwowskiego: w tarnopolskim lasy stanowiły jedynie 14,6%, natomiast w stanisławowskim aż 34% jego powierzchni⁸.

Jak już wspomniano, Małopolskę Wschodnią tworzyły trzy województwa; powierzchnia województwa lwowskiego wynosiła 28,4 tys. km2, stanisławowskiego 16,9 tys. km2, a tarnopolskiego 16,5 tys. km2. Najważniejszym miastem w tej części Polski był Lwów, liczący według spisu ludności z 1931 r. 312 000 mieszkańców, a następnie Stanisławów z 60 000 mieszkańców i Tarnopol z 33 900 mieszkańców. Cechą wspólną tych województw m.in. była silna mniejszość ukraińska: województwa lwowskie i tarnopolskie były dualistyczne narodowościowo: polsko-ukraińskie, natomiast w województwie stanisławowskim zdecydowanie dominowali Ukraińcy, stanowiąc ok. 70% mieszkańców⁹.

Województwo lwowskie obejmowało: 27 powiatów, w tym grodzki lwowski, 58 miast, z tego 5 wydzielonych, oraz 252 gminy wiejskie i 2237 gromad¹⁰. Wojewodą lwowskim był dr Alfred Biłyk. Powierzchnia sytuowała województwo lwowskie na piątym miejscu w Rzeczypospolitej; struktura jego podziału administracyjnego uległa zmianom w okresie międzywojennym. Ludność województwa lwowskiego liczyła w 1931 r. 3 126,3 tys. mieszkańców, z tego 775,5 tys. w miastach oraz 2 350,4 tys. na obszarach wiejskich. Województwo było zróżnicowane narodowościowo i wyznaniowo, co wynikało z wieloletnich procesów osadniczych oraz z położenia na polsko-ukraińskim pograniczu etnicznym. Spis powszechny z 9 grudnia 1931 r. dostarczył precyzyjnych danych na temat zaludnienia, natomiast nadal trudność sprawia precyzyjne odtworzenie na podstawie deklarowanego przez obywateli języka ojczystego i wyznania struktury narodowościowej województwa lwowskiego¹¹. 57,7% jego mieszkańców zadeklarowało język polski, 18,5% ukraiński, 15,6% ruski, a 7,%5 jidysz i hebrajski¹². W województwie dominowała ludność polska wyznania rzymskokatolickiego (46,3%), arcybiskupem metropolitą lwowskim był Bolesław Twardowski¹³. Ludność ukraińska należąca do Kościoła greckokatolickiego stanowiła 41,7%. Na czele Kościoła greckokatolickiego stał metropolita Andrzej Szeptycki.

Stolica województwa – Lwów – w 1939 r. była największym miastem i zwartym skupiskiem ludności polskiej w południowo-wschodniej części Rzeczypospolitej. Miasto leżało na terenie pofałdowanym, w kotlinie otoczonej wzgórzami, do najważniejszych należało wzgórze 374 Kortumowa Góra i wzgórze 324 pod Z boiskami. Znaczenie kompleksu wzgórz na zachód od Zboisk, z najwyższym wzgórzem 324, polegało na panowaniu nad szosą do Żółkwi i dużym obszarem od przedmieścia Lwowa po Lasy Brzuchowickie. Z racji zwartej zabudowy i położenia na wzgórzach miasto mogło odgrywać rolę ośrodka obrony, jednak przeważały w nim budynki niskie, ponieważ 53% domów stanowiły obiekty jednokondygnacyjne, 19% dwukondygnacyjne, 21% trzykondygnacyjne, 6% czterokondygnacyjne, a zaledwie 1% stanowiły budynki mające więcej niż cztery kondygnacje¹⁴.

W okresie ostatnich pięciu lat przed wybuchem wojny – od kwietnia 1934 r. do kwietnia 1939 r. – wydano 2566 pozwoleń na budowę nowych budynków, z tego 1280 parterowych, 712 jednopiętrowych, 263 dwupiętrowych, 294 trzypiętrowych lub wyższych, 4 kościołów oraz 8 szkół. Blisko 75% nowych budynków wzniesiono w południowej części miasta, w tym prawie wszystkie cztero- i pięciopiętrowe¹⁵. Lwów nie miał żadnych nowoczesnych fortyfikacji, które mogłyby stanowić podstawę do prowadzenia działań obronnych w samym mieście lub na jego przedpolu.

Lwów liczył w 1931 r. 312 tys. mieszkańców, z tego 192 tys. (62%) ludności polskiej, 75,3 tys. (24,1%) żydowskiej, 35,1 tys. (11,5%) ukraińskiej oraz 2,5 tys. (0,8%) niemieckiej¹⁶. Miasto stanowiło główne centrum: polityczne¹⁷, administracyjne, wojskowe, gospodarcze, kulturalne, komunikacyjne (dziewięć linii kolejowych i kilka szos) oraz handlowe południowo-wschodniej Polski. W latach trzydziestych Lwów dobrze się rozwijał, wzniesiono wiele budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej, przebudowano system komunikacyjny oraz unowocześniono jego infrastrukturę¹⁸. Miasto stanowiło także prężny ośrodek naukowy¹⁹ i akademicki z Uniwersytetem Jana Kazimierza, Politechniką Lwowską, Akademią Weterynaryjną oraz Wyższą Szkołą Handlu Zagranicznego²⁰.

