Projekt okładki i stron tytułowych:
Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN
Redaktor prowadzący: Piotr Małyszko
Redakcja: Sylwia Mosińska
Korekta: Joanna Kłos

Copyright © for this edition by Dressler Dublin sp. z o.o., Ożarów Mazowiecki 2026
Copyright © for this edition by Maciej Kuczyński 2026

Źródło ilustracji w książce: domena publiczna.

Producent:
Dressler Dublin sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki, ul. Poznańska 91
e-mail: sekretariat@dressler.com.pl

Dane do kontaktu:
Wydawnictwo Bellona
02-103 Warszawa, ul. Hankiewicza 2
e-mail: biuro@bellona.pl
www.bellona.pl
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Księgarnie internetowe: swiatksiazki.pl, ksiazki.pl, czytam.pl

Dystrybucja:
Dressler Dublin sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki, ul. Poznańska 91
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. + 48 22 733 50 31/32
www.dressler.com.pl

ISBN 978-83-11-18870-9

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Wstęp

Niniejsza publikacja jest kontynuacją książki Dzieje starożytnych Chin – kroniki pierwszych dynastii¹ obejmującej okres od czasów najdawniejszych do zjednoczenia kraju w 221 r. p.⁠n.⁠e. Kończyła się ona w dniu, w którym zwycięski władca Qin ogłosił się Pierwszym Cesarzem – i w tym momencie także zaczyna się ta druga część opowieści o dziejach starożytnych Chin. Używam celowo słowa opowieść, gdyż moim celem było napisanie nie podręcznika historii, nie rozprawy naukowej, nie powieści, lecz opowieści – prawdziwej, gdyż książka ta nie zawiera fikcji, ale zarazem (mam nadzieję) pasjonującej, utrzymanej w tonie, w którym zazwyczaj o historii się nie pisze, w każdym razie nie ostatnio. Trzymając się faktów, chciałem także, aby czytający mógł doświadczyć zgiełku i gniewu historii.

Opis wydarzeń opiera się głównie na dwóch klasycznych starożytnych chińskich kronikach Sima Qiana i Ban Gu, a także opracowaniach dotyczących znalezisk archeologicznych; fragmenty będące dosłownymi cytatami z kronik są zaznaczone kursywą. Podpierałem się także analizami wielu historyków, głównie anglosaskich i francuskich, piszących o starożytnych Chinach. Tam, gdzie oferuję własne przemyślenia, jest to zawsze zaznaczone. Praca nad tą książką trwała – z przerwami – od 2000 roku.

Okres tu opisany to przede wszystkim czas wielkiej zmiany, gdy dawne siedem Walczących Królestw (Czu, Han, Qi, Qin, Wei, Yan i Zhao), spośród których część miała za sobą ponad 800 lat historii, przekształcono w jedno scentralizowane imperium. Był to proces długotrwały, burzliwy i krwawy, gdyż nacje nie chcą umierać i jeśli próbuje się je zmusić do utraty tożsamości, jedynym środkiem jest brutalna siła. Jak zobaczymy dalej, ostatnia próba odtworzenia dawnych królestw została stłumiona przez reżim cesarski ogniem i mieczem dopiero bez mała 130 lat po oficjalnym zjednoczeniu kraju. Kolejne sto lat to czasy definitywnie scalonego imperium, które przyniosły poddanym najpierw okres Złotego Wieku, a następnie ciężki kryzys i w rezultacie upadek dynastii Zachodnich Han.

Dynastie Qin i Zachodnich Han przeminęły, ale ich dzieło przetrwało. Podczas tych 230 lat Chiny nie tylko się zjednoczyły, ale także rozszerzyły swe terytorium przez podbój sąsiednich krajów. Ustalone wtedy granice świata chińskiego przetrwały w zasadzie po dziś dzień, z wyjątkiem Tybetu i Mandżurii, przyłączonych dużo później, oraz północnej Korei i północnego Wietnamu, które z czasem zdołały oderwać się od imperium. Również wtedy ukształtowały się chińska administracja i oficjalna ideologia cesarstwa, które w ogólnym zarysie, mimo wojen domowych i najazdów oraz zmian dynastii, przetrwały do roku 1911!

Trzej wielcy władcy odegrali największą rolę w opisywanym okresie. Byli to Pierwszy Cesarz, który całkowicie zerwał z przeszłością, pragnąc zapewnić poddanym pokój po wiekach niekończących się wojen, cesarz Gaozu, pijak, prostak i półanalfabeta, ale także jeden z najchytrzejszych i najskuteczniejszych strategów i polityków w dziejach Chin, wreszcie Han Wudi, straszliwy tyran i jeden z najgorszych ludzi, jacy władali Krajem Środka, ale także demiurg, który dokończył dzieła swych poprzedników. Ludzie ci byli następnie inspiracją i wzorem do naśladowania dla wielu przyszłych wybitnych cesarzy, a także samego Mao, znawcy i miłośnika starożytnych chińskich kronik. Zapoznanie się z ich dziejami i dokonaniami pozwala lepiej zrozumieć również dzisiejsze Chiny, które pod oficjalną nazwą „republiki ludowej” w istocie w dalszym ciągu są cesarstwem.

Dlatego zachęcam Cię, Drogi Czytelniku, do odbycia podróży w czasie i obejrzenia tego kluczowego okresu chińskiej starożytności. Zobacz, jak w stolicy nowo narodzonego cesarstwa stają kolosalne posągi Metalowych Ludzi, odlane z broni skonfiskowanej w podbitych Sześciu Królestwach. Towarzysz Pierwszemu Cesarzowi podczas inspekcji jego rozległego władztwa, w czasie których m.in. nagrodził drzewo, ukarał górę i namalował kota. Zapoznaj się z kulisami decyzji tego władcy o spaleniu większości książek w kraju. Patrz ze zgrozą na konsekwencje wyjazdu na urlop w towarzystwie niewłaściwego syna i jeszcze bardziej nieodpowiedniego eunucha. Zasiądź wśród gości na Uczcie przy Bramie Łabędzia i Gęsi, która przesądzi o losach Chin głównie dlatego, że gospodarz pozostanie trzeźwy, chociaż tego dnia lepiej by zrobił, gdyby się upił.

Oto krwawa łuna unosi się nad stolicą ogromnego imperium, której ludność jest gnana w niewolę. Pożar obserwują dwaj główni uczestnicy Pościgu za Rączym Jeleniem, arystokrata i pijany chłop. Już wkrótce stoczą morderczą walkę o władzę nad Wszystkim, Co Jest Pod Niebem, a jednym z jej epizodów będzie wyprawa Pięciu Panów po największy harem w dziejach Chin. Gdy wojna ta się skończy, kraj będzie tak spustoszony, że zwycięzca nie znajdzie czterech koni takiej samej maści do swego zaprzęgu. Wśród protagonistów tego apokaliptycznego konfliktu będzie m.in. człowiek, który swego czasu zbójował po gościńcach w przerwach między wędkowaniem; zostanie on z czasem generałem, potem królem rozległej domeny, skończy zaś zapeklowany w stu słoikach rozesłanych po całym imperium.

Czy słyszysz ten tętent kopyt? Wieszczy on przybycie do Chin po raz pierwszy wielkiej armii konnej z Krainy Dymu i Wilczego Łajna; po niej nadejdzie wiele następnych. Upłynie 150 lat, zanim cesarze zdołają uporać się z plagą najazdów koczowników stepowych. Obawiający się o swe życie władcy wasalni podnoszą bunt – tak zaczyna się Rebelia Siedmiu Królestw, rodowa wróżda godna pióra Szekspira. Nastoletni chłopiec buszujący po pałacowej bibliotece znajduje półkę z „nieprawomyślnymi” dokumentami i – rzecz jasna – przeczyta je wszystkie. Da to w rezultacie podboje i gruntowną reformę państwa, ale ceną tych osiągnięć będą morze krwi i ocean łez. Przy okazji zostanie także sprawdzone, czy można zwalczać suszę ugotowaniem ministra finansów.

Starzejący się, okrutnie okaleczony mężczyzna, żyjący w ubóstwie i upokorzeniu, drżącą ręką pisze pędzelkiem na bambusowej deseczce ostatnie słowa Zapisków historyka, jednego z największych dzieł historycznych wszechczasów, które skądinąd figuruje na poczesnym miejscu wśród źródeł niniejszej pracy. Życie tego wybitnego człowieka już się kończy, ale jego nieśmiertelna sława dopiero się zaczyna.

Przysłuchajmy się Debacie o Soli i Żelazie, brzmiącej zadziwiająco współcześnie, w której spierają się ówcześni chińscy liberałowie z nacjonalistami. Dyskusja ta, rozpoczęta w I w. p.⁠n.⁠e., potrwa w Chinach długie stulecia, nawet gdy powszechnie znienawidzone państwowe monopole solny i żelazny będą już tylko wspomnieniem. W istocie w pewnym sensie trwa ona po dziś dzień – i to nie tylko w Chinach…

Nadchodzi Złoty Wiek – ale jest krótki, trwa tylko 50 lat. Następnie, po całej serii cesarzy i regentów pracowitych i wybitnych (aczkolwiek często okrutnych), na tron wstępują kolejno dwaj ludzie niewłaściwi. Jednocześnie potwór niszczący od zarania dziejów dynastie i imperia na wszystkich kontynentach wypełza z legowiska, po czym zaczyna pożerać równowagę budżetową, system prawny i pokój społeczny – jego budzące grozę imię brzmi „kwestia agrarna”. Na fali tego podwójnego kryzysu dynastia Zachodnich Han upada i na tron wstępuje nowy cesarz, człowiek wybitny, witany z entuzjazmem zarówno przez wykształcone elity, jak i zwykłych zjadaczy chleba. Na tym ten etap opowieści się skończy.

Oto jest podróż, do jakiej Cię zapraszam, Drogi Czytelniku. Jeśli jesteś zainteresowany, odwracając następną stronę, popuść wodze wyobraźni i nadstaw ucha. Być może usłyszysz łopot na wietrze tysięcy czarnych sztandarów wciąganych na maszty na ogromnym obszarze jako symbol końca trwających od stuleci nieustannych wojen i nastania nowych czasów, które w zamyśle ówczesnego władcy miały przynieść ludziom powszechny i trwały pokój, równość wobec prawa, wolność od strachu przed głodem i bandytami tudzież ochronę przed niszczycielskimi rajdami barbarzyńców.

Dynastia Qin (221–206 r. p.n.e.)

Dynastia Qin
(221–206 r. p.⁠n.⁠e.)

Rządy Pierwszego Cesarza (221⁠–⁠210 r. p.⁠n.⁠e.)

Gdy w 221 r. p.⁠n.⁠e. królestwo Qi zostało zajęte przez wielką armię kraju Qin, zakończył się trwający od 232 lat okres Walczących Królestw. Z długiej, dramatycznej i niezwykle krwawej rywalizacji siedmiu mocarstw Czu, Han, Qi, Wei, Yan, Zhao i Qin zwycięsko wyszło to ostatnie. Jego władca, mający wtedy 38 lat król Zheng, był odtąd panem całego obszaru należącego do chińskiej cywilizacji.

Króla Zhenga wspierała ekipa zaufanych i doświadczonych ministrów. Formalnie najwyżsi rangą byli dwaj kanclerze, Wei Zhuang i Wang Wan, po nich zaś cesarski sekretarz Feng Jie i doradcy Zhao Ying i Yang Jiu. W skład ekipy rządzącej wchodziło także pięciu arystokratów w randze markiza. Najważniejszym był zasłużony w czasie podbojów generał Wang Ben, markiz Tongwu, syn wielkiego generała Wang Jia; ten ostatni ze względu na bardzo podeszły wiek (w 221 r. p.⁠n.⁠e. miał 83 lata) nie pełnił już oficjalnych funkcji. Syn Wang Bena, młody generał Wang Li, markiz Wuczeng, także należał do pierwszego kręgu władzy. Czeng, markiz Czangwu, był prawdopodobnie księciem krwi, kuzynem władcy Qin; jego wyniesienie było wyjątkiem, gdyż żaden inny członek rodziny królewskiej nie piastował wysokich funkcji w administracji ani w wojsku. Kolejnymi arystokratycznymi członkami rządu byli Zhao Hai, markiz Zhiaczeng i Wang Wuze, markiz Wuxia. Resztę ekipy stanowiło dwóch niższych rangą ministrów, Wang Wu i Li Si. Ten ostatni, chociaż formalnie stał w hierarchii niżej od kanclerzy i markizów, w rzeczywistości był najbliższym współpracownikiem króla Zhenga, a przez to zarówno szarą eminencją reżimu, jak i jego głównym ideologiem. Tych 13 ludzi nadało Chinom w latach 221–210 p.⁠n.⁠e. ustrój, który w ogólnym zarysie miał przetrwać ponad 2 tysiące lat.

Stojąc triumfalnie na pobojowisku i planując kolejne kroki, król Zheng i jego ministrowie wyznaczyli sobie dwa zadania. Pierwszym, taktycznym i praktycznym, było ugruntowanie odniesionego zwycięstwa i uchwycenie zdobytej domeny tak mocno, aby uniemożliwić bunt ludności podbitych krajów. Przyświecał im jednak także inny cel, strategiczny i ideologiczny – zaprowadzenie powszechnego pokoju, z którego dobrodziejstw skorzystaliby zarówno zwycięzcy, jak i pokonani. To był projekt zdolny pozyskać nowemu reżimowi szerokie poparcie, gdyż w ciągu 540 lat poprzedzających zjednoczenie w Chinach toczyły się nieustanne wojny między władcami księstw (później królestw), które po śmierci króla You i rozpadzie kraju w 771 r. p.⁠n.⁠e. stały się faktycznie niepodległe. Z czasem, w okresie Walczących Królestw, konflikty te przybrały formę wojny totalnej, w której ścierały się armie liczące setki tysięcy żołnierzy, a koszt ludzki był kolosalny. Co więcej, przodkowie króla Zhenga wywalczyli dla swego kraju pozycję dominującą, popełniając straszliwe zbrodnie, które nazwalibyśmy dzisiaj aktami ludobójstwa. To był powód, dla którego Qin było znane w podbitych krajach jako Krwiożercza Bestia. Utrzymanie w ryzach samą tylko brutalną siłą ogromnych rzeszy ludności nienawidzących swoich nowych panów było na dłuższą metę niemożliwe; zaprowadzenie pokoju, a co za tym idzie ulżenie doli zwykłych poddanych, pomogłoby uzyskać ich akceptację, ale także stanowiłoby swego rodzaju pokutę za okrucieństwo i wiarołomstwo, dzięki którym Qin podbiło Wszystko, Co Jest Pod Niebem. Wychodząc z tego założenia, król Zheng i jego ekipa zdecydowali, iż ich polityka musi mieć za cel nie tylko optymalizację metod zarządzania, ale także uniemożliwienie powrotu do starych porządków. Państwo, jakie zamierzali stworzyć, miało być ujednolicone i scentralizowane, a cały jego ustrój winien radykalnie zerwać z wcześniejszymi tradycjami.

Pierwszym krokiem była zmiana nazw i symboli. Król Zheng przyjął nowy tytuł i nazwał się Pierwszym Dostojnym Władcą z dynastii Qin, co po chińsku brzmi Qin Szihuangdi. Od tej pory władcy Chin, aż do 1916 r. n.e.², mienili się cesarzami (di), podczas gdy ich poprzednicy byli tylko królami (wang). Siedzibą cesarza i centrum władzy została dotychczasowa stolica Qin, miasto Xianyang; jego ruiny znajdują się na przedmieściach dzisiejszej metropolii Xi’an.

Aby podkreślić, iż nastała nowa era, wprowadzono nowe symbole władzy. Według wierzeń chińskich świat przechodził cyklicznie okresy Wody, Ognia, Drewna, Metalu i Ziemi; każdy z tych elementów miał przypisany kolor i liczbę. Królowie z dynastii Zhou³ panowali w epoce ognia, przyjęto więc, że nowy reżim będzie epoką wody, gdyż jest to żywioł pokonujący ogień. W Chinach symbolicznym kolorem wody jest czerń, dlatego sztandar cesarski miał być czarny, tak jak litery dokumentów oficjalnych i pieczęcie. Dla urzędników wprowadzono jednolite czarne umundurowanie, szaty jednakowego kroju, różniące się tylko oznakami rangi. Symbolika uwzględniała też przypisaną wodzie liczbę sześć, przez co czapki urzędników były wysokie na sześć palców etc. Zerwanie z przeszłością było tak radykalne, że nawet Huang He została przemianowana i zamiast Rzeka Żółta nazywała się teraz Potężna Woda; nazwa ta jednak kompletnie się nie przyjęła…

Imperium podzielono na 36 prowincji (kiun) zwanych także „komanderiami”, w skład których wchodziły prefektury (hien), okręgi (xiang), powiaty (ting) i wioski (li). Podziału dokonano celowo tak, aby nie odzwierciedlał dawnych granic królestw. Cesarz rozkazał zniszczyć wały graniczne, którymi w epoce Walczących Królestw kraje odgradzały się od sąsiadów, zachowując tylko te, które kraje Qin, Zhao i Yan wzniosły na północy, gdzie kończył się świat chiński, a zaczynała Kraina Dymu i Wilczego Łajna – stepy zamieszkane przez koczowników. Rozkaz obejmował także wszelkie mury, bariery i inne przeszkody na przełęczach, drogach, mostach, rzekach i kanałach, służące wcześniej do kontroli ruchu i pobierania myta na granicach królestw i innych domen wasalnych.

Aby zachować kontrolę państwa nad prowincjami i uniemożliwić powstanie silnych regionalnych ośrodków władzy, uprawnienia gubernatorskie podzielono między trzech równych rangą urzędników: gubernatora cywilnego, komendanta wojskowego i cesarskiego inspektora, który kontrasygnował decyzje dwóch pierwszych i składał na nich raporty do stolicy. Pod groźbą najsurowszych kar zakazano dziedziczenia funkcji i urzędów. Urzędnicy mogli być odwołani w każdej chwili, zaś ich jedynym legalnym źródłem dochodów była pensja. Ogłoszenie nowego podziału uczczono w każdej jednostce terytorialnej, do poziomu wiosek włącznie, festynami dla ogółu poddanych na koszt państwa.

Wiadomo, iż dwa niewielkie terytoria zostały przy okazji tej reformy pominięte. Przetrwało małe księstwo Wey, istniejące od 800 lat; jego władca, książę Jiao, zachował tytuł i władzę jako wasal cesarza. Annały Walczących Królestw (Zan Guo Ce)⁴ wspominają także o księstewku Anling, wasalu kraju Wei. Gdy ten ostatni kraj został podbity, Anling uniknęło zagłady i przetrwało całe panowanie Pierwszego Cesarza jako wasal Qin. Być może były jeszcze jakieś inne takie przypadki, ale pamięć o nich się nie zachowała. Nie wiemy, dlaczego Pierwszy Cesarz zrobił wyjątek dla tych niewielkich terytoriów, które skądinąd pozostawały wobec imperium w takiej proporcji jak Luksemburg i Andora wobec reszty Europy – może ich władcy czymś się zasłużyli albo był to zwykły kaprys.

Równie radykalnie nowy reżim rozwiązał kwestię struktury społecznej i własności ziemi w podbitych krajach. Majątki ziemskie należące do klanów królewskich i arystokracji skonfiskowano, rozparcelowano i rozdano chłopom. Ta zakrojona na ogromną skalę reforma rolna bardzo przyczyniła się do akceptacji nowego reżimu przez rzesze zwykłych zjadaczy chleba. Klany królewskie i pozbawionych majątków wielmożów z podbitych państw osiedlono przymusowo w okolicy stolicy Xianyang, aby mieć ich na oku; ich jedynym źródłem utrzymania były odtąd zasiłki wypłacane przez państwo. Według Sima Qiana do Qin przesiedlono aż 120 tysięcy rodzin (!). Nawet jeśli może być to przesadny szacunek, niewątpliwie deportacja ta miała charakter masowy.

W całym imperium skonfiskowano uzbrojenie i zakazano jego posiadania osobom prywatnym; zebrany oręż przetopiono i odlano z niego tysiące dzwonów rozwieszonych w budynkach publicznych, a także 12 kolosalnych posągów (Metalowych Ludzi), każdy ważący kilkadziesiąt ton. Te sławiące władcę i jego przodków posągi ustawiono wokół głównego pałacu cesarskiego w Xianyang. Rząd centralny rozkazał także dokonać wyłomów w wałach obronnych większości miast; wyjątek zrobiono dla miejscowości pogranicza północnego, zagrożonych rajdami koczowników stepowych.

Zniesiono wszystkie prawa Sześciu Królestw i zastąpiono je ogólnie obowiązującym kodeksem cywilnym i karnym, opartym na drakońskim prawodawstwie Qin opracowanym jeszcze przez Szang Yanga⁵. Ta reforma z pewnością nie została dobrze przyjęta, gdyż o ile we wszystkich Sześciu Królestwach prawa były surowe, to kodeks karny Qin był znacznie bardziej radykalny⁶. Za nadużycia i wiele innych przewinień karano ciężkimi robotami, nie śmiercią – podobnie za złodziejstwo i pomniejsze rozboje najczęściej trafiało się do kamieniołomów, a nie na szafot. Śmiercią karano zdradę, bunt, morderstwo, bluźnierstwo i świętokradztwo (w tym okradanie grobowców), przestępstwa seksualne jak gwałt, kazirodztwo etc., podpalenie (gdyż od jednego domu mogła spłonąć cała wieś lub dzielnica miasta), a także rozboje i napaści, jeśli zachodziły okoliczności obciążające, jak działanie w zbrojnej bandzie, atak na urzędnika cesarskiego, recydywa etc.

