Zdjęcia pochodzą z Narodowego Archiwum Cyfrowego i Centralnego Archiwum Wojskowego
Recenzenci: Czesław Grzelak, Janusz Gmitruk
Ilustracja na okładce: Marek Szyszko
Redaktor prowadzący: Zofia Gawryś
Redaktor merytoryczny: Bożena Czerwińska
Redaktor techniczny: Beata Jankowska
Korekta: Bogusława Jędrasik

© Copyright by Wojciech Włodarkiewicz, 2016
Copyright © by Dressler Dublin Sp z o.o., Ożarów Mazowiecki 2026

Wydawnictwo Bellona
ul. Hankiewicza 2, 02-103 Warszawa
tel. +48 22 457 04 02
www.bellona.pl
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Księgarnie internetowe: www.swiatksiazki.pl www.ksiazki.pl

Dystrybucja
Dressler Dublin sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (+ 48 22) 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
www.dressler.com.pl

ISBN 978-83-11-18722-1

Wersję elektroniczną w systemie Zecer przygotowała Róża Rozaxa

Wstęp

W publikacjach naukowych i popularyzatorskich, dotyczących genezy, przebiegu oraz skutków działań wojennych w Polsce we wrześniu i w pierwszych dniach października 1939 roku od kilkudziesięciu lat funkcjonują różne ich określenia — najwcześniej kampania wrześniowa, znacznie później wojna obronna Polski, a w ostatnich latach kampania polska 1939 roku. Właśnie to ostatnie określenie najpełniej oddaje charakter oraz czas trwania działań wojennych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w 1939 roku. Były one pierwszą kampanią II wojny światowej, obroną samotnej Polski przeciwko agresji Niemiec i ich sojusznika — Słowacji, a od 17 września również Związku Radzieckiego, zakończoną 6 października 1939 roku kapitulacją pod Kockiem na Lubelszczyźnie związków taktycznych Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” gen. bryg. Franciszka Kleeberga¹.

Geneza, przebieg i skutki kampanii polskiej 1939 roku były wielokrotnie analizowane przez historyków wojskowości polskiej w wielu ośrodkach, jednak do 1989 roku ich badania koncentrowały się na obronie przeciwko agresji Niemiec, natomiast z powodu cenzury wydawniczej oraz utrudnionego dostępu do źródeł badacze polscy pomijali problematykę agresji Związku Radzieckiego na Rzeczpospolitą Polską. Sytuacja zmieniła się na lepsze po przełomie 1989 roku, gdy historycy nie musieli się już borykać z utrudnieniami pozanaukowymi (zlikwidowano cenzurę wydawnictw) oraz naukowymi (łatwiej można było korzystać z zasobów archiwów polskich i większości zagranicznych).

Jednym z ośrodków, w których prowadzi się badania nad historią wojskowości polskiej okresu II wojny światowej, jest Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach, którego pracownikiem jest Autor niniejszej publikacji.

Polskie przygotowania wojenne oraz przebieg działań Wojska Polskiego, Wehrmachtu i Armii Czerwonej w województwie wołyńskim w 1939 roku zostały podjęte w całościowych publikacjach kampanii polskiej 1939 roku: Polskich Siłach Zbrojnych w drugiej wojnie światowej², Obronie Polski Tadeusza Jurgi³ i studium historyczno-wojskowym Czesława Grzelaka⁴, a także monografii Czesława Grzelaka i Henryka Stańczyka⁵ oraz autorstwa Ryszarda Szawłowskiego⁶. Badanie podjętego tematu ułatwiają edycje relacji i wspomnień uczestników kampanii polskiej 1939 roku w województwie wołyńskim⁷ oraz liczne prace zbiorowe, będące efektem konferencji naukowych⁸. Natomiast problem ten nie doczekał się monografii.

Oceniając stan zachowania źródeł, należy wskazać Centralne Archiwum Wojskowe, Archiwum Akt Nowych i Archiwum Straży Granicznej, a z instytucji zagranicznych: Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. Generała Władysława Sikorskiego w Londynie, Rosyjskie Państwowe Archiwum Wojskowe w Moskwie (Российский Государственный Bоенный Aрхив — RGWA) oraz archiwa ukraińskie, głównie Państwowe Archiwum Obwodu Wołyńskiego w Łucku (Дepжaвний Apixiв Волинськoї Oблacтi — DAWO).

Centralne Archiwum Wojskowe zawiaduje bardzo skromnym zasobem dokumentów aktowych, dotyczących związków taktycznych i oddziałów Wojska Polskiego, które do końca sierpnia 1939 roku stacjonowały w województwie wołyńskim. Dysponuje również obszernym zbiorem relacji żołnierzy, które m.in. ukazują przebieg mobilizacji, a następnie udział w kampanii polskiej 1939 roku jednostek WP z wołyńskich garnizonów. Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie posiada dokumenty aktowe o wołyńskich oddziałach Korpusu Ochrony Pogranicza. W zasobie Archiwum Akt Nowych znajduje się zespół Urząd Wojewódzki w Łucku, który liczy 120 jednostek archiwalnych — 1,13 metra bieżącego akt, zawierających m.in. meldunki sytuacyjne Wydziału Bezpieczeństwa Publicznego Urzędu Wojewódzkiego, miesięczne sprawozdania o stanie bezpieczeństwa oraz z ruchów komunistycznego i nacjonalistycznego⁹.

Z placówek zagranicznych przydatne materiały — głównie relacje żołnierzy Wojska Polskiego — znajdują sie w Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. Gen. Sikorskiego w Londynie, w tym m.in. relacja gen. bryg. Kazimierza Sawickiego — dowódcy grupy „Włodzimierz” i gen. bryg. Stefana Strzemińskiego, kierującego przygotowaniami do obrony Dubna¹⁰. Z kolei w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym w Moskwie przechowywane są dokumenty aktowe: meldunki, sprawozdania, rozkazy i dzienniki działań bojowych, charakteryzujące działania Armii Czerwonej w Polsce w 1939 roku, w tym w województwie wołyńskim. Wymagają one starannej konfrontacji ze źródłami aktowymi i z relacjami strony polskiej, ponieważ zawierają sporo przekłamań i często mają charakter propagandowy. Część zasobu RGWA udostępniono polskiej Wojskowej Komisji Archiwalnej i po skopiowaniu włączono do zbiorów Centralnego Archiwum Wojskowego jako kolekcję Wojskowej Komisji Archiwalnej¹¹. Tworzy ją 88 zespołów, w tym Sztab Frontu Ukraińskiego (sygn. VIII.800.7), liczący 87 jednostek archiwalnych oraz Sztab 5 Armii, która 17 września 1939 roku uderzyła na województwo wołyńskie (sygn. VIII.800.8) — 3 jednostki archiwalne¹². Część pozyskanych z RGWA dokumentów opublikowano w trzytomowej edycji źródeł pt. Agresja sowiecka na Polskę w świetle dokumentów¹³ oraz na łamach „Wojskowego Przeglądu Historycznego”¹⁴.

Z powodu stanu zachowania źródeł w archiwach polskich naukowe opracowanie zdefiniowanego w tytule pracy tematu badawczego nie byłoby możliwe bez kwerend w Państwowym Archiwum Obwodu Wołyńskiego w Łucku. Przechowuje ono przydatne materiały aktowe, m.in. charakteryzujące postawy mieszkańców województwa wobec zagrożenia wojennego i wojny w zespole Wołyński Urząd Wojewódzki w Łucku.

Monografię charakteryzuje chronologiczno-problemowe ujęcie jej treści. Tworzą ją: wstęp, 15 rozdziałów, zakończenie, 9 załączników, wykaz skrótów, bibliografia, wykaz map oraz wykaz fotografii. W rozdziale pierwszym scharakteryzowano województwo wołyńskie, w drugim ukazano przebieg manewrów wołyńskich Wojska Polskiego we wrześniu 1939 roku, trzeci został przeznaczony na ukazanie roli województwa wołyńskiego w polskich planach operacyjnych. Rozdział czwarty zawiera charakterystykę województwa w okresie wzrostu zagrożenia wojennego (w okresie od marca do końca sierpnia 1939 roku), natomiast piąty naświetla przebieg mobilizacji Wojska Polskiego w województwie wołyńskim.

Rozdział szósty zastał poświęcony województwu wołyńskiemu w pierwszym okresie kampanii polskiej 1939 roku, a w dwóch kolejnych ukazano działalność ewakuowanych na Wołyń polskich naczelnych władz państwowych (rozdział siódmy) oraz wojskowych (rozdział ósmy). Trzy następne rozdziały dotyczą nowej roli Wołynia w dalszej fazie działań wojennych: w rozdziale dziewiątym przeanalizowano utworzenie grupy „Włodzimierz” i jej zwycięską bitwę z 4 Dywizją Lekką Wehrmachtu, w dziesiątym ukazano organizację innych grup Wojska Polskiego w województwie wołyńskim: „Kowel”, „Szack”, „Łuck” oraz „Dubno”, a w jedenastym działania bojowe polskiego lotnictwa z wołyńskich lotnisk.