Przy ulicy Batorego 15 stycznia 1930 r. uruchomiono nowoczesną rozgłośnię Polskiego Radia²¹. Początkowo nadawała ona program od godz. 17.45 do 22.00, miała moc 2 kW i pracowała na fali długości 385,1 m. 10 lutego 1931 r. jej moc zwiększono do 16 kW, zaś 1 września 1936 r. do 50 kW. Studia i biura rozgłośni mieściły się w gmachu przy ulicy Batorego 6 w zaadaptowanych pomieszczeniach po kawiarni, zaś stacja nadawcza na terenie Targów Wschodnich²². Przed wybuchem wojny długość fali rozgłośni polskiego radia we Lwowie wynosiła 377,4 m, a zasięg detektora 100 km, w 1938 r. nadała ona ogółem 5001 godzin audycji, z tego już 1493 godziny audycji włas-nych, a 3448 godzin programów z innych rozgłośni krajowych oraz 60 godzin z rozgłośni zagranicznych²³.

W województwie lwowskim w 1938 r. było zarejestrowanych 87 000 radioabonentów, co dawało 28 abonentów na 1000 mieszkańców, przy średniej dla Polski wynoszącej 29 abonentów²⁴. Lwów był też najlepiej zradiofonizowanym miastem w Polsce z 45 tysiącami abonentów²⁵. Polskie Radio latem 1938 r. zakupiło we Lwowie przy ulicy Mochnackiego działkę o pow. 3000 m2 w celu wybudowania na niej nowej rozgłośni; projekt przewidywał wzniesienie budynku o kubaturze 9000 metrów3. Wiosną następnego roku planowano rozpoczęcie inwestycji, która miała zostać zakończona do końca 1939 r²⁶.

Województwo lwowskie miało charakter rolniczy i odgrywało dużą rolę w produkcji kraju²⁷. Gospodarcze znaczenie województwa lwowskiego w ostatnich latach niepodległości poważnie wzrosło z powodu znacznych inwestycji gospodarczych, podejmowanych głównie na obszarze Centralnego Okręgu Przemysłowego. Zgodnie z koncepcją z 1937 r. okręg został zlokalizowany na obszarze 46 powiatów z czterech województw: wschodniej części województwa kieleckiego, południowej lubelskiego, wschodniej krakowskiego i zachodniej województwa lwowskiego. COP składał się z trzech części: A – surowcowej (Kielecczyzna), B – rolniczej (Lubelszczyzna) oraz C – przemysłu przetwórczego (głównie Sandomierszczyzna)²⁸.

Największymi inwestycjami energetycznymi na terenie COP były: elektrownia wodna w Rożnowie, elektrownia przemysłowa w Stalowej Woli oraz rozbudowa elektrowni Zakładów Azotowych w Mościcach, linii przesyłowych wysokiego napięcia (150 tys. V) i sieci okręgowej (30 tys. V). Do systemu energetycznego zaliczano również sieć gazociągów, łączącą najważniejsze ośrodki okręgu. Ogółem planowano budowę 9 elektrowni wodnych: 4 na Dunajcu i 5 na Sanie, miały je uzupełnić elektrownie wodne w Porąbce na Sole, w Czorsztynie na Dunajcu oraz w Solinie, Łukawcu i Myczkowcach na Sanie. Znaczne środki przeznaczono na budowę nowych dróg kołowych i wodnych, rozbudowę sieci połączeń PKP oraz telefonicznych i telegraficznych. Część głównych dróg otrzymała ulepszoną nawierzchnię, a fabryki zostały połączone z siecią kolejową bocznicami.

W pierwszym etapie w COP rozpoczęto budowę wielu zakładów: fabryki silników lotniczych Państwowych Zakładów Lotniczych, fabryki reflektorów przeciwlotniczych i obrabiarek w Rzeszowie, która miała też produkować armaty przeciwlotnicze i przeciwpancerne, fabryki kauczuku syntetycznego i opon w Dębicy, Wytwórni Płatowców Państwowych Zakładów Lotniczych PZL nr 2 w Mielcu oraz fabryki broni w Sanoku²⁹.

W lutym 1937 r. Ministerstwo Spraw Wojskowych wydało zezwolenie na budowę zakładu spółce pod nazwą Zakłady Południowe sp. z o.o. Tempo wznoszenia nowych obiektów było bardzo wysokie, godne podziwu także i teraz. W marcu 1937 r. na terenie budowy ścięto pierwsze drzewo, a do końca tego roku wzniesiono już 18 hal produkcyjnych. W styczniu 1938 r. uruchomiono w nich pierwsze maszyny oraz magazyny materiałów, 15 lutego rozpoczęła pracę narzędziownia, a w sierpniu stalownia. W trzynastym miesiącu realizacji inwestycji 7 kwietnia 1938 r. wykonano pierwsze strzelanie z wyprodukowanej w Stalowej Woli haubicy polowej kalibru 100 mm. Przed 1 września 1939 r. Zakłady Południowe zatrudniały już ponad 3600 pracowników: 1500 w Zakładzie Hutniczym i 950 w Zakładzie Mechanicznym, a pozostałych w administracji oraz w służbach pomocniczych. W Zakładach Mechanicznych w pierwszym kwartale 1939 r. uruchomiono produkcję seryjną haubic 100 mm w liczbie 16 miesięcznie oraz montaż armat polowych 75 mm i armat ciężkich kalibru 105 mm. W ramach kooperacji na niewielką skalę wytwarzano również lufy i zamki do 40 mm armat przeciwlotniczych i 37 mm armat przeciwpancernych. Plany przewidywały rozpoczęcie produkcji ciężkich haubic oraz moździerzy³⁰.

Kolejne województwo Małopolski Wschodniej – tarnopolskie – tworzyło 17 powiatów: Borszczów, Brody, Brzeżany, Buczacz, Czortków, Husiatyn, Kamionka, Podhajce, Przemyślany, Radziechów, Skałat, Tarnopol, Trembowla, Zaleszczyki, Zbaraż, Zborów oraz Złoczów³¹. Od 1 września 1921 r. administracją województwa tarnopolskiego kierowali kolejni wojewodowie za pośrednictwem Urzędu Wojewódzkiego³². Ostatnim z nich był mgr Tomasz Malicki, wojewoda od 16 kwietnia 1937 r. do 17 września 1939 r.³³.