Egzekucji dokonywano zazwyczaj poprzez ścięcie toporem, ale w specjalnych przypadkach kaźń była okrutna. Przecięcie wpół, gotowanie żywcem, wycinanie żeber jedno po drugim lub powolne rozłupywanie czaszki dłutem, aby wyrwać mózg żyjącej jeszcze ofierze, były zarezerwowane dla zdrajców, buntowników, bluźnierców i świętokradców oraz szczególnie niebezpiecznych hersztów bandyckich. Rozerwaniem rydwanami lub zakopaniem żywcem karano buntowników, ale także oficerów winnych dezercji, tchórzostwa lub niekompetencji. Zwykli żołnierze za poważne przewinienia byli zsyłani na ciężkie roboty lub przydzielani do karnych kompanii, używanych do bardziej niebezpiecznych, w istocie prawie samobójczych zadań.

Dla najwyższych rangą szlachciców, arystokratów i urzędników państwowych, ludzi obdarzonych największym zaufaniem, którzy dopuściliby się zdrady, buntu lub innego najcięższego przestępstwa, zarezerwowana była wyjątkowo straszliwa metoda egzekucji – Sankcja Pięciokrotna. Polegała ona na ćwiartowaniu żywcem, przy czym kat zaczynał od palców u rąk i nóg, następnie dokonywał kastracji, potem metodycznie odcinał po kawałku ręce i nogi, dbając o to, aby skazaniec nie wykrwawił się i w miarę możliwości zachował jak najdłużej świadomość – dopiero gdy pozostały już tylko korpus i głowa, ścinał ofiarę toporem. W kronice Sima Qiana zachowała się wzmianka tylko o jednej takiej egzekucji i to już z czasów po śmierci Pierwszego Cesarza.

Sadystyczne metody egzekucji za najcięższe przestępstwa istniały wszelako także wcześniej we wszystkich Sześciu Królestwach, natomiast specyfiką prawodawstwa Qin była zasada odpowiedzialności zbiorowej wprowadzona przez Szang Yanga i utrzymana przez kolejnych władców, z Pierwszym Cesarzem włącznie. Spowodowała ona wiele tragedii, gdyż niewinnych ludzi karano za przestępstwa jednego z członków rodu tak samo surowo jak samych winowajców. Wymuszało to na rodzinach prowadzenie wewnętrznego nadzoru i w razie konieczności prewencyjne sankcjonowanie tych krewnych, którzy narażali cały klan na niebezpieczeństwo. W istocie kodeks Szang Yanga przekształcił wszystkie rodziny z Qin w pomocniczą formację policji – objęcie tą praktyką całej ludności imperium nie zostało przyjęte dobrze. Co więcej, kto nie poinformował o przestępstwie, był karany tak samo jak sprawca; to zaś nakładało na poddanych obowiązek donosicielstwa. Kolejnym dokuczliwym elementem prawa karnego Qin, także przejętym przez reżim cesarski, był zakaz zgromadzeń liczniejszych niż trzy osoby poza domowym zaciszem bez odpowiedniego zezwolenia – krótka rozmowa nawet czterech znajomych na ulicy groziła skazaniem wszystkich na ciężkie roboty…

Nowa ekipa rządząca dążyła do likwidacji lokalnych odrębności. Jednym podpisem na stosownym dekrecie władca zastąpił wszystkie wcześniejsze środki płatności pieniądzem Qin, okrągłymi monetami z kwadratowym otworem w środku umożliwiającym noszenie ich nanizanych na sznurki. W obiegu były dwa rodzaje monet – mniej wartościowe, wykonane z brązu, były główną walutą używaną w życiu codziennym, zaś złote służyły do wielkich transakcji. Ujednolicono i uproszczono pismo, a wzory nowych znaków wyryto na monumentalnych kolumnach w stolicy i siedzibach władz prowincji; tę reformę nadzorował osobiście Li Si. Wprowadzono jeden ogólnokrajowy system miar i wag, rozszerzając na całe Chiny jednostki z Qin. Cesarz zarządził nawet, aby wszystkie pojazdy w imperium miały taki sam rozstaw osi – usprawniło to ruch na drogach, gdyż wozy mogły poruszać się w koleinach wyżłobionych w nieutwardzanej nawierzchni.

Władca rozpoczął także ogólnopaństwowy program wielkich robót, finansując go po części łupem zdobytym podczas podboju Sześciu Królestw. Rozbudowa sieci dróg i wznoszenie nowych mostów były priorytetem, gdyż pozwalało to szybciej przerzucać wojsko z jednego krańca imperium na drugi, ale także ułatwiało przepływ towarów, wiążąc odrębne dotąd kraje ściślejszymi więziami gospodarczymi. Aby lepiej zapobiegać klęskom głodu, ale także zapewnić sobie możliwość skuteczniejszego mobilizowania wielkich armii, cesarz zlecił rozbudowę sieci spichlerzy państwowych. Wyremontowano i rozbudowano te, które wzniesiono w Sześciu Królestwach przed ich podbojem przez Qin, wzniesiono także wiele nowych, aby nie zabrakło ich w żadnej prowincji. Na terytorium dawnego kraju Han, na górze Ao, zbudowano kompleks spichlerzy wyjątkowych rozmiarów; tam trzymano państwową strategiczną rezerwę ziarna, z której czerpano, gdy zasoby prowincjonalne nie wystarczały. Spichlerze Ao odegrają niemałą rolę w wydarzeniach, które będą opisane dalej.

Inne prace, takie jak budowa monumentalnego pałacu w stolicy i kolosalnego mauzoleum, w którym cesarz miał spocząć po śmierci, miały symbolizować potęgę państwa i siłę władzy centralnej, a także stworzyć wokół osoby cesarza nimb nadludzkiego majestatu. Królowie Qin mieli wiele rezydencji i cesarz kazał je wszystkie wyremontować i ozdobić, a często także rozbudować; wzniesiono także nowe. Jeśli wierzyć kronice Sima Qiana, w całym Kraju za Przełęczami⁷ władca miał z czasem do dyspozycji 300 (!) obiektów, od głównego pałacu w Xianyang do pawilonów łowieckich. Rezydencje ozdobiono i umeblowano łupami zagarniętymi w Sześciu Królestwach, a także nowymi skarbami i dziełami sztuki zamawianymi u rzemieślników i artystów. Cesarz nakazał także, aby w każdej, najmniejszej nawet rezydencji zamieszkiwało przynajmniej kilka kobiet pozostających do jego dyspozycji. Początkowo większość z nich wywodziła się z haremów władców podbitych krajów, ale ściągano także cały czas nowe nałożnice ze wszystkich prowincji imperium.

W okresie Walczących Królestw władcy rzadko opuszczali swe stolice, a i to na krótko; tylko w absolutnie wyjątkowych okolicznościach udawali się na długie i dalekie wyprawy. Wychodząc z założenia, iż pańskie oko konia tuczy, Pierwszy Cesarz zerwał z tym zwyczajem i często podróżował po imperium, osobiście doglądając swego władztwa. W 220 r. p.⁠n.⁠e. wyruszył w pierwszą taką wędrówkę, po terytorium Qin sprzed podboju Sześciu Królestw. Udał się najpierw ku zachodniej rubieży, dojeżdżając do ostatnich posterunków granicznych, następnie skręcił na północ, potem na wschód i powrócił do Xianyang. Pod koniec tej inspekcji kazał wznieść w pobliżu stolicy nowe świątynie mające upamiętnić jego podboje, zaś w samym Xianyang zbudować kopie pałaców władców Sześciu Królestw, do których przeniesiono zdobyte haremy i skarby. Wtedy także ruszyła zaplanowana już wcześniej budowa monumentalnego mauzoleum na górze Li, w którym Pierwszy Cesarz miał być pochowany. Wróciwszy z podróży, władca awansował wszystkich urzędników w imperium o jeden stopień.

W tym roku, w którym Pierwszy Cesarz wizytował zachodnie pogranicze Chin, król Eutydemos I, trzeci hellenistyczny władca Baktrii (dziś Afganistan i południowy Uzbekistan), wyprawił się na wschód, aż do dzisiejszego Xinjiangu, podbijając tamtejsze małe państwa. Dotarł daleko; 200 lat później grecki kronikarz Strabon napisał, iż domena Eutydemosa rozciągała się aż do granicy na pół mitycznego kraju Serika (czyli Krainy Jedwabiu, jak Grecy i Rzymianie nazywali Chiny). Jakieś kontakty musiały zostać przy tej okazji nawiązane, gdyż potwierdzają je badania archeologiczne – na zachodnim pograniczu Chin znaleziono pochodzące z tych czasów baktryjskie monety oraz statuetki przedstawiające żołnierzy w greckim rynsztunku bojowym. Ten pierwszy kontakt Chińczyków ze światem hellenistycznym był jednak efemeryczny. Grecy baktryjscy stracili kontrolę nad oazami Xinjiangu po tym, jak miejscowi wezwali na pomoc koczowników Xiongnu (pojawią się oni jeszcze często na kartach tej opowieści), zaś w samych Chinach, na skutek dramatycznych wydarzeń, o których będzie mowa dalej, zapomniano o całej sprawie. W kronikach chińskich nie zachowała się nawet żadna wzmianka o tym kontakcie z Grekami; co więcej, jak zobaczymy, sto lat później nad Rzeką Żółtą nikt nie wiedział, jakie kraje znajdują się na zachód od pustyni Xinjiangu i jakie narody te strony zamieszkują.

W 219 r. p.⁠n.⁠e. cesarz wybrał się w dłuższą podróż, na tereny byłych krajów Qi i Czu. Trasa wiodła najpierw na wschód, wzdłuż Huang He, następnie wokół Półwyspu Szantuńskiego i dalej, na południe, ku Jangcy. Oprócz inspekcji administracji podbitych krajów Qi i Czu podróż miała na celu potwierdzenie objęcia ich w posiadanie poprzez ceremonie religijne. Władca złożył najpierw ofiary w świętych miejscach w Qi, na szczytach wyjątkowo pięknych i malowniczych gór Yi, Tai, Liangfu i Czeng. W odróżnieniu od prawodawstwa i administracji w kwestiach religijnych Qin Szihuangdi nie wprowadził zmian, przeciwnie, starał się pozyskać akceptację nowych poddanych, kontynuując obrządki według tych samych starożytnych zasad co obaleni przez niego królowie.

Cesarz starał się oprzeć swoją władzę na centralizacji państwa, surowych prawach, utrzymywaniu porządku i okazywaniu budzących respekt symbolów majestatu (tytuł, pałace, wzniesienie monumentalnego grobowca etc.), ale także celowo kreował się na istotę wyższą niż zwykli śmiertelnicy. Gdy składał ofiary na świętej górze Tai, zaskoczyła go ulewa i musiał schronić się pod drzewem. Gdy deszcz ustał, cesarz w podzięce mianował drzewo dostojnikiem dworskim piątej rangi. Władca wiedział, że historię tę będzie się często opowiadać w całym kraju, dał więc w ten sposób do zrozumienia, że nawet drzewa mu służą, a także że żadna zasługa nie pozostanie bez nagrody.

Po złożeniu ofiar w odwiedzonych świętych miejscach wznoszono kamienne obeliski, na których wyryto manifesty ogłaszające nowy porządek poddanym i stanowiące przesłanie dla potomności. Teksty z gór Yi, Tai i Czeng nie zachowały się, ale prawdopodobnie były podobne do zacytowanej w kronice Sima Qiana inskrypcji wyrytej na kolumnie w Liangfu:

Dostojny Władca wstąpił na tron, wydając edykty, którym poddani są posłuszni, i upraszczając prawa, których poddani przestrzegają.

W roku dwudziestym i szóstym jego panowania on pierwszy zjednoczył świat, nie pozostał nikt, kto nie złożył przed nim ukłonu.

Osobiście odwiedził ludzi z odległych regionów, wspinając się na górę Tai i dokonując inspekcji całego wschodu.

Ministrowie z jego świty, pomni jego dokonań, szukający w nim wzoru, z szacunkiem głoszą jego zasługi i cnoty.

Wprowadził on zasady dobrego rządzenia, ludzie wszystkich zawodów otrzymują, co jest im potrzebne, wszystko jest zmierzone przez prawo i wzorce.

Jego wielkie prawa są szlachetne i najdostojniejsze, pozostawione przyszłym generacjom, aby przestrzegały ich i czciły je, nie śmiąc dokonać w nich zmian.

Dostojny Władca w swej mądrości przywrócił pokój światu, nie spoczywając i nie zaniedbując swych obowiązków.

Wstając wcześnie, idąc na spoczynek późno, poświęcił się nauczaniu i kierowaniu, tak wszystko czyniąc, aby przyniosło trwałą korzyść.

Jego upomnienia krążą, jego proklamacje są rozpowszechniane, tak aby słyszano je i blisko, i daleko – i wszyscy poddają się woli mędrca.

Zasłużeni i niegodni są jasno rozróżnieni, mężczyźni i kobiety przestrzegają rytuałów, są skrupulatni i ostrożni w wykonywaniu swych obowiązków.

Jego chwała rozciąga się na kraj i zagranicę, wszędzie panuje pokój i porządek, którymi cieszyć się będą także przyszłe pokolenia.

Jego dzieło przetrwa w nieskończoność, wszyscy uszanują jego wolę i zawsze będą posłuszni jego dostojnym prawom.

Po tych czterech górach kolejnym celem podróży było sanktuarium w Zhifu, na małej (11,5 kilometrów kwadratowych) przybrzeżnej wyspie, w zatoce Bohai. Tam od początku dziejów Qi władcy tego kraju składali regularnie ofiary; nikt poza nimi nie miał prawa tego robić. Właśnie wtedy cesarz po raz pierwszy w życiu (i jako pierwszy z całego starożytnego rodu władców Qin) zobaczył morze, które wywarło na nim ogromne wrażenie. Nie było to jednak jedyne znaczące duchowe doświadczenie, jakiego doznał w tym miejscu. Na wyspie znajdował się, zachowany skądinąd częściowo po dziś dzień, grobowiec księcia Kang z Qi, ostatniego z dynastii Jiang, wywodzącej się od pierwszego władcy tego kraju. Został on w 386 r. p.⁠n.⁠e. obalony przez swego głównego ministra Tian He, który sam wstąpił na tron i założył nową dynastię. Pozbawiony władzy książę spędził resztę życia na Zhifu jako honorowo traktowany, ale pilnie strzeżony więzień i tam też zmarł w 379 r. p.⁠n.⁠e. Jego uwięzienie trwało nawet po śmierci, gdyż panujący wtedy w Qi książę Yan (syn i następca Tian He) odmówił pochowania go pośród przodków, ale kazał zbudować dla niego grobowiec na wyspie. Pierwszy Cesarz spędził sporo czasu, medytując przy grobie księcia Kang, rozmyślając o losach obalonych władców i upadłych dynastii. Po złożeniu ofiar w Zhifu cesarz i jego orszak ruszyli na południe, podróżując wzdłuż wybrzeża, kierując się ku kolejnemu sanktuarium, w Langya.

Langya jest wysokim nadmorskim wzgórzem o stromych zboczach i z jego szczytu można podziwiać malowniczy widok, jakim jest powolne wyłanianie się słońca z oceanu. Dla cesarza było to niezwykłe przeżycie. Zmieniając plany, został w sanktuarium trzy miesiące, co rano wstając przed świtem, aby obejrzeć wschód słońca nad Morzem Żółtym z tarasu widokowego, który ponoć wzniesiono na rozkaz króla Goujian (496–465 p.⁠n.⁠e.) z Yue, w czasach, gdy to południowe królestwo stało u szczytu potęgi i było (na krótko) dominującym mocarstwem wśród chińskich państw⁸. Urzeczony władca kazał przebudować stary taras tak, aby setki osób jednocześnie mogły podziwiać wschód słońca przy akompaniamencie muzyki. Osadził też w okolicy Langya 30 tysięcy kolonistów, aby dbali o sanktuarium, zwalniając ich na 12 lat z wszelkich podatków i świadczeń.

W Langya cesarz długo dyskutował z głównymi współpracownikami o historii starożytnych królestw i planach dla nowo powstałego imperium. Wynikiem tych rozważań było wzniesienie na szczycie góry kolejnej kamiennej kolumny, na której wyryto napis o treści jeszcze ważniejszej niż poprzednie:

Żaden władca z dawnych czasów nie miał domeny liczącej więcej niż tysiąc li, ich wasale posiadali lenna i czasem przybywali na dwór (z hołdem), a czasem nie.

(Władcy) naruszali granice i najeżdżali sąsiadów, nieustannie mordując się i niszcząc, a mimo to śmieli ryć napisy ku chwale swych dokonań w kamieniu i metalu.

Zaś co do Pięciu Cesarzy i Trzech Królów⁹ z czasów zamierzchłych, ich wiedza i nauki były inne niż nasze, zaś ich prawa i przepisy nie tak jasne, gdyż używały strachu przed duchami i bogami, by uciskać ludzi z dalekich stron.

Ich prawdziwe czyny nie dorównywały legendzie – dlatego żaden nie przetrwał długo.
Czasem zanim zmarli, ich wasale się buntowali, a ich praw i edyktów nie słuchano.

Teraz wszakże Dostojny Cesarz zjednoczył wszystkie ziemie pomiędzy morzami¹⁰ i podzielił je na prowincje i okręgi; pokój i harmonia panują wszędzie pod Niebem.

Swoją chwałą opromienił świątynie przodków, ucieleśniając ideały Drogi¹¹, a jego znakomite osiągnięcia uzasadniają jego wielkie imię.

My, zebrani tutaj jego wasale, zjednoczeni w podziwie chwalebnych dokonań Cesarza, piszemy te słowa w kamieniu i metalu, stawiając Jego Wysokość za wieczny przykład.

Ten tekst był manifestem ideologicznym nowego reżimu. Głosił on zerwanie z przeszłością, potępiał poprzedni porządek polityczny, wskazywał na wyższość moralną i praktyczną nowego porządku i zakazywał prób powrotu do poprzedniego stanu. Zachowajmy w pamięci ten krótki tekst – pozwoli on lepiej zrozumieć dalszy bieg wydarzeń.

Opuściwszy Langya, władca kontynuował podróż na południe, ku terenom dawnego kraju Czu. Przeprawiwszy się przez rzekę Huai, dotarł następnie do Jangcy, w pobliżu wielkiego jeziora Dongting, aby złożyć ofiary w sanktuarium na leżącej nieopodal świętej górze Xiang. Od niepamiętnych czasów czczono tam boginię utożsamianą przez Chińczyków z północy z córką mitycznego cesarza Yao i zarazem żoną innego legendarnego cesarza imieniem Szun. Gdy jednak przeciwny wiatr uniemożliwił mu przeprawę przez Jangcy, władca skorzystał z okazji, aby kontynuować propagandowy program rozpoczęty na górze Tai. Oskarżywszy boginię góry Xiang o nieposłuszeństwo, wysłał wojsko i robotników, aby ścięli wszystkie drzewa na zboczach, a następnie pomalowali wierzchołek na czerwono, tak jak czyniono to z przestępcami skazanymi na ciężkie roboty (golono im głowę i malowano ją na czerwono). Stanowiło to przesłanie, że cesarz panuje nawet nad górami, zaś żadne wykroczenie nie pozostanie bez kary, ktokolwiek jest winowajcą. Po tym incydencie władca powrócił na zachód, płynąc konwojem statków i łodzi w górę Jangcy, następnie w górę rzeki Han, potem zaś podróżując orszakiem lektyk i powozów na północ. Ostatnie miesiące 219 r. p.⁠n.⁠e. Pierwszy Cesarz spędził w swym pałacu w Xianyang.

Przesłanie o nagrodach i karach zostało poparte czynami. Rządy Pierwszego Cesarza były surowe, wszelako przynajmniej na początku jego panowania nowe prawa przyjęto co prawda z niechętną rezygnacją, ale bez realnego oporu. Pomógł w tym fakt, iż surowy kodeks karny był wymierzony w szczególności w grasantów. Bandytyzm istniał w krajach chińskich od zawsze, ale po 221 r. p.⁠n.⁠e., gdy rozwiązano armie dawnych królestw, a ich szlachtę pozbawiono ziemi i urzędów, przybrał alarmujące rozmiary. Wielu zahartowanych w bojach weteranów i zrujnowanych szlachciców, zamiast uprawiać ziemię lub parać się rzemiosłem, wolało zająć się rozbojem. W konsekwencji poddani często uważali nowe prawa Qin za zło konieczne, gdyż nawet najbardziej surowi sędziowie byli mniej groźni niż złoczyńcy, którzy nocami rabowali dobytek i porywali kobiety, zaś w razie oporu zabijali ludzi i palili domy.