Nowa agresja — pierwszy etap działań 5 Armii Frontu Ukraińskiego w województwie wołyńskim to tytuł dwunastego rozdziału, w którym m.in. podjęto przyczyny błędnych rozkazów polskich dowódców wobec wojsk nowego agresora. Walki KOP w obronie granicy państwowej na Wołyniu ukazano w rozdziale trzynastym, a kolejny został przeznaczony na analizę drugiego etapu działań zaczepnych sowieckiej 5 Armii w województwie wołyńskim. Ostatni rozdział ukazuje bardzo skomplikowane realia wycofywania przez Wołyń Grupy KOP, w tym jej walki z ukraińską dywersją oraz jednostkami Armii Czerwonej.

Główny problem badawczy monografii stanowiło ustalenie roli województwa wołyńskiego w systemie militarnym RP przed wybuchem II wojny światowej oraz w jej trakcie w dwóch okresach: od 1 do 16 września 1939 roku — w warunkach agresji Niemiec oraz po rozpoczęciu agresji Związku Radzieckiego na Polskę. W ocenie Autora szczególnie istotne jest odtworzenie walk jednostek KOP w obronie nienaruszalności granicy państwa oraz walk formacji KOP i WP, stoczonych w województwie wołyńskim od 17 do 22 września 1939 roku mimo zaskoczenia agresją Związku Radzieckiego, chaosu rozkazodawczego po stronie polskiej oraz przewagi związków taktycznych sowieckiej 5 Armii, wspartych silnym lotnictwem.

Do przygotowania monografii wykorzystano materiały źródłowe z wymienionych archiwów oraz wydane drukiem źródła, relacje i wspomnienia, a także opracowania zwarte i artykuły z czasopism historyczno-wojskowych, których szczegółowy wykaz zawierają przypisy i bibliografia. Składam serdeczne podziękowania pracownikom archiwów za pomoc w kwerendach, a dyrekcji Narodowego Archiwum Cyfrowego i Centralnego Archiwum Wojskowego za udostępnienie fotografii i zgodę za ich zamieszczenie w monografii.

Proces przygotowania publikacji wsparło wiele osób oraz instytucji: kwerendy zagraniczne były możliwe dzięki udziałowi Autora w pracach Wojskowej Komisji Archiwalnej (Moskwa), grantom Polonia Aid Foundation Trust i Fundacji z Brzezia Lanckorońskich (Londyn), a także dzięki środkom z Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach (Łuck).

Charakterystyka województwa wołyńskiego

Województwo wołyńskie ze stolicą w Łucku utworzono 1 marca 1921 roku na mocy ustawy z 4 lutego 1921 roku „O unormowaniu stanu prawno-politycznego na ziemiach przyłączonych do obszaru Rzeczypospolitej na podstawie umowy o preliminariach pokoju i rozejmie, podpisanej w Rydze dnia 12 października 1920 roku”¹⁵. Ustawa oraz decyzje traktatu pokojowego z Rygi, zawartego 18 marca 1921 roku, określiły obszar i granice województwa wołyńskiego, które sąsiadowało na południu z województwem tarnopolskim, na południowym zachodzie pod Sokalem z województwem lwowskim, na zachodzie wzdłuż Bugu z województwem lubelskim, a na północy z województwem poleskim. Wschodnia granica województwa wołyńskiego stanowiła jednocześnie granicę państwową Rzeczypospolitej Polskiej ze Związkiem Radzieckim.

Nazwą Wołyń określano obszar geograficzny oraz jednostkę podziału administracyjnego, ale pojęcia te najczęściej nie były tożsame, ponieważ granice geograficzne różniły się od politycznych. Po unii lubelskiej Wołyń znalazł się w składzie Korony jako województwo, a w okresie rozbiorów pod zaborem rosyjskim. Po odzyskaniu niepodległości, wojnie polsko-rosyjskiej i decyzjach ryskiego traktatu pokojowego połowa obszaru Wołynia, liczącego 7200 km2, ostatecznie weszła w skład Rzeczypospolitej Polskiej jako województwo wołyńskie. W znaczeniu geograficznym Wołyń to obszar łączący dwie różne, ale połączone z sobą krainy: dorzecze górnego Bugu na zachodzie oraz dorzecze Styru z Horyniem na wschodzie. Północna część obszaru — Polesie Wołyńskie — leży w strefie lasów mieszanych, dzieli się na Nizinę Górnej Prypeci, obszar równinny, mało zróżnicowany i leżącą na południe od niej Grzędę Wołyńską — szereg kredowych pagórków oraz równiny: Turyjsko-Kostopolską oraz Sarneńską.

Południowa część Wołynia leży w strefie leśno-stepowej i ma inny charakter, jest wyżyną, która rozciąga się między wałem Roztocza na zachodzie oraz doliną Zbrucza na wschodzie. Od południa i południowego wschodu ogranicza ją wyniosły próg Podola–Gołogóry. Południowa część Wołynia jest to dość równy obszar, położony na wysokości od 250 do 350 m n.p.m., podzielony na mniejsze regiony głęboko wciętymi dolinami rzek. Pomiędzy Bugiem a dolnym i środkowym Styrem rozciąga się morenowa Wyżyna Sokalsko-Torczyńska, a między Styrem i Horyniem Wyżyna Łucko-Rówieńska, pokryta grubą warstwą lessu. Na Wyżynie Łucko-Rówieńskiej wyodrębnia się kredowe Pasmo Pełczyńskie z górą Czantoria 325 m n.p.m. Pomiędzy Horyniem a Zbruczem leży urozmaicona Wyżyna Dubieńska, na której wyróżnia się Pasmo Mizockie, rozciągające się od Dubna do Ostroga ze wzniesieniami ponad 400 m n.p.m. Pasmo Mizockie przez głęboką dolinę rzeki Zbyteńka łączy się pod Krzemieńcem ze wschodnim krańcem Gołogór, zaliczanych do Podola, a od wschodu sąsiaduje z Małym Polesiem, które sięga do Dniepru, jest lekko pofałdowane wysokości około 250 m n.p.m.¹⁶.

O fizyczno-geograficznym podziale Wołynia decyduje przebieg dolin rzecznych, charakterystyczny jest równoległy układ głównych rzek. Większość z nich stanowiły prawobrzeżne dopływy Prypeci: Turia, Stochód, Styr, Horyń ze Słuczą oraz Uborć, a bezpośrednio do Dniepru wpływają Uż i Teterew. Z kolei w zachodniej części Wołynia małe rzeczki i strumienie są prawobrzeżnymi dopływami Bugu. Wszystkie wołyńskie rzeki, z wyjątkiem Prypeci, w górnym i średnim biegu są zaliczane do wyżynnych i charakteryzują się dużymi spadkami, powyżej 0,1% oraz prędkością nurtu od 1 do 1,5 m/s. Doliny rzek na Wołyniu są głębokie i szerokie, z licznymi prostopadłymi jarami i parowami, dna są twarde, pokryte żwirem i grubym piaskiem, a w przełomach z wieloma kamieniami. Inny jest charakter wołyńskich rzek w ich dolnym biegu — są nizinne, o niewielkich spadkach i prędkości nurtu, koryta rzek są rozległe i słabo wydzielone, a ich dna muliste i mało stabilne. Prypeć na Wołyniu ma długość 260 km (z 760 km) i nizinny charakter, a jej dopływy w dolnym biegu miały szerokość od 50 do 120 m, a przy ujściu nawet do 500 metrów. Największymi rzekami były: Horyń długości 660 km, Słucz 451 km, Styr 448 km, Teterew 385 km oraz Stochód 220 km długości. Zachodnią granicę Wołynia stanowił Bug na około 350 km swego biegu, czyli prawie na połowie całkowitej długości.

Rzeki Wołynia niemal na całej długości stanowiły istotne przeszkody terenowe z powodu zabagnionych dolin: w dolnym biegu były naturalne, a w górnym w wyniku działalności ludzi wybudowano liczne spiętrzenia wód. Z tych powodów rzeki można było przekroczyć wyłącznie groblami i mostami, które łatwo ulegały uszkodzeniu lub zniszczeniu. Bardzo rzadko przeprawy były możliwe brodami¹⁷.