Od północy województwo tarnopolskie sąsiadowało z województwem wołyńskim, od zachodu ze lwowskim, od południa wzdłuż Dniestru z Rumunią oraz z województwem stanisławowskim, a od wschodu wzdłuż Zbrucza ze Związkiem Radzieckim. Powierzchnia województwa tarnopolskiego 1 kwietnia 1939 r. wynosiła 16,5 tys. km2. Składało się ono z: 17 powiatów, 36 miast, 169 gmin wiejskich i 1215 gromad³⁴.

Stolica województwa – Tarnopol – w 1931 r. miała 33,9 tys. mieszkańców³⁵. W okresie międzywojennym miasto dobrze się rozwijało, czemu sprzyjał status stolicy województwa. Do 1928 r. odbudowano domy zniszczone w okresie I wojny światowej i wybudowano wiele nowych, część ulic wybrukowano, inne wyrównano, poprawiono też stan sanitarny i czystość miasta oraz rozbudowano formy pomocy społecznej. O rozwoju miasta świadczy również wzrost produkcji energii elektrycznej z 600 kWh do 1200 kWh w elektrowni miejskiej³⁶.

Ludność województwa wynosiła 1 600,4 tys., z tego 268,5 tys. mieszkało w miastach, a 1 331,9 tys. na obszarach wiejskich³⁷. Województwo tarnopolskie zamieszkiwało więcej ludności polskiej niż lwowskie, było ono jednak, podobnie jak lwowskie, dualistyczne pod względem narodowym, w połowie polskie, a w połowie ukraińskie³⁸. W dwóch powiatach – Tarnopol i Skałat – zdecydowanie przeważali Polacy, w kolejnych czterech ludności polskiej było nieznacznie więcej niż ukraińskiej: Zbaraż, Podhajce, Zborów, Złoczów, a w ośmiu pozostałych, zwłaszcza w powiatach: Radziechów, Zaleszczyki i Brody, dominowali Ukraińcy³⁹.

Analizując strukturę zawodową ludności województwa, zauważamy, że większość jej utrzymywała się z rolnictwa, według danych z 1931 r. w województwie było 293 584 gospodarstwa o łącznej powierzchni 886 498 hektarów, przeważały gospodarstwa małe do 1 ha – 63 534 oraz od 1 do 2 ha – 69 604 gospodarstwa⁴⁰. Województwo nie dysponowało surowcami mineralnymi i większymi zakładami przemysłowymi, poza fabrykami tytoniowymi w Monasterzyskach i Jagielnicy oraz kamieniołomami pod Trembowlą⁴¹.

Powierzchnia województwa stanisławowskiego wynosiła 16,9 tys. km2, obejmowało ono 12 powiatów, 28 miast, 119 gmin wiejskich oraz 911 gromad. Ludność województwa według spisu z 1931 r. liczyła 1 480,3 tys. mieszkańców, z tego 295,2 tys. w miastach oraz 1185,1 tys. na obszarach wiejskich. Województwo stanisławowskie graniczyło z Rumunią oraz Czechosłowacją, a następnie, po utracie niepodległości przez ten kraj w połowie marca 1939 r., z Węgrami, natomiast od północy i wschodu z województwami lwowskim i tarnopolskim⁴². Wojewodą stanisławowskim był Stanisław Jarecki.

Województwo było zróżnicowane narodowościowo i wyznaniowo, spis powszechny z 9 grudnia 1931 r. dostarczył precyzyjnych danych na temat jego zaludnienia, natomiast trudność sprawia precyzyjne odtworzenie struktury narodowościowej województwa jedynie na podstawie deklarowanego przez jego mieszkańców języka ojczystego oraz wyznania⁴³. Należy jednak podkreślić, że miało ono zdecydowanie ukraiński charakter⁴⁴, ponieważ Ukraińcy przeważali we wszystkich jego powiatach⁴⁵. Największymi miastami według danych spisu z 1931 r. były: Stanisławów 60 tys., Kołomyja 33,8 tys. oraz Stryj 30,5 tys. mieszkańców⁴⁶. Większość mieszkańców utrzymywała się z pracy w rolnictwie, ale w województwie działały też zakłady przemysłowe, w tym wydobycia i przetwórstwa ropy naftowej czy przemysłu drzewnego (tartaki), korzystające z bogatych zasobów karpackich lasów⁴⁷.

Polskie partie polityczne nie miały większych wpływów w województwie stanisławowskim, jedynie rządowy Obóz Zjednoczenia Narodowego stworzył struktury organizacyjne we wszystkich powiatach. Ludność wiejska kilku powiatów znajdowała pod wpływem Stronnictwa Ludowego⁴⁸. Życie polityczne mieszkańców województwa było związane z kilkoma partiami politycznymi, natomiast największe wpływy wśród działających legalnie miało Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne (UNDO)⁴⁹.

Istotny wpływ na województwo stanisławowskie w okresie międzywojennym odgrywało sąsiedztwo Czechosłowacji, która wspierała dążenia niepodległościowe obywateli polskich narodowości ukraińskiej. Okres od września 1938 r. do marca następnego roku charakteryzował się dużym wpływem na mniejszość ukraińską w województwie stanisławowskim wydarzeń na Ukrainie Zakarpackiej, która uzyskała autonomię w ramach Czecho-Słowacji. Jednakże: „Po zlikwidowaniu autonomicznej Rusi [Ukrainy] Podkarpackiej ukraińscy nacjonaliści spod znaku OUN, choć mocno zaskoczeni i przygnębieni tym wydarzeniem, starali się wszelkimi możliwymi sposobami podtrzymać na duchu społeczeństwo ukraińskie, wysuwając m.in. twierdzenie, że zgoda na zajęcie Rusi Podkarpackiej przez Węgry była taktycznym posunięciem Hitlera, który nie zrezygnował w dalszym ciągu z udzielania Ukraińcom pomocy w kierunku tworzenia niepodległej Ukrainy”⁵⁰.