Oprócz bandytów w lasach i górach kryli się także ci żołnierze Sześciu Królestw, którzy nie złożyli broni i toczyli partyzantkę przeciw imperium. Grupy te nie były liczne, a wojsko tropiło je i tępiło bezlitośnie, ale Pierwszy Cesarz miał się przekonać, że nie można ich lekceważyć. Najgroźniejszym przywódcą tych „żołnierzy wyklętych” był Zhang Liang, arystokrata z byłego królestwa Han; jego dziadek i ojciec byli przez długie lata kolejno głównymi ministrami tego kraju. Kronikarz Sima Qian, który 100 lat później oglądał jego portrety (niestety niezachowane), opisał go jako mężczyznę „o zdumiewająco delikatnych, wręcz kobiecych rysach i spojrzeniu bardziej młodej dziewczyny niż mężczyzny”. Zhang Liang nie był jednak zniewieściałym dworakiem – przeciwnie, słynął z żelaznej woli i szaleńczej odwagi. Po upadku kraju Han w 230 r. p.⁠n.⁠e. liczący wtedy niespełna 20 lat Zhang Liang wolał pójść do lasu, niż dać się deportować do Qin. Dołączyli do niego krewni, przyjaciele, klienci jego klanu, czeladź, a także garstka gwardzistów królewskich – w sumie ludzi. Gdy jego towarzysze zaczęli się wykruszać, nie zawahał się werbować pospolitych przestępców – jego zastępcą został niejaki Xiang Bo, poszukiwany za morderstwo. Oprócz polowania na żołnierzy i urzędników Qin partyzanci Zhang Lianga czasem także łupili podróżnych na gościńcach. Zdołali przetrwać 12 lat wymykania się obławom i oddział ich nawet urósł w siłę, gdyż na miejsce każdego poległego dochodzili nowi ochotnicy.

W 218 r. p.⁠n.⁠e. Qin Szihuangdi ponownie wyruszył do wschodnich prowincji. Tym razem były to chyba bardziej wakacje niż inspekcja, gdyż celem podroży były Zhifu i Langya, miejsca, których piękno zauroczyło władcę rok wcześniej. Zjednoczyciel Chin o mały włos nie przypłacił tej wyprawy życiem… Zhang Liang wiedział, że szarpanie wojsk cesarskich na dłuższą metę nic nie zmieni, dlatego nigdy nie stracił z oczu swego głównego celu, jakim było zabicie władcy Qin, w nadziei, że na wieść o jego śmierci w Sześciu Królestwach dojdzie do powszechnego powstania. Chociaż tylko niewielu ludzi walczyło z nowym reżimem z bronią w ręku, liczni sympatycy szpiegowali dla partyzantów i to nie tylko w dawnym królestwie Han, ale nawet w stanowiącym serce imperium Kraju za Przełęczami. Tym samym, gdy Pierwszy Cesarz wyruszył w drugą podróż na wschód, wieść o tym doszła także do kryjących się w lasach „wędrownych rycerzy” Zhang Lianga.

Regularny atak na powóz cesarski był niemożliwy, gdyż władcy towarzyszyła wielotysięczna eskorta. Mała grupa ludzi mogła jednak ukryć się w tłumie poddanych, zbierających się na poboczu, aby pokłonić się władcy i zobaczyć spektakularny orszak. Zhang Liang od dawna obmyślał plany zamachu – teraz, wiedząc, kiedy i którędy cesarz będzie przejeżdżał, był gotów do akcji. Jednym z jego ludzi był siłacz Cang Hai, znany z ciskania kłód i miotania ciężarów. Zhang Liang kazał dla niego wykuć ogromny żelazny młot, na wzór tych, których używano do wbijania pali w dna rzeki – tylko najsilniejsi ludzie mogli go podnieść, nikomu zaś nie przyszłoby na myśl, że można go cisnąć na kilkanaście metrów. Gdy orszak przejeżdżał koło wioski Bolangsza, w okręgu Yangwu (dawny kraj Wei), wśród poddanych klęczących przy drodze znaleźli się także Zhang Liang i jego mocarny kompan. Leżący na ziemi młot nie zwrócił większej uwagi – wielu innych zebranych także miało ze sobą rozmaite narzędzia. Gdy wóz cesarski przejeżdżał koło zamachowców, Cang Hai zerwał się na równe nogi, zakręcił się kilka razy w koło i cisnął młot w pojazd. Pocisk przebił drewnianą ścianę i zabił człowieka siedzącego w środku. Korzystając z zamieszania, obaj napastnicy zdołali uciec.

Zamach się nie powiódł. W powozie, za zasuniętymi zasłonami, podróżował ubrany w cesarskie szaty jeden z dworzan i to on zginął – sam władca jechał innym wozem, mniej rzucającym się w oczy. Poszukiwania zamachowców nie przyniosły rezultatów. Zhang Liang zdołał uniknąć zatrzymania i usłyszymy jeszcze o nim. Orszak cesarski dotarł bez dalszych przygód do Zhifu, a następnie do Langya, gdzie prace nad rozbudową tarasu widokowego właśnie się skończyły. Tam przez wiele dni władca i jego dworzanie wstawali wcześnie rano, aby oglądać wschód słońca nad morzem. Następnie Pierwszy Cesarz wrócił do Xianyang – prosto w ramiona kolejnego zamachowca.

Wśród przymusowych gości cesarskich pałaców był Gao Jianli, kompozytor i muzyk z Yan, ostatni żyjący jeszcze towarzysz zamachowca Jing Ke¹². Oślepiony artysta często przygrywał podczas uczt. Dzięki udawanej potulności Gao Jianli zdołał zmylić nadzorców, wydrążył ramę harfy i obciążył ją ołowiem gromadzonym przez lata skrawek po skrawku, zamieniając instrument w śmiercionośną broń. Gdy uznał, że jest gotów, w 218 r. p.⁠n.⁠e., po powrocie cesarza z wakacji zaatakował. Jeden z dworzan przeszkodził jednak zamachowcowi i cios spadł na ramię władcy zamiast na głowę; cesarz odniósł tylko lekką ranę. Gao Jianli został stracony, tak jak służący odpowiedzialni za jego pilnowanie.

O ile wewnątrz imperium po zjednoczeniu zapanował pokój, na północnej granicy sytuacja wyglądała inaczej. Koczownicy stepowi Xiongnu i Donghu szarpali pograniczne obszary rajdami, uprowadzając ludzi w niewolę, kradnąc bydło i paląc całe wioski. Do ochrony północnych prowincji trzeba było zmobilizować dziesiątki tysięcy żołnierzy – według kronik garnizony na tym obszarze liczyły na początku panowania Pierwszego Cesarza aż 300 tysięcy ludzi (liczba prawdopodobnie przesadzona). Utrzymanie tej armii kosztowało krocie. Aby zmniejszyć ilość żołnierzy, cesarz rozkazał jeszcze w 220 r. p.⁠n.⁠e. rozbudować i połączyć umocnienia graniczne, zarówno wzniesione dawniej przez Qin, jak i odziedziczone po krajach Zhao i Yan. Zadanie powierzono generałowi Meng Tian. Mimo młodego wieku (miał prawdopodobnie ok. 30 lat) ten pochodzący z rodu o długiej tradycji wojskowej dowódca¹³ wyrobił sobie nie lada reputację w czasie podboju Sześciu Królestw.

Roboty prowadzili głównie żołnierze i zmobilizowani do pracy chłopi, a także więźniowie, których na skutek drakońskich przepisów kodeksu karnego nie brakowało. Prace nad linią fortyfikacji zajęły prawie dziewięć lat. Rezultat był imponujący, gdyż tym samym powstał na północy Chin pierwszy jednolity ciąg umocnień granicznych, protoplasta przyszłego Wielkiego Muru. Wzniesione wtedy fortyfikacje miały łącznie 2200 kilometrów długości, ale różniły się bardzo od istniejącego do dziś muru wzniesionego za dynastii Ming 1700 lat później. Były to wysokie wały z ubitej ziemi, której kolejne warstwy wzmacniano gałęziami drzew, zaś zewnętrzną stronę okładano gliną. Wieże obserwacyjne i sygnalizacyjne także wznoszono z ubitej ziemi obłożonej gliną lub z drewna – tylko cytadele przy głównych bramach i siedziby garnizonów budowano z cegły lub kamienia. Budowa wałów granicznych kosztowała jednak życie tysięcy ludzi, zmarłych z wyczerpania i chorób.

Granica południowa również nie była spokojna. Imperium graniczyło tam z trzema krajami zamieszkanymi przez narody, które Chińczycy nazywali Setką Plemion Yue¹⁴. Dwa z nich, królestwa Minyue i Dongou¹⁵, utrzymywały pokojowe stosunki z mocarnym sąsiadem i płaciły trybut, tak jak wcześniej władcom kraju Czu. Wszelako plemiona Yue zamieszkujące rozległe terytorium¹⁶ położone na południe i na zachód od tych dwóch królestw wasalnych – sięgające nawet do dzisiejszego północnego Wietnamu – nie zamierzały uznać zwierzchnictwa cesarza, a także udzielały schronienia chińskim uciekinierom i szarpały chińskie pogranicze łupieżczymi rajdami. Qin Szihuangdi uznał, iż nie można tolerować tej sytuacji i w 219 r. p.⁠n.⁠e. generał Tu Sui najechał ziemie plemion Yue, prowadząc armię złożoną w znacznej części z weteranów zaprawionych w bojach podczas podboju Sześciu Królestw.

Kampania okazała się trudna. Kraj, który Tu Sui próbował podbić, zajmował wielki obszar, w dużej części górzysty i pokryty gęstym lasem, przecięty licznymi rzekami, często rozlewającymi się w mokradła. Ziemie te były rzadziej zaludnione niż Sześć Królestw, przez co najeźdźcy mieli problemy ze zdobyciem żywności, tym bardziej że mieszkańcy kryli się w górach, lasach lub na bagnach, zabierając inwentarz i ziarno. Co więcej, klimat południa był dla ludzi z północnych Chin niezdrowy i choroby zebrały wśród chińskich żołnierzy straszne żniwo. W odróżnieniu od „blitzkriegów” w Sześciu Królestwach (230–221 p.⁠n.⁠e.), na dalekim południu armia Qin ugrzęzła. Obrońcy unikali walnej bitwy, czekając, aż choroby, brak zaopatrzenia i dezercje osłabią najeźdźców. Była to skuteczna strategia, gdyż nawet jeśli Tu Sui zajął część terytorium plemion Yue, to nie zdołał rozbić ich armii, zaś jego własne wojsko każdego miesiąca topniało jak śnieg na słońcu. W 218 r. p.⁠n.⁠e. plemiona Yue zaatakowały osłabione wojska Qin z zaskoczenia i odniosły zwycięstwo; generał Tu Sui zginął w walce.

Klęska odbiła się szerokim echem w imperium, dodając otuchy przeciwnikom nowych porządków. Cesarz zareagował niezwłocznie. Na dalekie południe podążyła nowa armia, jeszcze silniejsza; dowództwo objął generał Ren Xiao, jego zastępcą został Zhao Tuo. Na potrzeby nowej kampanii przeznaczono ogromne środki – Ren Xiao dostawał tyle żołnierzy, broni i pieniędzy, ile zażądał. Jednocześnie rząd imperialny zajął się rozwiązaniem problemu dostaw zaopatrzenia, rozpoczynając budowę arterii komunikacyjnych.

Budowa dróg i mostów ruszyła z kopyta, ale biorąc pod uwagę, jak rozległe było terytorium plemion Yue, musiało to zająć wiele lat. Dlatego w 218 r. p.⁠n.⁠e. rozpoczęto także prace nad długim na 36 kilometrów kanałem łączącym rzekę Xiang (jeden z dopływów Jangcy) z rzeką Li, która wpada do Rzeki Zachodniej (Xijiang), ta zaś uchodzi do Rzeki Perłowej – mimo iż wykopano go w terenie górzystym, inżynierowie znaleźli taką trasę, że niepotrzebna była ani jedna śluza! Z tego powodu nazwano go Magicznym Kanałem – po wielu modernizacjach jest ciągle używany. Był to kolejny, po kanale Han Gou (łączącym Jangcy i Huai), wykopanym przez królestwo Wu w V w. p.⁠n.⁠e., krok ku stworzeniu śródlądowego systemu nawigacyjnego łączącego baseny Rzeki Zachodniej, Jangcy, Huai i Huang He¹⁷. Magiczny Kanał miał rozwiązać problemy z zaopatrzeniem armii Qin operującej na dalekim południu, wykopanie go zajęło jednak cztery lata. W międzyczasie Ren Xiao i Zhao Tuo walczyli najlepiej, jak mogli, ale nie byli w stanie zadać plemionom Yue decydującego ciosu.

Wykluczając wojnę na południu, według kronik rok 217 p.⁠n.⁠e. był tak spokojny, że nie wydarzyło się nic godnego odnotowania. Jeśli rzeczywiście tak było, należy przyznać, że Pierwszy Cesarz i jego ministrowie istotnie zrealizowali w znacznej części zamiar, jakim było stworzenie jednolitego, zjednoczonego i zwłaszcza żyjącego w pokoju imperium. Wydaje się to potwierdzać zapis w kronikach dotyczący roku 216 p.⁠n.⁠e., gdzie wspomina się tylko trzy wydarzenia. Cesarz zmienił nazwę dwunastego miesiąca w kalendarzu, kazał posłać do każdej wioski w imperium (nawet najmniejszej) podarunek w postaci ryżu i dwóch baranów i zaczął się wybierać na przechadzki incognito po stolicy, przebrany w niepozorne szaty i nie biorąc ze sobą więcej niż czterech ubranych po cywilnemu gwardzistów. Władca był ciekaw, jak żyją poddani i jak naprawdę wyglądają zaprowadzone przez niego porządki. W czasie jednej z takich wypraw Pierwszego Cesarza napadli w środku stolicy bandyci i mało brakowało, a władca największego imperium ówczesnego świata zginąłby od noża rzezimieszka! Jego gwardziści położyli napastników trupem, ale sekretne wypady władcy poza pałac skończyły się. Rozwścieczony Pierwszy Cesarz nakazał przeprowadzić na całym terytorium imperium dwudziestodniową łapankę na przestępców, zaś ujętych skazywać na ciężkie roboty.

W 215 r. p.⁠n.⁠e. cesarz wyruszył w czwartą wielką podróż, kierując się ponownie najpierw na wschód, aby jeszcze raz zobaczyć morze, następnie skręcił na północ, aby obejrzeć dawne królestwa Yan i Zhao. Władca ewidentnie był niemile zaskoczony tym, co zobaczył w Zhao, gdyż wbrew jego rozkazom niektóre miasta wciąż były otoczone nietkniętymi wałami obronnymi, zaś na drogach i spławnych rzekach wciąż istniały bramy i przeszkody, przy których pobierano nielegalnie myto. Pierwszy Cesarz rozkazał zrobić wyłomy we wszystkich wałach obronnych i zniszczyć przeszkody na szlakach handlowych. Nie ma natomiast żadnej wzmianki o ukaraniu winnych zaniedbań i pobierania nielegalnych opłat.

W czasie podróży po kraju Yan miał miejsce incydent, niefigurujący w kronikach, ale zachowany w opowieściach ludowych na północy Chin. Przekaz ten jest na tyle realistyczny i szczegółowy, że prawie na pewno u jego podłoża leżało prawdziwe wydarzenie – dlatego warto tu przytoczyć Opowieść o tym, jak Pierwszy Cesarz kota namalował.

Mieszkańcy kraju Yan nie byli zadowoleni z podboju przez Qin i chociaż nie śmieli się otwarcie buntować, dawali wyraz swym uczuciom poprzez złośliwe żarty i piosenki, a także pomniejsze akty nieposłuszeństwa, jak obrzucanie nieczystościami sztandarów cesarskich, zdzieranie oficjalnych dekretów, a także „politycznie niepoprawne” napisy i zwłaszcza rysunki na ścianach, płotach, a nawet skałach w górach. Wśród tych ostatnich szczególną popularność zdobył Tygrys Domowy, rysunek przedstawiający cherlawego, wyleniałego i wyjątkowo żałosnego kota, którego pręgi na mordce układały się w znaki mówiące wang, czyli „król” lub „władca”, słowo, które większość nawet niepiśmiennych ludzi była w stanie zrozumieć. Sam rysunek był aluzją, której sens tłumaczyło złośliwe powiedzenie, znane prawie każdemu mieszkańcowi Yan: Tygrys, chociaż większy, tak naprawdę jest tylko kotem i zawsze będzie tylko kotem – tyle że jednemu tygrysowi się we łbie przewróciło, bo pręgi na pysku przypadkiem mu się ułożyły w symbol królewski. Tak naprawdę więc tygrys jest dzikim kotem, tak samo jak kot jest Tygrysem Domowym¹⁸.

Przed cesarską inspekcją w Yan urzędnicy postarali się, aby kłopotliwe napisy i rysunki zniknęły z trasy podróży – wszelako nec Hercules contra plures i mimo ich wysiłków Qin Szihuangdi zobaczył jednego Tygrysa Domowego z okna powozu. Anonimowy artysta ewidentnie włożył w swoją pracę dużo serca, gdyż namalowane na ścianie stworzenie było wyjątkowo mizerne, żałosne i paskudne. Na widok tego rysunku Pierwszego Cesarza szlag trafił do tego stopnia, że orszak już dalej tego dnia nie pojechał, gdyż władca nie mógł usiedzieć w powozie ze złości i musiał się napić czegoś mocniejszego w czasie, gdy rozbijano obóz, a jego gwardziści i miejscowi urzędnicy pracowicie zmywali kota ze ściany… Po wieczerzy władca odprawił wszystkich, z wyjątkiem ministra Li Si, z którym następnie długo się naradzał. Ku uldze dworzan z cesarskiego namiotu zaczęły w końcu dochodzić gromkie wybuchy śmiechu władcy, a nawet – co zdarzało się naprawdę rzadko – samego Li Si, po czym minister wyszedł z szerokim i nadzwyczaj nieprzyjemnym uśmiechem na ustach, cesarz wezwał zaś służących, aby go rozdziali przed wieczornym spoczynkiem.

Następnego dnia w całej prowincji urzędnicy i żołnierze rozpoczęli akcję malowania kotów na ścianach, płotach i skałach, wszędzie, gdzie były mosty, kładki, brody, promy i inne przeprawy, a także przy wjazdach do miast, rogatkach wiosek, bramach na drogach, gdzie sprawdzano dokumenty podróżnych, etc. W każdym z tych miejsc stanęli żołnierze zaopatrzeni w tęgie kije, a także urzędnicy lokalni wyposażeni w przybory do pisania i torby. Każdy, kto chciał przejść, musiał uiścić niewielką opłatę i odpowiedzieć na pytanie: Co to za zwierzę jest namalowane na ścianie? Jeśli ktoś odpowiedział, że to kot, dostawał kilka razy kijem i musiał wracać na koniec kolejki, aby spróbować ponownie, rzecz jasna po uiszczeniu drugi raz opłaty. Dość szybko ludzie znaleźli rozwiązanie zagadki i spiesznie odpowiadali: Szlachetni panowie, to jest rzecz jasna tygrys, ba, mało tygrys, to nie jest zwykły tygrys, to jest tygrys nad tygrysy, to jest tygrys, jakiego świat nie widział, to jest tygrys, można by rzec, królewski – ba, co tam królewski, cesarski. Tak zaiste, jest to wielki, groźny i szlachetny tygrys, szlachetni panowie, jak najbardziej, nie ma co do tego żadnej wątpliwości. Po kilku dniach koty zamalowano lub zmyto, a pobierania opłat zaniechano, jednak ile razy gdzieś w kraju Yan pojawiały się niepokorne napisy i rysunki, władze lokalne natychmiast odpowiadały malowaniem kotów i pobieraniem myta na drogach. Z czasem ludzie z Yan dali za wygraną – wszyscy zdążyli się już przyzwyczaić do ułatwienia, jakim było zniesienie myt i innych opłat drogowych przez Pierwszego Cesarza na początku panowania, przez co czasowe przywrócenie ich okazało się skuteczną karą zbiorową. Tygrysy Domowe przestały pojawiać się w kraju Yan, ale popularności władcy te wydarzenia nie przysporzyły… Natomiast na północy Chin do tej pory jest kilka miejsc noszących nazwy Kocia Skała lub Wioska z Namalowanym Kotem.

Po zakończeniu inspekcji w Yan władca odwiedził także generała Meng Tiana i przyjrzał się wnoszeniu północnych wałów granicznych. Tutaj miał wreszcie powody do zadowolenia, gdyż prace postępowały sprawnie. Podczas narady z cesarzem Meng Tian zaproponował, aby wypędzić koczowników Xiongnu z zakola Huang He i zagarnąć tę część wyżyny Ordos, której cesarstwo jeszcze nie kontrolowało. Pozwoliłoby to, zamiast budować wały przecinające Ordos, wznieść umocnienia wzdłuż południowego brzegu rzeki i następnie lepiej kontrolować granicę, gdyż Huang He spełniałaby wtedy funkcję naturalnej fosy. Cesarzowi spodobał się ten pomysł, ale rozkazał generałowi poczekać na formalną decyzję, gdyż kampania taka wymagała posiłków. Po inspekcji pogranicza władca wrócił do Xianyang i wkrótce potem Meng Tian otrzymał niezbędne oddziały i rozkazy. Podbój zakola Rzeki Żółtej przeprowadzono jeszcze przed końcem 215 r. p.⁠n.⁠e.