Sieć wodna i ukształtowanie terenu określiły warunki glebowe Wołynia, są one zróżnicowane, najlepsze gleby są w strefie wyżyn, gdzie dominują bardzo urodzajne czarnoziemy stepowe i lessy. Region leży w strefie klimatu kontynentalnego, umiarkowanie ciepłego i dostatecznie wilgotnego, co sprzyjało rozwojowi rolnictwa. Region charakteryzowało też zróżnicowane pokrycie terenu. Polesie Wołyńskie stanowiło obszar lasów sosnowych i sosnowo-dębowych oraz olszowych lasów bagiennych z domieszką świerka i niektórych gatunków liściastych, obszar wyżyn był lasostepem, intensywnie wykorzystywanym rolniczo, z bardzo małym udziałem lasów. W okresie międzywojennym lesistość województwa wołyńskiego, dzięki zalesieniu części północnej, była zbliżona do średniej, ale wykazywała tendencje malejące¹⁸.

W sumie województwo wołyńskie nie tworzyło jednolitego obszaru geograficznego, jego południowo-wschodnia część stanowiła przedłużenie nizinnego Podola, środkowa była bardziej pofałdowana, a w północnej — Polesiu Wołyńskim — krajobraz był bardziej monotonny i płaski. Polesie Wołyńskie było zapóźnione cywilizacyjnie, charakteryzowało się słabymi glebami, łąkami, nieużytkami, małym odsetkiem gruntów ornych i rzadkim zaludnieniem, natomiast Wołyń właściwy posiadał urodzajne gleby, rolniczy charakter i większą gęstość zaludnienia, dochodzącą do 87 osób na km2, tam też znajdowała się większość miast.

Z powodu warunków naturalnych początkowo na Wołyniu szlaki komunikacyjne przebiegały wododziałami, a w XIX wieku na ich budowę wpływ wywarły potrzeby militarne i ekonomiczne Rosji. W 1865 roku uruchomiono kolej brzesko-kijowską, łączącą Brześć nad Bugiem przez Kowel, Równe, Żytomierz z Kijowem, w 1873 roku przedłużoną do Grajewa, następnie wybudowano Kolej Nadwiślańską, która stanowiła połączenie Rosji z Zagłębiem Staropolskim, a następnie z Warszawą, i za Mławą z granicą z Prusami. System ten uzupełniła linia rokadowa Wilno–Równe przez Baranowicze, Sarny i dalej Równe, Dubno, w okresie międzywojennym przedłużona do Lwowa, która łączyła cztery bardzo ważne linie kolejowe: petersburską, smoleńską, warszawsko-moskiewską oraz brzesko-kijowską. Linia rokadowa Wilno–Lwów miała bardzo duże znaczenie dla transportu Wojska Polskiego, jej zdolność przewozowa wynosiła 90 transportów na dobę, przy potrzebach 85. Głównym węzłem kolejowym województwa wołyńskiego był Kowel. Do wybuchu I wojny światowej sieć kolejowa Rosji nie łączyła się na Wołyniu z kolejami Austro-Węgier, dlatego w okresie międzywojennym wybudowano dwutorową linię kolejową Lwów–Zdołbunów oraz kilka połączeń o mniejszym znaczeniu. Jednak mimo tych inwestycji sieć kolejowa województwa wołyńskiego była poniżej średniej. Bardzo skromnie przedstawiała się sieć dróg utwardzonych, początkowo ograniczona jedynie do szosy Warszawa–Kijów przez Włodzimierz, Łuck, Równe oraz Równe–Lwów przez Brody i Złoczów. W okresie międzywojennym zbudowano łączniki dróg wzdłuż dawnej granicy, do 1930 roku powstało 39 km szos, a w kolejnych latach utwardzono 400 km dróg gruntowych¹⁹.

W sumie sieć kolejowa Wołynia, według danych z 31 grudnia 1937 roku, miała długość 1211 km, co dawało 3,4 km linii kolejowych na 100 km2 powierzchni województwa, przy 5,2 km na 100 km2 dla Polski oraz 5,3 km na 10 000 mieszkańców. Najpoważniejszą inwestycją była linia kolejowa, łącząca Łuck i Stojanów, licząca 85 km, oddana do użytku w 1928 roku. Województwo wołyńskie miało też słabo rozwiniętą sieć dróg utwardzonych, ich długość 1 kwietnia 1938 roku wynosiła 1492 km, czyli 4,1 km na 100 km2 jego powierzchni (przy 16,2 km na 100 km2 średnio dla Polski). W latach 1924–1938 w województwie wołyńskim wybudowano 873 km dróg utwardzonych, a 20 km przebudowano, 1 stycznia 1939 roku było w nim zarejestrowanych 567 samochodów, z tego: 433 osobowych, 23 taksówki, 82 autobusy, 97 samochodów ciężarowych i 222 motocykle. Liczba urzędów pocztowych 31 marca 1939 roku wynosiła 236, co dawało 0,7 urzędu na 100 km2, przy średniej dla RP 1,3 urzędu, na 10 000 mieszkańców województwa wołyńskiego przypadało 1,1 urzędów pocztowych²⁰.

Proces tworzenia administracji państwowej i samorządowej w województwie wołyńskim przebiegał ze znacznymi trudnościami, ponieważ brakowało środków finansowych, stabilizacji społecznej i politycznej. Do tego część ludności ukraińskiej wrogo odnosiła się do państwa polskiego i wspierała działania dywersyjne, organizowane przez Zakordonnyj Otdieł Komunistycznej Partii(b) Ukrainy oraz była podatna na propagandę antypaństwową komunistów i ukraińskich nacjonalistów. W pierwszych latach niepodległości warunki życia w województwie wołyńskim były bardzo trudne z powodu zniszczeń wojennych²¹.

Na czele województwa stał wojewoda, administracją w powiecie kierował starosta, mianowany przez ministra spraw wewnętrznych, który podlegał wojewodzie. Wojewoda był organem administracji rządowej ogólnej (politycznej), która stanowiła trzon administracji publicznej międzywojennej Rzeczypospolitej Polskiej. Wojewoda podlegał pod względem służbowym, w zależności od rodzaju podejmowanych spraw, poszczególnym ministrom, właściwym dla danego resortu.

Wojewodą wołyńskim od lipca 1928 do kwietnia 1938 roku był Henryk Józewski, następnie Aleksander Hauke-Nowak, który wcześniej od stycznia 1933 roku był wojewodą łódzkim. Henryk Józewski tak wspominał swą pracę na Wołyniu: „Latem 1928 r. znalazłem się na Wołyniu. Zamieniłem stanowisko szefa gabinetu Prezesa Rady Ministrów na urząd wojewody wołyńskiego. Moje dziesięcioletnie na Wołyniu urzędowanie stanowi zamkniętą w sobie całość, jest w moim życiu wyraźnie zarysowaną pozycją, pełną osobliwej treści i wielkiego dla mnie, a może nie tylko dla mnie, znaczenia”²².

Województwo wołyńskie było jedną z największych jednostek administracyjnych międzywojennej Polski, jego powierzchnia wynosiła 35 754 tys. km2 i pod względem obszaru ustępowało jedynie województwu poleskiemu. Najpoważniejszą zmianą obszaru województwa wołyńskiego było przyłączenie do niego w listopadzie 1930 roku powiatu sarneńskiego, wcześniej należącego do województwa poleskiego²³. Po tej zmianie województwo wołyńskie obejmowało: 11 powiatów, 22 miasta, 103 gminy wiejskie oraz 2740 gromad²⁴.

Stolicą województwa wołyńskiego był Łuck, liczący w 1931 roku 35,6 tys. mieszkańców²⁵. Łuck był też stolicą diecezji rzymskokatolickiej, na czele której stał biskup Adolf Piotr Szelążek, który 14 grudnia 1925 roku otrzymał nominację na ordynariusza diecezji łuckiej²⁶.

Tak Łuck opisał urzędnik, pracujący od 1 września 1937 roku w miejscowym oddziale Banku Polskiego: „Co tu ukrywać, miasto wydało mi się odrażające. Od dworca — małego, bardzo prowincjonalnego — jechało się długo szeroką drogą wybrukowaną polnym kamieniem, „kocimi łbami”. Jezdnia o beczkowatym kształcie miała po bokach głębokie rowy — rynsztoki, przez które tam gdzie stały domy, przerzucono coś pośredniego pomiędzy mostkiem a kładką. Domy przeważnie parterowe, bez stylu, stały w pewnej odległości od siebie, niekiedy poodgradzane płotami. Akcent wielkomiejskości na tej trasie stanowił jeden tylko duży budynek o wielkich oknach — szkoła. A oto i śródmieście. Bryczka, którą jedziemy, przestaje trząść, końskie kopyta uderzają o gładką nawierzchnię, ułożoną z sześciobocznych cementowych kostek „trylinką” zwanych. Centrum, ulica Jagiellońska. Przypominam sobie, że niedawno czytałem w gazecie o zakończeniu porządkowania głównej ulicy Łucka, która poprzednio biegła przez pagórkowaty teren to w górę, to w dół, a teraz, po zniwelowaniu, równomiernie opada ku Staremu Miastu i katedrze. Wygląd ulicy — tak pisano — bardzo na tym zyskał, ale niektóre sklepy znalazły się obecnie poniżej poziomu ulicy i zalewa je woda w czasie deszczu”²⁷.