***

Trzy południowo-wschodnie województwa Rzeczypospolitej Polskiej: lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie, tworzące Małopolskę Wschodnią, charakteryzowała urozmaicona rzeźba terenu. Województwa te miały skomplikowaną strukturę narodowościową i wyznaniową i cechowały się zróżnicowanym życiem kulturalnym. Największym i najważniejszym ośrodkiem politycznym, administracyjnym, wojskowym i gospodarczym Małopolski Wschodniej był Lwów.

Województwa Wschodniej Małopolski miały rolniczy charakter, ale w zachodnich powiatach województwa lwowskiego w ostatnich latach przed wybuchem wojny sprawnie wznoszono nowoczesne zakłady przemysłowe Centralnego Okręgu Przemysłowego.

Szerzej: W. Włodarkiewicz, Przed zagładą …, s. 107–143. [wróć]

E. Rutkowska, op. cit., s. 23; K. Pindel, Polska Południowa…, s. 18–20. [wróć]

E. Rutkowska, op. cit., s. 27. [wróć]

H. Trubas, M. Trubas, op. cit., s. 14–15. [wróć]

M. Trubas, Wojskowo-geograficzna charakterystyka zachodniego Podola, [w:] Nad Zbruczem, Dniestrem i Prutem, red. Z. Matuszak, A. Nawrocki, Warszawa 2006, s. 23–39. [wróć]

E. Romer, op. cit., s. 164; R. Umiastowski, op. cit., s. 163–164; T. Prus-Faszczewski, op. cit., s. 12. [wróć]

W. Włodarkiewicz, Lwów…, s. 13; R. Dalecki, Armia Karpaty w wojnie obronnej…, s. 18. [wróć]

Mały Rocznik Statystyczny 1939, dalej: MRS 1939, Warszawa 1939, s. 87. [wróć]

Szerzej: W. Włodarkiewicz, Przed zagładą…, s. 107–143. [wróć]

Mały Rocznik Statystyczny Polski wrzesień 1939 – czerwiec 1941, wyd. II, Warszawa 1990, s. 2. [wróć]

G. Hryciuk, Zmiany liczebne ludności polskiej w Małopolsce Wschodniej w latach 1939–1945. Zarys problematyki, [w:] Mniejszości narodowe i religijne w Europie Środkowo-Wschodniej w świetle statystyk XIX i XX wieku. Materiały z międzynarodowej konferencji „Mniejszości narodowe i religijne w pokomunistycznej Europie Środkowo-Wschodniej”, Lublin, 20–22 października 1992, red. J. Kłoczowski, Lublin 1995, s. 46–47. [wróć]

MRS 1939, s. 22–23. [wróć]

K. Krasowski, Biskupi katoliccy II Rzeczypospolitej. Słownik biograficzny, Poznań 1996, s. 243–246. [wróć]

W. Kaczorowski, Geograficzne oblicze Lwowa, „Przegląd Krajoznawczy”, Lwów 1938, nr 4–5, s. 16. [wróć]

Lwów 1934–1939. Drogi rozwojowe gospodarki miejskiej, Lwów 1939, s. 11–13. [wróć]

Mały Rocznik Statystyczny Polski…, s. 2. [wróć]

Szerzej: G. Mazur, Życie polityczne polskiego Lwowa 1918–1939, Kraków 2007. [wróć]

Lwów 1934–1939. Drogi…, s. 11–42. [wróć]

B. Mękarska-Kozłowska, Lwów. Twierdza kultury i niepodległości, Londyn 1991, s. 79–93. [wróć]

Politechnika Lwowska, macierz polskich politechnik. Suplement. Materiały wspomnieniowe, Wrocław 1995, s. 7–19; Wyższe uczelnie polskie na ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej, Londyn 1989, s. 22–29, 49–63. [wróć]

C. Halski, Polskie Radio Lwów. Żywot człowieka radiowego, Londyn 1985, s. 24; A., E. Hollankowie, I zobaczyć miasto Lwów…, Rzeszów 1990, s. 27. [wróć]

Trzy etapy rozwoju rozgłośni lwowskiej. Rozmowa z dyr. Witoldem Scazighito, [w:] Hallo!, Polskie Radio – Lwów. Jednodniówka Rozgłośni Lwowskiej PR, Lwów, 28 IV 1935, s. 11. [wróć]

MRS 1939, s. 349. [wróć]

W pozostałych województwach południowo-wschodnich wskaźnik ten był znacznie niższy i wynosił w województwie stanisławowskim 10 radioabonentów na 1000 mieszkańców, a w tarnopolskim – 9; MRS 1939, s. 349. [wróć]

We Lwowie na 1000 mieszkańców przypadało 139 radioodbiorników. [wróć]

Lwów otrzyma pałac radiowy, „Polska Zbrojna”, 3 I 1939, nr 3, s. 7. [wróć]

E. Ulanicki, Krótki zarys geografii wojennej, Warszawa 1939, s. 26–27; K. Maleczyński, T. Mańkowski, F. Podhorodecki, M. Tyrowicz, op. cit., s. 286. [wróć]

Wrzesień 1939. Przemysł zbrojeniowy Rzeczypospolitej w relacjach i wspomnieniach, wybór i oprac. W. Włodarkiewicz, Warszawa 2007, s. 7. [wróć]

Ibidem, s. 7–8. [wróć]

Ibidem, s. 8–9. [wróć]

G. Zamoyski, Zmiany podziałów administracyjnych na terenie województw południowych w latach 1918–1939, [w:] Historia – Archiwistyka – Ludzie. Księga pamiątkowa w pięćdziesiątą rocznicę powołania Archiwum Państwowego w Rzeszowie, red. J. Basta, G. Zamoyski, Warszawa–Rzeszów 2000, s. 226–229. [wróć]