Kampania ta miała daleko idące konsekwencje, których w Chinach nie przewidziano. Pobity przez Meng Tiana wódz Xiongnu imieniem Tumen zabrał swój lud na północ i zaatakował dominującą na stepach hordę Yuezhi, zrywając zawarty wcześniej pokój. Tym samym wydał wyrok na jednego ze swych synów, Maoduna, który od zawarcia pokoju przebywał jako zakładnik wśród Yuezhi. Władca tych ostatnich nie zabił jednak będącego na jego łasce księcia, lecz wypuścił go i dał mu drużynę wojowników, chcąc wywołać wojnę domową wśród Xiongnu. Zdradzony przez ojca i spragniony zemsty Maodun pobił i przeciągnął na swą stronę wielu wodzów dotąd posłusznych Tumenowi. Nie mogąc pokonać syna, Tumen pogodził się z nim i wyznaczył go swym następcą. Parę lat później Maodun dokonał przewrotu, ujął i kazał spalić żywcem ojca oraz wszystkich swych braci, następnie zaś uderzył na Yuezhi. Na dalekowschodnich stepach wybuchła wtedy mordercza walka między dwiema potężnymi konfederacjami plemion, pierwsza na taką skalę, o której zachowały się wzmianki. Zajęci wojnami Xiongnu zniknęli na dłuższy czas Chińczykom z pola widzenia – ale wiele lat później Maodun miał im się bardzo gwałtownie przypomnieć.

Meng Tian kontrolował jedną z dwóch głównych armii od wielu lat i nigdy nie dał cesarzowi powodów, aby wątpił w jego lojalność. Wywiązał się także wzorowo z powierzonych mu zadań, władca więc nie tylko zadbał o nagrodę dla niego samego, ale wyniósł jego młodszego brata, Meng Yi, do pozycji ministra i swego głównego współpracownika. Jak napisano w kronikach, Meng Yi jechał za powozem cesarza, gdy ten podróżował, i stał za jego tronem, gdy ten udzielał audiencji, dorównując tym samym wpływami Li Si.

Po zapoznaniu się z dziejami pierwszych lat panowania Pierwszego Cesarza można odczuć pewne zdziwienie. Imię Qin Szihuangdi jest kojarzone zazwyczaj z wielkim zdobywcą i reformatorem, ale także sadystycznym i kapryśnym tyranem. Wszelako opis lat 221–215 p.⁠n.⁠e. nijak nie przystaje do tej opinii – przeciwnie, biorąc pod uwagę ogólną brutalność praw i zwyczajów tamtych czasów, Pierwszy Cesarz jawi się jako władca surowy, a także niewątpliwie megaloman, ale bynajmniej nie tyran i okrutnik. Nie ma przesłanek świadczących, iż w czasie pierwszych sześciu lat jego panowania po zjednoczeniu doszło do buntów lub znaczących niepokojów, a to oznacza, iż nowe porządki były co najmniej tolerowane, a być może nawet zostały przez wielu ludzi przyjęte przychylnie. Koniec nieustannych wojen między chińskimi państwami, a co za tym idzie znaczne ograniczenie tak presji fiskalnej, jak i poboru do wojska, na pewno przyniosły szerokim rzeszom ludności wielką ulgę. Reforma rolna i parcelacja posiadłości należących do arystokracji Sześciu Królestw musiały być popularne wśród rzeszy bezrolnych wyrobników, którzy po uwłaszczeniu mogli gospodarzyć na swoim. Zniesienie granic między dawnymi krajami i wszelkich barier wewnętrznych na drogach i rzekach sprawiło, że zniknęły cła, myta i inne obciążenia hamujące handel. W rezultacie pierwsze lata po zjednoczeniu były okresem żywiołowego rozwoju gospodarczego, tym większego, że Pierwszy Cesarz wykorzystał część zdobyczy wojennej na sfinansowanie programu robót publicznych, co jeszcze bardziej nakręciło koniunkturę. Nawet drakoński kodeks karny był do pewnego stopnia akceptowany, gdyż bandyci byli z powodów oczywistych powszechnie znienawidzeni.

Wszystko to jednak zmieniło się w końcu 215 r. p.⁠n.⁠e. Następne lata panowania Pierwszego Cesarza były diametralnie odmienne od opisanych poprzednio. Zmiana była tak gwałtowna i nagła, że musiało leżeć u jej podłoża wydarzenie wielkiej wagi. Patrząc na dalszy rozwój wypadków, w mojej opinii tylko jedna rzecz mogła mieć tak daleko idące konsekwencje – w wieku zaledwie 44 lat Pierwszy Cesarz gwałtownie podupadł na zdrowiu. Tym samym, zamiast jak dotychczas mieć perspektywę długiego panowania, musiał liczyć się z możliwością, że umrze, zanim nawet zostanie ukończony jego monumentalny grobowiec na górze Li… Pogorszenie stanu zdrowia władcy nie byłoby niczym nadzwyczajnym, jeśli wziąć pod uwagę prowadzony przez niego niezwykle wyczerpujący tryb życia. Pierwszy Cesarz od początku objęcia osobistych rządów (w 238 r. p.⁠n.⁠e., gdy jeszcze był tylko królem Qin) sypiał zazwyczaj nie więcej niż cztery godziny dziennie i pracował praktycznie bez przerwy, siedem dni w tygodniu. Nałożył sobie także dzienną normę 60 kg dokumentów¹⁹ do rozpatrzenia, bez wyrobienia której nie kładł się spać (z wyjątkiem ostatnich dwóch lat życia, o których będzie mowa dalej).

Pierwszą przesłanką pozwalającą przypuszczać, że w 215 r. p.⁠n.⁠e. Pierwszemu Cesarzowi śmierć zajrzała w oczy, jest nagłe znaczenie, jakiego na dworze nabrało poszukiwanie magicznych eliksirów leczniczych oraz sekretów długowieczności i nieśmiertelności. W tych czasach taoiści nauczali, że daleko na zachodnim oceanie leżą trzy Wyspy Nieśmiertelnych noszące nazwy Penglai, Fangzhang i Yingzhou, zamieszkane przez ludzi doskonałych, którzy zwyciężyli wszelkie choroby, a nawet śmierć, głównie przez spożywanie magicznych roślin rosnących tylko na tym archipelagu.

Pierwszym, który jeszcze w 219 r. p.⁠n.⁠e. wspomniał władcy o Wyspach Nieśmiertelnych i ich sekretach, był taoista z Qi imieniem Xu Fu. Potrafił on tak zręcznie przedstawić sprawę władcy, że otrzymał do dyspozycji flotyllę okrętów, sporą sumę pieniędzy, a także załogę złożoną z kilku tysięcy szczególnie urodziwych młodych mężczyzn i dziewcząt, wybranych spośród rodzin szlacheckich. Xu Fu istotnie wyruszył na wyprawę na zachodnie morze, ale – jak łatwo się domyślić – wrócił po kilku miesiącach z niczym.

Cesarz niespecjalnie przejął się jego niepowodzeniem. Nie wydaje się, żeby na początku panowania Qin Szihuangdi przywiązywał do tej sprawy wielką wagę, przeciwnie, był to tylko jeden z jego projektów poszukiwania magicznych przedmiotów i mistycznych sekretów. Władca kazał m.in. nurkom i rybakom z linami i hakami przeszukać dna rzek w okolicy Loyang, dawnej stolicy królewskiej, w nadziei, iż odnajdzie dziewięć świętych trójnogów będących symbolem władzy królów z dynastii Xia, Szang i Zhou²⁰. Wynajął także wielu ludzi do poszukiwania i rozkopywania grobowców w dawnym kraju Wu, pragnąc odnaleźć legendarną kolekcję mieczy króla Helu²¹ z Wu. W czasie tych ostatnich poszukiwań wykopano w Wu m.in. jeden krater szczególnie imponujących rozmiarów, ale nic nie znaleziono – gdy po zakończeniu prac wykop napełnił się powoli wodą, powstało spore jeziorko, które złośliwi wieśniacy nazwali Mieczowym Stawem i pokazywali je przejezdnym jeszcze przez wiele wieków… Nie ma wzmianek w kronikach o karach dla tych dworzan i urzędników, którzy przez pierwsze lata panowania cesarza intensywnie szukali zaginionych skarbów i nadprzyrodzonych sekretów, nie znajdując ani jednego. Ewidentnie władca traktował te poszukiwania głównie jako hobby.

Zmieniło się to radykalnie pod koniec 215 r. p.⁠n.⁠e. Cesarz wezwał taoistów prowadzących badania nad mistycznymi rytuałami i „magicznymi” eliksirami – byli to Mistrz Hu, Mistrz Lu, Mistrz Szi i niejaki Han Zhong. Wszyscy otrzymali rozkaz wyruszenia na morze i poszukiwania Wysp Nieśmiertelnych. Ekspedycja Han Zhonga zaginęła bez śladu, pozostali wrócili z niczym. Cesarz rozkazał wtedy uczonym prowadzić badania nad lekarstwami przedłużającymi życie, zaczął także wzywać do Xianyang dodatkowych lekarzy, uzdrowicieli i taoistów. Naturalną koleją rzeczy na dwór zaczęli ściągać także wszelkiego rodzaju szarlatani, którzy zwęszyli możliwość łatwego zarobku. Wkrótce nad nowymi lekarstwami i poszukiwaniami eliksiru nieśmiertelności pracowało na dworze kilka tysięcy ludzi.

Cesarz kazał także przyspieszyć operacje wojskowe, nie oglądając się już na koszty ani budżetowe, ani ludzkie. Na froncie południowym Ren Xiao dostał jeszcze więcej żołnierzy i rozkaz pokonania plemion Yue jak najszybciej, bez względu na straty. Przewaga liczebna wojsk Qin stała się tym samym miażdżąca – co więcej, w 214 r. p.⁠n.⁠e. ukończono wreszcie przekopywanie Magicznego Kanału, co rozwiązało problem zaopatrzenia w żywność kolosalnej armii operującej na dalekim południu. Plemiona Yue stawiły zaciekły opór, ale ani odwaga, ani wysoka jakość ich broni²², ani używanie słoni bojowych nie uchroniły ich przed podbojem. Do końca 213 r. p.⁠n.⁠e. imperium Qin objęło większość dzisiejszych południowych Chin, łącznie z dolinami Rzeki Zachodniej i Rzeki Czerwonej (północny Wietnam). Niejako z rozpędu Ren Xiao wysadził nawet desant na Hajnanie, ale zajęcie całej tej dużej, górzystej i zamieszkanej przez wojownicze plemiona wyspy okazało się niemożliwe, przez co władza cesarska rozciągała się tylko na nadbrzeżne forty.

Przyspieszony podbój dalekiego południa był kosztowny. W walce i od chorób tropikalnych zginęły dziesiątki tysięcy żołnierzy; koloniści także ucierpieli od epidemii i wkrótce wielu uciekło z powrotem na północ. Władca rozkazał wtedy przeprowadzić w cesarstwie łapankę na dezerterów i uciekinierów, a także ludzi uchylających się od płacenia podatków, bankrutów odpracowujących długi jako faktycznie niewolnicy wierzycieli, sklepikarzy i handlarzy nieprzestrzegających oficjalnych cen lub fałszujących wagi, wreszcie wszystkich, którym można było zarzucić jakiekolwiek wykroczenie. Zebrano ponoć w ten sposób aż 300 tysięcy ludzi i wszystkich zesłano wraz z rodzinami na południe. Biorąc pod uwagę, że każdy gubernator prowincji dostał kontyngent, który musiał dostarczyć, jest pewne, że wielu ludzi zgarnięto pod fałszywymi pretekstami. Wielka branka do wojska i masowe deportacje na południe w latach 215–213 p.⁠n.⁠e. ogromnie zaszkodziły nowemu reżimowi.

Nie było to jedyne przyspieszenie – również na froncie północnym w 214 r. p.⁠n.⁠e. Meng Tian otrzymał rozkaz podboju kilku regionów granicznych. Celem było przesunięcie granicy imperium, tak by oprzeć ją na punktach łatwiejszych do obrony i umożliwiających lepszą obserwację stepów (głównie kilka gór) oraz skrócenie fortyfikacji granicznych, tak aby wymagały mniejszego garnizonu. Uchwycono także kilka przyczółków na północnym brzegu Huang He, na północnym krańcu wielkiego zakola, gdzie zbudowano fortece połączone mostami z południowym brzegiem – były to punkty wypadowe dla ekspedycji karnych przeciw koczownikom. Trzeba było tym samym wznieść nowe odcinki wałów oraz rozbudować sieć dróg, aby umożliwić tak szybsze podróżowanie armii, jak i przyszłe zaludnienie tych ziem kolonistami. Do robót nad wałami i drogami zesłano na północ dalsze setki tysięcy skazańców.

Prawa Qin były surowe, jednak nawet one nie pozwalały dostarczyć takiej ilości więźniów, aby jednocześnie zaspokoić potrzeby kolonizacji oraz wielkich robót na północy i na południu. W konsekwencji w latach 214–213 p.⁠n.⁠e. kodeks karny zaostrzono, zaś gubernatorzy prowincji tak czy inaczej skazywali pod byle pretekstem albo i bez pretekstu, tysiące ludzi na zsyłkę, gdy nie mogli wysłać nałożonego na nich kontyngentu. Gdy zaczęły się pierwsze niepokoje i szemrania, w 213 r. p.⁠n.⁠e. aresztowano dziesiątki tysięcy urzędników niskiego szczebla, zarzucono im wydawanie niesprawiedliwych wyroków i też zesłano do prac przy wałach granicznych lub deportowano jako kolonistów na dalekie południe.

Karani długoletnimi wyrokami ciężkich robót za byle przewinienie ludzie stanowili także gros siły roboczej, która pracowała przy innych projektach Pierwszego Cesarza, jak rozbudowa Xianyang, wznoszenie nowych pałaców i przygotowywanie monumentalnego mauzoleum władcy. Wszystkie te prace przyspieszono w latach 215–214 p.⁠n.⁠e. W rezultacie podobno przez sam tylko owiany ponurą sławą gigantyczny obóz pracy dla katorżników na górze Li, skąd czerpano kamień m.in. do wznoszonego nieopodal grobowca cesarza, przewinęło się ponad 700 tysięcy skazańców w ciągu 10 lat!

Logiczną koleją rzeczy od 215 r. p.⁠n.⁠e. w kraju zaczęła narastać nienawiść do reżimu Qin. Być może właśnie dlatego policji nigdy nie udało się złapać wielu poszukiwanych opozycjonistów, takich jak opisany już Zhang Liang z kraju Han. Wśród innych poszukiwanych bez skutku przeciwników reżimu byli Zhang Er i Czen Yu, szlachcice z kraju Wei, którzy uniknęli zatrzymania, wstępując pod przybranymi nazwiskami do administracji jako drobni urzędnicy. Kilkakrotnie zdarzyło im się w ramach obowiązków służbowych malować na ścianach budynków obwieszczenia o nagrodzie za ich ujęcie… Na południu, w kraju Czu, ukrywało się wielu zrujnowanych konfiskatą ziem szlachciców. Najznaczniejszym z nich był Xiang Liang, znany i popularny wśród mieszkańców południa, gdyż wywodził się z jednego z najbardziej starożytnych rodów kraju Czu. Jego ojcem był generał Xiang Yan, który jako jedyny zdołał w latach 224–223 p.⁠n.⁠e. powstrzymać na krótki czas zwycięski pochód wojsk Qin, zanim w końcu został pokonany i poległ – weterani z jego armii wciąż często poczuwali się do lojalności wobec jego klanu. Mimo iż policja cesarska intensywnie go tropiła, Xiang Liang zebrał liczącą parę tysięcy ludzi grupę spiskowców, którzy zgromadzili broń w kryjówkach i czekali na sposobność do wzniecenia buntu. Wraz z nim ukrywał się jego osierocony małoletni bratanek Xiang Yu, o którym jeszcze będzie obszernie mowa dalej.

Opisane tu wydarzenia nie są jedynymi przesłankami pozwalającymi przypuszczać, że cesarz gwałtownie podupadł na zdrowiu, przez co w jego otoczeniu zaczęto myśleć o kwestii sukcesji. W 213 r. p.⁠n.⁠e. na dworze w Xianyang doszło do brzemiennego w skutki wydarzenia. Zaczęło się niewinnie – cesarz zaprosił bliskich współpracowników, zaufanych dworzan i uczonych (w sumie 70 osób) na wieczerzę. Gdy wszyscy już sobie podjedli i podpili, uczony imieniem Czunyu Yue, pochodzący z kraju Qi specjalista od historii starożytnej, wstał i przemówił w te słowa: Królowie z rodów Szang i Zhou panowali przez tysiące lat, gdyż nadawali lenna swoim braciom i synom, a także zasłużonym ministrom, aby im pomagali i wspierali ich. Dziś Wasza Wysokość posiada wszystko między Czterema Morzami, a jednak młodsi bracia i synowie Waszej Wysokości są takimi samymi poddanymi jak inni. Gdyby nagle wystąpili przeciw Waszej Wysokości uzurpatorzy, jak Tian Heng z Qi²³ lub Sześć Ekscelencji z Jin²⁴, nikt nie przyszedłby z pomocą i jak Wasza Wysokość zdołałby się ocalić? Nigdy nie słyszałem o przedsięwzięciu, które by się powiodło, jeśli nie naśladowało wzorów ze starożytnej przeszłości. A ci, którzy twierdzą inaczej, są zwykłymi pochlebcami utwierdzającymi Waszą Wysokość w jego błędach, a nie lojalnymi poddanymi.

To zaskakujące wystąpienie było czymś więcej niż zagajeniem do dyskusji o polityce w czasie uczty. Dla cesarza stanowiło ono sygnał ostrzegawczy, pokazujący, iż jego prestiż i autorytet podupadły tak bardzo, że oto ktoś waży się go publicznie wzywać do zerwania z prowadzoną dotąd polityką. Było jasne, że Czunyu Yue nie ośmieliłby się skrytykować polityki cesarskiej, gdyby nie stali za nim ludzie wyżej postawieni i na tyle wpływowi, że przezwyciężył obawę przed niełaską i karą. Tylko członkowie klanu cesarskiego i najwyżsi dygnitarze mieli tak silną pozycję – tym samym władca zrozumiał, iż jego rodzina i otoczenie liczą się z jego rychłym zgonem i upominają się o rozdanie apanaży mających zapewnić jego krewnym i głównym ministrom przyszły byt i bezpieczeństwo. To oznaczałoby jednak unicestwienie jego dzieła, jakim było utworzenie scentralizowanego, jednolitego państwa poprzez likwidację dawnej struktury krajów wasalnych, tak jak zapisano to na kolumnie w Langya (patrz wyżej).

Na wystąpieniu Czunyu Yue uczta się zakończyła, gdyż cesarz podziękował obecnym i pozwolił im oddalić się, jednocześnie wzywając ministrów na plenarne posiedzenie gabinetu następnego dnia rano. Sam nie udał się na spoczynek, lecz spędził większość nocy pracując. Towarzyszył mu Li Si, wtedy już Kanclerz Lewej Strony (nie wiemy niestety, kiedy został awansowany), a co za tym idzie drugi człowiek w państwie po władcy; wystąpienie Czunyu Yue godziło również w niego i dzieło jego życia. Prawdopodobnie tej nocy w Xianyang również i inni dygnitarze, dworzanie, książęta krwi, ich rodziny i czeladź nie spali zbyt długo – nie wiadomo było, co cesarz i główny ideolog reżimu przygotowują, ale nikt nie wątpił, że następny dzień zostanie na długo zapamiętany w dziejach imperium.

Poranne posiedzenie rządu trwało krótko. Nie było dyskusji – władca udzielił od razu głosu Li Si, aby przedstawił edykt, nad którym on sam i jego główny współpracownik pracowali przez większość nocy. Li Si przemówił w te słowa: Każdy z Pięciu Cesarzy²⁵ miał inne sposoby rządzenia krajem, tak jak Trzy Dynastie (Xia, Szang i Zhou) nie dziedziczyły wzorców po poprzednikach, lecz każda urządzała świat według własnych potrzeb. Nie oznacza to, że jedni mylili się, a inni mieli rację, lecz czasy, w jakich żyli, były inne. I oto dziś Jego Wysokość dokonał wielkiego dzieła i zdobył chwałę, która przetrwa dziesięć tysięcy pokoleń – to przekracza pojęcie ograniczonego konfucjanisty (tzn. Czunyu Yue).

Co więcej, Czunyu Yue odwołuje się do przykładu Trzech Dynastii. A czemuż to miałyby one być godne naśladowania? Czy dlatego, że w dawnych czasach władcy wasalni wciąż walczyli między sobą i potrzebując uczonych, prześcigali się w kupowaniu ich usług wielkimi nagrodami? Teraz jednak świat został zjednoczony, a prawa i przepisy pochodzą z jednego źródła. Pospólstwo winno myśleć o rolnictwie i rzemiośle, zaś szlachta winna studiować prawa, przepisy i zakazy. Dziś jednak ci uczeni (konfucjaniści) zamiast żyć współczesnością, polegają tylko na tradycjach starożytnych, wykorzystując je, aby krytykować nowe porządki i siać zamęt wśród czarnogłowych (pospólstwa).

Ja, kanclerz, poddany Waszej Wysokości, stawiając swoje życie na szali, twierdzę, iż w czasach starożytnych świat był podzielony i pogrążony w chaosie, przez co wielu władców wasalnych sięgało po hegemonię jednocześnie. Wszyscy opierali się na naukach starożytnych i wielu pustych słowach, aby zamącić obraz współczesnej im rzeczywistości. Każdy szedł za swym rozumem i za nic miał edykty władcy. Dziś jednak Cesarz, zjednoczywszy świat, odróżnił białe od czarnego i ustanowił jeden autorytet. Oni jednak (konfucjaniści) pozostają przy swoich naukach i zbierają się, aby krytykować jego prawa i pouczenia. Na dworze krytykują je w sercach – na zewnątrz krytykują je na ulicach. Krytykując władcę, chcą zdobyć rozgłos, zaś protestując przeciw rządowi, pozują na wielkich mędrców. Podżegają swoich uczniów do szerzenia oszczerstw. Jeśli nie położy się temu kresu, autorytet władcy zostanie podważony i powstaną zwalczające się frakcje. Należy więc ich (uczonych) ukrócić!

Po wyłożeniu tych argumentów ideologicznych kanclerz przeszedł do meritum i przedstawił następujący projekt edyktu, który miał pozostać w pamięci potomnych jako najsłynniejsza i jedna z najczarniejszych kart panowania Pierwszego Cesarza.

Wnoszę, aby Wasza Wysokość nakazał spalenie zachowanych w archiwach wszystkich kronik historycznych, poza tymi, które pochodzą z Qin. Spalone także winny być wszystkie dzieła, dokumenty i pieśni Stu Szkół (nurtów filozoficznych) poza tymi, które są niezbędne dla Biura Erudytów²⁶. Wszystkie ich kopie posiadane przez poddanych winny być przyniesione gubernatorom i komendantom do spalenia. Każdy, kto będzie dyskutował o (tych) dokumentach i pieśniach, winien zostać publicznie stracony na rynku. Wszyscy, którzy będą powoływać się na starożytność, aby krytykować nowy ład, zostaną straceni wraz z rodzinami. Urzędnicy wiedzący o popełnieniu takiego przestępstwa i niereagujący będą karani tak samo jak główni winowajcy. Edykt ma zostać zrealizowany w ciągu trzydziestu dni od ogłoszenia – a każdy, kto po tym czasie nie spali swoich książek, zostanie naznaczony tatuażem przestępców i zesłany na ciężkie roboty. Zakaz posiadania książek nie dotyczy jedynie dzieł o medycynie, wróżbiarstwie, rolnictwie i leśnictwie. Jeśli zaś ktoś chce się kształcić, winien pobierać nauki u mianowanych w tym celu urzędników.

Po wysłuchaniu kanclerza Pierwszy Cesarz powiedział tylko jedno słowo: Aprobuję. Na tym posiedzenie się zakończyło.

Edykt ten nie doprowadził do całkowitego zniszczenia starożytnych kronik i dzieł, gdyż wiele kopii ukryto. Rejestr biblioteki cesarskiej sporządzony 200 lat później, już za czasów dynastii Han, zawiera 524 tytuły dzieł, które powinny zostać zniszczone, ale które przetrwały wystarczająco długo, aby doczekać odwołania edyktu (niestety większość z nich nie zachowała się do dzisiaj). Niewątpliwie jednak, ograniczając ilość istniejących kopii, Pierwszy Cesarz przyczynił się do zaginięcia większości spuścizny chińskiej starożytności z czasów przed zjednoczeniem.

Spalenie książek z 213 r. p.⁠n.⁠e. jest zazwyczaj przytaczane ze zgrozą jako najstraszniejszy przykład tyranii Pierwszego Cesarza, rzadziej natomiast zwraca się uwagę na te dwa zdania edyktu, które naprawdę uderzały we wszystkich mieszkańców imperium – zakaz krytykowania nowego reżimu i dyskutowania o tradycjach starożytnych. Przepis ten pozwalał bez trudu skazać każdego człowieka nawet na śmierć za choćby jedno nieostrożnie wypowiedziane słowo. Egzekucje prawdopodobnie nie były bardzo liczne, natomiast przepis ten pozwolił aresztować i skazać na zsyłkę lub ciężkie roboty dziesiątki tysięcy ludzi pod najbardziej błahym pretekstem, dostarczając darmowej siły roboczej. Nieuniknioną koleją rzeczy na społeczeństwo spadła także dodatkowa plaga – tysiące donosicieli zarabiało na życie szpiegowaniem, pobierając nagrody od państwa albo wymuszając haracze szantażowaniem ludzi, którzy pozwolili sobie na nieostrożne słowo. Ludzie zaczęli ograniczać kontakty z innymi do niezbędnego minimum, życie codzienne bardzo spowolniło, a w konsekwencji ucierpiała gospodarka i w kraju doszło do recesji.

W 212 r. p.⁠n.⁠e. Meng Tian otrzymał rozkaz zbudowania nowej drogi strategicznej, od najdalszej północnej fortecy granicznej w wielkim zakolu Huang He do letniej rezydencji cesarza pod Xianyang. Tej długiej na 800 kilometrów arterii nadano nazwę Prosta Droga, gdyż przecinała ona wszelkie przeszkody, zamiast je omijać, bez względu na koszty. Oprócz budowy drogi i mostów konieczne było usypanie grobli przechodzących przez rozlewiska, rycie wykopów przez strome wzgórza i wydrążenie tuneli przez góry. Było to wielkie osiągnięcie inżynieryjne, ale kosztowało ono życie tysięcy ludzi.

Również w tym samym 212 r. p.⁠n.⁠e. Pierwszy Cesarz rozkazał rozpocząć budowę w pobliżu Xianyang, między dawnymi miastami królewskimi Feng i Hao²⁷, nowej głównej rezydencji imperialnej, Pałacu Epang, monumentalnej budowli, jakiej świat nie widział. Sama tylko główna sala tronowa miała liczyć ponoć 675 m długości i 112 m szerokości! Architekci i inżynierowie wątpili, czy przy ówczesnym poziomie technologii jest możliwe wzniesienie takiej budowli; ministrowie i urzędnicy ze swej strony byli przerażeni niewyobrażalnymi kosztami tego projektu. Cesarskich pomysłów w tym czasie jednak nikt już nie ośmielał się krytykować, więc prace podjęto, mobilizując nowe rzesze pracowników, więźniów i żołnierzy.

Roboty publiczne wykonywali także ochotnicy. Wokół góry Li osadzono w 212 r. p.⁠n.⁠e. 30 tysięcy rodzin, a na południowym krańcu zaplanowanej Prostej Drogi dalsze 50 tysięcy. Byli to głównie bezrolni wyrobnicy i miejska biedota – ludzie ci w zamian za pracę otrzymali ziemię i zwolniono ich z wszelkich podatków i opłat przez 10 lat. Ta kategoria stanowiła jednak mniejszość siły roboczej wykonującej prace przy wielkich projektach.

Zachowanie cesarza po roku 215 p.⁠n.⁠e. w życiu codziennym stanowi kolejną przesłankę, aby przypuszczać, że władca podupadł na zdrowiu i wiedząc, że ma mało czasu, tym bardziej dbał o bezpieczeństwo, obawiając się, iż jakiś skrytobójca odbierze mu nawet te ostatnie lata, jakie jeszcze zostały. Od 213 r. p.⁠n.⁠e., kiedy przestał ufać rodzinie i otoczeniu, nigdy nie sypiał dwa razy z rzędu w tym samym pomieszczeniu. W 212 r. p.⁠n.⁠e. poszedł dalej i kazał, aby wszystkie pałace w okolicy Xianyang połączyć systemem obudowanych murami dróg, ufortyfikowanych wiaduktów i podziemnych tuneli, strzeżonym dzień i noc przez gwardię cesarską. Umożliwiało to przemieszczanie się między rezydencjami bez opuszczania systemu fortyfikacji, w taki sposób, aby nikt z zewnątrz nie widział, gdzie w danej chwili znajduje się orszak władcy imperium.

Wśród zabezpieczeń mających utrudnić zamach w głównym pałacu w Xian-yang znalazły się m.in. także ponoć Magiczne Drzwi. Wykonano je z trzech brył magnetytu, tworzących obudowaną murem bramę. Każda osoba wchodząca do najściślej strzeżonej części głównego pałacu musiała najpierw oddać wszelkie przedmioty z metalu, zaś w Magicznych Drzwiach ubrani w jedwab i uzbrojeni w drewniane pałki strażnicy sprawdzali, czy ktoś nie przemyca sztyletu lub igły z trucizną w ubraniu. Uczeni cesarscy zakładali, że trzy tak ogromne bloki magnetytu powinny sprawić, że ubranie stojącej między nimi osoby przylgnie do bramy, jeśli byłby w nim ukryty metalowy przedmiot.

Cesarz stał się nie tylko paranoicznie podejrzliwy, ale także – w odróżnieniu od wcześniejszych lat panowania – chorobliwie drażliwy i skłonny do ataków wręcz obłąkańczej furii. Ilustracją tego był słynny tragiczny incydent z 212 r. p.⁠n.⁠e. Odwiedzając pałac na górze Liang, w pobliżu stolicy, cesarz zauważył przejeżdżający orszak, niewiele ustępujący liczebnością czeladzi i przepychem powozów jego własnemu. Gdy władcy powiedziano, że tak podróżuje kanclerz Li Si, nie przypadło mu to do gustu i dał temu wyraz w ostrych słowach. Jeden z eunuchów cesarskich poinformował o tym kanclerza, który pozbył się części powozów i zwolnił większość służby. Parę dni później cesarz zobaczył ponownie orszak Li Si i różnica była ewidentna. Władca dostał wtedy ataku wściekłości, którego omal nie przypłacił życiem. Wezwał potem ludzi, którzy towarzyszyli mu na górze Liang, żądając, aby przyznał się ten, kto poinformował kanclerza. Gdy winowajca się nie znalazł, cesarz kazał wszystkich aresztować i przesłuchać, a gdy i wtedy nikt się nie przyznał, oddano ich w ręce kata. Następnego dnia wprowadzono przepis, w myśl którego informowanie osób postronnych o czynach lub słowach cesarza było karane natychmiastową egzekucją.

Dla samego Li Si incydent ten nie miał jednak konsekwencji. Jako Kanclerz Lewej Strony był obok ministra Meng Yi najbliższym i najbardziej zaufanym współpracownikiem władcy. Jego najstarszy syn Li Yu był jednym z 36 gubernatorów prowincji i mężem jednej z księżniczek krwi. Również inni jego synowie dostali za żony dziewczęta z klanu cesarskiego, zaś wszystkie jego córki wyszły za książąt krwi. W 212 r. p.⁠n.⁠e., gdy po długiej nieobecności jego syn, gubernator Li Yu, przybył z wizytą do stolicy, kanclerz wydał ucztę na jego cześć. Przybyło ponad tysiąc gości spośród najwyższych rangą dygnitarzy imperium i wszyscy przynieśli wielkie dary. Był to radosny wieczór, lecz po pewnym czasie Li Si zamilkł i zaczął wpatrywać się w swój pusty puchar ze smutnym uśmiechem. Gdy goście zapytali go o powód tego nagłego smutku, kanclerz odpowiedział: Nadmiar powodzenia nie zawsze jest powodem do radości. Na początku mej drogi byłem tylko pospolitakiem z południa²⁸, jednym z tłumu czarnogłowych. Łaska Dostojnego Władcy wyniosła mnie jednak wysoko. Spośród wszystkich poddanych cesarza ja jestem pierwszy i nikt spośród nich nie dorównuje mi władzą ani bogactwem. Zaiste, doszedłem na sam szczyt i wyżej już nie podążę – pozostała część podróży może prowadzić tylko w dół, zaś jej koniec jest przede mną ukryty.

Skoro nawet potężny kanclerz miał obawy co do swego losu, łatwo zrozumieć, jak wielkie przerażenie brutalność i porywczość cesarza wywołały wśród „uczonych” poszukujących bezskutecznie sekretu nieśmiertelności. Żyli oni od lat w dostatku dzięki hojności władcy, ale ich „badania” były zwykłym oszustwem, zaś suweren żądał wyników i coraz bardziej się niecierpliwił. Skoro dalsze przeciąganie sprawy było niemożliwe, nadworni taoiści, alchemicy, magicy, szamani i inni „mistrzowie sztuk tajemnych” zaczęli oskarżać się wzajemnie o szalbierstwo. W końcu, parę miesięcy po incydencie w pałacu Liang, dwaj „uczeni”, Mistrz Hu i Mistrz Lu, nie wytrzymali nerwowo, uciekli z Xianyang i zaszyli się gdzieś tak skutecznie, że nie udało się ich odnaleźć. Cesarz ponownie dostał ataku szału, następnie zaś kazał przeprowadzić drobiazgowe śledztwo wśród „uczonych”, aby zidentyfikować tych, których badania były tylko pozorem do wyłudzania pieniędzy.

Biorąc pod uwagę, że prawie wszyscy „uczeni” byli szarlatanami, śledczy cesarscy znaleźli wielu winnych, tym bardziej że próbujący ratować życie przesłuchiwani obciążali zeznaniami tylu kolegów, ilu mogli, oskarżając ich o wszelkie możliwe przewinienia. Łącznie aresztowano 460 osób, stawiając im zarzuty oszustwa, nadużyć finansowych, krytykowania cesarza i nowych porządków, posiadania zakazanych książek, spisku i podburzania do buntu. Wśród zatrzymanych znaleźli się także liczni wybitni konfucjaniści, członkowie siedemdziesięcioosobowego Biura Erudytów, ciała doradzającego cesarzowi w kwestiach ceremonii, obrzędów, etykiety dworskiej i innych tradycji historycznych. Ci ostatni nie mieli nic wspólnego z poszukiwaniem sekretu nieśmiertelności, ale przesłuchiwani szarlatani oskarżyli ich o nielojalność i krytykowanie cesarza w nadziei, iż sami unikną przez to kary. W tym punkcie przeliczyli się, gdyż wszyscy zatrzymani, co do jednego, zostali przez cesarza skazani na śmierć. Zapis o ich egzekucji w kronice Sima Qiana jest niejasny, gdyż można go zrozumieć zarówno tak, że „zostali straceni”, jak i „zakopani żywcem”. Od starożytności obrońcy Pierwszego Cesarza przyjmowali znaczenie pierwsze, jego krytycy zaś – drugie; debata trwa do dziś… Uświadomiwszy sobie, że poszukiwanie eliksiru nieśmiertelności jest mrzonką, władca kazał jeszcze zwiększyć tempo kolonizacji dalekiego południa i północnego pogranicza oraz budowy Prostej Drogi, Pałacu Epang i zwłaszcza wielkiego grobowca na górze Li.

Na skutek palenia książek i egzekucji nadwornych konfucjanistów reżim cesarski zyskał nowego wroga, gdyż do sterroryzowanego przez donosicieli oraz nękanego branką do przymusowych robót, wojska i kolonizacji pospólstwa oraz pozbawionej ziemi szlachty z Sześciu Królestw dołączyła większość ludzi wysoko wykształconych. Administracja lokalna informowała o pogarszających się nastrojach i cesarz dostawał te raporty, ale nie reagował na nie. Wielcy dygnitarze byli zaniepokojeni rozwojem sytuacji, ale nikt, nawet kanclerz Li Si, nie ośmielił się zaproponować władcy zmiany kursu.

W końcu na odwagę zdobył się książę Fusu, najstarszy syn cesarza i następca tronu. W czasie posiedzenia rządu skrytykował politykę władcy w ciągu ostatnich lat, ostrzegając, iż istnieje ryzyko buntu powszechnego. Pierwszy Cesarz uznał to za nielojalność, na skutek czego książę Fusu musiał opuścić Xianyang i otrzymał zakaz powrotu aż do odwołania. Było to jednak honorowe wygnanie; mianowany pełnomocnikiem do spraw północnej granicy następca tronu miał nadzorować budowę wałów granicznych i Prostej Drogi, a także kolonizację pogranicza. Otrzymał również dowództwo nad armią północną Meng Tiana. Był to więc specjalny rodzaj niełaski – sankcjonując syna, cesarz oddalił go jednocześnie z dworu, gdzie sam nie czuł się bezpiecznie, zarazem powierzając mu kontrolę nad najsilniejszą armią imperium i oddając do dyspozycji najbardziej zaufanego generała…

W roku 211 p.⁠n.⁠e. zarówno zdrowie cesarza, jak i jego stan psychiczny uległy dalszemu pogorszeniu. Na początku roku niedaleko Xianyang spadł meteoryt – gdy urzędnicy do niego dotarli, zobaczyli, iż ktoś już wyrył na nim zdanie: Pierwszy Cesarz umrze, a jego imperium się rozpadnie. Gdy poszukiwania sprawcy nie dały rezultatu, władca rozkazał, aby zgodnie z regułą odpowiedzialności zbiorowej zabito wszystkich mieszkańców okolicznych wiosek. Aby odczynić złą wróżbę, meteoryt rozbito w moździerzu na proszek i rytualnie spalono. Wydarzenie to uświadomiło cesarzowi, iż stracił poparcie nawet wśród mieszkańców samego Kraju za Przełęczami. Od tego czasu władca imperium zaczął cierpieć na ataki melancholii i apatii, w czasie których przerywał pracę na całe dni, słuchając tylko muzyki i pieśni.

Incydent ten miał daleko idące następstwa. Z opisu późniejszych wydarzeń wiele wskazuje, że cesarz poniewczasie pożałował decyzji o masowej egzekucji i zrozumiał, że jego nasilająca się tendencja do rozwiązywania problemów terrorem jest dla dzieła jego życia groźniejsza niż jakiekolwiek protesty. Po sprawie meteorytu w kronice Sima Qiana (niezbyt przyjaznej Pierwszemu Cesarzowi) nie znajdujemy nawet jednej wzmianki o dalszych represjach zleconych przez władcę. Co więcej, wkrótce potem Qin Szihuangdi nakazał, aby Biuro Erudytów skomponowało pieśni i poematy o jego życiu, dokonaniach i podróżach, które następnie wynajęci minstrele recytowali i śpiewali w całym imperium. W istocie cesarz usprawiedliwiał się przed poddanymi!

Oprócz tej kampanii propagandowej Qin Szihuangdi poczynił także konkretne kroki, zmieniając kurs, tym razem ku odwilży. W tym samym czasie, gdy zatwierdził projekt Prostej Drogi, władca kazał przygotować także nowe gigantyczne przedsięwzięcie – budowę Szybkich Gościńców. Plan zakładał zbudowanie dwóch dróg o niespotykanej wcześniej szerokości, przebiegających możliwie jak najbardziej w linii prostej i wiodących z Xianyang do wysuniętych najdalej na południe i wschód punktów imperium. Środek każdej z dróg, odgrodzony drzewami i obmurowaniem, miał być zarezerwowany wyłącznie dla orszaku władcy i cesarskich kurierów. Oba pasy głównego ruchu miały być wystarczająco szerokie, aby dwa wozy mogły swobodnie jechać jednocześnie obok siebie. Było to przedsięwzięcie zapierające dech w piersiach rozmiarami – ale także kosztem… Z tego projektu cesarz w 211 r. p.⁠n.⁠e. zrezygnował, obawiając się, że nadmierne obciążenia ludności doprowadzą w końcu do rebelii. Nie przerwano jednak prac nad Pałacem Epang, chociaż wydaje się, że bardzo je spowolniono, gdyż do końca panowania Pierwszego Cesarza nie ukończono nawet fundamentów. Prawdopodobnie Qin Szihuangdi obawiał się, że anulując ten sztandarowy projekt, zaszkodziłby aurze nadludzkiego majestatu, jaką starał się otoczyć.

Zmianę postępowania cesarza potwierdził incydent z nefrytowym dyskiem. Jesienią 211 r. p.⁠n.⁠e. kurier wracający z pocztą z północnej granicy do Xianyang został na granicy Kraju za Przełęczami zatrzymany przez zamaskowanego uzbrojonego człowieka. Ten ostatni wręczył mu cenny nefrytowy dysk i kazał go oddać Panu Sadzawki w Hao wraz z przesłaniem: Nim rok upłynie, Wielki Starożytny Smok umrze. Było to nawiązanie do kolejnego szyderczego przydomku, jakim poddani obdarzali władcę. Stolica Pierwszego Cesarza znajdowała się prawie w tym samym miejscu co dawna siedziba królów Zhou w Hao, zaś oficjalnym żywiołem nowego reżimu była woda – stąd Pan Sadzawki w Hao…

Kiedy posłaniec opowiedział o incydencie i oddał nefrytowy dysk, cesarz zbył to pogardliwą wzmianką o „górskich strachach”. Pałacowa intendentura ustaliła, że dysk był jednym z przedmiotów rytualnych, które w czasach, gdy był jeszcze tylko królem Qin, przyszły władca imperium wrzucił do jednej z rzek Kraju za Przełęczami w ramach obrzędów religijnych. Tym razem Pierwszy Cesarz postanowił nie reagować. Nie wysłał urzędników do prowadzenia śledztwa i o incydencie początkowo zapomniano.

Wkrótce potem jednak władca wrócił do sprawy i wezwał nadwornych wróżbitów, aby mu doradzili, jak odczynić zły urok. Pierwszy Cesarz, chociaż od dawna nie wyjechał poza okolice Xianyang, nie był odcięty od rzeczywistości i wiedział, że od paru lat w państwie narasta wrogość wobec jego reżimu. Sam nie był przesądny, ale miał świadomość, iż większość „czarnogłowych” wierzy w czary, klątwy, wróżby, przepowiednie i przywiązuje dużą wagę do wszelkich, a zwłaszcza niepokojących znaków na niebie i ziemi, zaś nadzieja na rychłą śmierć władcy mogła dodać odwagi niezadowolonym i popchnąć ich do buntu. Dlatego cesarz zlecił wykonać wróżby z zapytaniem o sposób ochrony przed klątwą. Wynik kazał rozgłosić, a brzmiał on następująco: Podróżowanie i przemieszczanie mają zbawienny wpływ.

Zgodnie z regułami swego fachu nadworni wróżbici dostarczyli cesarzowi nie tylko takie słowa, jakie klient chciał usłyszeć, ale także to, co było w ich interesie. Od zarania dziejów jedną z podstawowych zasad podwładnego w każdej instytucji jest: Jeśli możesz ubrać szefa w długą delegację, zrób to niezwłocznie. Od 213 r. p.⁠n.⁠e. cesarz był tak nieprzewidywalny i okrutny, iż na dworze panowała atmosfera absolutnego terroru. Perspektywa, że na kilka miesięcy władca wyjedzie z Xianyang, była dla ludzi na dworze, od książąt krwi i ministrów po ostatniego niewolnika, prawdziwie rajską wizją.

Sam cesarz także miał ochotę na wyjazd. Od czterech lat z okładem nie ruszył się poza Xianyang i najbliższe okolice, zaś atmosfera na dworze musiała nawet dla niego być nie do wytrzymania. Mnożące się doniesienia o złych nastrojach wśród poddanych sprawiały, że chciał sam zobaczyć, jak wygląda sytuacja w kraju. Pierwszemu Cesarzowi przypisuje się obsesję na punkcie nieśmiertelności, ale nie wydaje się, żeby Qin Szihuangdi naprawdę wierzył, że uda mu się ten sekret zdobyć. Człowiek spodziewający się życia wiecznego nie wznosi monumentalnego i niewyobrażalnie kosztownego grobowca i nie spieszy się tak bardzo z ukończeniem swych wielkich projektów. W rzeczywistości całe postępowanie Pierwszego Cesarza po 215 r. p.⁠n.⁠e. świadczy o tym, że był świadomy, iż ma niewiele czasu. Dlatego jest prawdopodobne, że władca chciał jeszcze raz zobaczyć swą domenę, w tym zwłaszcza jej południowe rubieże, ostatnie, których jeszcze nie znał, a także przypomnieć sobie dawniejsze czasy, gdy zdrowy i szczęśliwy podróżował po kraju, którego mieszkańcy go nie przeklinali i gdy wydawało się, że wszystko jest dobrze, a będzie jeszcze lepiej. Wreszcie, sądząc po wybranej trasie podróży, władca chciał także zobaczyć przed śmiercią jeszcze raz morze…

Wyjazd nie nastąpił od razu. W końcu 211 r. p.⁠n.⁠e. cesarz wezwał taoistę Xu Fu i kazał mu ruszyć jeszcze raz na poszukiwanie Wysp Nieśmiertelnych. Wyprawa składała się ponoć z 60 dużych okrętów i aż 8 tysięcy ludzi; sama oficjalna delegacja liczyła 3 tysiące osób! W jej skład wchodzili dostojnicy i uczeni mający przedstawić Nieśmiertelnym petycję cesarza, ale gros tej liczby stanowili starannie dobrani młodzi mężczyźni i dziewczęta, wyłącznie z najlepszych rodów, których zadaniem było pokazać tańcem, śpiewem i poezją, jak bardzo cywilizowane jest imperium, i udowodnić, że jego władca zasługuje na wyniesienie. Załogi statków stanowili najlepsi żeglarze, jakich można było znaleźć. Xu Fu uzyskał także od władcy parę tysięcy doborowego, uzbrojonego po zęby wojska, twierdząc, iż siła zbrojna jest mu potrzebna do odpędzania potworów morskich, które zmusiły go do zawrócenia w czasie poprzedniej podróży. Zabrał także bogate dary, w skład których wchodziły najlepsze i najbardziej wyszukane produkty, jakie można było znaleźć w imperium; mieli je przedstawić Nieśmiertelnym uznani mistrzowie rzemiosła.

Ekspedycja Xu Fu wyruszyła na morze na początku 210 r. p.⁠n.⁠e., nigdy jednak nie powróciła. Jeszcze w starożytności chińscy historycy uważali, że taoista i przydzieleni mu ludzie, zdający sobie sprawę z niemożliwości znalezienia Wysp Nieśmiertelności, poszukali jakiejś odległej krainy, gdzie gniew władcy nie mógł ich dosięgnąć, i osiedlili się w niej. Prawdopodobnie miejscem tym była wyspa Kiusiu w dzisiejszej Japonii, zaś pierwsza osada chińskich kolonistów, według japońskich legend, została wzniesiona nieopodal góry Fuji. To, iż Xu Fu i jego ludzie osiedlili się w Japonii, wydaje się potwierdzać datowane na koniec III w. p.⁠n.⁠e. wielkie przyspieszenie rozwoju ekonomicznego i technicznego na wyspach²⁹. Xu Fu wszedł do panteonu szintoizmu i po dziś dzień istnieją w Japonii świątynie i kapliczki, w których oddaje mu się cześć jako bogu medycyny, rolnictwa i jedwabiu.

Przed końcem 211 r. p.⁠n.⁠e. Pierwszy Cesarz zasygnalizował poddanym, iż ich niezadowolenie dotarło do niego i nie pozostało bez echa. W ramach kolejnego programu przymusowego przemieszczenia 30 tysięcy rodzin musiało przenieść się z kraju Qin na tereny wyludnione przez zesłania, ale tym razem zainteresowanym hojnie zrekompensowano poniesione szkody. Nowi przesiedleńcy dostali nie tylko rozległe działki, ale mężczyzn będących głowami tych rolniczych rodów awansowano o jeden stopień w hierarchii imperialnej, co wiązało się także z pobieraniem uposażeń ze skarbu państwa.

Ostatecznie cesarz wyruszył w podróż po kraju dopiero latem lub wczesną jesienią 210 r. p.⁠n.⁠e. Towarzyszyli mu obaj główni współpracownicy, Kanclerz Lewej Strony Li Si i minister Meng Yi; w stolicy pozostał Kanclerz Prawej Strony Feng Quqi. Pierwszy Cesarz miał wiele dzieci i w 210 r. p.⁠n.⁠e. co najmniej 20 z jego synów było już dorosłymi mężczyznami – wszyscy chcieli towarzyszyć władcy, ten jednak początkowo stanowczo odmówił. Dopiero w ostatniej chwili najmłodszy z nich, mający wtedy 20 lat książę Huhai, zdecydowany ulubieniec władcy, zdołał wyprosić zgodę na udział w wyprawie. Wraz z nim pojechał jego opiekun i nauczyciel, eunuch Zhao Gao.

Według kroniki Sima Qiana człowiek ten wywodził się z ubogiego pospólstwa, zaś jego matka spędziła wiele lat w więzieniu, gdzie także przyszli na świat wszyscy (trzej lub czterej) jego młodsi bracia. Kastracji poddano go w czasach przed podbojem Sześciu Królestw jako dorosłego człowieka, gdyż wcześniej był żonaty i miał przynajmniej jedną córkę. Czy powodowany nędzą Zhao Gao dobrowolnie wybrał karierę eunucha, czy też został okaleczony za jakieś przewinienie, tego nie wiemy. Po okaleczeniu wykształcono go do pracy w pałacowej administracji, złożonej w znacznej części z rzezańców. Pałac starannie wybierał kandydatów, Zhao Gao był więc zapewne zdrowym, urodziwym i zwłaszcza rozgarniętym młodzieńcem. Wkrótce zwrócił na siebie uwagę przełożonych, a w końcu także i samego władcy Qin, który mianował go szefem biura powozów cesarskich. Musiał sprawdzić się na tym stanowisku, gdyż po podboju Sześciu Królestw cesarz powierzył mu zaszczytną funkcję opiekuna, nauczyciela i zarządcy służby osiemnastego ze swych synów, młodego księcia Huhai.

O życiu prywatnym Pierwszego Cesarza nie wiemy prawie nic. Nie znamy imienia jego żony; być może ani jako król, ani jako władca imperium nie zawarł formalnego związku. Miał natomiast istne mrowie konkubin, ale nie znamy imienia ani jednej z nich, wiadomo tylko, że w czasach, gdy był jeszcze tylko królem Zheng z Qin, jego ulubiona nałożnica pochodziła z kraju Zhao. Dzieci miał wiele (prawdopodobnie ok. 50), ale w kronikach zachowały się imiona tylko czterech synów, książąt Fusu, Gao, Jianglu i Huhai. Ten ostatni był ewidentnie bardzo kochany i rozpieszczany przez ojca, dlatego wyznaczenie Zhao Gao na opiekuna ulubionego dziecka było świadectwem wielkiego zaufania władcy. Chłopiec przywiązał się do eunucha i traktował go jak drugiego ojca.

Z tym większym rozczarowaniem Pierwszy Cesarz przyjął wiadomość, że Zhao Gao kradnie i sprzeniewierza fundusze przyznane na potrzeby młodego księcia. Zasmucony władca przekazał sprawę do rozpatrzenia ministrowi Meng Yi, który wydał werdykt zgodnie z obowiązującym prawem, degradując Zhao Gao, wykreślając go z rejestru urzędników i skazując na śmierć. Wtedy jednak w sprawę wmieszał się nastoletni książę Huhai, który dotąd błagał ojca o zmiłowanie nad ukochanym opiekunem, aż ten dał się udobruchać i nie tylko ułaskawił Zhao Gao, ale nawet przywrócił go do wszystkich funkcji³⁰. Sprawę puszczono w niepamięć i dzięki temu Zhao Gao, będący wciąż opiekunem księcia Huhai, miał towarzyszyć temu ostatniemu w podróży cesarza po kraju w 210 r. p.⁠n.⁠e.

Wyruszono najpierw na południe, gdzie władca złożył ofiary na terenach, o których sądzono, iż znajdowało się na nich kiedyś królestwo Xia³¹, w sanktuarium, gdzie czczono mitycznego cesarza Szun. Po dotarciu do Jangcy orszak załadował się na statki i popłynął na wschód. Następnie, omijając notorycznie niezdrowe bagna i rozlewiska przy ujściu tej wielkiej rzeki, cesarz podążył lądem na południe, do miejsca, gdzie rzeka Zhe wpada do zatoki Hangzhou. Władca bardzo chciał zobaczyć ujście Zhe, gdyż słynęło ono z wyjątkowo dużej amplitudy i wielkiej gwałtowności pływów. Istotnie widok wysokich fal powracającego w czasie przypływu morza wywarł na cesarzu i jego dworzanach wielkie wrażenie. Następnie władca powędrował wzdłuż rzeki Zhe, w górę jej biegu, aż do miejsca, gdzie można było bezpiecznie się przeprawić. Objeżdżając zatokę Hangzhou szerokim łukiem, Pierwszy Cesarz dotarł do góry Kuaiji, w pobliżu dzisiejszego miasta Szaoxing. Był to najdalej na południe położony punkt, jaki mu było dane odwiedzić w życiu.

Ze szczytu Kuaiji władca długo przyglądał się Morzu Wschodniochińskiemu, następnie złożył ofiary Wielkiemu Yu, pierwszemu królowi z dynastii Xia. Znamienne jest, że o ile w czasie dawniejszych podróży cesarz składał ofiary wielkim bóstwom, jak Niebo i Ziemia, to w 210 r. p.⁠n.⁠e. czcił pamięć legendarnych władców, z których poczynaniami w myśl oficjalnej ideologii zerwał. Można to było odczytać jako sygnał, że zamierza złagodzić politykę całkowitego zerwania z tradycjami przeszłości, ale czy tak było naprawdę, nie wiemy – i nie dowiemy się już zapewne nigdy…

Na Kuaiji wzniesiono kolejny kamienny obelisk, na którym wyryto napis osobiście zredagowany przez cesarza. Była to ostatnia i najdłuższa inskrypcja ze wszystkich, których tekst się zachował do dziś, i było jej dane stać się oficjalnym epitafium jego panowania, w którym władca chwalił zaprowadzony przez siebie ład, ale także oddawał dyskretnie cześć zwyczajom i prawom starożytnym, co było nowością:

Dostojny Cesarz w swej wspaniałości zjednoczył świat i obdarzył go pokojem; jego cnoty i dobrodziejstwa są ogromne.

W roku trzydziestym i siódmym swego panowania osobiście objechał imperium, odwiedzając najdalsze regiony.

W poszanowaniu zwyczajów wspiął się na górę Kuaiji, zaś lud czarnogłowy pokłonił się w milczącym szacunku.

Ministrowie wielbią jego zasługi, uczą się, rozważając, co jest źródłem jego sukcesu, i pragnąc dostąpić podobnego oświecenia.

Mędrzec z Qin rządzi narodem, jako pierwszy określiwszy kary i nagrody i uczyniwszy jasnymi starożytne prawa.

Jako pierwszy dostosował on prawa i precedensy i ustalił urzędy i odpowiedzialność, tak aby powstały stałe procedury.

Królowie Sześciu Państw, myślący tylko o buncie, chciwi, okrutni i zaborczy, prowadzili swe wojska.

Gwałtowni, porywczy, kapryśni, zadufani w swą siłę bez przerwy posyłali swe armie na wojnę.

Ulegając swej złowieszczej naturze, rozsyłali tajnych posłańców, aby połączyć się przeciw nam przymierzem.

Knując w zaciszu swoich domen, naruszając nasze granice, aby plądrować, z czasem ściągnęli na siebie zagładę.

Mocą swej sprawiedliwości władca Qin pokarał ich, zwyciężając gwałtowników i buntowników i niszcząc bez litości bandytów.

Mądre dzieło Jego Wysokości jest wielkie i powszechne i rozpościera swe błogosławieństwa na wszystkie sześć stron świata.

Dostojny Cesarz zjednoczył wszystkie ziemie pod Niebieskim Sklepieniem, bezstronnie rozpatrzył dziesięć tysięcy spraw, by ziemie dalekie i bliskie żyły w pokoju.

On kieruje i decyduje we wszelkich sprawach, prowadzi śledztwa i szuka prawdy, tak aby wszystko zostało nazwane, jak na to zasługuje.

Wysłuchuje szlachciców i nisko urodzonych, rozróżnia dobre od złego i nic się przed nim nie ukryje.

Nakazuje on, aby przestrzegano zasad i pilnowano obyczajności; wdowa, która ma synów i znów idzie za mąż, nieobyczajnie zdradza zmarłego małżonka.

Takiej nieobyczajności władca zakazuje w domostwach i poza nimi, tak aby mężczyźni i kobiety byli czyści i wierni.

Jeśli mąż zachowuje się jak wieprz w czasie rui (tzn. jest niewierny), zabicie go nie jest zbrodnią; niech więc mężczyźni dobrze się prowadzą.

Jeśli zaś żona ucieka z domu, by poślubić innego mężczyznę, niech jej synowie nie śmią jej dalej nazywać matką, by tym przykładem zachęcać do czystości i uczciwości.

Jego (cesarza) wielkie panowanie oczyściło obyczaje i świat uznał jego władzę, gdyż dał on mu (światu) uczciwość i stałość.

Wszyscy oddają cześć jego mądrym prawom i zasadom przynoszącym porządek i pokój, nikt nie śmie ich nie przestrzegać.

Lud czarnogłowy żyje w porządku i uczciwości, wszyscy cieszą się równością prawa, więc wszyscy z wdzięcznością zachowują Wielki Pokój.

Przyszłe pokolenia będą przestrzegać jego praw, jego system rządów nie zazna końca, tak jak dobre powozy i statki, które nigdy się nie przewracają.

Towarzyszący mu dygnitarze, wielbiąc jego geniusz, proszą, by spisać te słowa w kamieniu, by jego chwalebne przesłanie przetrwało na wieki.

Z góry Kuaiji cesarz wyruszył w drogę powrotną, kierując się na północ, najpierw przeprawiając się przez rzekę Zhe, następnie zaś przez Jangcy; tym razem zdecydował się skrócić drogę i nie omijać rozlewisk przy ujściu tej ostatniej. Podróżował dalej wzdłuż brzegu morza, przez ziemie dawnego kraju Wu, aż dotarł do dawno nieodwiedzanej góry Langya, gdzie z przyjemnością odnalazł rozbudowany na jego rozkaz taras widokowy. Jeden z czarowników, którzy wciąż uchowali się w otoczeniu cesarza, zasugerował mu wtedy, że mógłby pomóc ekspedycji Xu Fu, okazując bogom morza swą potęgę poprzez własnoręczne zabicie jednego z morskich potworów, od których roiły się w tych czasach wody Morza Żółtego (chodziło o wieloryby i orki). Inni dworzanie podchwycili pomysł i cesarzowi przyniesiono najnowszy model ciężkiej kuszy skonstruowanej dla wojska, którą do strzelania trzeba było ustawiać na trójnogu, zaś naciągali ją specjalnie dobrani najsilniejsi mężczyźni.

Cesarz bardzo się do tego pomysłu zapalił i gdy wyruszył z Langya brzegiem morza na północ, w kierunku sanktuarium Zhifu, przez całą drogę pilnie wypatrywał potworów morskich. Dopiero jednak po dotarciu do wyspy Zhifu dostrzegł wieloryba pływającego nieopodal skalnego urwiska i zabił zwierzę jednym celnym strzałem. To wprawiło go w dobry humor i spędziwszy kilka dni w Zhifu na odpoczynku i wspominaniu dawnych czasów, ruszył wzdłuż brzegu na wschód, docierając do najdalej wysuniętego cypla Półwyspu Szantuńskiego, stanowiącego wschodni kraniec imperium. Następnie, dalej objeżdżając półwysep brzegiem morza, Pierwszy Cesarz zawrócił na zachód i skierował się ku Krajowi za Przełęczami.

Oddaliwszy się od morza u nasady Półwyspu Szantuńskiego, orszak cesarski powędrował na północny zachód, ku brodowi Pingyuan, gdzie można było bezpiecznie przeprawić się przez Huang He na północny brzeg. Tam cesarz zasłabł i to tak poważnie, że nie mógł sam przejść z powozu do namiotu. Władca rozkazał wtedy Meng Yi wrócić do stolicy, oficjalnie aby złożyć ofiary z okazji rychłego powrotu władcy, w rzeczywistości jednak po to, aby nie dopuścić do niepokojów w Xianyang, gdyby miało dojść do najgorszego.

Często słyszy się opinię, że Pierwszy Cesarz ciężko zachorował w 210 r. p.⁠n.⁠e. na skutek zażywania mikstur przyrządzanych przez taoistów, do których ci ostatni dodawali rtęć, substancję uważaną za szczególnie magiczną ze względu na swe wyjątkowe właściwości (płynny metal). Nie ma jednak ku temu żadnych przesłanek w starożytnych kronikach – co więcej, wątpliwe jest, aby człowiek tak głęboko podejrzliwy jak Qin Szihuangdi zgodził się na zażywanie „cudownych” specyfików, których najpierw nie wypróbowałby na skazańcach lub nawet samych twórcach eliksirów… Jest bardziej prawdopodobne, że przyczyną pogorszenia się stanu zdrowia władcy była podróż przez niezdrowe rozlewiska u ujścia Jangcy.

Cesarz przeprawił się w końcu przez Huang He, ale nie ujechał daleko – gdy orszak dotarł do miejsca znanego jako Szaqiu (Piaskowe Wzgórze), na zachodzie dzisiejszej prowincji Hebei, był już tak ciężko chory, że podróż trzeba było znowu przerwać. Czując zbliżającą się śmierć, Qin Szihuangdi odprawił bezsilnych lekarzy i czarowników. Ostatnie godziny życia spędził doglądany przez kanclerza Li Si, księcia Huhai i eunucha Zhao Gao. Póki jeszcze był świadomy, podyktował list do następcy tronu, księcia Fusu, wydając mu następujący rozkaz: Przekaż dowództwo na północy Meng Tianowi i wracaj do Xianyang, aby pokierować moim pogrzebem. Było to nie tylko odwołanie z wygnania, ale także zatwierdzenie księcia Fusu jako przyszłego cesarza, gdyż tylko nowy władca mógł kierować pogrzebem swego poprzednika. Ostatnim, co władca zrobił, było oddanie księciu Huhai w depozyt cesarskich pieczęci. Zhao Gao miał przekazać podpisany list posłańcowi, ale zanim to zrobił, Qin Szihuangdi zmarł z dala od stolicy, w namiocie na wzgórzu nad Huang He, nie dożywszy 50. urodzin.

Jak ocenić rządy i dzieło Pierwszego Cesarza?

Qin Szihuangdi, Pierwszy Dostojny Cesarz z Dynastii Qin, to jedna z najważniejszych postaci w dziejach Chin, wszelako o jego panowaniu wiadomo w gruncie rzeczy nie tak wiele. Praktycznie jedyny przekaz o Pierwszym Cesarzu, jaki zachował się do naszych czasów, to Zapiski Historyka, wielka, wspaniale napisana kronika Sima Qiana. Pisał on sto lat później, gdy żyli jeszcze ludzie, których rodzice i dziadkowie pamiętali tego władcę, przez co słyszeli opowieści o nim, gdy byli młodzi. Sam historyk wywodził się z rodu, którego członkowie służyli Pierwszemu Cesarzowi i żyli na dworze w Xianyang; można przyjąć za pewnik, że wiele się o tym nasłuchał od najstarszych członków klanu. Kronikarz poczynił ewidentnie wielki wysiłek, aby zebrać tyle świadectw z drugiej i trzeciej ręki, ile mógł, miał także do dyspozycji dokumenty zachowane w archiwum cesarskim z wcale przecież nie tak dawnych czasów. W czasie swych podróży po imperium w poszukiwaniu śladów przeszłości na pewno dotarł także do kamiennych inskrypcji i rozsyłanych do prowincji manifestów Pierwszego Cesarza, których teksty następnie zaginęły w pomroce dziejów. Dzięki jego kronice dysponujemy ogólnym opisem życia i panowania Qin Szihuangdi – wszelako, jak zasygnalizowano wyżej, tekst dotyczący części tego okresu jest bardzo zdawkowy.

Dzieło Sima Qiana, rzecz jasna, nie jest źródłem bezstronnym i obiektywnym z trzech powodów. Po pierwsze, kronik historycznych bezstronnych i obiektywnych nie ma. Po drugie, kronikarz był urzędnikiem piszącym oficjalną historię na rozkaz wszechpotężnego władcy, cesarza Wu (o którym obszernie dalej), potomka człowieka, który walczył z reżimem stworzonym przez Pierwszego Cesarza. Dzieło Sima Qiana było kontrolowane nie tylko przez cenzorów, ale także osobiście przez cesarza, któremu zależało, aby oficjalny zapis historyczny uzasadniał utratę władzy przez dynastię Qin jej niegodziwościami.

Trzeci powód, dla którego dzieła Sima Qiana nie sposób uznać za obiektywne, jest paradoksalny. Ten wybitny intelektualista (w najlepszym tego słowa znaczeniu) był krytycznie nastawiony do polityki swego chlebodawcy i dał temu wyraz w pisanej przez siebie oficjalnej historii. W istocie wydaje się, że niektóre fragmenty opisu czasów Qin Szihuangdi są ukrytą krytyką cesarza Wu. Ten ostatni wszelako był zafascynowany Pierwszym Cesarzem i w swych poczynaniach wzorował się na nim, nie chciał więc, aby opisano go w zbyt czarnych barwach. Tym samym autor i wydawca Zapisków historyka prowadzili podwójną grę. Historyk pisał o Pierwszym Cesarzu, ale przemycał także w tekście aluzje pod adresem swego władcy. Cesarz Wu potrzebował potępienia Pierwszego Cesarza, jednocześnie jednak nie chciał pogrążać swego idola i musiał uważać, żeby krytyka ta nie stanowiła oskarżenia jego własnych rządów! W rezultacie część kroniki Sima Qiana poświęcona Pierwszemu Cesarzowi przypomina przedmiot wykuwany jednocześnie przez dwóch rywalizujących ze sobą kowali, obu cierpiących na rozdwojenie jaźni…

Oprócz skąpości źródeł, kolejną przeszkodą w ocenie Pierwszego Cesarza jest podział jego panowania na dwa diametralnie różne okresy. Z zapisu w kronikach wynika, iż przez pierwsze sześć lat po zakończeniu podbojów cesarz dużo reformował i inwestował, ale nie gnębił ludzi, w każdym razie nie bardziej niż rządy Sześciu Królestw, które zastąpił. Następnie wszelako doszło niemal z dnia na dzień do zwrotu o 180 stopni – kolejne pięć lat to gwałtowne przyspieszenie wielkich prac, nałożenie dodatkowych obciążeń na ludność oraz brutalna kampania terroru przeciw wszelkim krytykom nowych porządków.

Ta niespójność poczynań Pierwszego Cesarza sprawia, iż jego panowanie zawiera liczne elementy pozytywne i równie liczne negatywne. To z kolei pozwala oceniać go instrumentalnie, kładąc akcent raz na jedne aspekty jego rządów, kiedy indziej na inne, według potrzeb chwili i zgodnie z akurat obowiązującą linią. Chińscy historycy marksistowscy początkowo opisywali go w jak najczarniejszych barwach, ale po tym, jak w 1949 r. komuniści wygrali wojnę domową, narracja została zmieniona i akcent położono na zjednoczenie kraju i reformy ustrojowe. Jego zbrodnie zaczęto wtedy relatywizować i w końcu zeszły w oficjalnej narracji na drugi plan, jako swego rodzaju niezbędny koszt modernizacji. Najdalej posunął się w tym Mao, mówiąc z lekceważeniem w czasie rewolucji kulturalnej: Mówicie, że Pierwszy Cesarz pochował żywcem 460 uczonych? Wielka mi rzecz – ja pochowałem ich 46 tysięcy! Również obecnie, od 2012 r., gdy władzę w Chinach objął prezydent Xi Jinping, oficjalna linia, której muszą trzymać się chińscy historycy, podkreśla zwłaszcza pozytywne aspekty panowania Qin Szihuangdi, w tym przekształcenie Chin w supermocarstwo.

Jeszcze innym problemem jest zagłuszanie historii przez pseudohistorię. Pierwszy Cesarz był w swych czasach najpotężniejszym człowiekiem na świecie, przez co jeszcze za życia zaczęła narastać wokół niego legenda, która z czasem przerodziła się wręcz w mitologię. Zjawisko to zyskało nowe paliwo, gdy w XX w. odkryto jego terakotową armię. Nawet ludzie niezbyt zainteresowani historią z reguły coś o tym władcy słyszeli i często są chętni, aby usłyszeć więcej, zwłaszcza jeśli będzie to coś sensacyjnego. W konsekwencji na Pierwszym Cesarzu można zarobić, gdyż nieważne, co się na jego temat napisze, nakręci, narysuje etc., i tak na pewno się to sprzeda, nawet jeśli odchodzi kompletnie od źródeł historycznych. Nawet najlepszy (w opinii piszącego te słowa) film, jaki kiedykolwiek nakręcono o Pierwszym Cesarzu, Cesarz i morderca (1998) wybitnego reżysera Czena Kaige, dopisuje do czarnej legendy władcy zbrodnię niefigurującą w żadnym znanym przekazie³². Ten pseudohistoryczny szum informacyjny nie ułatwia oceny panowania Qin Szihuangdi.

Pewne fakty są wszelako jasne, oczywiste i nie podlegają dyskusji. Pierwszym i najważniejszym z nich jest to, iż podbój Sześciu Królestw przyniósł całej ludności Chin powszechny pokój wewnętrzny, zjawisko w okresach Wiosen i Jesieni oraz Walczących Królestw praktycznie nieznane. Przez 550 lat trwały nieustające wojny między chińskimi państwami i oto nagle przez 11 lat panowania Pierwszego Cesarza nastał pokój. Owszem, imperium prowadziło wojnę na dalekim południu i na północnym pograniczu, ale w samym cesarstwie zgiełk bitewny wreszcie ustał.

Drugą wielką korzyścią było ujednolicenie prawa, pieniądza, miar i wag, zniesienie granic i barier wewnętrznych. Nawet jeśli ideologicznie reżim Qin był od czasów Szang Yanga niechętny kupcom, utożsamianym ze spekulantami, powstanie na ogromnym obszarze jednolitego rynku, opartego na wspólnej walucie, jasnym i obowiązującym wszystkich kodeksie prawnym oraz standardowych miarach i wagach, zawsze stymuluje wzrost gospodarczy, a co za tym idzie pozwala większej ilości ludzi wyrwać się z nędzy i żyć godniej. Z drugiej wszelako strony wprowadzenie ogólnokrajowego systemu obowiązkowych paszportów wewnętrznych, bez których nie wolno było podróżować między prowincjami, osłabiło efekt tej reformy.

Ujednolicenie administracji także ułatwiło życie poddanych, zastępując skomplikowaną sieć powiązań wasalnych jednolitym systemem urzędów i sądów. Co więcej, dzięki masowemu naborowi do licznej administracji imperialnej wielu ludzi niskiego pochodzenia uzyskało szansę, aby awansować w hierarchii społecznej. Scentralizowana administracja imperium pozwalała także skuteczniej prowadzić wielkie roboty publiczne: irygację i meliorację, aby pozyskać nowe tereny rolne, konserwację wałów przeciwpowodziowych, rozbudowę kanałów żeglownych i wznoszenie wielkich spichlerzy państwowych, niezbędnych do skutecznego dostarczania żywności do prowincji dotkniętych suszą, powodzią, wyrojeniem szarańczy lub inną katastrofą. Z drugiej wszelako strony rozbudowany system administracyjny był kosztowny, procedury biurokratyczne dotyczące praktycznie każdego aspektu życia dokuczliwe, a ze względu na radykalną centralizację państwa czekanie na decyzję stolicy czasami trwało długo.

Wielką korzyścią dla ludności wiejskiej było wywłaszczenie na terenach podbitych Sześciu Królestw wielkich właścicieli ziemskich i rozdanie ich terenów bezrolnym chłopom. Dzięki temu posunięciu nowy reżim pozyskał, przynajmniej na początku panowania Pierwszego Cesarza, wielu zwolenników, a polepszenie sytuacji materialnej wielkich rzeszy ludzi żyjących dotąd w biedzie dodatkowo nakręciło koniunkturę. Tak radykalna reforma rolna sprawiła jednak także, iż szlachta i arystokracja z podbitych krajów pałały śmiertelną wrogością do nowych porządków – a były to dziesiątki tysięcy ludzi, których główną funkcją społeczną była walka zbrojna…

Innym ważnym punktem na plus Qin Szihuangdi jest stosunkowo łagodny charakter jego rządów aż do 214 r. p.⁠n.⁠e. Podbój Sześciu Królestw w latach 230–221 p.⁠n.⁠e. był wielkim i krwawym przedsięwzięciem, ale nic nie wskazuje, aby doszło w tym czasie do wielkich masakr ludności cywilnej lub masowego brania w jasyr. Także zdeklasowani szlachcice i arystokraci nie zostali wybici ani zniewoleni, lecz pozwolono im żyć swobodnie jako zwykłym „czarnogłowym”. Władcy podbitych krajów wraz z żonami i dziećmi zostali przewiezieni do Qin i nie mogli opuszczać Kraju za Przełęczami, ale rezydowali w pałacach, nie w lochach. Pomniejsi członkowie klanów królewskich z podbitych państw wiedli po 221 r. p.⁠n.⁠e. proste, ale wolne życie rybaków, pasterzy, rolników lub rzemieślników tam, gdzie chcieli.

Rządy Qin Szihuangdi nad zjednoczonym imperium trwały 11 lat i pierwsze sześć z nich jawi się jako okres pomyślny. Wydaje się, że Pierwszy Cesarz i jego ministrowie naprawdę wierzyli w to, co głosiła ich uwieczniona na kamiennych kolumnach doktryna. Władca regularnie podróżował po państwie i patrzył urzędnikom na ręce. Pracował ciężko i ewidentnie to lubił. Nie miał litości dla przestępców popełniających poważne zbrodnie, ale potrafił być wyrozumiały wobec innych winowajców. Przypomnijmy, że podróż po północy imperium w 215 r. p.⁠n.⁠e. ujawniła, iż w dawnych krajach Zhao i Yan jego edykty ignorowano, zaś miejscowa administracja była skorumpowana i bezczynna; nie doszło jednak do czystki, władca poprzestał na zagonieniu urzędników do pracy.

To prowadzi do kolejnego punktu – oceny Pierwszego Cesarza jako człowieka. Nie wydaje się, aby wyróżniał się on szczególnym okrucieństwem na tle współczesnych mu władców. W tych czasach w każdym chińskim państwie walka o byt na szczycie władzy była permanentna i bezlitosna, zaś każdy moment słabości lub braku czujności mógł przynieść zagładę nie tylko samemu panującemu, ale także całemu jego rodowi. Przypomnijmy tu, że jeszcze w 238 r. p.⁠n.⁠e. młody król Zheng, gdy był jeszcze tylko władcą Qin, musiał stoczyć rozpaczliwą walkę o władzę i życie z frakcją, której przywódcami byli jego własna matka i jej kochanek Lao Ai³³. Wielkie porachunki, jakie nastąpiły po jego – niełatwym – zwycięstwie w tej krwawej konfrontacji nie były niczym nadzwyczajnym w tych czasach; skądinąd część szeregowych członków wrogiego obozu zachowała życie i po trzech latach zsyłki mogła nawet powrócić z banicji. Również eliminacja w 235 r. p.⁠n.⁠e. byłego kanclerza Lu Buwei³⁴ była dla króla Zheng koniecznością, gdyż nie mógł tolerować istnienia w swoim państwie ośrodka opozycyjnego, wokół którego gromadzili się jego przeciwnicy.

Cesarz potrafił wybaczać, jak w przypadku opisanych wyżej szlachciców z Qin, którzy poparli jego wroga Lao Ai i bezczynnych urzędników z krajów Zhao i Yan, ale także w przypadku pałacowych sług i eunuchów, którzy dopuścili się nadużyć (jak Zhao Gao). Potrafił także zachować umiar w sankcjach. Pierworodnego syna i następcę tronu, który zaprotestował przeciw jego polityce, ukarał honorowym wygnaniem³⁵. Gdy jego krewni i ministrowie rzucili mu otwarte wyzwanie, żądając zmiany fundamentalnej polityki cesarstwa poprzez powrót do tradycyjnych praktyk rządzenia, Qin Szihuangdi kazał spalić starożytne księgozbiory – ale żadnego z oponentów nie pozbawił życia.

Oprócz spalenia książek egzekucja nadwornych „uczonych” jest zbrodnią, którą najczęściej cytuje się jako dowód na szaleństwo i okrucieństwo Pierwszego Cesarza. Z kroniki Sima Qiana wynika jednak, że ofiarami tego wybuchu gniewu cesarza padli przede wszystkim szarlatani, którzy zwodzili władcę perspektywami znalezienia nowych lekarstw, a nawet „eliksiru nieśmiertelności”, podczas gdy w rzeczywistości prowadzili dolce vita za jego pieniądze, nie dając nic w zamian. Wyłudzenie pieniędzy od władcy i wprowadzenie go w błąd były w starożytnych Chinach jednoznaczne ze zdradą stanu, a co za tym idzie zbrodnią karaną śmiercią, edykt cesarski nie był więc czymś nadzwyczajnym. W czasach późniejszych, gdy władcom odpowiadało przedstawienie Pierwszego Cesarza jako szaleńca i potwora, ofiary tej czystki zaczęto przedstawiać jako mędrców i znawców starożytnych nauk, którzy swoimi radami i krytykowaniem jego nadużyć ściągnęli na siebie gniew despoty – z czasem zaczęto nawet czcić wszystkie ofiary masowej egzekucji z 212 r. p.⁠n.⁠e. jako „męczenników konfucjanizmu”. Wersja ta stoi w sprzeczności z przekazem Sima Qiana, jedynej starożytnej kroniki opisującej panowanie Pierwszego Cesarza zachowanej do naszych czasów. Prawdą jest jednak, iż wśród ludzi wtedy straconych byli także autentyczni konfucjańscy erudyci, których torturowani alchemicy i czarownicy obciążyli w śledztwie, próbując ratować własną skórę.

Wszystkie opisane powyżej czynniki sprawiły, że w czasie panowania Qin Szihuangdi nie było żadnych znaczących buntów przeciw jego reżimowi. Z kroniki Sima Qiana jasno wynika, że sporadyczny zbrojny opór po 221 r. p.⁠n.⁠e. stawiali przede wszystkim zrujnowani przez reżim Qin szlachcice i arystokraci, ale zwykli ludzie znaleźli swe miejsce w ramach nowego porządku. Brak poparcia ze strony ludności wiejskiej sprawił, że praktycznie wszystkie zbrojne grupy przeciwników nowych porządków musiały się w końcu rozproszyć, a ich członkowie ukryli broń i przeszli do konspiracji.

Jednak skoro było tak dobrze, to dlaczego było tak źle? Jak opisano wyżej, ostatnie pięć lat panowania Qin Szihuangdi w znacznej mierze zniweczyło jego wcześniejsze pozytywne dokonania. Pośpiech, z jakim władca zaczął prowadzić swoje projekty, i jednoczesne zwiększenie ilości wielkich robót publicznych weszły w reakcję z rozbudowaną i sprawną administracją i tym samym na chińskich poddanych spadł nowy rodzaj prześladowcy – bezduszny aparat państwowy wykonujący polecenia odległej władzy będącej dla zwykłego człowieka abstrakcją. Ucisk ze strony cesarskich urzędników z nawiązką zastąpił wszelkie cierpienia, jakich dawniej chiński gmin mógł doznać od administracji królewskich lub miejscowych feudałów. Surowe prawa Pierwszego Cesarza, mające zagwarantować pokój wewnętrzny i ukrócić bandytyzm, zaczęły być teraz wykorzystywane przez gubernatorów prowincji jako narzędzie do zgromadzenia darmowej siły roboczej i wypełnienia kontyngentów „ochotników” do kolonizacji nowo podbitych terytoriów. Wydanie w 213 r. p.⁠n.⁠e. edyktu zakazującego wszelkiej krytyki reżimu, a nawet dyskutowania o dawnych tradycjach, pod groźbą kary śmierci (najczęściej zamienianej na katorgę), było już samo w sobie ciężkim błędem, gdyż poprzez sterroryzowanie ludności i szerzącą się plagę donosicielstwa przepis ten kompletnie zatruł atmosferę w kraju. Użycie go do masowych aresztowań, pozwalających obrócić dziesiątki, a później wręcz setki tysięcy ludzi w de facto niewolników, pozbawiło reżim Qin poparcia większości poddanych.

Sam władca i jego ministrowie mało dbali o to, co będą myśleć o nich szlachcice z Sześciu Królestw lub uczeni konfucjaniści – uważali za to, że jeśli uda im się zbudować jednolite, trwałe i silne państwo, dbające o wszystkich poddanych, zostaną zapamiętani jako wielcy ludzie. Dlatego w manifestach ideologicznych wyrytych na kamiennych kolumnach Qin Szihuangdi odwoływał się do zwykłych zjadaczy chleba, „ludu czarnogłowego”, którego los chyba szczerze leżał mu na sercu, przynajmniej w pierwszych latach panowania. Jak więc osądzili Pierwszego Cesarza „czarnogłowi”?

W kronikach historycznych rzadko daje się głos ludziom z gminu, skazując ich tym samym w zasadzie na wieczne milczenie. Ale czy jest tak naprawdę? Wbrew pozorom „lud czarnogłowy” zawsze i wszędzie znajdował sposób, aby pozostawić swą opinię o danych czasach i ludziach, którzy wtedy sprawowali władzę i decydowali o jego losie. W legendach, bajkach, klechdach, przypowieściach, przysłowiach, piosenkach i przyśpiewkach, rymowankach i wyliczankach, wierszach, dowcipach i wszystkich innych formach folkloru ludowego znajduje się także osąd władców i panujących w dawnych czasach porządków – i jest to przesłanie zaskakująco trwałe, trudniejsze często do zniszczenia niż spisane kroniki lub nawet wyryte na kamieniu proklamacje. Kroniki płoną, kamienne obeliski są rozbijane, ale echa dawnych czasów pozostają ukryte w świadomości zbiorowej, tak jak ślady przeszłości zachowują się w słojach starych drzew i warstwach geologicznych skał. Tak jak drzewa i kamienie, chiński gmin z czasów starożytnych, choć na pozór niemy, przechował pamięć o Pierwszym Cesarzu do dziś, świadectwo równie dobitne co kroniki spisane na jedwabiu przez erudytów, niemożliwy do stłumienia głos milczących i nieodwołalny werdykt bezsilnych. Oddajmy więc ostatnie słowo w rozważaniach o życiu i dokonaniach Qin Szihuangdi właśnie „czarnogłowym”, do których osądu sam władca się odwoływał. Istnieje mnóstwo legend i podań o czasach Pierwszego Cesarza, ale jedna z nich wysuwa się na czoło, zarówno pod względem popularności, jak i siły przesłania.

Legenda o damie Meng Jiangnu

Pierwszy Cesarz rozkazał wzniesienie na północnej granicy Muru Dziesięciu Tysięcy Li. Na jego rozkaz 300 tysięcy żołnierzy i 800 tysięcy robotników zostało zmobilizowanych do tego zadania. Aby upewnić się, że jego dzieło przetrwa, na każde jeden li Muru kazał pogrzebać żywcem w fundamentach jednego człowieka – łącznie 10 tysięcy ludzi. W miarę, jak czas upływał, cesarz niecierpliwił się coraz bardziej i wciąż kazał przyspieszać roboty, nie dbając o los pracujących. Z każdego zakątka imperium spędzano coraz więcej ludzi do pracy, przez co wielu uciekało, obawiając się, iż nie wytrzymają wieloletniej katorgi. Był wśród nich także młody skryba imieniem Wan Xiliang z miasta Suzhou, który naraził się przełożonym i obawiał się zesłania. Chociaż nie był silny i zdrowie mu nie dopisywało, zdołał przez wiele miesięcy uniknąć łapanek i pędził żywot włóczęgi. W końcu jednak szczęście go opuściło i w mieście Songjiang zwrócił uwagę patrolu, który rzucił się za nim w pościg wąskimi uliczkami. Zdesperowany Wan Xiliang zdołał wyprzedzić ścigających go żołnierzy, wdrapać się na mur okalający uliczkę i wskoczyć do znajdującego się za nim ogrodu. Jego prześladowcy zgubili tym samym trop i zniechęciwszy się, zaniechali poszukiwań.

Ogród, w którym schował się Wan Xiliang, należał do zamożnych ludzi o nazwisku Meng. Pan Meng i jego żona, pani Jiang, nie mieli własnych dzieci, ale wychowywali przybraną córkę, przygarniętą sierotę, którą nazwali Meng Jiangnu. Jej pochodzenie pozostaje zagadką, ale gdy dorosła, okazała się tak piękna i pełna uroku, że w całym mieście zaczęto szeptać, że nie jest zwykłą istotą ludzką, lecz że jej przybrani rodzice, którzy od dawna modlili się o potomstwo, znaleźli ją pewnego dnia w ogrodzie, wewnątrz ogromnej tykwy o złotej skórze, wyrosłej w ciągu jednej nocy na ulubionym krzewie pani Jiang. W dniu, gdy Wan Xiliang ukrył się w ogrodzie, Meng Jiangnu właśnie skończyła 18 lat i wielu mężczyzn z miasta i okolicy ubiegało się już o jej rękę – jak dotąd bezskutecznie.

Schowany w krzewach uciekinier wkrótce usłyszał kroki i śpiew młodej dziewczyny, po czym zobaczył Meng Jiangnu przechadzającą się po ogrodzie i bawiącą się wachlarzem, na który próbowała wabić co piękniejsze motyle. Widok wywarł na nim wielkie wrażenie, przez co Wan Xiliang stracił czujność i poruszył gałęziami. Dziewczyna odwróciła się i widząc skrytego za krzewami mężczyznę, przestraszyła się, krzyknęła, po czym cofnęła się i tracąc równowagę, wpadła do sadzawki. W płytkiej wodzie nie groziło jej niebezpieczeństwo, ale Wan Xiliang i tak rzucił się na ratunek, tak że gdy nadbiegli pan Meng, pani Jang i ich służba, znaleźli swoją córkę w przemoczonych i ubłoconych szatach, w ramionach nieznajomego mężczyzny.

Dla pana Meng i jego żony była to kłopotliwa sytuacja. Oboje natychmiast zrozumieli, że Wan Xiliang nie miał złych zamiarów, ale za to jasne było, że jest uciekinierem, jakich było wtedy bez liku w całych Chinach, i za ukrywanie go mogła grozić surowa kara. Co gorsza, ich przybrana córka nie tylko była sam na sam z obcym mężczyzną, ale nawet znalazła się w jego ramionach na oczach służby – tym samym mimo całej jej urody i majątku rodziców jej szanse na znalezienie dobrej partii nagle zmalały prawie do zera. Nie było wyjścia, trzeba było młodych ożenić i tym samym stłumić skandal w zalążku.

Mimo iż przed ślubem Wan Xiliang i Meng Jiangnu znali się zaledwie jeden dzień, przypadli sobie do gustu i żadne nie narzekało na swój los. Ich szczęście jednak trwało bardzo krótko – nie upłynął nawet pierwszy tydzień ich związku, gdy do bramy domostwa pana Meng i pani Jiang zastukał patrol wojska i mimo protestów teściów Wan Xiliang został aresztowany i jako poszukiwany zbieg dołączony do pierwszego transportu więźniów zesłanych do budowy umocnień na północnej granicy.

Pan Meng i pani Jiang poprzez swoje koneksje uniknęli aresztowania, ale od tej pory nie było szczęścia w ich domu, gdyż Meng Jiangnu bardzo źle przeżyła rozłąkę ze świeżo poślubionym małżonkiem. Pocieszano ją co prawda, że zsyłka na północ jest czasowa i po kilku latach ci, którzy przeżyli ciężką pracę i mroźne zimy, mogą wrócić do domów – jednak nawet wychowana w cieplarnianych warunkach i w izolacji od świata jedynaczka wiedziała, że wielu zesłańców nie przeżywa nawet pierwszych miesięcy. Meng Jiangnu i jej matka własnoręcznie uszyły więc ciepłe ubranie dla Wan Xilianga, pragnąc posłać je na północ poprzez znajomych kupców, zanim nadejdzie prawdziwa zima.

Na początku października Meng Jiangnu miała jednak straszny koszmar senny, w którym jej mąż leżał nieruchomo i szeptał zsiniałymi wargami: „Jest mi tak zimno. Zamarzam. Meng Jiangnu, ja umieram!”. Następnego dnia wystraszona, ale zdeterminowana dziewczyna oświadczyła rodzicom, że nie czekając na żadnych kupców, wyrusza na północ natychmiast osobiście, aby zawieźć ciepłą odzież mężowi, nawet jeśli nie ma ku temu niezbędnych do podróżowania papierów. Pan Meng i pani Jiang nie byli w stanie jej towarzyszyć ze względu na swój wiek i błagali ją, aby zaniechała tego szaleńczego pomysłu. Po kilku dniach jednak, widząc, że ich przybrana córka więdnie w oczach, dali jej pozwolenie, kupili jej konia i zaopatrzyli na drogę. Rodzice Meng Jiangnu mieli nadzieję, że patrole nie będą pytać o zezwolenie na podróż ubranej w bogate szaty i podróżującej konno dziewczyny, zaś dzięki surowej polityce Pierwszego Cesarza gościńce były bezpieczne jak nigdy, gdyż ci bandyci, których nie wytępiono, kryli się w dzikich zakamarkach kraju, raczej unikając dróg.

Meng Jiangnu ruszyła na północ jedną z mniej uczęszczanych dróg, o której mówiono, że jest rzadko patrolowana, i istotnie miała szczęście, gdyż nikt jej nie zapytał o pozwolenie na podróż. Zanim jednak dotarła na północne pogranicze, na drodze stanęła jej przeszkoda tłumacząca skądinąd, dlaczego ten gościniec był mniej używany – wezbrana na skutek jesiennych deszczów rwąca rzeka, niemożliwa do przebycia na końskim grzbiecie ani wpław. Nigdzie, jak okiem sięgnąć, nie można było dostrzec ani mostu, ani promu, ani nawet jakiejś osady rybaków, gdzie można by poszukać łodzi. Ta nieoczekiwana trudność sprawiła, że Meng Jiangnu opuściły siły. Zsiadła z konia i uklęknąwszy na brzegu, po raz pierwszy od początku podróży rozpłakała się. Wtedy zdarzyło się coś niezwykłego – gdy tylko pierwsza jej łza dotknęła wody, wzburzone odmęty uspokoiły się. Nie tracąc czasu na zastanawianie się, dziewczyna wsiadła na konia i trzymając się jego grzywy, przepłynęła przez rzekę.

Po drugiej stronie rzeki droga była zaniedbana i zarośnięta krzakami, w końcu zniknęła całkowicie i Meng Jiangnu znalazła się na dzikim bezdrożu. Nie zawróciła jednak, lecz wędrowała dalej na północ, powoli znajdując drogę między porośniętymi lasem wzgórzami. W końcu skończyła jej się żywność, zaś w nocy dokuczał jej coraz bardziej chłód. Na domiar złego, gdy rozpalała ognisko na noc, zobaczyła przemykające w krzakach wilki, zwabione zapachem jej wierzchowca. Być może jej wędrówka skończyłaby się w tym dzikim lesie, ale następnego dnia rano, gdy wyruszyła dalej, zauważyła dwa kruki, która podlatywały do niej, następnie zaś znikały w lesie, aby po chwili znowu wrócić, zupełnie jakby chciały jej pokazać drogę. Nie zastanawiając się wiele, Meng Jiangnu podążyła za ptakami i pod koniec dnia zauważyła dym wznoszący się w powietrze, wkrótce zaś grupę skromnych domostw – była to niewielka wioska, zagubiona w środku lasu.

W osadzie tej żyły tylko kobiety, dzieci i kilku starszych lub kalekich mężczyzn – młodzi i silni chłopi zostali zapędzeni do pracy przy wałach granicznych. Gdy dowiedzieli się, że Meng Jiangnu przebyła tak daleką drogę, aby dowiedzieć się o los swojego męża, ugościli ją najlepiej, jak potrafili. Następnego dnia dziewczyna wyruszyła w ostatni etap wędrówki, gdyż wały graniczne były już niedaleko.

Wkrótce Meng Jiangnu dotarła do pierwszego obozu, w którym mieszkali ludzie spędzeni do budowy wałów. Większość z nich wyglądała na chorych z przemęczenia i niedożywienia, wielu było odzianych w łachmany i mało kto miał ciepłe obuwie. Nadzorcy poganiali ich i zmuszali do jak najszybszej pracy, zaś żołnierze pilnowali, aby nie było dezercji i nie wahali się strzelać z kusz do uciekinierów. Protesty i nieposłuszeństwo karano chłostą lub nawet śmiercią. Już sama atmosfera tego miejsca przeraziła Meng Jiangnu, ale wkrótce potem czekał ją jeszcze większy wstrząs, gdy przyjrzała się bliżej wałom z ubitej ziemi, z których wystawały fragmenty gałęzi użytych do wzmocnienia konstrukcji, ale także tu i ówdzie jakieś białe przedmioty. Dziewczyna uświadomiła sobie w końcu ze zgrozą, że są to bielejące ludzkie kości – tak wielu pracowników umierało w czasie robót, że zamiast chować ich choćby w zbiorowych mogiłach, nadzorcy kazali ich po prostu zakopywać w wałach!

Meng Jiangnu nie dowiedziała się niczego o losach swego męża w tym miejscu, ruszyła więc dalej wzdłuż wałów, rozpytując się w każdym kolejnym obozowisku. O dziwo, nikt jej w tym nie przeszkadzał; ani żołnierzom, ani urzędnikom nie przyszło nawet do głowy, że samotnie podróżująca kobieta może przebywać na pograniczu bez zezwolenia. Tym samym dziewczyna dotarła wreszcie do obozu, w którym pracownicy mówili znajomą gwarą – byli to ludzie z jej prowincji. Pełna nadziei Meng Jiangnu odszukała zarządcę obozu i spytała go o Wan Xilianga. Urzędnik skojarzył nazwisko, ale nie miał dobrych wieści – Wan Xiliang zachorował wkrótce po przybyciu do obozu i zmarł kilka tygodni wcześniej. Gdy jego młoda małżonka wyruszyła w ryzykowną podróż, aby go szukać, jego samego nie było już wśród żywych. Usłyszawszy to, Meng Jiangnu zemdlała i nie można jej było docucić.

Nadzorcy obozu i żołnierze cesarscy nie należeli do ludzi delikatnych, ale żal im się zrobiło tej młodej i pięknej dziewczyny, zanieśli ją więc do namiotu i wezwali lekarza, któremu udało się postawić ją na nogi. Gdy tylko jednak była w stanie znowu chodzić, Meng Jiangnu wyszła z namiotu i podążyła do podnóża wałów, następnie zaś uklękła i zaniosła się strasznym płaczem z tęsknoty za mężem, którego miała dla siebie tylko przez kilka dni, z poczucia krzywdy, iż jego życie zostało zmarnowane tak bezsensownie, a także z żalu, iż taki sam los spotkał tysiące innych młodych ludzi. Tak głęboki był żal i smutek Meng Jiangnu, tak rozpaczliwy jej płacz, że znowu wydarzyło się coś niezwykłego – niebo zaczęło zachodzić mroczną chmurą, zerwał się niezwykle silny wiatr, konie i inne zwierzęta w obozie wpadły w popłoch i zaczęły uciekać na oślep, na koniec zaś zatrzęsła się ziemia i na przestrzeni wielu kilometrów usypane już i ukończone wały rozpadły się. Wśród stert ziemi, piasku i kamieni leżało także mnóstwo ludzkich szczątków, jedynych pozostałości po zmarłych pracownikach.

Meng Jiangnu wstała wtedy i nie zwracając uwagi na panujący dookoła chaos, zaczęła zbierać ludzkie kości i gdy już zebrała ich całe naręcze, gołymi rękami wykopała grób i złożyła w nim szczątki zmarłych pracowników na wieczny spoczynek, po czym odmówiwszy modlitwę, zakopała grób. Następnie zrobiła to samo z kolejną stertą kości, a potem z następną i jeszcze następną. Kontynuowała w ten sposób wiele dni, sypiając w nocy i niestrudzenie chowając zmarłych przez całą resztę czasu. Żołnierze i nadzorcy nie przeszkadzali jej, przeciwnie, nie wiedząc, co z nią począć, omijali ją szerokim łukiem i udawali, że jej nie widzą. Pracownicy z obozu wznieśli jej szałas, przynieśli jej koce i dzielili się z nią żywnością, dzięki czemu nie umarła z zimna ani głodu.

Upłynęło wiele dni i Meng Jiangnu wciąż kontynuowała swoją samotną pracę, nie odzywając się ani słowem i nie zwracając uwagi na otoczenie – aż wreszcie zdarzył się kolejny niezwykły wypadek. Zbierając skrupulatnie kości kolejnego zmarłego robotnika, Meng Jiangnu skaleczyła się w rękę. Nie był to pierwszy raz, ale tym razem jej krew, zamiast spłynąć po ludzkich szczątkach, wsiąkła w kości tak, że ani jedna kropla nie upadła na ziemię. Dziewczyna zachwiała się, uklękła na ziemi i przytuliwszy zebrane kości, wybuchnęła strasznym płaczem – zrozumiała, że oto odnalazła zwłoki swojego męża Wan Xilianga. Gdy doszła do siebie, zawinęła pieczołowicie odnalezione szczątki w materiał i wyruszyła z powrotem do domu, aby tam godnie pochować męża.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Część niniejszej publikacji ukazała się w serii Historyczne Bitwy pt. Wojna Czu z Han 209–202 p.n.e.

2. Ostatnim cesarzem Chin był generał Yuan Szikai (1859–1916), wcześniej prezydent chińskiej republiki w latach 1912–1915. Przyjął tytuł cesarski 12 grudnia 1915 r. i pod imieniem Hongxian panował 83 dni – do 22 marca 1916 r.

3. Dynastia Zhou obaliła dynastię Szang w roku 1046 p.n.e. Królowie Zhou stracili rzeczywistą władzę w 771 r. p.n.e.; ostatnia próba jej odzyskania zakończyła się klęską w 707 r. p.n.e. Mimo to przez kolejne wieki władcy wszystkich chińskich krajów formalnie byli wasalami królów Zhou, nawet jeśli ci ostatni posiadali tylko niewielką domenę na własność. Kraj Qin zajął to terytorium w 256 r. p.n.e., detronizując i uprowadzając jego władcę. Ostatni przedstawiciel dynastii Zhou i pretendent do tronu, książę Wen, zginął w walce z Qin w 249 r. p.n.e.

4. Dzieło zbiorowe nieznanych autorów z III w. p.n.e. Część rozdziałów niestety nie zachowała się.

5. Szang Yang (ok. 390–338 p.n.e.), kanclerz Qin w latach 361–338 p.n.e. Przekształcił on słaby dotąd kraj w totalitarne supermocarstwo, narzucając kontrolę państwa nad wszelkimi aspektami życia, wprowadzając drakoński kodeks karny, militaryzując społeczeństwo i podporządkowując gospodarkę potrzebom armii.

6. W niektórych punktach okryty ponurą sławą kodeks karny Qin był łagodniejszy niż wiele praw europejskich jeszcze w czasach nowożytnych – np. w Anglii, a później w Wielkiej Brytanii według przepisów tzw. Krwawego Kodeksu (Bloody Code, 1688–1823) za zwykłą kradzież sakiewki szło się zazwyczaj na szubienicę.

7. Do rozległej doliny rzeki Wei, będącej sercem kraju Qin, wszystkie drogi wiodły przez górskie przesmyki, dlatego utarło się nazywać ten obszar Krajem za Przełęczami.

8. Kraj Yue został zniszczony w 333 r. p.n.e. przez Czu i Qi, które podzieliły się jego terytorium.

9. Trzej Królowie – dynastie Xia, Szang i Zhou panujące przed czasami Pierwszego Cesarza.

10. Chińczycy uważali, że ich kraj to jedyna ostoja cywilizacji otoczona przez cztery morza barbarzyństwa.

11. Chodzi o dao (lub tao), uniwersalne zasady kierujące wszechświatem, podstawowy koncept taoizmu.

12. W 227 r. p.n.e. Jing Ke, wysłannik z kraju Yan, o mały włos nie zabił króla Zheng z Qin zatrutym sztyletem ukrytym w mapie. Jest to najsłynniejszy zamach w dziejach Chin, upamiętniony przysłowiem „Gdy mapę rozwinąć do końca, pokazuje się sztylet”. Pozostali członkowie poselstwa z Yan, chociaż nie byli świadomi misji Jing Ke, zostali zabici – oszczędzono tylko słynnego muzyka Gao Jianli, ale wypalono mu oczy.

13. Jego dziadek Meng Ao i ojciec Meng Wu byli swego czasu jednymi z głównych generałów Qin.

14. W starożytności Chińczycy używali nazwy Yue dla wszystkich ludów żyjących na południe od Jangcy. Jeden z nich stworzył w VII w. p.n.e. państwo Yue, które w V wieku osiągnęło status wielkiego mocarstwa, ale zostało zniszczone przez Czu i Qi w 333 r. p.n.e. Inne narody Yue uniknęły wtedy chińskiego podboju.

15. Ich rody panujące wywodziły się od wysoko urodzonych uciekinierów z królestwa Yue, którzy uszli na południe, po tym jak ich kraj został w 333 r. p.n.e. podbity przez Czu i Qi.

16. Praktycznie nic nie wiadomo o ustroju politycznym tej krainy – wydaje się jednak, iż było to raczej przymierze plemion niż jednolite państwo.

17. Ukończony 800 lat później przez dynastię Sui, gdy powstał Wielki Kanał od Hangzhou na południu do Pekinu na północy, system ten ma ponad 2000 kilometrów długości. Gruntownie zmodernizowany, pozwala on wielkim barkom rzecznym kursować między Kantonem i Pekinem, nie oglądając ani razu morza!

18. Jest to gra słów – po chińsku słowo „domowy” brzmi prawie tak samo jak „fałszywy”…

19. Przed wynalezieniem papieru (co nastąpiło dopiero w roku 105 n.e.) Chińczycy pisali na bambusowych listwach, przez co można śmiało powiedzieć, że nie było wtedy żadnych dokumentów małej wagi…

20. Te liczące ponad tysiąc lat przedmioty sakralne, otoczone wielką czcią przez wszystkich Chińczyków, zostały wrzucone do rzeki przez króla Nan, ostatniego władcę z dynastii Wschodnich Zhou, gdy w 256 r. p.n.e. jego ostatnia siedziba, Wangcheng (miasto leżące w pobliżu Loyang), została wzięta szturmem przez wojska Qin.

21. Król Helu był władcą kraju Wu w latach 514–496 p.n.e. Pod jego rządami to niewielkie królestwo wyrosło na groźne mocarstwo, po części dzięki reformom wojskowym wprowadzonym przez słynnego stratega Sun Tzu.

22. Płatnerze i kowale wspomnianego już uprzednio królestwa Yue cieszyli się wielką renomą. Po zagładzie Yue w 333 r. p.n.e. wielu z nich uszło do swych pobratymców żyjących na dalekim południu.

23. W 481 r. p.n.e. generał Tian Heng zabił panującego w kraju Qi księcia Jian, po czym osadził na tronie marionetkowego władcę, przejmując rzeczywistą władzę.

24. W latach 526–520 p.n.e. dynastia rządząca w kraju Jin faktycznie utraciła władzę na rzecz przymierza sześciu klanów możnowładców Fan, Han, Wei, Zhao, Zhi i Zhonghang, zwanych Sześcioma Ekscelencjami.

25. Mityczni władcy Huangdi, Zhuanxu, Ku, Yao i Szun, którzy według legend stworzyli chińską cywilizację.

26. Biblioteka przechowująca dokumenty na potrzeby samego władcy i jego najbliższych współpracowników.

27. Były to miasta stołeczne w czasach dynastii Zachodnich Zhou (1045–771 p.n.e.).

28. Li Si urodził się w 280 r. p.n.e. w kraju Czu, ale nie mogąc znaleźć zatrudnienia, wyemigrował prawdopodobnie ok. 250 r. p.n.e. do Qin, gdzie rozpoczął karierę w administracji od najniższego szczebla. W latach 224–222, już jako jeden z głównych ministrów Qin, przyczynił się do podboju rodzinnego kraju.

29. Istnieje nawet radykalna (i bardzo kontrowersyjna) teoria utożsamiająca Xu Fu z cesarzem Jimmu, założycielem pierwszego państwa japońskiego, od którego bierze także początek japoński ród cesarski.

30. Nie znamy dokładnej daty tych wydarzeń, ale musiało to nastąpić ok. 215 r. p.n.e., gdyż wcześniej Meng Yi nie był ministrem, a od procesu Zhao Gao do podroży cesarza na południe minęło kilka lat.

31. Owiane legendą królestwo Xia było pierwszym państwem chińskim, istniejącym od ok. 2000 r. p.n.e. do podboju przez sąsiadujący kraj Szang w 1576 lub 1557 r. p.n.e. Jego istnienie, przez długi czas podważane przez naukę, zostało udowodnione niezbicie przez liczne znaleziska archeologiczne w latach 50. i 60. XX w.

32. Po zdobyciu stolicy Zhao władca każe zabić wszystkie miejscowe dzieci, gdyż jedno go obraziło.

33. Patrz tom poprzedni Kroniki pierwszych dynastii.

34. Lu Buwei (ok. 291–235 p.n.e.), kanclerz i regent Qin, gdy król Zheng był małoletni. Matka króla była w młodości nałożnicą Lu Buweia, wrogowie władcy rozpuścili więc pogłoskę, iż jest on bękartem kanclerza, przez co nie ma prawa zasiadać na tronie. Patrz poprzedni tom Kroniki pierwszych dynastii.

35. Dla porównania car Piotr Wielki kazał swego najstarszego syna za podobne przestępstwo stracić. Carewicz Aleksy (1690–1718) nie dożył jednak egzekucji; zmarł na skutek tortur zadanych podczas śledztwa.