Województwo wołyńskie, zgodnie z danymi spisu z 1931 roku, zamieszkiwało 2085,6 tys. osób, z tego zaledwie 252,5 tys. w miastach, a 1833,1 tys. na obszarach wiejskich²⁸. Województwo charakteryzowało się bardzo zróżnicowaną strukturą narodowościową, było zamieszkane głównie przez ludność pochodzenia ukraińskiego, ponieważ 1 426,9 tys. (68,4%) mieszkańców deklarowało języki ukraiński lub ruski, 346,6 tys. (16,6%) język polski, 205,5 tys. (9,9%) jidysz i hebrajski, 47 tys. (2,2%) niemiecki, 23,4 tys. (1,1%) rosyjski, 31 tys. (1,5%) czeski. Bardzo podobnie przedstawiała się struktura wyznaniowa mieszkańców: 327,9 tys. zadeklarowało wyznanie rzymskokatolickie (15,7%), 11,5 tys. greckokatolickie (0,5%), 1 455,9 tys. (69,8%) prawosławne, 53,4 tys. (2,6%) ewangelickie, 27,9 tys. (1,3%) inne niechrześcijańskie, 207,8 tys. mojżeszowe (10,0%), a 1,5 tys. (0,1%) inne; w tej grupie byli również bezwyznaniowcy. Ukraińcy w ogromnej większości mieszkali na wsi, a w wołyńskich miastach większość mieszkańców stanowili Żydzi²⁹.

Należy dodać, że przytoczone informacje opierają się na wynikach spisu powszechnego z 1931 roku, w którym mieszkańców m.in. zapytano o wyznanie i używany język. Wiarygodność spisu nie jest pełna, ponieważ część arkuszy spisowych została zafałszowana przez zwiększenie liczby mieszkańców, deklarujących używanie języka polskiego. Próba odtworzenia struktury narodowościowej i wyznaniowej województwa wołyńskiego również nie uwzględnia zróżnicowania stopnia świadomości narodowej, m.in. jej braku u części mieszkańców Polesia Wołyńskiego, rozpadu wspólnot wiejskich i procesu powstawania nowoczesnych społeczności narodowych³⁰.

Wojewoda wołyński Józewski w sprawozdaniu za 1935 roku następująco scharakteryzował strukturę narodowościową województwa wołyńskiego: „Dominującą grupę ludności stanowili ukraińscy chłopi — obywatele Rzeczypospolitej Polskiej narodowości ukraińskiej, potem szli Polacy — 16% ludności województwa, Żydzi zamieszkiwali miasta i miasteczka. Było trochę Rosjan — jakieś mizerne resztki. Wreszcie czescy koloniści i niemieccy koloniści, pozycja marginesowa, w pewnym stopniu poza życiem wołyńskim. Wołyńska wieś w ogromnej większości była wsią ukraińską, wsią moich lat dziecinnych, z którą, jak swego czasu pisałem, było mi dobrze, a jej było dobrze ze mną”³¹.

Element polski województwa wołyńskiego, według sprawozdania Urzędu Wojewódzkiego Wołyńskiego z 1936 roku, można było podzielić na kilka kategorii: na katolików, dla których jedynym kryterium odróżniającym od ludności miejscowej było wyznanie, co nie było wystarczające do określenia narodowości polskiej, m.in. przez obecność Niemców i Czechów — również rzymskich katolików; na ludność polską o mglistym pojęciu swej przynależności narodowej, używającą języka polskiego często jedynie w modlitwie i nieróżniącą się niczym od innych mieszkańców województwa; na ludność polską zrutenizowaną, która szybko powracała do polskości oraz na ludność polską świadomą, łącznie z osadnikami i ziemianami³².

Po odzyskaniu niepodległości społeczeństwo polskie w województwie wołyńskim było nieliczne oraz osłabione polityką rusyfikacyjną, a inteligencja polska dopiero się tworzyła. Do tego skromne były struktury i zasięg oddziaływania Kościoła rzymskokatolickiego — w powiecie włodzimierskim, najliczniej zamieszkanym przez Polaków w województwie wołyńskim, w 1938 roku czynnych było zaledwie 15 kościołów, a posługę sprawowało 20 księży³³.

Ludność ukraińska województwa wołyńskiego była prawosławna, w przeciwieństwie do Małopolski Wschodniej, gdzie niemal w całości była wyznania greckokatolickiego. Po obu stronach dawnej granicy austriacko-rosyjskiej przeważała ludność ukraińska, ale w przylegających do Wołynia powiatach Małopolski Wschodniej Polacy stanowili około 32,2%, a 10% ludność żydowska. Dodatkowo ludność żydowska i ukraińska Wołynia w latach Polski niepodległej nadal znajdowała się pod silnymi wpływami kultury rosyjskiej³⁴.

Społeczność żydowska w województwie wołyńskim, podobnie jak w całej Polsce, miała charakter zamknięty. Była zróżnicowana pod względem politycznym i toczyła między sobą ostre spory polityczne. W początkach dwudziestolecia międzywojennego prawie cały handel, rzemiosło i mieszkania do wynajęcia w miastach były w rękach właścicieli — Żydów. Próby zmiany tego stanu przez chrześcijan prowadziły do wzajemnych konfliktów, a wśród Polaków i Ukraińców upowszechniała się opinia o negatywnej roli Żydów w życiu społecznym i gospodarczym województwa. Polski aparat państwowy nie był zainteresowany w ułożeniu stosunków z ludnością żydowską na zasadach współpracy, o czym świadczyło jej eliminowanie z samorządów. Niektórzy rabini, kupcy lub przemysłowcy byli skłonni do współpracy z polskim aparatem państwowym, natomiast wszystkie partie żydowskie (z wyjątkiem Agudas Jisroel) zajmowały niechętne stanowisko wobec polskiej administracji³⁵.

Wołyń był też zamieszkany, jak już wspomniano, przez mniejszość niemiecką, najliczniejsze jej skupiska istniały w trzech powiatach: łuckim, kostopolskim i rówieńskim. W województwie wołyńskim mieszkali też Czesi, stanowiący zamożną społeczność wiejską, głównie powiatów dubieńskiego, rówieńskiego i łuckiego, natomiast ludność rosyjska skupiała się w wołyńskich miastach: Łucku, Równem oraz Kowlu.

Władze polskie charakteryzował sceptycyzm w ocenie postawy politycznej mniejszości niemieckiej, był on uzasadniony licznymi czynami, świadczącymi nie tylko o braku jej lojalności, ale nawet o wrogiej postawie, oczekującej włączenia do Niemiec, do tego nasilały się propaganda i wrogie wystąpienia. Kierownictwo polityczne III Rzeszy zalecało członkom mniejszości niemieckiej w Polsce zachowanie postawy wyczekiwania oraz unikania konfliktów z władzami polskimi. Należy dodać, że jednak nie cała społeczność niemiecka w Polsce popierała politykę kanclerza III Rzeszy Adolfa Hitlera³⁶.

Podstawowym zajęciem większości mieszkańców województwa wołyńskiego — 79% wg danych spisu powszechnego z 1931 roku — było rolnictwo³⁷. Spis z 1931 roku ustalił ogólną powierzchnię gospodarstw na 2 748 000 hektarów, z tego 54% stanowiły grunty orne, łąki, pastwiska, natomiast sady i ogrody 22%, a lasy 18% obszaru. Gospodarstwa powyżej 50 hektarów zajmowały 782 000, a mniejsze 1 966 000 hektarów powierzchni. W wyniku parcelacji w ręce chłopów w latach 1921–1931 przeszło 230 000, a do końca 1938 roku jeszcze 105 000 hektarów. Warunki naturalne Wołynia Środkowego i Południowego: znakomite gleby, korzystny układ sieci rzecznej i odpowiednia ilość opadów, bardzo sprzyjały produkcji rolnej i hodowli, a obfitość łąk ułatwiała hodowlę, m.in. koni. W strukturze upraw dominowały żyto i pszenica (około 17% polskiej produkcji) i jęczmień (około 11%), Wołyń dostarczał też 60% chmielu, 30% gryki i konopi oraz 20% rzepaku. Z przytoczonych danych wynika, że województwo wołyńskie odgrywało ważną rolę w produkcji roślinnej Polski. W celu unowocześnienia rolnictwa powołano Wołyńską Izbę Rolniczą i organizowano wystawy wojewódzkie, w 1930 roku przekształcone w Targi Wołyńskie w Równem. Mniejsze były efekty rozwoju hodowli, poza hodowlą koni, owiec i trzody chlewnej. Do słabości rolnictwa w województwie wołyńskim należy zaliczyć: przyrost produkcji dzięki wzrostowi powierzchni zasianej, postępujące rozdrobienie gospodarstw oraz brak nowoczesnej i sprawnej sieci skupu produktów rolnych³⁸.