Województwo tarnopolskie, red. B. Rzepecki, Tarnopol 1931, s. 301. [wróć]

C.E. Blicharski, Tarnopol w latach 1809–1945 (od epizodu epopei napoleońskiej do wypędzenia), Biskupiec 1993, s. 282; Kto był kim w II Rzeczypospolitej, red. J.M. Majchrowski, Warszawa 1994, s. 176. [wróć]

Drugi Powszechny Spis Ludności z dn. 9 XII 1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Województwo Tarnopolskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Statystyka Polska, seria C, z. 78, Warszawa 1938; Mały Rocznik Statystycz-ny Polski…, s. 2; Podział administracyjny województwa tarnopolskiego na powiaty, miasta, gminy wiejskie i gromady według stanu na 1 X 1938, Tarnopolski Dziennik Wojewódzki, 1938, nr 12, poz. 89. [wróć]

Mały Rocznik Statystyczny Polski…, s. 16. [wróć]

Dziesięciolecie Polski Odrodzonej. Księga pamiątkowa. 1918–1928, Kraków–Warszawa 1928, s. 423. [wróć]

Mały Rocznik Statystyczny Polski…, s. 2. [wróć]

W Małopolsce Wschodniej najmniej ludności narodowości polskiej było w województwie stanisławowskim. [wróć]

MRS 1939, s. 24–25. [wróć]

Województwo tarnopolskie…, s. 98–99. [wróć]

A. Zapalec, Ziemia tarnopolska w okresie pierwszej okupacji sowieckiej 1939–1941, Kraków 2006, s. 20; G. Rąkowski, Podole. Przewodnik krajoznawczo-historyczny po Ukrainie Zachodniej, cz. II, Pruszków 2006, s. 42. [wróć]

Mały Rocznik Statystyczny Polski…, s. 2. [wróć]

G. Hryciuk, Zmiany liczebne ludności polskiej w Małopolsce Wschodniej w latach 1939–1945. Zarys problematyki, [w:] Mniejszości narodowe i religijne w Europie Środkowo-Wschodniej w świetle statystyk XIX i XX wieku. Materiały z międzynarodowej konferencji „Mniejszości narodowe i religijne w pokomunistycznej Europie Środkowo-Wschodniej”, Lublin, 20–22 października 1992, red. J. Kłoczowski, Lublin 1995, s. 46. [wróć]

Podobnie jak województwo wołyńskie. Szerzej: W. Włodarkiewicz, Wołyń 1939, Warszawa 2016, s. 20–23. [wróć]

P. Eberhard, Polska granica wschodnia 1939–1945, Warszawa 1993, s. 41–42. [wróć]

Mały Rocznik Statystyczny Polski…, s. 16. [wróć]

W. Włodarkiewicz, Przed zagładą…, s. 142. [wróć]

DAIFO, f. 2, op. 1, spr. 1588, k. 15, Urząd Wojewódzki Stanisławowski, nr P.P. Taj.14/1/39, Potrzeby społeczne i gospodarcze województwa stanisławowskiego, [opracowanie] Do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Departament Polityczny, Wydział Społeczno-Polityczny, Stanisławów, 6 I 1939. [wróć]

Szerzej: R. Tomczyk, Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo–Demokratyczne 1925–1939, Szczecin 2006. [wróć]

DAIFO, f. 2, op. 1, spr. 2343, k. 45–54, Urząd Wojewódzki Stanisławowski, nr Taj. 17/2/39, Sprawozdanie ze stanu bezpieczeństwa za miesiąc marzec 1939, Stanisławów, 17 IV 1939. [wróć]

MAŁOPOLSKA WSCHODNIA A OBRONNOŚĆ RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

W okresie międzywojennym w wojskowym podziale administracyjnym Rzeczypospolitej Polskiej większość Małopolski Wschodniej – sześć powiatów województwa lwowskiego: Lwów, Lwów – miasto, Gródek Jagielloński, Żółkiew, Sokal i Rawa Ruska oraz w całości województwa tarnopolskie i stanisławowskie wchodziły w skład Okręgu Korpusu nr VI Lwów, natomiast pozostałe powiaty (21) województwa lwowskiego należały do Okręgu Korpusu nr X Przemyśl. W przededniu wybuchu wojny w regionie stacjonowały znaczne siły Wojska Polskiego. Największym garnizonem południowo-wschodniej Polski był Lwów, miał w nim siedzibę Inspektorat Armii z gen. dyw. Kazimierzem Fabrycym na czele i Dowództwo Okręgu Korpusu nr VI z gen. bryg. Władysławem Langnerem¹. We Lwowie stacjonowały sztaby: 5. Dywizji Piechoty (DP) i Lwowskiej Brygady Obrony Narodowej (ON) z dwoma batalionami Lwów I, Lwów II, Dowództwo Grupy Artylerii nr 6, okręgowe organy służb oraz dwa pułki piechoty: 19. i 40., III batalion 26. pułku piechoty (pp), 14. pułk ułanów (puł) Podolskiej Brygady Kawalerii (BK), dwa pułki artylerii: 5. pułk artylerii lekkiej (pal) i 6. pułk artylerii ciężkiej (pac), 6. pułk lotniczy na lotnisku w Skniłowie, 6. batalion pancerny, 6. dywizjon artylerii przeciwlotniczej oraz 6. dywizjon taborów. We Lwowie był także Korpus Kadetów nr 1 marsz. Józefa Piłsudskiego.

Ważnymi garnizonami w województwie lwowskim były również: Przemyśl z Dowództwem Okręgu Korpusu nr X, okręgowymi organami służb, sztabem 22. DP, 38. pp, 5. pułkiem strzelców podhalańskich, Dowództwem Grupy Artylerii nr 10, 22. pal, 10. pac (w Pikulicach), 4. pułkiem saperów, 2. batalionem pancernym (w Żurawicy), a także Rzeszów, będący m.in. garnizonem sztabu 10. Brygady Kawalerii (zmotoryzowanej) – najnowocześniejszego związku taktycznego Wojska Polskiego w 1939 r.² i Jarosław, m.in. ze sztabem 24. Dywizji Piechoty³.

Znaczne siły Wojska Polskiego stacjonowały także w województwie stanisławowskim, a największym garnizonem była jego stolica. 11. Karpacka Dywizja Piechoty zajmowała trzy garnizony: jej sztab, 48. pułk strzelców i 11. pułk artylerii lekkiej Stanisławów, 49. huculski pułk strzelców Kołomyję, a 53. pułk strzelców Stryj. Dowódcą 11. KDP był płk dypl. Bronisław Prugar-Ketling, wyznaczony na to stanowisko dekretem prezydenta RP prof. Ignacego Mościckiego z 5 sierpnia oraz zarządzeniem Biura Personalnego Ministerstwa Spraw Wojskowych z 9 sierpnia 1939 r. Płk Prugar-Ketling był doskonale przygotowanym, doświadczonym i odpornym na stres na polu walki oficerem⁴, za zasługi bojowe był wielokrotnie wyróżniany, m.in. Orderem Virtuti Militari⁵. Również w okresie pokojowej służby w Wojsku Polskim płk Prugar-Ketling uzyskiwał bardzo wysokie oceny przełożonych, m.in. w opinii za 1936 r. zastępca I wiceministra spraw wojskowych gen. bryg. Bronisław Regulski podkreślił: „Znałem i opiniowałem płk. Prugara jako wybitnego dowódcę pułku, z przyjemnością stwierdzam, że jako szef Departamentu Piechoty [MSWojsk.] nie zawiódł pokładanych nadziei i wykazał się pełnią wartościowych cech na tym stanowisku. Posiadając doskonałe przygotowanie w pracy sztabowej, dużą praktykę bojową, wybitne zdolności organizacyjne, umiał postawić wydajność Departamentu Piechoty na bardzo wysokim poziomie […]”⁶.

W garnizonie Stanisławów stacjonował również sztab Podolskiej Brygady Kawalerii i jej 6. pułk ułanów, a w Stryju 1. pułk artylerii motorowej oraz sztab 1. pułku Korpusu Ochrony Pogranicza. Jego organizację rozpoczęto w grudniu 1938 r. na pograniczu z autonomiczną w ramach Czecho-Słowacji Ukrainą Zakarpacką⁷; po reorganizacji 1. pułk KOP składał się z dwóch batalionów: „Skole” oraz „Delatyn”.

W województwie tarnopolskim, zgodnie z organizacją pokojową, również stacjonowały znaczne siły Wojska Polskiego: 12. Dywizja Piechoty (51., 52., 54. pp i 12. pal), Kresowa Brygada Kawalerii i jej dwa pułki ułanów (9. i 22.) oraz Brygada KOP „Podole” (trzy bataliony graniczne: „Skałat”, „Kopyczyńce” i „Borszczów”, batalion odwodowy i dywizjon artylerii lekkiej)⁸. Dużymi garnizonami w województwie były: Tarnopol, w którym stacjonowało dowództwo 12. DP i 54. pp, Złoczów – 52. pp i 12. pal 12. DP, Brody – dowództwo Kresowej BK i 22 puł. oraz Czortków – dowództwo Brygady KOP „Podole”, mniejszymi zaś Brzeżany – garnizon 51. pp oraz Trembowla – 9. pułku ułanów.

Jak już wspomniano, w Małopolsce Wschodniej stacjonowało kilka formacji Korpusu Ochrony Pogranicza i Straży Granicznej. Brygada KOP „Podole” ochraniała 251,6 km granicy ze Związkiem Radzieckim wzdłuż Zbrucza i 64,9 km granicy z Rumunią nad Dniestrem. Obszar jej działania stanowiło pięć powiatów województwa tarnopolskiego: Zaleszczyki, Borszczów, Kopyczyńce, Skałat oraz Zbaraż. W Czortkowie stacjonowały: dowództwo brygady, batalion odwodowy, dywizjon artylerii lekkiej, kompania saperów i inne pododdziały. Sztab batalionu „Skałat”, kompanie odwodowa i ciężkich karabinów maszynowych oraz pluton łączności stacjonowały w Skałacie, a kompanie graniczne w Podwołoczyskach, Osowiku i Tokach. Batalion „Kopyczyńce” ochraniał granicę trzema kompaniami: „Kociubińczyki”, „Husiatyn” i „Postołówka”. Jego sztab, kompanie odwodowa i ciężkich karabinów maszynowych oraz pluton łączności kwaterowały w Kopyczyńcach. Najdłuższy odcinek granicy państwowej, liczący 166,4 km ochraniał prawoskrzydłowy batalion „Borszczów”, dysponujący czterema kompaniami granicznymi: „Mielnica Podolska”, „Turylcze”, „Kudryńce” i „Skała Podolska” W Borszczowie kwaterowały: sztab batalionu, kompanie odwodowa i ckm oraz pluton łączności. W skład brygady wchodziły też trzy szwadrony kawalerii KOP: „Hnilice Wielkie”, „Czortków” oraz „Zaleszczyki”. Do ich zadań należało utrzymanie łączności, prowadzenie akcji pościgowych, patrolowanie pogranicza oraz wymagające szybkiego przemieszczania akcje specjalne⁹.