Dla wołyńskich chłopów, w zdecydowanej większości Ukraińców, bardzo duże znaczenie miał brak ziemi³⁹. Udział wielkiej własności na skutek parcelacji zmniejszył się z 21% w 1921 roku do 8% w 1937 roku⁴⁰. Stan posiadania polskiej wielkiej własności ziemskiej w województwie wołyńskim w 1936 roku obejmował 401 majątków, z tego w powiecie dubieńskim 28, w horochowskim 31 oraz 29 w kostopolskim⁴¹.

Problem braku ziemi zaostrzyło włączenie województwa wołyńskiego do programu osadnictwa wojskowego, do 1931 roku na jego terytorium wydzielono 3432 działki wojskowe o łącznej powierzchni 57 120 hektarów. Działania władz polskich minimalnie zmieniły strukturę narodowościową Wołynia, natomiast wywołały negatywne reakcje ludności ukraińskiej, która nie mogła nabywać ziemi z parcelacji⁴². Sytuacja ta przyczyniła się do pogorszenia relacji ludności ukraińskiej z polską, co m.in. potwierdzają wspomnienia Władysława Kwiatkowskiego, kowala z osady Polany (powiat Powursk w województwie wołyńskim), który zauważył, że Ukraińcy nie darzyli osadników sympatią i uważali, że mieszkają na ich ziemi⁴³.

W województwie wołyńskim istniał też przemysł, w grupie zakładów rolno-spożywczych (10 500 zatrudnionych w 1931 roku) dominowały młyny, ważne były też kaszarnie, olejarnie, 12 browarów, 4 cukrownie, rzeźnie, masarnie, mleczarnie, dwie fabryki konserw mięsnych oraz spółdzielnie mleczarskie. Przemysł przetwórczy charakteryzował się niewielkim potencjałem, obok zakładów przemysłu rolno-spożywczego poważną rolę odgrywały leśnictwo i przemysł drzewny, zatrudniający w 1931 roku 25 000 pracowników. Od połowy lat dwudziestych zaczęło się rozwijać kamieniarstwo — wydobywanie granitu w powiatach sarneńskim i kostopolskim, w 1928 roku uruchomiono państwowe kamieniołomy w Janowej Dolinie; 17 wołyńskich kamieniołomów w 1938 roku zatrudniało 6500 pracowników, a najważniejszym ich wyrobem była kostka brukowa. Działało 28 cegielni w pełni zaspokajających zapotrzebowanie województwa na te wyroby. Zakłady przemysłowe branży metalowej i chemicznej były nieliczne; dużą rolę odgrywało 23 135 zakładów rzemieślniczych. Można zauważyć, że podstawowymi jednostkami życia ekonomicznego województwa wołyńskiego były niewielkie gospodarstwa chłopskie oraz małe warsztaty rzemieślnicze. Ludność ukraińska dominowała wśród zatrudnionych w rolnictwie, a żydowska w handlu⁴⁴.

Specyficznym obszarem województwa wołyńskiego było pogranicze galicyjsko-wołyńskie zwane „kordonem sokalskim”. Małopolska Wschodnia i Wołyń przez ponad 150 lat rozwijały się w zupełnie odmiennych warunkach politycznych. W okresie międzywojennym „kordon sokalski” — jako dawne pogranicze ziem zaboru rosyjskiego i austriackiego — nie posiadał jednolitego charakteru, a oba obszary bardzo się różniły w wielu aspektach życia społeczno-politycznego i gospodarczego, szczególnie stosunków wyznaniowych oraz struktury demograficznej. W okresie międzywojennym „kordon sokalski” nie tylko wyznaczał linię, która dzieliła dwa obszary o zróżnicowanej strukturze narodowościowej, ale głównie rozdzielał społeczeństwo, wyrastające ze wspólnego korzenia etnicznego, będące wówczas na różnych poziomach uświadomienia narodowego, co dotyczyło nie tylko ludności ukraińskiej, ale i polskiej. Mimo trudności w latach Polski niepodległej postępował proces unifikacji społeczeństwa ukraińskiego po obu stronach dawnej granicy austriacko-rosyjskiej⁴⁵.

Województwo wołyńskie miało bardzo duże znaczenie strategiczne i ekonomiczne w międzywojennej Polsce. Mieszkańcy województwa charakteryzowali się dużym poczuciem odrębności, konserwatyzmem i specyficzną mentalnością. Obszar ten Polska mogła szybko stracić z powodu zwiększającego się wpływu organizacji ukraińskich, wrogo nastawionych do państwa polskiego. Strona polska zamierzała związać województwo mentalnie z Polską, co stanowiło ważny kierunek jej działania, a innym istotnym celem było również zabezpieczenie przywilejów ludności polskiej. Oba te kierunki realizował wojewoda Józewski, który w ocenie Karola Sudy w dużym stopniu tuszował, a nie rozwiązywał problem wrogości mieszkańców województwa wołyńskiego narodowości ukraińskiej do państwa polskiego⁴⁶.

Na stan stosunków polsko-ukraińskich w województwie wołyńskim silnie wpływała jego struktura narodowościowa, a słabość liczebna elementu polskiego stanowiła źródło jego apatii i bierności. W latach trzydziestych na Wołyniu narastał antagonizm polsko-ukraiński, częściowo związany, zdaniem Jana Kęsika, z rozszerzaniem aktywności elementu niepolskiego. Społeczeństwo polskie Wołynia niechętnie odnosiło się do inicjatyw władz współpracy, dotyczącej problemów lokalnych z mniejszościami narodowymi, a głównie z ukraińską⁴⁷.

Aleksander Hauke-Nowak, wojewoda wołyński od kwietnia 1938 roku⁴⁸, był zwolennikiem umacniania polskości województwa. Na przełomie stycznia i lutego 1939 roku wojewoda przedstawił premierowi program działania⁴⁹. Był on powiązany z koncepcjami polskich naczelnych władz wojskowych, na czele których stał marsz. Edward Śmigły-Rydz — generalny inspektor sił zbrojnych i gen. dyw. Tadeusz Kasprzycki — minister spraw wojskowych. Nowy wojewoda zamierzał tak ukształtować mniejszość ukraińską, aby ta pozytywnie oceniała swoje położenie dzięki odpowiedniemu traktowaniu jej przez administrację, pozytywnej roli prawosławnego duchowieństwa, poddanego nadzorowi państwowemu, rozwojowi gospodarczemu Wołynia oraz poprawie warunków życia w miastach. Zdaniem Ireneusza Polita, gdyby udało się zrealizować plan wojewody, to wielu wołyńskich Ukraińców zaakceptowałoby przynajmniej lojalność wobec Polski⁵⁰.

Realizacji programu wojewody Hauke-Nowaka miały sprzyjać: akcja rewindykacyjna dawnych świątyń katolickich, repolonizacja szlachty zagrodowej oraz likwidacja mieszanych narodowo organizacji. Celem programu było: „najbardziej ścisłe, organiczne zespolenie Wołynia z całością Rzeczypospolitej”. Zasadniczym celem polityki narodowościowej w stosunku do ludności niepolskiej Wołynia była asymilacja państwowa, a w sprzyjających warunkach narodowa, która miała objąć „ludność poleską” — czyli zamieszkującą północną część województwa oraz mniejszość rosyjską, czeską i niemiecką. Warunkiem sukcesu procesu asymilacji było odrzucenie zasady kurii narodowościowych w życiu publicznym, działacze polscy powinni być obecni w życiu publicznym. Wojewoda określił też przebieg procesu asymilacji w organizacjach mieszanych: zapewnienie wyłączności kulturze polskiej i polskiemu ideałowi w systemie wychowawczym; zapewnienie językowi polskiemu w sposób taktowny i bez zewnętrznych akcentów politycznych przewagi nad innymi językami oraz przewodnictwa żywiołowi polskiemu we wszystkich organizacjach społecznych i gospodarczych, objęcie w nich stanowisk instruktorów wyłącznie przez Polaków, znających miejscowy język; w organizacjach mieszanych narodowo było niepożądane dla państwa polskiego uświadamianie narodowe mniejszości. „Tak więc na drodze wielkiej akcji społecznej i gospodarczej prowadzonej we wspólnych organizacjach pod polskim przewodnictwem odbywać się będzie wielki proces asymilacji państwowej i narodowej ludności niepolskiej, co jest celem głównym programu polityki polskiej na Wołyniu”⁵¹.

Tezy programowe polityki państwowej na Wołyniu, zatwierdzone przez ministra spraw wewnętrznych, zostały rozesłane starostom z zaleceniem dokładnego z nimi zapoznania się starostów oraz referentów starostw i wydziałów powiatowych — Polaków, wójtów i sekretarzy gminnych narodowości polskiej. Wojewoda stanowczo stwierdził, że nie wolno prowadzić polityki odmiennej od określonej w wysłanym dokumencie. Starostowie otrzymali polecenie przygotowania programów wykonania planu wojewody opartych na własnych środkach i przesłania go do 15 kwietnia 1939 roku. W związku z realizacją programu 20 lutego 1939 roku odbyło się zebranie polskiej grupy parlamentarnej z udziałem wołyńskich senatorów oraz posłów⁵².

Wojewoda energicznie promował założenia swego programu na licznych spotkaniach z przedstawicielami różnych środowisk: 9 marca 1939 roku odbyła się konferencja z naczelnikami władz i urzędów niezespolonych II instancji, 5 kwietnia w Równem wojewoda przedstawił swój program wyższym oficerom Wojska Polskiego z wołyńskich garnizonów z udziałem dowódcy Okręgu Korpusu nr II Lublin gen. bryg. Mieczysława Smorawińskiego, 19 marca na zjeździe niepodległościowców w Łucku z udziałem około 600 osób, 25 marca na konferencji delegatów powiatowych Okręgowych Towarzystw Organizacji i Kółek Rolniczych, 31 marca na konferencji naczelników powiatowych Związku Nauczycielstwa Polskiego, 3 kwietnia na konferencji naczelników władz i urzędów niezespolonych I instancji oraz prezesów powiatowych zarządów polskich organizacji społecznych z powiatu krzemienieckiego, 4 kwietnia na takiej samej konferencji dla powiatu łuckiego oraz na konferencji prezesów polskich organizacji społecznych z województwa wołyńskiego⁵³.

Program wojewody określał stosunek administracji do miejscowej ludności i formy pracy z nią: w południowej części województwa zmierzano do asymilacji państwowej, natomiast w części poleskiej (północnej) do asymilacji państwowej i narodowej. Zdaniem wojewody nie wszyscy mieszkańcy województwa — wyznawcy prawosławia byli Ukraińcami, ponieważ wśród nich znajdowali się również nieliczni Polacy oraz znaczna, a może nawet przeważająca część ludności prawosławnej, która nie miała skrystalizowanych przekonań narodowych. Dlatego: „Walka i duszę ludności prawosławnej narodowo nieuświadomionej musi być podjęta przez całe społeczeństwo polskie i walka ta musi być w interesie państwowym wygrana” — podkreślił wojewoda Hauke-Nowak⁵⁴.

W tym celu, zdaniem wojewody, należało: stworzyć silny ruch szlachty zagrodowej w miejscowościach z jej skupiskami; roztropnie, taktownie i bez rozgłosu rewindykować ludność prawosławną pochodzenia polskiego; organizować w miastach ośrodki prawosławnych Polaków, które rozpoczną proces polonizacji Cerkwi prawosławnej, w tej sprawie starostowie powinni otrzymać osobne zarządzenia; zorganizować nieuświadomioną młodzież prawosławną w polskich organizacjach paramilitarnych, aby wraz z młodzieżą polską uczyła się miłości do ojczyzny; umiejętnie organizować silną, różnorodną w formie polską propagandę; skierować baczną uwagę na rolnictwo i pogłębić polskie wpływy w kółkach rolniczych, kołach gospodyń wiejskich i spółdzielniach; wykorzystać w procesie polonizacji straż pożarną przez wzmocnienie w jej ogniwach polskich wpływów; zwrócić uwagę na działalność nowych organów samorządu terytorialnego, począwszy od rad gromadzkich oraz organizować w okresie wakacji i ferii zimowych obozy Legii Akademickiej, wykorzystać bezpośredni ich kontakt z ludnością, a także pomoc lekarską i weterynaryjną i prelekcje o Polsce⁵⁵.

W polityce narodowościowej państwa polskiego wobec Ukraińców w okresie międzywojennym występowało — zdaniem Władysława Filara — wiele sprzeczności, niesprawiedliwych decyzji politycznych i administracyjnych, niekiedy naruszeń praw i swobód obywatelskich, ograniczania zatrudniania w instytucjach państwowych, represji, do tego doszło osadnictwo wojskowe na Wołyniu. Stanowiło to podatny grunt dla antypolskiej działalności OUN i spowodowało przejście część mniejszości ukraińskiej na pozycje skrajne⁵⁶.

W drugiej połowie lat trzydziestych wśród Ukraińców większe wpływy zaczęli zdobywać zwolennicy OUN oraz sojuszu z Niemcami. Decyzje polskiej administracji wywoływały poczucie krzywdy po stronie ukraińskiej, która niejednokrotnie działała za pomocą metod niezgodnych z prawem, czemu sprzeciwiała się część Ukraińców. Szybko wzrastał poziom świadomości narodowej ukraińskich mieszkańców województwa wołyńskiego, a towarzyszyły mu nasilenie tendencji antypolskich oraz aktywność społeczno-polityczna mimo przeciwdziałania ze strony administracji. Scena polityczna Wołynia coraz bardziej przypominała Małopolskę Wschodnią — charakteryzującą się zdecydowaną przewagą ukraińskich ugrupowań niepodległościowych i irredentystycznych. Pod koniec lat trzydziestych największe wpływy w województwie wołyńskim posiadały ukraińskie partie polityczne, które najważniejszym punktem swego programu uczyniły postulat budowy własnego państwa. Nie powiodła się próba umocnienia w ukraińskim życiu politycznym Wołyńskiego Zjednoczenia Narodowego (WUO) — ugrupowania propolskiego, które odwoływało się do tradycji jagiellońskiej oraz do współpracy polsko-ukraińskiej w 1920 roku⁵⁷.

* * *

Województwo wołyńskie ze stolicą w Łucku utworzono 1 marca 1921 roku na mocy ustawy z 4 lutego 1921 roku. Miało ono powierzchnię 35 754 tys. km2 i nie tworzyło jednolitego obszaru geograficznego. Polesie Wołyńskie było zapóźnione cywilizacyjnie, charakteryzowało się słabymi glebami i rzadkim zaludnieniem, natomiast Wołyń właściwy posiadał urodzajne gleby, rolniczy charakter i większą gęstość zaludnienia. Zdecydowaną większość mieszkańców Wołynia — ponad 68% — stanowili Ukraińcy.

Województwo odgrywało dość ważną rolę w życiu gospodarczym Polski, zwłaszcza z uwagi na rolnictwo, natomiast jego rozwój utrudniała rzadka sieć linii kolejowych i dróg utwardzonych mimo postępu w tym zakresie w okresie międzywojennym, oraz urzędów pocztowych i linii telefonicznych, co miało również znaczenie militarne.

Próbę zintegrowania województwa wołyńskiego z Rzeczpospolitą Polską podjął wołyński wojewoda Henryk Józewski, a jego odwołanie wiosną 1938 roku było związane ze zmianą polityki polskich naczelnych władz państwowych i wojskowych wobec mniejszości ukraińskiej — faktycznie będącej większością w województwie wołyńskim. Nowy wojewoda Aleksander Hauke-Nowak był zwolennikiem umacniania polskości województwa, przygotował i na przełomie stycznia i lutego 1939 roku przedstawił premierowi swój program działania na Wołyniu.

Przebieg manewrów wołyńskich wojska polskiego

Manewry, czyli według ówczesnej terminologii ćwiczenia międzydywizyjne, w latach 1935–1939 były najważniejszym przedsięwzięciem w zakresie szkolenia oraz głównym sprawdzianem poziomu wyszkolenia Wojska Polskiego. Odbywały się najpóźniej we wrześniu z udziałem znacznych sił, najczęściej od 2 do 5 dywizji piechoty oraz 2 brygad kawalerii. Ostatnie ćwiczenia międzydywizyjne Wojska Polskiego w okresie międzywojennym odbyły się od 15 do 18 września 1938 roku w województwie wołyńskim. Zostały zorganizowane z dużym rozmachem, w ich trakcie przećwiczono także wcześniejsze zagadnienia wyszkoleniowe. Były nimi ćwiczenia lotnicze i przeciwlotnicze z oddziałami; na obszarze Brześć nad Bugiem–Kowel wykonano ataki powietrzne na transporty operacyjne oraz sprawdzono ich czynną i bierną obronę przeciwlotniczą. Po raz pierwszy też na ćwiczeniach wołyńskich wykorzystano lotnictwo do przetransportowania spadochroniarzy (po wylądowaniu zaatakowali most na tyłach „przeciwnika”) oraz do transportu amunicji i żywności⁵⁸.

Rozkaz organizacyjny, wydany przed wołyńskimi ćwiczeniami międzydywizyjnymi, zawiera ich terminarz, w którym od 11 do 13 września zaplanowano przygotowawczą grę wojenną w Równem z udziałem dowódców i sztabów, zgodnie z rozkazami Ministerstwa Spraw Wojskowych, a kierował nią gen. bryg. Edmund Knoll-Kownacki. Ćwiczeniami międzywywizyjnymi kierował inspektor armii gen. dyw. Stanisław Burhardt-Bukacki. Pierwszym ich etapem (14 września) było podanie sytuacji wyjściowej przez kierownictwo ćwiczeń dowódcom stron i związków taktycznych (za pośrednictwem rozjemców), a następnie zajęcie przez oddziały stanowisk wyjściowych oraz w godzinach popołudniowych wydanie rozkazów operacyjnych armii dowódcom stron i związków taktycznych. Właściwe ćwiczenia rozpoczęły się 15 września o godzinie 4.00, a zakończyły 18 września 1938 roku. Kolejny dzień został przeznaczony na przegrupowanie oddziałów i ich przygotowania do defilady. Tego samego dnia w godzinach popołudniowych w Łucku zaplanowano omówienie ćwiczeń z udziałem dowódców pułków i samodzielnych oddziałów oraz wyższych dowódców i rozjemców; godzinę ich rozpoczęcia i miejsce zamierzano przekazać za pośrednictwem rozjemców. Kierownictwo ćwiczeń miało siedzibę w koszarach 24 pułku piechoty w Łucku, a ścisły sztab ćwiczeń funkcjonował od 10 września 1938 roku⁵⁹.

Rozkaz regulował też organizację służby rozjemczej, a funkcję głównego rozjemcy pełnił gen. Knoll-Kownacki. Sztab Główny Rozjemczy tworzyli: pomocnik głównego rozjemcy płk dypl. Stefan Broniowski, szef Sztabu Głównego Rozjemczego, 6 oficerów do zadań specjalnych i oficer ordynansowy, utworzono też 12 grup rozjemców terenowych, każda w składzie kierownika i 2–3 rozjemców, obok tego rozkaz wyznaczenia grupy rozjemców terenowych otrzymał dowódca saperów. Kierownicy grup powinni się zameldować się u kierownika ćwiczeń 13 września o godzinie 9.00 w kasynie 24 pułku ułanów. Specjalny rozkaz określił przydział środków pozoracji pola walki oraz zalecał regulowane zużycie ślepej amunicji, aby nie brakowało jej w rozstrzygających momentach ćwiczeń. W rozkazie organizacyjnym ustalono też: organizację łączności, przydział środków lokomocji, organizację bezpieczeństwa, regulację ruchu, wydano zarządzenia ogólne, m.in. określające kolory i sposoby noszenia opasek odróżniających rozjemców i żołnierzy strony „niebieskiej” i „czerwonej”, polecono dokładne przestrzeganie zarządzeń obrony przeciwlotniczej, a od 14 września wszystkie samoloty należało traktować jako przeciwnika. Rozkaz regulował też rozkazodawstwo, zawierał wytyczne do defilady, ustalał ubiór oficerów poza oddziałami jako polowy z pistoletami. W sprawach różnych rozkaz przypominał o zakazie zajmowania suszarni chmielu jako kwater w okresie ćwiczeń, o zakazie lotów nad ich terenem oraz o zawiadomieniu oddziałów o miejscu zakwaterowania bezpośrednio po wyładowaniu⁶⁰.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. W. Rezmer, Problem terminologiczny: kampania wrześniowa — wojna obronna Polski — kampania polska 1939 roku, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” (dalej: „PHW”), 2009, nr 3, s. 117–124. [wróć]

2. Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej (dalej — PSZ), t. 1, Kampania wrześniowa, cz. 1, Polityczne i wojskowe położenie przed wojną, Londyn1951; cz. 2, Przebieg działań od 1 do 8 września, Londyn 1954; cz. 3, Przebieg działań od 9 do 14 września, Londyn 1959; cz. 4, Przebieg działań od 15 do 18 września, Londyn 1986. [wróć]

3. T. Jurga, Obrona Polski 1939, Warszawa 1990. [wróć]

4. C. Grzelak, Kresy w czerwieni. Agresja Związku Sowieckiego na Polskę w 1939 roku, Warszawa 1998. [wróć]

5. C. Grzelak, H. Stańczyk, Kampania polska 1939 roku. Początek II wojny światowej, Warszawa 2005. [wróć]

6. R. Szawłowski, Wojna polsko-sowiecka 1939, t. 1, Warszawa 1995. [wróć]

7. Wrzesień 1939 na kresach w relacjach, oprac. C. Grzelak, Warszawa 1999; Wrzesień 1939 w relacjach i wspomnieniach, oprac. M. Cieplewicz, E. Kozłowski, Warszawa 1989; Oni strzegli granic II Rzeczypospolitej. Relacja i wspomnienia żołnierzy KOP i funkcjonariuszy SG, wybór i oprac. M.J. Rubas, Warszawa 2002; Okruchy pamięci. Wspomnienia i relacje byłych żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza, wybór, wstęp i oprac. S. Nowakowski, M. Klempert, Olsztyn 2015; Wspomnienia nie tylko o pułku KOP „Sarny”, wyb. H. Dąbkowski, Warszawa 2001. [wróć]

8. Między innymi Wrzesień 1939 wojna na dwa fronty, red. J. Gmitruk, W. Włodarkiewicz, Warszawa 2010. [wróć]

9. Archiwum Akt Nowych. Informator o zasobie archiwalnym, t. I, oprac. E. Kołodziej, współpraca W. Bieńkowski, B. Nowożytny, Warszawa 2009, s. 522. [wróć]

10. Zespół Kampania wrześniowa 1939 roku (głównie relacje) oraz kolekcja płk. Bąkiewicza, zawierająca relacje obywateli polskich, represjonowanych w ZSRR w latach 1939–1941 i zwolnionych w 1941 roku po układzie Sikorski–Majski. [wróć]

11. Kolekcja akt z archiwów rosyjskich (grupa zespołów), głównie z RGWA, ogółem liczy 2367 jednostek archiwalnych. Zob. Informator o zasobie archiwalnym Centralnego Archiwum Wojskowego, red. N. Bujniewicz, Warszawa 2008, s. 383. [wróć]

12. Ibidem, s. 384. [wróć]

13. Agresja sowiecka na Polskę w świetle dokumentów, t. 1, Geneza i skutki agresji, red. E. Kozłowski, Warszawa 1994; t. 2, Działania Frontu Ukraińskiego, red. S. Jaczyński, Warszawa 1996. [wróć]

14. Wybór dokumentów do agresji 17.09.1939 r., cz. I, oprac. S. Jaczyński, „Wojskowy Przegląd Historyczny”, dalej: „WPH” 1993, nr 1; cz. II, oprac. S. Jaczyński, „WPH” 1993, nr 2; cz. III, oprac. C. Grzelak, „WPH” 1993, nr 3; cz. IV, oprac. C. Grzelak, „WPH” 1994, nr 4; cz. V, oprac. C. Grzelak, „WPH” 1994 nr 1–2; cz. VI, oprac. S. Jaczyński, „WPH” 1994, nr 4. [wróć]

15. A. Ajnenkiel, Administracja w Polsce. Zarys historyczny, Warszawa 1975, s. 61. Ustawą z 4 II 1921 roku utworzono trzy województwa: wołyńskie oraz poleskie i nowogródzkie. S. Wojtkowiak, Państwowe, administracyjne, wojskowe i wyznaniowe podziały terytorialne na ziemiach polskich (zarys dziejów), Łódź 2000, s. 147. [wróć]

16. M. Trubas, Wołyń — wojskowo-geograficzna charakterystyka regionu, w: W dolinie Bugu, Styru i Słuczy (wybrane zagadnienia), red. nauk. J. Rubacha, Piotrków Trybunalski 2005, s. 13–17. [wróć]

17. Ibidem, s. 17–18. [wróć]

18. M. Trubas, Wołyń…, s. 19–20. [wróć]

19. M. Trubas, Wołyń…, s. 20–21; Z. Matuszak, Wołyń w planowaniu operacyjnym w latach 1926–1939, w: W dolinie Bugu, Styru i Słuczy. Wołyń w najnowszej historii Polski (wybrane zagadnienia), red. nauk. J. Rubacha, Piotrków Trybunalski 2005, s. 136–137. [wróć]

20. Mały Rocznik Statystyczny 1939, Warszawa 1939, s. 188, 197, 199. [wróć]

21. W. Filar, Kwestia ukraińska w okresie międzywojennym (1918–1939), w: Stosunki polsko-ukraińskie Historia i pamięć, red. J. Marszałek-Kawa, Z. Karpus, Toruń 2008, s. 131–132. [wróć]

22. BUW, rps nr inw. 3189, k. 5; H. Józewski, Opowieść o istnieniu. Pamiętniki, t. 2. [wróć]

23. J. Kęsik, Struktura narodowościowa województwa wołyńskiego w latach 1931–1939, w: Przemiany narodowościowe na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej 1931–1948, red. S. Ciesielski, Toruń 2004, s. 59–60. [wróć]

24. Mały Rocznik Statystyczny 1939, s. 11; Podział województwa wołyńskiego na powiaty i gminy, „Wołyński Dziennik Wojewódzki”, nr 6, s. 71; nr 19, s. 223. [wróć]

25. Mały Rocznik Statystyczny Polski, wrzesień 1939–czerwiec 1941, s. 16. Równe liczyło 41,9 tys., Kowel 29,1 tys., a Włodzimierz Wołyński 25,6 tys. mieszkańców. [wróć]

26. M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej. Ofiary wojny i represje okupantów 1939–1945, Lublin 2010, s. 27. [wróć]

27. O. Czerniewicz, U kresu urzędniczego żywota, Kraków 1976, s. 57–59. [wróć]

28. Drugi Powszechny Spis Ludności z 9 XII 1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Województwo wołyńskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Statystyka Polska, seria C, z. 70, Warszawa 1938; Mały Rocznik Statystyczny 1939, s. 22–23. [wróć]

29. J. Kęsik, Struktura…, s. 66–71. Żydzi dominowali w większości z wołyńskich miast, dwie trzecie Żydów utrzymywało się z handlu; T. Synder, Żydzi wołyńscy pod rządami polskimi oraz w okresie okupacji sowieckiej i nazistowskiej ١٩٣٩–1944, w: Świat NIEpożegnany. Żydzi na dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej w XVIII–XX wieku, red. K. Jasiewicz, Warszawa–Londyn 2004, s. 272. Na Wołyniu mieszkali też nieliczni Ukraińcy — wyznawcy protestantyzmu. [wróć]

30. J. Tomaszewski, Ojczyzna nie tylko Polaków. Mniejszości narodowe w Polsce w latach 1918–1939, Warszawa 1985, s. 36–38. [wróć]

31. BUW, DR, rps nr inw. 3189, k. 7; H. Józewski, Opowieść o istnieniu. Pamiętniki, t. II, Sprawa ukraińska. [wróć]

32. CAW, kol. ros. VIII.800.70.16, k. 4, tajne, Urząd Wojewódzki Wołyński, Wydział Społeczno-Polityczny, nr BNN-392/Tjn./36, Polski stan posiadania w rolnictwie na Wołyniu, Łuck, 8 VI 1936. [wróć]

33. J. Kęsik, Stosunki narodowościowe na pograniczu galicyjsko-wołyńskim w okresie międzywojennym, w: Granice i pogranicza. Historia codzienności i doświadczeń, red. M. Liedke, J. Sadowska, J. Trynkowska, Białystok 1999, s. 107. [wróć]

34. A. Krysiński, Ludność ukraińska (ruska) w Polsce w świetle spisu z 1931 r., Warszawa 1938, s. 18; Struktura narodowościowa miast polskich, Warszawa 1937, s. 24–27. [wróć]

35. W. Mędrzecki, Województwo wołyńskie 1921–1939. Elementy przemian cywilizacyjnych, społecznych i politycznych, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1988, s. 174–182. [wróć]

36. W. Kotowski, Lojalizm czy irredenta? Mniejszość niemiecka wobec państwa polskiego w latach 1919–1939, w: Polska myśl polityczna XIX i XX wieku, t. VIII, Polska — Polacy — mniejszości narodowe, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992, red. W. Wrzesiński, s. 62–63. [wróć]

37. Szerzej: I. Dziadosz, Wołyń w gospodarce rolnej Polski, „Rocznik Ziem Wschodnich 1939”, t. V, Warszawa 1939, s. 95–103. [wróć]

38. W. Mędrzecki, Województwo…, s. 42–56. [wróć]

39. J. Tomaszewski, Mniejszości narodowe w Polsce w XX wieku, s. 25; J. Kęsik, Pomiędzy współpracą a irredentą. Ukraińska mniejszość narodowa w II Rzeczypospolitej, w: Tematy polsko-ukraińskie. Historia. Literatura. Edukacja, red. R. Traba, Olsztyn 2001, s. 91. [wróć]

40. BUW, DR, rps nr 1549, k. 4, Materiały dotyczące województwa wołyńskiego w latach 1926–1938, zebrane przez Stanisława Stempowskiego, Wołyń — czerwiec 1937, Sprawozdanie H. Józewskiego, obrazujące sytuację województwa wołyńskiego. [wróć]

41. Polski stan posiadania w rolnictwie na Wołyniu, Ibidem, k. 26–35. [wróć]

42. J. Kęsik, Pomiędzy…, s. 75. Ogółem liczba osadników wojskowych na Kresach Wschodnich wyniosła ponad 9000; M. Kacprzak, Ziemia dla żołnierzy. Problem pozyskania i rozdysponowania gruntów na cele osadnictwa wojskowego na Kresach Wschodnich 1920–1939, Łódź 2009, s. 262–263. [wróć]

43. W. Kwiatkowski, Czy szpieg ma takie ręce, w: B. Dańko, Nie zdążyli do Andersa (berlingowcy), Londyn 1992, s. 68–69. [wróć]

44. W. Mędrzecki, Województwo…, s. 57–62. [wróć]

45. J. Kęsik, Stosunki narodowościowe na pograniczu…, s. 103–108. [wróć]

46. K. Sudy, Wołyński Związek Młodzieży Wiejskiej w latach 1928–1939, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” 2013, nr 36, s. 103. [wróć]

47. J. Kęsik, Stosunki narodowościowe na pograniczu…, s. 111–112. [wróć]

48. Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego, dalej: AIPiMGS, sygn. A.20.5.18, k. 2, Protokół przesłuchania Aleksandra Hauke-Nowaka, wojewody wołyńskiego. [wróć]

49. Szerzej: I. Polit, Program wołyński wojewody Aleksandra Hauke-Nowaka 1938–1939, „Przegląd Wschodni” 1999, z. 4 (20), s. 701–712. [wróć]

50. Ibidem, s. 711. [wróć]

51. DAWO, f. 46, op. 9, spr. 4671, k. 16–18, tajne, Wojewoda wołyński, Program polityczny na Wołyniu — zasada współżycia ludności polskiej z niepolską, Do pana starosty powiatowego, Łuck 1939. [wróć]

52. DAWO, f. 46, op. 9, spr. 4671, k. 14–15, tajne, Wojewoda wołyński, Program polityki państwowej na Wołyniu — tezy, Do pana starosty powiatowego, Łuck 1939. [wróć]

53. I. Polit, Program wołyński…, s. 705–706. [wróć]

54. DAWO, f. 46, op. 9, spr. 4671, tajne, k. 1–2, Wojewoda wołyński, Program polityczny na Wołyniu — zagadnienie ludności prawosławnej, Do panów starostów województwa wołyńskiego, Łuck, II 1939. [wróć]

55. Ibidem, k. 3–4. [wróć]

56. W. Filar, Kwestia ukraińska…, s. 150–151. [wróć]

57. J. Kęsik, Z życia politycznego mniejszości (większości) ukraińskiej w województwie wołyńskim w okresie międzywojennym, w: Między Lwowem a Wrocławiem. Księga jubileuszowa profesora Krystyna Matwijowskiego, red. B. Rok, J. Maroń, Toruń 2006, s. 923. [wróć]

58. Zarys dziejów wojskowości polskiej w latach 1864–1939, red. P. Stawecki, Warszawa 1990, s. 653–654. [wróć]

59. CAW, GISZ, I.302.4.1470, Kierownictwo wołyńskich ćwiczeń międzydywizyjnych, Inspektor armii gen. dyw. Burhardt-Bukacki, l.dz. 4300/tj. 38, Rozkaz organizacyjny do wołyńskich ćwiczeń międzydywizyjnych 1938 r., Warszawa, 20 VIII 1938. [wróć]

60. Ibidem. [wróć]