Wzrost zagrożenia południowej granicy spowodował, że w grudniu 1938 r. na pograniczu z należącą do Czecho-Słowacji Ukrainą Zakarpacką¹⁰ rozpoczęto organizowanie 1. pułku KOP „Karpaty”, który rozpoczął przejmowanie ochrony granicy polsko-czechosłowackiej od Straży Granicznej. Dowódcą pułku został ppłk Władysław Ziętkiewicz, wcześniej dowódca 49. pułku piechoty 11. Karpackiej Dywizji Piechoty. Początkowo w składzie pułku funkcjonowały trzy bataliony: „Skole”, „Dolina” oraz „Worochta”¹¹. W lipcu 1939 r. zmieniono jego organizację: batalion „Worochta” zlikwidowano, a jego stan osobowy przekazano organizowanemu od podstaw 2. pułkowi KOP „Karpaty”, a batalion „Dolina” dyslokowano do Delatyna i zmieniono jego nazwę na „Delatyn”¹². Ostatecznie pułk składał się z dwóch batalionów: „Skole” oraz „Delatyn”. Oficerów i podoficerów do nowego oddziału skierowano z wojsk operacyjnych, natomiast szeregowych z innych jednostek KOP. Do wybuchu wojny pułk znajdował się w trakcie organizacji, nie posiadał artylerii piechoty, dział przeciwpancernych i kuchni polowych. W ramach przygotowań wojennych opracowano plan jego koncentracji na pośrednich punktach zbornych i załadowania do transportu kolejowego. Dowództwo pułku, plutony łączności i żandarmerii stacjonowały w Stryju. W miejscowości Skole znajdował się sztab batalionu „Skole”, kompania ckm oraz plutony: łączności, administracyjny, dowodzenia, saperów (10 patroli 1 + 6) i izba chorych, a trzy kompanie: „Sianki”, „Sławsko” i „Ludwikówka” pełniły służbę graniczną. Batalion liczył 15 oficerów i 1047 podoficerów i szeregowców. Dowództwo batalionu „Delatyn” wraz z kompanią ckm i plutonami specjalnymi kwaterowało w Delatynie i dysponowało czterema kompaniami granicznymi: „Osmołoda”, „Rafajłowa”, „Worochta” i „Żabie”. Służbę pełniło w nim 15 oficerów oraz 1204 podoficerów i szeregowców.

Wobec dalszego wzrostu zagrożenia Rzeczypospolitej z południa ze strony formalnie niepodległej Słowacji, ale silnie kontrolowanej przez III Rzeszą, w lipcu 1939 r. rozkazem ministra spraw wojskowych sformowano 2. pułk KOP „Karpaty” w składzie: dowództwo, pluton zwiadowców, pluton saperów (stacjonowały w Dukli) oraz dwa bataliony graniczne: „Komańcza” i „Dukla”. Dowódcą pułku mianowano ppłk. Jana Zachodnego¹³. Oddziały KOP składały się ze starannie dobranych i z dobrze wyszkolonych żołnierzy.

W sumie w trzech południowo-wschodnich województwach stacjonowały znaczne siły Wojska Polskiego: pięć dywizji piechoty, dwie brygady kawalerii, dwa pułki artylerii ciężkiej, 1. pułk artylerii motorowej, 10. Brygada Kawalerii i dwa bataliony pancerne, 6. pułk lotniczy oraz wiele innych jednostek i służb, stanowiących blisko 20% potencjału Wojska Polskiego.

W okresie międzywojennym w strukturze Wojska Polskiego dominowała piechota, która obok artylerii i kawalerii była zasadniczym i najliczniejszym rodzajem broni, zdolnym do realizacji wszelkich zadań bojowych. Sześcioletni plan modernizacji i rozbudowy Wojska Polskiego, realizowany od 1937 r., przewidywał m.in. unowocześnienie uzbrojenia piechoty. Do wybuchu wojny przyniosło to zwiększenie jej wartości bojowej, jednak nasycenie piechoty nowoczesnym uzbrojeniem nadal było niższe niż w innych armiach.

Polskie dywizje piechoty charakteryzowała bardzo niska zdolność manewrowa, wynikająca ze stosowania głównie trakcji konnej, zbyt mało miały one też broni przeciwpancernej (27 dział przeciwpancernych kalibru 37 mm Bofors i 92 karabiny specjalne wz. 35 kal. 7,92 mm)¹⁴ oraz przeciwlotniczej (4 działa kalibru 40 mm Bofors) i artylerii ciężkiej (6 dział)¹⁵. Polska dywizja piechoty według organizacji wojennej składała się z trzech pułków piechoty, pułku artylerii lekkiej, dywizjonu artylerii ciężkiej, baterii artylerii przeciwlotniczej, kompanii ckm na taczankach, szwadronu kawalerii dywizyjnej, kompanii cyklistów oraz kompanii czołgów rozpoznawczych¹⁶. Pułk piechoty składał się z trzech batalionów, kompanii zwiadu (plutonu konnego i plutonu kolarzy), kompanii przeciwpancernej (9 dział) i plutonu artylerii (2 działa polowe kalibru 75 mm). Batalion piechoty tworzyły trzy kompanie piechoty (po 4 oficerów i 226 podoficerów i szeregowców) i kompania ckm (12 ckm i 2 moździerze kalibru 81 mm). Kompania strzelecka składała się z trzech plutonów (każdy: oficer i 62 podoficerów i szeregowców) oraz sekcji granatników (3 granatniki kalibru 46 mm), a pluton z trzech drużyn po 19 żołnierzy każda¹⁷.

Jak już wspomniano, w okresie międzywojennym piechota, artyleria i kawaleria były zaliczane do broni głównych Wojska Polskiego, a w kampanii polskiej 1939 r. największym związkiem taktycznym polskiej kawalerii była brygada, licząca trzy lub cztery pułki kawalerii, dywizjon artylerii konnej (trzy lub cztery baterie czterodziałowe armat polowych wz. 02/26 kalibru 75 mm, w zależności od liczby pułków kawalerii w brygadzie), szwadron łączności i szwadron pionierów. Po mobilizacji każda brygada kawalerii otrzymywała jako wzmocnienie: batalion strzelców (pieszy), dywizjon pancerny w składzie dwóch szwadronów: czołgów rozpoznawczych TK lub TKS i szwadronu samochodów pancernych oraz baterię przeciwlotniczą.

Władysław Langner (1896–1972) urodził się 18 VI 1896 r. w Jaworowie. W czasie I wojny światowej służył w 1. pp I Brygady Legionów Polskich, po kryzysie przysięgowym walczył na froncie włoskim. Od listopada 1918 r. w Wojsku Polskim, 1 I 1933 r. awansowany do stopnia generała brygady, od VIII 1934 r. dowódca Okręgu Korpusu nr IV Łódź, a od 14 II 1938 r. dowódca Okręgu Korpusu nr VI Lwów; Centralne Archiwum Wojskowe, dalej: CAW, Akta Personalne Langner Władysław, sygn. 1542, 4218, 6359; VM 57–4747. [wróć]

W. Włodarkiewicz, Działania opóźniające 10. Brygady Kawalerii w kampanii polskiej 1939 roku, „Bellona” 2014, nr 3, s. 122–142. [wróć]

W. Włodarkiewicz, Wojskowe znaczenie Małopolski Wschodniej w przededniu wojny 1939 r., „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, 1996, t. XXXVIII, s. 317; A.A. Ostanek, VI Lwowski Okręg…, s. 262. [wróć]

Bronisław Prugar urodził się 2 VII 1891 r. w Trześniowie w pow. Brzozów, ukończył studia prawnicze, był członkiem Drużyn Strzeleckich. W czasie I wojny światowej jako oficer rezerwy został zmobilizowany do armii Austro-Węgier. Dostał się do rosyjskiej niewoli. Po rewolucji w POW, a następnie w armii gen. Hallera we Francji. Uczestnik wojen o granice. W okresie pokojowym pełnił służbę w Wojsku Polskim, m.in.: VII 1927–VIII 1929 zastępca dowódcy 34. pp, VII 1929–X 1935 dowódca 45. pp, od X 1935 do X 1938 szef Departamentu Piechoty MSWojsk. Następnie dowódca Piechoty Dywizyjnej 11. KDP oraz dowódca 11. Karpackiej Dywizji Piechoty. W kampanii francuskiej 1940 r. dowódca 2. Dywizji Strzelców Pieszych, wraz z dywizją internowany w Szwajcarii. Po zakończeniu wojny wrócił do kraju i wstąpił do Wojska Polskiego. Zmarł 18 II 1948 r. w Warszawie; T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, Generałowie Polski Niepodległej, Warszawa 1991, s. 151. [wróć]

CAW, I.482.17.1040, VM, Wniosek o odznaczenie Orderem Virtuti Militari w myśl Uchwały Kapituły Tymczasowej z 23 I 1920 r. mjr. Szt. Gen. Prugar-Ketlinga Bronisława. [wróć]

CAW, Akta Personalne 5612, Akta Personalne płk dypl. Prugar-Ketling Bronisław, Roczna Lista Kwalifikacyjna za rok 1936. [wróć]

J. Prochwicz, Korpus Ochrony Pogranicza w przededniu wojny, cz. I, Powstanie i przemiany organizacyjne KOP do 1939 r., „WPH” 1994, nr 3, s. 159; W. Dominiczak, Granica wschodnia Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919–1939, Warszawa 1991, s. 204; M. Jabłonowski, Formacja specjalna. Korpus Ochrony Pogranicza, Warszawa 2002–2003, s. 57. [wróć]

Zarys dziejów wojskowości polskiej w latach 1864–1939, red. nauk. P. Stawecki, Warszawa 1990, s. 751–758. [wróć]

Szwadrony składały się z: dowództwa, dwóch lub trzech plutonów liniowych, drużyny ckm, drużyny gospodarczej oraz patrolu telefonicznego. Etat osobowy, koni i uzbrojenia szwadronu kawalerii KOP, CAW, GISZ, I.302.4.256, k. 216–221; K. Draczyński, Kawaleria Korpusu Ochrony Pogranicza, „Prz. Kaw. i Br. Panc.”, 1968, nr 50, s. 98. [wróć]

W marcu 1939 r. została przyłączona do Węgier. [wróć]

J. Prochwicz, Korpus Ochrony Pogranicza w…, cz. I, s. 159. [wróć]

W. Dominiczak, op. cit., s. 204; M. Jabłonowski, op. cit., s. 57; J. Prochwicz, Korpus Ochrony Pogranicza w…, cz. II, s. 6. [wróć]

Bataliony składały się dowództwa, kwatermistrzostwa, kompanii ckm, plutonu łączności i trzech kompanii strzeleckich. [wróć]

Szerzej: W. Włodarkiewicz, Polskie osiągnięcia w zakresie broni przeciwpancernej, ich weryfikacja w kampanii polskiej 1939 roku i wnioski dla aliantów, [w:] Polska myśl techniczna w II wojnie światowej. W 70. rocznicę zakończenia działań wojennych w Europie, materiały pokonferencyjne pod redakcją Jana Tarczyńskiego, Warszawa 2015, s. 185–207. [wróć]

Szerzej: R. Łoś, Artyleria polska 1914–1939, Warszawa 1991, s. 259–292. [wróć]

Otrzymało je 18 dywizji piechoty na 30 istniejących w okresie pokoju. [wróć]

Z. Jagiełło, Piechota polska w przededniu wybuchu II wojny światowej, [w:] A. Jońca, Z. Jagiełło, A. Konstankiewicz, L. Kukawski, P.M. Rożdżestwieński, R. Sawicki, J.S. Tym, A. Wesołowski, J. Wróbel, Mokra Działoszyn 1939, Warszawa 2005, s. 46–48. [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki