Tytuł oryginału: The Road to Wigan Pier. Diary The Road to Wigan Pier

Projekt okładki i stron tytułowych: ADM
Redaktor prowadzący: Piotr Małyszko
Redakcja: Zofia Majcherowicz
Korekta: Zespół

Copyright 1937 by Eric Blair
This edition copyright © the Estate of the late Sonia Brownell, 1986
All rights reserved
© Copyright for the Polish translation by Bartłomiej Zborski, Warszawa 2005
© Copyright for this edition by Dressler Dublin sp. z o.o., Ożarów Mazowiecki 2023

ISBN 978-83-11-16871-8

Wydawca:
Bellona
ul. Hankiewicza 2
02-103 Warszawa
www.bellona.pl
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Księgarnia internetowa: www.swiatksiazki.pl

Dystrybucja:
Dressler Dublin sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (+ 48 22) 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

31.01.1936. Do Coventry pociągiem, tak jak planowałem; na miejscu ok. 16.00. Pensjonat, typu „nocleg i śniadanie”, bardzo podły. Trzy szylingi, sześć pensów. W holu oprawne w ramki świadectwo, że (John Smith) został wybrany drogą głosowania na funkcję Primo Buffo¹. W pokoju są dwa łóżka gość, który chce mieć pokój tylko dla siebie, płaci za nocleg pięć szylingów. Zapach jak w tanich pensjonatach. Posługująca dziewczyna-kretynka o wielkim cielsku i małej główce, zwały tłuszczu w miejscu jej talii mimo woli przywodzą na myśl tłuszcz od szynki.

1.02.1936. Podłe śniadanie z komiwojażerem z Yorkshire. Potem piechotą osiemnaście kilometrów na przedmieście Birmingham, autobusem na Bull Ring² (bardzo przypomina rynek w Norwich); przybyłem o 13.00. Lunch w Birmingham, następnie autobusem do Stourbridge. Piechotą sześć–siedem kilometrów do Clent Youth Hostel. Wszędzie czerwona ziemia. Pierwsze, jeszcze nieśmiałe, ptasie zaloty, samczyki zięb i gilów bardzo jaskrawo ubarwione, słychać godowe nawoływanie kuropatw. Wyjąwszy wioskę Meriden, na trasie z Coventry do Birmingham prawie żadnych porządnych budynków. Na zachód od Birmingham widać, jak niemal wszędzie za wzgórzami rozpełzła się rozpowszechniona na wielką skalę cywilizacja użytecznych lecz tandetnych domków jednorodzinnych. Cały dzień pada, choć z przerwami.

Przebyłem osiemnaście kilometrów, na środki transportu wydałem szylinga i cztery pensy. Na jedzenie dwa szylingi i trzy pensy.

02.02.1936. Wygodny nocleg w hostelu, pokój miałem dla siebie. Jednopiętrowy drewniany dom z potężnym piecem koksowym, który dobrze ogrzewa wnętrze. Łóżko kosztuje szylinga, dwa pensy to koszt ogrzewania, a żeby coś ugotować, trzeba wrzucać pensy do automatu przy liczniku gazu. W hostelu sprzedają chleb, mleko itd. Należy mieć własny śpiwór, ale dostaje się koce, materac i poduszki. Wieczór męczący, ponieważ syn gospodarza, chcąc, jak przypuszczam, okazać mi uprzejmość, przyszedł i grał ze mną w ping-ponga, niemal do upadłego, aż tak się zmęczyłem, że nie mogłem potem ustać na nogach. Rankiem długa rozmowa z gospodarzem, który hoduje drób i kolekcjonuje szkło oraz naczynia cynowe. Opowiadał mi, że w roku 1918 we Francji, podczas pościgu za wycofującymi się Niemcami, zrabował gdzieś bezcenne szkło, które z kolei odkrył w jego bagażach, a potem zrabował, generał jego macierzystej dywizji. Pokazał mi też piękne okazy naczyń cynowych oraz kilka bardzo osobliwych sztychów japońskich z motywami wykazującymi znaczne wpływy europejskie. Jego ojciec zrabował te przedmioty uczestnicząc w jakiejś morskiej wyprawie około roku 1860.

Opuściłem to miejsce o 10.00, potem piechotą do Stourbridge, autobusem do Wolverhampton, włóczyłem się jakiś czas po slumsowej dzielnicy tego miasta, później zjadłem lunch i poszedłem piechotą do odległego o szesnaście kilometrów Penkridge. Wolverhampton wygląda na okropną dziurę. Wszędzie liche domki, spowite pełzającym dymem, pomimo iż była niedziela, zaś wzdłuż linii kolejowej potężne zwały gliny i stożkowate kominy (ceramiczne piece szybowe). Piesza trasa z W’ton do Penkridge bardzo jednostajna, a przez cały czas lało. Szeregi jednostajnych domków ciągną się niemal nieprzerwanie pomiędzy tymi dwoma miastami. Około 16.30 zatrzymałem się w Penkridge na herbatę. Maleńki niechlujny salonik z miłym kominkiem, nieco naznaczony zmarszczkami pan domu, dość posunięty w latach, oraz ogromna kobieta, mniej więcej 45-letnia, o krótko obciętych włosach koloru lnu i pozbawiona przednich zębów. Oboje podziwiali mnie za bohaterstwo, czyli za to, że szedłem piechotą w taki dzień. Wypiłem z nimi „rodzinną” herbatkę. Pożegnałem się około 17.15 i znów uszedłem kilka kilometrów, ale sześć ostatnich kilometrów do Stafford przebyłem już autobusem. W poszukiwaniu taniego noclegu zaszedłem do Hotelu Abstynenckiego³, ale łóżko ze śniadaniem kosztowało tam aż pięć szylingów. Zwyczajny obrzydliwy pokoik, prześcieradła szyte z diagonalu, jak zwykle niedoprane i śmierdzące. W łazience jakiś komiwojażer wywoływał w wannie zdjęcia. Nakłoniłem go, żeby się z tym wyniósł i wykąpałem się, po czym zdałem sobie sprawę, jak bardzo bolały mnie nogi.

Przebyłem około dwadzieścia pięć kilometrów, na środki transportu wydałem szylinga i pięć pensów. Na jedzenie dwa szylingi, osiem i pół pensa.

3.02.1936. Wyszedłem o 9.00 i wsiadłem do autobusu jadącego do Hanley. Spacerowałem po Hanley i trochę po Burslem. Straszliwy ziąb, lodowaty wiatr, a w nocy spadł śnieg; wszędzie leżą całe jego ławice pokryte sadzą. Hanley i Burslem to chyba najohydniejsze z miejsc, jakie kiedykolwiek oglądałem. Labirynty maleńkich usmolonych domków, a wśród nich kominy szybowych pieców ceramicznych przypominające wielkie butle burgunda, na wpół zakopane w ziemi, wypluwające kłęby dymu. Wszędzie oznaki biedy, sklepy nadzwyczaj nędzne. Gdzieniegdzie widoczne ogromne wykopane jamy, jedna z nich szeroka na dwieście metrów i mniej więcej tak samo głęboka; z jednej strony wloką się na zbocze zardzewiałe wagoniki, wciągane podwieszonym przenośnikiem; na niemal pionowym urwisku drugiej jamy tu i ówdzie uwieszeni na linach robotnicy, przypominają zbieraczy kowniatka morskiego⁴, dziobiąc zaciekle ścianę kilofami, na pozór bezcelowo, choć przypuszczam, że wydobywali bryły gliny. Piechotą do Eldon, gdzie w pubie zjadłem lunch. Ziąb straszliwy. Okolica pagórkowata, wspaniałe widoki, zwłaszcza gdy zajdzie się dalej na wschód, tam gdzie żywopłoty ustępują miejsca kamiennym murkom. Tutejsze owce wydają się znacznie słabszej rasy niż te na południu. Piechotą do jeziora Rudyard.

Jezioro Rudyard (w rzeczywistości rezerwuar wodny, zaopatrujący miasta, w których produkuje się ceramikę) przedstawia nader ponury widok. Latem czynny jest tutaj ośrodek wypoczynkowy. Co dziesięć metrów kawiarnie, statki mieszkalne i wycieczkowe, teraz wszystkie opuszczone i zaniedbane, ponieważ nie jest to sezon. Tabliczki z napisami dotyczącymi łowienia ryb, jednak przyglądałem się dokładnie wodzie i nie wydaje mi się, by żyły w niej jakieś ryby. Wokół żywej duszy, wieje ostry, zimny wiatr. Wszystek połamany lód zebrał się na południowym krańcu, a fale poruszają rytmicznie taflami, które dźwięczą klink-klank, klink-klank – to chyba najbardziej przygnębiający odgłos jaki do mnie docierał. (Do zapam.: umieścić ten obraz w jakiejś powieści, także wspomnieć o pustym opakowaniu po papierosach Craven A, kołyszącym się wśród lodu). Z trudnością odnalazłem hostel oddalony o około półtora kilometra. Znów jestem w nim jedynym gościem. Wielkie domiszcze, w którym hulają przeciągi, kiepsko udaje dawny zamek – najwyraźniej ślad czyjegoś szaleństwa – zbudowany około roku 1860. Trzy z czterech pokojów zupełnie puste. Całe kilometry wyłożonych kamienną posadzką korytarzy, w których słychać echo kroków, żadnego oświetlenia wyjąwszy świece, a do podgrzewania potraw tylko małe i kopcące piecyki olejowe. Zimno jak w psiarni.

Pozostały mi tylko dwa szylingi i osiem pensów, tak więc jutro koniecznie do Manchesteru (piechotą do Macclesfield, potem autobusem), żeby zrealizować czek.

Przebyłem osiemnaście kilometrów, na środki transportu wydałem szylinga i osiem pensów. Na jedzenie dwa szylingi, osiem i pół pensa.

4.02.1936. Wstałem z łóżka, z zimna miałem tak zgrabiałe ręce, że nie mogłem zapiąć ani jednego guzika, toteż najpierw musiałem zejść na dół i ogrzać dłonie; dopiero potem mogłem się ubrać. Wyszedłem około 10.30. Prześliczny poranek. Ziemia zamarzła na kamień, wiatr zupełnie ucichł i jasno świeci słońce. Wokół żywej duszy. Jezioro Rudyard (długie na około dwóch kilometrów) w nocy zamarzło. Po lodzie łażą osowiałe dzikie kaczki. Słońce podnosi się na niebie, a promienie cudownie załamują się na lodzie, tworząc czerwonozłote refleksy, najpiękniejsze, jakie kiedykolwiek widziałem. Długo rzucałem kamieniami, które ślizgały się po taflach. Przeciągły dźwięk, jaki wydaje wtedy chropowaty kamień, przypomina świstanie brodźca.

Piechotą do Macclesfield, szesnaście albo siedemnaście kilometrów, potem autobusem do Manchesteru. Odebrałem listy, potem do banku, żeby zrealizować czek, okazało się jednak, że bank jest nieczynny – tutejsze banki zamykają o 15.00. Głupia sprawa, ponieważ miałem przy duszy tylko trzy szylingi. Poszedłem do biura hostelu dla młodzieży i zapytałem, czy nie mogliby wymienić czeku na gotówkę, ale odmówili, wobec tego poprosiłem na komisariacie policji, żeby zaprowadzili mnie do jakiegoś adwokata, który pomógłby mi zrealizować czek, ale również spotkałem się z odmową. Przeraźliwie zimno. Na ulicach pryzmy ohydnej czarnej masy, był to zamarznięty śnieg usmolony dymem. Nie chciałem nocować pod gołym niebem. Poszedłem do ubogiej dzielnicy (Chester Street), odnalazłem lombard i usiłowałem zastawić płaszcz, ale usłyszałem, że już ich nie przyjmują. Potem przyszło mi na myśl, że mogę przecież zastawić szalik, za który otrzymałem szylinga i osiemnaście pensów. Potem do taniego podrzędnego pensjonatu: przy Chester Street jest ich trzy, wszystkie obok siebie.

Długi list od Reesa; radził mi, kogo należy odwiedzić i z kim warto rozmawiać, jedna z tych osób mieszka na szczęście w Manchesterze.

Przebyłem około dwadzieścia kilometrów, na środki transportu wydałem dwa szylingi. Na jedzenie dziesięć pensów.

5.02.1936. Próbowałem spotkać się z Meadem⁵, ale okazało się, że wyszedł. Dzień spędziłem w tanim pensjonacie. Podobnie jak w Londynie nocleg kosztuje tu jedenaście pensów, śpi się w osobnych pomieszczeniach, nie w sali ogólnej. Tutejszy „funkcyjny”, jak to często bywa, inwalida. Ohydny zwyczaj parzenia herbaty w blaszanych czarkach. Rano zrealizowałem czek, ale postanowiłem pozostać w pensjonacie i nazajutrz spotkać się z Meadem.

6–10.02.1936. W domu Meadów przy Brynton Road 49, Longsight. Brynton Road to jedna z ulic w obrębie nowej kolonii domów. Bardzo przyzwoite, z łazienkami i światłem elektrycznym; czynsz, jak przypuszczam, około dwanaście lub czternaście szylingów. Meade jest jakimś urzędnikiem związkowym i ma coś wspólnego z wydawaniem „Labour’s Northern Voice” – pracują tam ludzie, którzy zajmują się stroną wydawniczą pisma „Adelphi”. Oboje państwo M. bardzo porządni i nadzwyczaj dla mnie mili. Pochodzą z klasy robotniczej, mówią z ciężkim akcentem z Lancashire, w dzieciństwie chodzili w sabotach, ale atmosfera panująca w ich domu jest niemal taka, jak u rodziny wywodzącej się z klasy średniej. M. nieco zdziwieni i oburzeni słuchali, gdy opowiadałem, że spędziłem noc w tanim pensjonacie. Znów uderzyło mnie to, iż gdy tylko robotnik otrzyma oficjalne stanowisko w aparacie związkowym, albo zacznie się zajmować polityką labourzystowską, przenosi się jakby automatycznie do klasy średniej – z własnej woli albo i bezwiednie; innymi słowy, walcząc z burżuazją, sam staje się po trochu burżujem. Jest jednak faktem, że nie sposób nie prowadzić życia i jednocześnie nie być zwolennikiem ideologii nieprzystających do osiąganych dochodów (w przypadku M. wynoszą one, jak obliczam, około czterech funtów tygodniowo). Jedyny spór, w jaki wdałem się z państwem M., dotyczył kwestii zwracania się do mnie per „towarzyszu”. Pani M., jak to zwykle bywa, nie orientuje się zbytnio w polityce, jednak – tak jak każda dobra żona – przyjęła poglądy męża za swoje; wymawia zwrot „towarzyszu” z wyraźnym skrępowaniem. Uderzyła mnie duża różnica w zwyczajach, nawet na tak dalekiej północy. Pani M. była wyraźnie zaskoczona (i patrzyła trochę krzywo), gdy wstawałem z krzesła ilekroć wchodziła do pokoju, proponowałem jej też pomoc w zmywaniu, i tak dalej. – Tutejsi panowie zazwyczaj oczekują, że koło nich się będzie skakać – stwierdziła.

M. umówił mnie na spotkanie z Joe Kennanem, elektrykiem, który zajmuje ważne stanowisko w ruchu socjalistycznym. Mieszka on również w porządnym domku wybudowanym z miejskich funduszy (w osiedlu Beech Hill), ma jednak w sobie znacznie więcej cech robotnika. Jest bardzo krępy, mocno zbudowany, o zawsze łagodnych manierach, do tego bardzo gościnny i zawsze chętny do pomocy. Jego starsze dziecko leżało chore w górnej sypialni (lekarz podejrzewał szkarlatynę), młodsze bawiło się na podłodze żołnierzykami i miniaturową armatką. Kennan uśmiechnął się: – I widzi pan? A ja mam być pacyfistą – rzekł. – Meade wysłał mnie do biura NUWM⁶ z listem do sekretarza, w którym poprosił go o znalezienie dla mnie kwatery w Wigan. Ich biuro mieści się w obrzydliwej ciasnej norze, ale dla ludzi pozbawionych pracy jest istnym darem Bożym, ponieważ wewnątrz jest ciepło, są gazety itd. Sekretarz, Paddy Grady, jest bezrobotnym górnikiem. Wysoki i szczupły, lat około trzydziestu pięciu, inteligentny, dobrze poinformowany i bardzo uczynny. Jest kawalerem z poborami siedemnastu szylingów tygodniowo; poza tym lata niedożywienia i bezczynności fatalnie wpłynęły na jego stan fizyczny – stracił niemal wszystkie przednie zęby. Wszyscy pracownicy NUWM byli do mnie bardzo przychylnie nastawieni i chętnie udzielali mi wszelkich informacji, gdy tylko dowiedzieli się, że jestem pisarzem i zbieram materiały dotyczące warunków życia klasy robotniczej. Nie zdołałem ich jednak nakłonić do tego, aby traktowali mnie jak równego sobie. Tytułowali mnie albo „sir”, albo zwracali się per: „towarzyszu”.

15.02.1936. Wyruszyłem razem ze zbieraczami składek NUWM, dokonującymi swego regularnego obchodu, pragnąc zdobyć informacje o warunkach mieszkaniowych, zwłaszcza tych jakie panują w krytych wozach, służących wielu ludziom jako stałe lokum. Zrobiłem notatki. Uderzył mnie głównie wyraz przygnębienia wyzierający z twarzy niektórych kobiet, zwłaszcza tych mieszkających w bardziej zatłoczonych wozach. Twarz jednej z nich kojarzyła mi się wręcz z widmem śmierci, wyzierało z niej bowiem nieskończone cierpienie i upodlenie. Pomyślałem, że będąc na miejscu tej kobiety czułbym się jak oblepiony gównem. Jednocześnie jednak odniosłem wrażenie, że wszyscy ci ludzie traktują swoje warunki życiowe jako coś zgoła naturalnego. Nieustannie przecież obiecuje się im mieszkania, lecz bez żadnych konkretnych efektów, toteż od dawna przyjmują za pewnik, iż dom nadający się do zamieszkania to rzecz absolutnie niemożliwa do zdobycia.

Mijając ohydną boczną uliczkę, dostrzegłem kobietę, dość młodą, ale bardzo bladą, o (jak zwykle w tych okolicach) wymizerowanej, naznaczonej zmęczeniem twarzy. Kobieta klęczała w rynsztoku opodal domku i przepychała kijkiem ołowianą rurę ściekową. Pomyślałem wtedy, że to straszliwy los, klęczeć tak na tylnej uliczce w Wigan, do tego w przenikliwym zimnie, i wpychać kij w zatkany ściek. Wtedy ona uniosła głowę i spojrzała na mnie; w jej oczach dostrzegłem bezbrzeżną rozpacz; przyszło mi do głowy, że kobieta myśli to samo, co ja. Zmiana kwatery, ponieważ Pani H[ornby] zachorowała na jakąś tajemniczą przypadłość i wysłano ją do szpitala. Wyszukano dla mnie lokum przy Darlington Rd, nad sklepikiem z flakami; właściciele przyjmują czasowych lokatorów. On jest byłym górnikiem (ma pięćdziesiąt osiem lat), a jego chora na serce żona stale leży na sofie ustawionej w kuchni. Atmosfera mniej więcej taka, jak u państwa H., z tym że dom wyraźnie bardziej zaniedbany i mocno tu cuchnie. Kilku innych lokatorów. Starszy wiekiem były górnik, w wieku około siedemdziesiąt pięć lat, pobiera emeryturę oraz dodatkowo pół korony tygodniowo z parafii (w sumie dwanaście szylingów, sześć pensów). Inny, podobno z tych „lepszych”, który „zszedł na psy”, mniej lub bardziej obłożnie chory. Były górnik, Irlandczyk, któremu bark oraz kilka żeber zmiażdżył parę lat temu spadający ze stropu odłam skalny, i który utrzymuje się teraz z renty inwalidzkiej w wysokości ok. dwudziestu pięciu szylingów tygodniowo, wyraźnie przewyższa pozostałych pod każdym względem; był niegdyś urzędnikiem, jednak „zjechał na dół”, a ponieważ był wielki i silny, to i w kopalni mógł zarobić więcej (było to przed wojną). Było również kilku agentów prasowych zbierających zamówienia na prenumeratę czasopism. Dwóch z „Johna Bulla”⁷, obaj wyraźnie już sfatygowani, jeden około czterdziestki, drugi mniej więcej pięćdziesiąt pięć lat, trzeci całkiem młody, pracował przez cztery lata w fabryce gumy w Kalkucie. Jakoś nie mogę go rozgryźć. Rozmawiając z innymi osobami przybiera akcent z Lancashire, gdy jednak zwraca się do mnie, powraca do swojej normalnej „poprawnej” wymowy. Cała rodzina Forrestów (wyjąwszy wspomniane małżeństwo) składa się z upasionego syna, który gdzieś pracuje i mieszka opodal, jego żony Maggie, tkwiącej za kontuarem niemal przez cały dzień, ich dwojga dzieci, oraz Annie, narzeczonej drugiego syna, który przebywa w Londynie. Jest również druga córka przebywająca w Kanadzie (pani F. mówi: „w Kanadowie”). Maggie i Annie wykonują praktycznie biorąc całą robotę w domu i w sklepie. Annie jest bardzo szczupła, przepracowana (ma również zajęcie w pracowni krawieckiej) i najwyraźniej nieszczęśliwa. Wyczuwam, że małżeństwo Annie z synem państwa F. wcale nie jest takie pewne, ale pani F. traktuje dziewczynę jak członka rodziny i ją tyranizuje. Liczba pomieszczeń w domu, wyjąwszy sklep, wynosi pięć lub sześć, do tego łazienka połączona z WC. Sypia w nich ogółem dziewięć osób. W moim pokoju oprócz mnie jeszcze trzy osoby.

Jestem zbulwersowany marnowaniem jedzenia przez tutejszą klasę robotniczą oraz jej zaskakującą ignorancją dotyczącą tej kwestii – pod tym względem jest tu chyba jeszcze gorzej niż na południu. Pewnego ranka, gdy prałem swoje rzeczy w komórce przy kuchni u H., sporządziłem taki oto spis wyrzuconej na śmietnik żywności: kawał boczku ważący około dwa i pół kilograma. Około kilograma pręgi wołowej. Około trzech czwartych kilograma wątroby (wszystko surowe). Resztki z monstrualnej zapiekanki z mięsem. (Pani H., przygotowuje tę potrawę w emaliowanej miednicy, jakiej używa się do przepierek. To samo dotyczy jej puddingów.) Półmisek z piętnastoma albo dwudziestoma jajkami. Mnóstwo małych ciasteczek. Płaski placek z owocami oraz placek „cake-a-pie” (ciasto z rodzynkami). Resztki starych ciast. Sześć dużych główek kapusty i dwanaście mniejszych. (Widziałem poprzedniego wieczoru, jak pani H. je gotowała). Rozmaite resztki masła i pomidorów, otwarte puszki ze skondensowanym mlekiem, i tak dalej. W piecyku kuchennym podgrzewano jeszcze więcej jedzenia. Wszystko oprócz chleba stało zawsze niczym nie nakryte, a półki lepiły się od brudu. Spożywa się tu niemal wyłącznie chleb oraz krochmal pod różnymi postaciami. Oto typowy zestaw posiłków dziennych u państwa H. Śniadanie (ok. 8.00): dwa jajka smażone i bekon, chleb (bez masła) i herbata. Obiad (ok. 12.30): wielgachny talerz duszonej wołowiny, kluski i gotowane kartofle (wszystko odpowiada około trzem porcjom podawanym u Lyonsa⁸) oraz ogromne porcje puddingu ryżowego lub łojowego. Podwieczorek (około 17.00): półmisek zimnego mięsa, chleb z masłem, słodkie ciasto i herbata. Kolacja (około 23.00): ryba z frytkami, chleb z masłem i herbata.

16.02.1936. Wielkie poruszenie, ponieważ pewna para, która mieszkała tutaj przez miesiąc, gdzieś około Bożego Narodzenia została zatrzymana przez policję (w Preston) pod zarzutem fałszowania monet; policja utrzymuje, że produkowali je także podczas pobytu w tym domu. Przybył inspektor policji i wypytywał przez około pół godziny. Pani F. opowiadała później, że gdy wraz z mężem przebywali na zewnątrz, policjanci węszyli w pokoju i znaleźli kostkę czegoś, co przypominało luciwo oraz kilka małych naczynek wyglądających jak kieliszki do jajek na miękko, tyle tylko że większych rozmiarów. Pani F. zgodziła się natychmiast z wszystkimi sugestiami inspektora, a gdy była na górze, sam również podsunąłem jej dwie, z którymi także się zgodziła. Widziałem wyraźnie, że gdy usłyszała, że zatrzymani nie są małżeństwem, natychmiast uznała, że są winni. Gdy inspektor sporządził jej oświadczenie, okazało się, że nie umie czytać i pisać (potrafiła tylko się podpisać), choć jej mąż w jakimś stopniu posiadł tę pierwszą umiejętność.

Łóżko jednego z agentów zakleszczyło się prostopadle do mojego. Nie mogę w związku z tym wyprostować nóg, ponieważ przy każdej próbie natychmiast stopami dotykam faceta w pasie. Chyba od dawna nie spałem w lnianej pościeli. Pościel z diagonalu nawet u państwa M. Od czasu mojego wyjazdu z Londynu byłem w wielu domach, ale tylko u nich nie śmierdziało.

17.02.1936. Ci agenci prasowi to prawdziwi nieszczęśnicy. Wykonują tak żałosne i beznadziejne zajęcie. Myślę, że „John Bull” oszukuje takich, którzy wypruwają sobie przez jakiś czas żyły w tej robocie i wypracowują sobie – na pewien czas – mniej lub bardziej uczciwy geszefcik, potem ich zwalnia, angażuje nowych, i znów wszystko od początku. Oceniam, że każdy z tych biedaków zarabia dwa, może trzy funty tygodniowo. Obaj mają rodziny, a jeden jest nawet dziadkiem. Tak u nich cienko, że nie stać ich na pełne utrzymanie; płacą tylko coś tam za pokoje i mają własną nędzną szafkę w kuchni, w której trzymają jedzenie; wyjmują stamtąd chleb, kostki margaryny, i tak dalej, a potem, unikając spojrzeń pozostałych lokatorów, sami przyrządzają sobie posiłki. Codziennie muszą odwiedzić bardzo wiele domów, muszą pukać do każdych drzwi i zebrać wyznaczoną, minimalną liczbę zamówień. Obecnie przygotowują jakiś szwindel dla „Johna Bulla” w stylu: każdy, kto wyśle dwa szylingi w znaczkach pocztowych oraz dwadzieścia cztery wycięte kupony otrzyma „bezpłatnie” komplet herbaciany. Gdy tylko zjedzą posiłek, zaczynają wypełniać blankiety zamówień na następny dzień: niebawem starszy z nich zasypia na krześle i zaczyna głośno chrapać.

Skądinąd zaskakuje mnie ich znajomość warunków życia robotników. Znają od podszewki sprawy mieszkaniowe, czynsze, podatki lokalowe, sytuację w branży itd. we wszystkich miastach na północy Anglii.

24.02.1936. Wczoraj zjechałem do kopalni Crippena z Jerrym Kennanem⁹, innym przyjacielem-elektrykiem tego ostatniego oraz dwoma małymi synkami Jerry’ego; na dole oprowadzało nas dwóch elektryków oraz technik, należących do załogi. Głębokość szybu wynosiła trzysta metrów. Zjechaliśmy o 10.30 i powróciliśmy o 13.30, przebywszy pod ziemią, jak obliczył ów technik, około trzy i pół kilometra.

Gdy winda zjeżdża w dół, czuje się, jak to wtedy zwykle bywa, krótkotrwały skurcz w brzuchu, a zaraz potem osobliwy ucisk w uszach. W połowie trasy winda rozwija ogromną szybkość (w niektórych głębszych kopalniach nawet przekracza podobno dziesięć kilometrów na godzinę), potem zwalnia tak gwałtownie, że człowiek dałby głowę, aby znów ruszyła w górę. Klatka windy jest maleńka – ma około dwa i pół metra długości, metr szerokości i prawie dwa metry wysokości. Mieści się w niej podobno dziesięć osób albo (jak obliczam) około półtorej tony węgla. Nas było tylko sześciu (oraz dwóch chłopców), ale z trudem zmieściliśmy się do środka; ważne jest, żeby od razu po wejściu stanąć twarzą w kierunku wyjścia na dole.

Było tam jaśniej niż się spodziewałem, ponieważ oprócz lamp, które mieliśmy ze sobą, świeciły także lampy elektryczne umieszczone w głównych chodnikach. Zaskoczyło mnie jednak co innego; coś, co uznałem za najważniejszą cechę tych podziemi, mianowicie niewysokie stropy. Wcześniej wyobrażałem sobie mgliście, że będę przemierzał korytarze przypominające tunele metra, faktycznie jednak jedynie w niewielu miejscach mogłem się wyprostować. Wysokość stropu wynosiła przeważnie sto dwadzieścia centymetrów albo sto pięćdziesiąt centymetrów, niekiedy jednak ów strop się obniżał, zaś co pewien czas trzeba było pochylać się jeszcze niżej, żeby przejść pod dźwigarem większym od innych. Tam gdzie ściany chodnika były proste i gładkie do złudzenia przypominały łupkowe zbocza w Derbyshire. Mniej więcej co metr widziałem podpory, niemal wszystkie drewniane. Ciosają je z niewielkich modrzewi odpowiednio ciętych (biorąc pod uwagę liczbę tych stojaków, zrozumiałem, dlaczego w szkółkach drzew niemal zawsze sadzą modrzewie); leżą po prostu na wierzchołkach pionowych stojaków, które z kolei zostały ustawione na klockach drewna i nie są w żaden dodatkowy sposób przymocowane do ścian. Te dolne podpórki stopniowo zapadają się w podłoże, innymi słowy, jak mawiają górnicy, „podłoga rośnie”, jednak naciskający od góry strop utrzymuje całą konstrukcję w równowadze. Widok powyginanych stalowych dźwigarów, którymi tu i ówdzie zastąpiono drewniane podpory unaocznia ogrom masy stropu. Pod nogami zalega gruba warstwa węglowego pyłu, znajduje się tam również tor o rozstawie szyn około siedemdziesiąt pięć centymetrów, którymi przetaczane są wózki z urobkiem. Na pochyłościach górnicy ślizgają się po tych torach, ponieważ wklęśnięcia na podeszwach ich sabotów odpowiadają mniej więcej profilowi szyn.

Po przejściu kilkuset metrów, zginając się w pół, a na niektórych odcinkach posuwając się na czworakach, poczułem ostry ból w udach. Odczuwa się także bolesny skurcz mięśni karku, ponieważ zginając tułów, człowiek musi nieustannie patrzeć w górę, żeby nie uderzyć głową w dźwigar – jednakże ból w udach jest najgorszy. Gdy zbliżaliśmy się do przodka, chodnik oczywiście się obniżał. W pewnym miejscu nawet musieliśmy się czołgać prowizorycznym tunelem, przypominającym powiększoną szczurzą norę, do tego niepodstemplowanym; gdzie indziej nocą oberwał się fragment stropu – wydaje mi się, że ważył co najmniej trzy–cztery tony¹⁰. Zablokował całe światło tunelu: pozostawił jedynie wąską szczelinę pod samym stropem, poprzez którą musieliśmy się przeczołgać, nie dotykając przy tym ani kawałka drewna. Niebawem musiałem przystanąć na chwilkę, żeby dać odpoczynek kolanom, które zaczęły się pode mną uginać; potem, po przebyciu jeszcze kilkuset metrów, dotarliśmy do pierwszego przodku. Było to niewielkie stanowisko z maszyną obsługiwaną przez dwóch górników i przypominającą powiększony elektryczny świder używany przy naprawie nawierzchni ulic¹¹. Opodal stała prądnica (czy też jak taka maszyna się nazywa), dostarczająca energii za pośrednictwem przewodów pierwszej maszynie oraz innym; były także stosunkowo niewielkie świdry (każdy waży jednak dwadzieścia pięć i trzeba je przenosić na ramionach), służące do borowania otworów strzałowych; również wiązki narzędzi górniczych powiązanych drutem jak wiązki kluczy, co jest zwykłą praktyką, ponieważ górnicy obawiają się je utracić.

Po przejściu jeszcze kilkuset metrów, znaleźliśmy się przy jednym z głównych przodków. Akurat nikt tam nie pracował, ale korytarzem podążała właśnie zmiana górników, mająca rozpocząć wydobywanie węgla około dwieście pięćdziesiąt metrów dalej. Stała tu jedna z większych maszyn obsługiwana przez pięcioosobową załogę. Maszyna jest wyposażona w obracające się koło, na którym osadzone są pod różnym kątem około kilkunastocentymetrowe zęby; urządzenie to jest właściwie powiększoną do ogromnych rozmiarów piłą tarczową o osadzonych znacznie rzadziej zębach i obracającą się poziomo, nie zaś pionowo. Załoga ustawia odpowiednio maszynę, której przedni element można odchylić i nastawić w dowolne położenie; następnie jeden z górników przyciska zębate koło do ściany węgla. Dwóch innych górników, zwanych scufters, czyli ładowacze, przerzuca łopatami urobek na gumowy transporter, który przenosi go przez tunel do niecek oczekujących w głównym chodniku, skąd kolejka parowa przewozi go do windy. Wcześniej nie zdawałem sobie sprawy z tego, że obsługa piły węglowej pracuje w miejscu wysokim na niespełna metr. Czołgając się tamtędy w kierunku przodku, mogliśmy co najwyżej posuwać się na klęczkach, a na niektórych odcinkach trzeba było nawet się przy tym pochylać: zatrudnieni tu górnicy muszą, jak przypuszczam, wykonywać większość pracy leżąc na brzuchach. Było tam gorąco jak w piekle – chyba około trzydziestu ośmiu stopni Celsjusza. Tymczasem obsługa piły żłobiła węglową ścianę, wycinając w niej półkolisty rów; górnicy co pewien czas podciągali maszynę do przodu i w miarę postępu umacniali ją podporami. Zbulwersował mnie fakt, że to gigantyczne urządzenie oczywiście płaskie, ale długości półtora metra i ważące kilkanaście ton, i nie wyposażone w koła, tylko w płozy – dało się podciągnąć do stanowiska pracy przez te półtorakilometrowej długości chodniki. Nawet bowiem przesuwanie tej stalowej masy do przodu, wzdłuż pokładu węgla, musi być straszliwym znojem, ponieważ czynność tę obsługa wykonuje właściwie w pozycji leżącej. Opodal dostrzegliśmy kilka myszy, których na dole jest podobno mnóstwo. Usłyszałem, że najwięcej ich żyje w kopalniach, w których pracowały albo nadal pracują konie. Najbardziej zastanawia mnie to, w jaki sposób myszy tam się dostają. Prawdopodobnie ukryte w klatce windy, spadają w dół szybu i nie czynią sobie krzywdy, ponieważ, jak to mówią, mysz (mająca dużą powierzchnię ciała w stosunku do wagi) może spaść z dowolnej wysokości i mimo to przeżyć.

Podczas drogi powrotnej tak bardzo się zmęczyłem, że prawie w ogóle nie mogłem kontynuować marszu, a pod koniec trasy musiałem co pięćdziesiąt metrów zatrzymywać się i odpoczywać. Stale ponawiany wysiłek związany z koniecznością pochylania się pod każdym dźwigarem, a potem prostowania karku i pleców był straszliwy, zaś ulga jaką człowiek odczuwa gdy może się wyprostować – zwykle dzięki podwyższeniu w stropie – jest przeogromna. Niekiedy, gdy przyklękiwałem, kolana najzwyczajniej w świecie odmawiały mi posłuszeństwa i nie chciały mnie podnosić. Sytuację pogarszało to, że na najniższych odcinkach strop zwykle biegnie ukośnie, toteż oprócz tego, że trzeba posuwać się w pozycji pochylonej, trzeba to także robić mniej lub bardziej bokiem. Wszystkich nas bolało całe ciało, co nie dotyczyło tylko naszego przewodnika-inżyniera, który przywykł już do kopalnianych warunków, oraz dwóch małych chłopców, którzy nie musieli się pochylać; ja natomiast, ponieważ byłem najwyższy, cierpiałem najdotkliwiej. Ciekawe, czy w ogóle są górnicy dorównujący mi wzrostem, a jeśli tak, to czy cecha ta nie przysparza im cierpień fizycznych? Kilku górników, których spotkaliśmy pod ziemią, poruszało się niezwykle szybko i zręcznie, biegnąc między stojakami na czworakach jak psy.

Gdy wreszcie powróciliśmy na powierzchnię, z grubsza obmyliśmy się z pyłu węglowego i napiliśmy się piwa, po czym powróciłem do kwatery, zjadłem obiad, a następnie bardzo długo moczyłem się w gorącej kąpieli. Zaskoczyła mnie ogromna ilość brudu oraz to, jak trudno się było go pozbyć. Brud dotarł do każdego zakamarka mojego ciała, pomimo to że na dole miałem na sobie kombinezon ochronny, a pod spodem ubranie. Oczywiście bardzo niewielu górników ma w domach łazienki – przeważnie przed kuchennym paleniskiem stoi tylko cebrzyk z wodą. Myślę, że jeśli nie dysponują odpowiednią wanną, to utrzymanie czystości jest w ich warunkach niemożliwe.

W pomieszczeniu, w którym się przebieraliśmy, stało kilkanaście klatek z kanarkami. Przepisy górnicze nakazują hodowanie tych ptaków, ponieważ używa się ich do sprawdzania, czy aby nie zagraża podziemny wybuch. Kanarki wysyłane są windą na dół, a jeśli wracają żywe, oznacza to, że powietrze jest wolne od metanu.

Lampy Davy’ego świecą całkiem jasno. Na wierzchołku lampy znajduje się wlot powietrza, ale dopływ jego strumienia do płomyka hamuje siatka z gęstego drutu. Płomień nie przechodzi przez otworki poniżej pewnej określonej średnicy. Rolą siatki jest zatem podtrzymywanie go, ale jednocześnie zapobieganie, żeby nie przedostał się na zewnątrz i nie wywołał wybuchu niebezpiecznych gazów kopalnianych. Wypełnione lampy płoną przez osiem–dwanaście godzin i są szczelnie zamknięte, tak więc jeśli na dole któraś zgaśnie, nie można jej na nowo zapalić. Przed zjazdem na dół górnicy są poddawani rewizji w poszukiwaniu zapałek¹².

16.03.1936. Poprzedniego wieczoru poszedłem wysłuchać Mosleya¹³ w Public Hall, który z wyglądu i konstrukcji przypomina teatr. Sala była prawie pełna – jak oceniam, przyszło około siedemset osób. Służbę porządkową pełniło około stu „Czarnych koszul”; poza kilkoma, wszyscy raczej mizerni; dziewczęta sprzedające „Action”¹⁴ itd. Mosley przemawiał przez półtorej godziny i ku mojej konsternacji zdołał zdobyć sobie niemal całą publiczność. Początkowo co prawda go wygwizdano, ale na zakończenie dostał gromkie brawa. Kilka osób, które próbowały na początku przerywać mu pytaniami, wyrzucono z sali, a wobec pewnego mężczyzny – wydawało mi się, że chciał jedynie uzyskać odpowiedź na zadane pytanie – niepotrzebnie zastosowano przemoc; kilku „czarnokoszulowców” rzuciło się na niego, nie żałując mu ciosów, a przecież gość siedział spokojnie i wcale się nie awanturował. M. to bardzo dobry mówca. Żonglował swoimi oklepanymi frazesami – imperium wolnego handlu, precz z Żydami i cudzoziemcami, wyższe płace i krótsze godziny pracy dla wszystkich – i tak dalej, i tak dalej. Początkowo gwiżdżąca i tupiąca (głównie) robotnicza publiczność dała mu się łatwo skołować, ponieważ mówił niby to z socjalistycznych pozycji, potępiając kolejne rządy za zdradę interesów klasy robotniczej. Winą za wszystko obarczył tajemnicze międzynarodowe kliki żydowskie, które podobno finansują między innymi naszą Labour Party oraz Sowietów. Komentarz M. dotyczący sytuacji międzynarodowej: „Wcześniej walczyliśmy z Niemcami uczestnicząc w sporze brytyjskim – obecnie nie będziemy tego robić w sporze żydowskim” spotkał się z żywym aplauzem. Potem jak zwykle zadawano pytania; zbulwersowało mnie to, jak łatwo można omamić niewykształconych słuchaczy jeśli wcześniej przygotowało się zestaw ciętych i zręcznych ripost, służących potem do nieudzielania odpowiedzi na niewygodne pytania, np. M. wychwalał Włochy i Niemcy, jednak zapytany o obozy koncentracyjne itd., powtarzał: „Nie naśladujemy cudzoziemskich wzorów, a to, co się dzieje w Niemczech, nie musi dziać się u nas”. Na pytanie: „Skąd pan wie, że z pańskich własnych pieniędzy nie finansuje się taniej cudzoziemskiej siły roboczej?” (M. potępił żydowskich finansistów, którzy według jego słów uprawiają ów proceder), odparł: „Wszystkie fundusze zainwestowałem w Anglię”; jak przypuszczam, zaledwie tylko garść słuchaczy zdawała sobie sprawę z tego, że to puste słowa.

Na początku M. ostrzegł, że każdy kto zostanie usunięty z sali będzie pociągnięty do odpowiedzialności na mocy przepisów o zgromadzeniach publicznych. Nie jestem pewien, czy to się praktykuje, ale zapewne teoretycznie jest to możliwe. W związku z tym fakt, że wewnątrz gmachu nie ma policjantów na służbie, ma ogromne znaczenie. Każdy, kto zakłóca przebieg zgromadzenia może być usunięty przemocą, a na dobitkę aresztowany; oczywiście to porządkowi, a w rezultacie sam Mosley, decydują o tym, co jest, a co nie jest zakłóceniem. W rezultacie można zdrowo oberwać w zęby, a dodatkowo zapłacić grzywnę za zadanie pytania, na które M. nie potrafił odpowiedzieć.

Po zakończeniu wiecu na zewnątrz budynku zebrał się spory tłum, ponieważ wiele osób było oburzonych z powodu usunięcia z sali kilku słuchaczy. Stojąc w tym tłumie, długo oczekiwałem na to, co nastąpi, ale ani M., ani jego partyjni towarzysze się nie pojawili. Po jakimś czasie policji udało się rozproszyć ludzi: znalazłem się z przodu, a wtedy policjant nakazał mi oddalić się, lecz uczynił to całkiem uprzejmie. Przeszedłem do tyłu i znów oczekiwałem, ale ponieważ M. się nie pojawiał, uznałem, że czmychnął tylnymi drzwiami, tak więc zrezygnowałem i powróciłem na kwaterę. Rano w redakcji „Chronicle” dowiedziałem się jednak, że trochę rzucano kamieniami, i że dwóch mężczyzn zostało aresztowanych, lecz później zwolniono ich za kaucją.

G.¹⁵ poczynając od dzisiejszego ranka pracuje na poranną zmianę. Wstaje o 3.45, a w pracy (czyli na przodku) musi być o 6.00. Wraca do domu około 14.30. Jego żona nie budzi się, żeby mu zrobić śniadanie, zresztą on sam powiada, że praktykują ów zwyczaj tylko nieliczne żony górników. Powiedział mi również, że są górnicy, którzy jeśli w drodze do pracy zobaczą kobietę, zawracają tego dnia do domu. Jest to bowiem uważane za zły omen. Jak rozumiem, powyższe odnosi się wyłącznie do porannej zmiany.

Część I

Droga na molo
w Wigan
Część I

Rozdział I

I

Pierwszym dźwiękiem, jaki rozlegał się rankiem, było łomotanie sabotów młodych robotnic po bruku ulicy. Wcześniej, jak przypuszczam, wyły syreny fabryczne, lecz wtedy zawsze jeszcze spałem. W sypialni zwykle nocowało nas czterech, a pomieszczenie było nad wyraz odpychające; panowała w nim jakaś szpetna prowizorka, jak to zwykle bywa w izbach niesłużących swoim właściwym celom. Dawniej ów dom był zwykłym domem mieszkalnym, a gdy przejęli go państwo Brooker, otworzyli na dole sklepik z flakami, pozostałe zaś pokoje przeznaczyli na wynajem: po poprzednich właścicielach pozostały co bardziej nieprzydatne meble, których nigdy nie chciało im się ich pozbyć. Sypialiśmy zatem w pomieszczeniu nadal całkiem wyraźnie przypominającym wyglądem dawny salon. U sufitu wisiał ciężki kryształowy żyrandol, tak obrośnięty kurzem, że wyglądał jakby był pokryty futerkiem. Większą część jednej ze ścian zasłaniała jakaś wielgachna, straszliwa landara, ni to kredens, ni komoda, przybrana mnóstwem rzeźbionych ozdóbek, pełna szufladek i tafelek z lustrami; na podłodze leżał żywy ongiś w barwach, a teraz już spłowiały dywan, na którego skrajach stały pojemniki wypełnione po brzegi nagromadzonymi przez lata śmieciami; były tam również dwa pociągnięte fałszywą pozłotką krzesła o zapadniętych siedzeniach, a także jeden z tych staromodnych foteli wypchanych końskim włosiem, z których człowiek natychmiast się ześlizguje. Pokój zamieniono na sypialnię, wstawiając pomiędzy te oraz inne rupiecie liche wyrka.

Moje leże stało w narożniku po prawej stronie, najbliżej drzwi. W nogach wciśnięto poprzecznie drugie łóżko (gdyby ustawiono je inaczej, nie można by otworzyć drzwi): oba mocno napierały na siebie, tak że spałem z konieczności ze skulonymi nogami; ilekroć je prostowałem, trącałem stopami w plecy śpiącego tam mężczyznę. Ów sąsiad był już posunięty w latach, nazywał się Reilly, pracował jako mechanik, czy też ktoś taki, „na górze” jednej z kopalń. Na moje szczęście wychodził do pracy o piątej rano, więc gdy go już nie było, mogłem wreszcie wyprostować nogi i przez te kilka godzin wygodnie sobie pospać. Łóżko naprzeciw zajmował szkocki górnik, który został ranny na dole (przygniótł go potężny odłamek skały, który usunięto dopiero po kilku godzinach) i otrzymał pięćset funtów odszkodowania. Był postawnym, przystojnym czterdziestolatkiem o posiwiałych już włosach i krótkich podstrzyżonych wąsach i bardziej przypominał sierżanta niż górnika; wylegiwał się w łóżku do wczesnego popołudnia, pykając krótką fajeczkę. W następnym łóżku sypiali kolejno agenci czy też akwizytorzy ogłoszeń prasowych oraz faceci sprzedający rozmaite artykuły na raty. Było to podwójne łóżko, zdecydowanie najlepsze i najwygodniejsze. Przydzielono mi je pierwszej nocy, lecz potem chytrze skłoniono do wyrażenia zgody na zmianę, ponieważ przybył nowy lokator. Myślę, że wszyscy nowo przybyli przesypiali pierwszą noc w tym podwójnym łóżku, pełniącym rolę, że tak powiem, wabika-pułapki. Okna były zamknięte na głucho i dodatkowo zabezpieczone na dole czerwonymi woreczkami z piaskiem, toteż rano śmierdziało jak w oborze. Człowiek nic nie czuł kiedy wstał; trzeba było dopiero wyjść z sypialni i powrócić, żeby odór walnął w nozdrza jak siekiera.

Nigdy się nie dowiedziałem, ile budynek miał sypialni, chociaż – osobliwa rzecz – była tam łazienka, urządzona jeszcze przez poprzednich właścicieli. Na dole znajdowała się, jak to zwykle bywa, kuchnia z wielkim otwartym paleniskiem, na którym przez całą dobę płonął ogień. Półmrok rozjaśniał tylko pojedynczy świetlik, a pomieszczenie pozbawione było okien, ponieważ z jednej strony sąsiadował z nim sklep, a z drugiej spiżarnia, w której widać było zejście do jakiegoś mrocznego lochu – przechowywano tam flaki. Drzwi prowadzące do spiżarni częściowo blokowała bezkształtna sofa, na której stale leżała pani Brooker, nasza gospodyni, nieustannie obłożnie chora i owinięta mnóstwem brudnych koców. Miała szeroką, naznaczoną troskami twarz o jasnożółtej cerze. Nikt nie wiedział, co jej właściwie dolega; jak przypuszczam, cierpiała wyłącznie z przejedzenia. Przed paleniskiem niemal zawsze suszyła się bielizna, a pośrodku pomieszczenia stał wielki stół kuchenny, przy którym jadała rodzina gospodarzy oraz wszyscy lokatorzy. Nie pamiętam, żebym kiedykolwiek widział ów stół nienakryty, czasem jednak widywałem to, czym go przykrywano. A więc na samym spodzie znajdowała się warstwa starych gazet poplamiona sosem worcester; na niej lepiąca się od brudu biała cerata; kolejną warstwę stanowił zielony obrus ze zgrzebnego lnu, nigdy nie zmieniany i rzadko zdejmowany. Okruchy ze śniadania leżały na stole zwykle aż do kolacji. Nauczyłem się rozpoznawać nieomylnie każdy ich rodzaj i codziennie sprawdzać, jaką trasę przebyły na obrusie od poprzedniego dnia.

Sklep był wąski i zimny. Na zewnętrznych szybach widniało kilka białych liter, rozrzuconych bezładnie niczym gwiazdy, pozostałość po dawnych reklamach czekolady. Pośrodku sklepu stał stół, na którym leżały wielkie białawe sploty flaków, obok zaś szara, drobno pomarszczona masa, nazywana „czarnymi flakami” oraz wstrętne, półprzezroczyste, ugotowane świńskie nogi. Był to typowy sklep typu „flaki i groch”: właściciele nie mieli na składzie nic więcej, wyjąwszy chleb, papierosy i konserwy. Mimo iż wywieszka w oknie zachwalała „herbatkę”, gdy ktoś chciał zamówić kubek tego napoju, zbywano go niczym, sumitując się gęsto. Pan Brooker, pomimo iż od dwóch lat nie miał pracy, był z zawodu górnikiem; on i jego żona zawsze uzyskiwali uboczne dochody z jakiegoś handlu. Niegdyś mieli piwiarnię, stracili jednak licencję za tolerowanie w lokalu hazardu. Wątpię, żeby któryś z ich interesów popłacał, oboje należeli bowiem do osób, które prowadzą je po to, żeby móc stale narzekać. Pan Brooker był czarniawym, drobnokościstym, przypominającym Irlandczyka typem, do tego zadziwiająco niechlujnym. Nie pamiętam, żebym kiedykolwiek widział go z czystymi rękoma. Ponieważ jego żona stale chorowała, większość posiłków przygotowywał sam, a zwyczajem ludzi, którzy miewają zawsze brudne ręce, w charakterystyczny sposób dokładnie międlił i długo obracał wszystko w palcach. Na każdej przygotowanej przezeń kromce chleba z masłem czerniał zawsze odcisk jego kciuka. Nawet wczesnym rankiem, gdy schodził w tajemnicze czeluście za łóżkiem, na którym spoczywała jego żona i przynosił na górę flaki – nawet wtedy miał już czarne łapy. Inni lokatorzy opowiadali mi przerażające wręcz rzeczy na temat miejsca przechowywania flaków. Podobno żerowały tam na nich stada karaluchów. Nie wiem, jak często nasi gospodarze zamawiali świeży towar, jednak chyba nieczęsto, ponieważ pani Brooker miała zwyczaj określać według dat tych dostaw wszystkie inne wydarzenia. – Zara, niech no policzę, od tamtej pory przywozili nam mrożeninę (zamrożone flaki) trzy razy – i tak dalej, i tak dalej. Nam, lokatorom, nigdy nie podawano flaków. Wtedy myślałem, że są może zbyt drogie, następnie jednak wydedukowałem, że chyba po prostu wiedzieliśmy o nich zbyt wiele. Zauważyłem także, że sami państwo Brookers nigdy ich nie jedli.

Jedynymi stałymi lokatorami byli pan Reilly, ów szkocki górnik, dwóch emerytów oraz Joe, mężczyzna utrzymujący się z zasiłków PAC – należał on do takich osób, które nie miewają nazwiska. Po bliższym poznaniu Szkot okazał się straszliwym nudziarzem. Zwyczajem wielu bezrobotnych zbyt dużo czasu spędzał na lekturze gazet, a jeśli mu się w porę nie przerwało, potrafił godzinami ględzić na temat chociażby „żółtego niebezpieczeństwa”, morderców kawałkujących swoje ofiary i ukrywających ich szczątki w skrzyniach, astrologii oraz konfliktu pomiędzy religią i nauką. Starzy emeryci zostali, jak to zwykle bywa, usunięci ze swoich domów przez Means Test¹⁶. Oddawali Brookerom swoje cotygodniowe dziesięć szylingów, otrzymując w zamian utrzymanie jakiego można się spodziewać za tę kwotę, mianowicie łóżko na poddaszu oraz posiłki, najczęściej typu chleb-z-masłem. Pierwszy emeryt należał to kategorii osób mieniących się „lepszymi” i umierał na jakąś nieuleczalną chorobę – chyba miał raka. Wstawał z łóżka tylko wtedy, kiedy musiał pójść, żeby odebrać swoje pieniądze. Drugi, którego wszyscy nazywali Old Jack, miał siedemdziesiąt osiem lat i był niegdyś górnikiem; przepracował pod ziemią ponad pięćdziesiąt lat. Był bystry i inteligentny, osobliwie jednak pamiętał wyłącznie swoje przeżycia i doświadczenia z młodości; nie wspominał nigdy ani słowem o nowoczesnym sprzęcie górniczym i usprawnieniach w pracy. Opowiadał mi za to o zmaganiach z oszalałymi końmi w wąskich chodnikach. Gdy się dowiedział, że czynię przygotowania do zwiedzenia kilku kopalni, spojrzał tylko na mnie pogardliwie i orzekł, że mężczyzna mojego wzrostu (mierzyłem sto osiemdziesiąt dziewięć centymetrów) nigdy nie da sobie rady z „dojazdem” na dole; puszczał mimo uszu moje słowa, że przecież warunki tego „dojazdu” się poprawiły. Był jednak przyjaźnie usposobiony do otoczenia, a kiedy człapał po schodach na swoje poddasze, gdzie sypiał, żegnał wszystkich gromkim okrzykiem „Dobranoc, chłopaki!”. Najbardziej podobało mi się w nim to, że nigdy nie sępił; pod koniec tygodnia brakowało mu zwykle tytoniu, zawsze jednak odmawiał poczęstunku. Brookerowie ubezpieczyli emerytów na życie w firmach pobierających składkę „sześć pensów tygodniowo”. Podobno podsłuchano, jak zaniepokojeni gospodarze wypytywali akwizytora z tej firmy, „jak długo mogą żyć chorzy na raka?”.

Joe, podobnie jak Szkot, czytywał namiętnie gazety i niemal całymi dniami przesiadywał w bibliotece publicznej. Był to typowy bezrobotny kawaler, osobnik wyraźnie zaniedbany, właściwie już obdartus, o okrągłej, niemal dziecięcej twarzy, na której malował się wyraz naiwnej przekory. Przypominał bardziej opuszczonego chłopca niż dorosłego mężczyznę. Przypuszczam, że zupełny brak obowiązków powoduje, iż tak wielu jemu podobnych wygląda znacznie młodziej niż powinni na swój wiek. Sądząc po jego wyglądzie i powierzchowności, dawałem mu około dwudziestu ośmiu lat, atoli ze zdumieniem dowiedziałem się, że ma ich już czterdzieści trzy. Joe miał upodobanie do wyrażania się górnolotnymi i dobitnymi frazami, a ponadto był bardzo dumny z faktu, że postawił na swoim i nigdy się nie ożenił. – Więzy małżeńskie to wielka sprawa – mawiał do mnie często, najwyraźniej mniemając, iż brzmi to nad wyraz wnikliwie, a jednocześnie daje dużo do myślenia. Jego dochody wynosiły piętnaście szylingów tygodniowo, z czego sześć lub siedem płacił Brookerom za noclegi. Widywałem niekiedy, jak grzeje sobie na kuchennym palenisku wodę na herbatę, jednak pozostałe posiłki jadał gdzieś na zewnątrz, a składały się one, jak przypuszczam, głównie z kromek chleba z margaryną oraz ryby z frytkami.

Oprócz nich była też klientela nieregularna, którą tworzyli komiwojażerowie pośledniejszego gatunku – wędrowni aktorzy (na północy Anglii jest ich zawsze sporo, ponieważ w większych piwiarniach bardzo często odbywają się w weekendy występy różnych artystów) oraz akwizytorzy prasy. Z tymi ostatnimi zetknąłem się wtedy po raz pierwszy. Ich zajęcie wydało mi się tak jałowe, beznadziejne i okropne, że zachodziłem w głowę, dlaczego ktoś chwyta się takiej pracy mając jako alternatywę pobyt w więzieniu. Ludzie ci byli zatrudnieni przeważnie przez tygodniki lub niedzielne dodatki do gazet; podróżowali po miastach zaopatrzeni w ich plany oraz w wykazy ulic, które musieli codziennie „obrobić”. Jeżeli nie zdołali zdobyć przynajmniej dwudziestu prenumerat dziennie, szli na bruk. Jeśli utrzymali wymagane minimum, otrzymywali niewielką pensyjkę – bodaj dwa funty tygodniowo; oprócz tego za każde zamówienie powyżej dwudziestu pobierali jakąś mikroskopijną prowizję. Cała rzecz nie była jednak aż tak beznadziejna, jakby się to wydawało na pierwszy rzut oka, ponieważ w dzielnicach robotniczych każda rodzina abonuje jakiś dwupensowy tygodnik i co kilka tygodni zmienia go na inny; skądinąd wątpię, by ktokolwiek zdołał utrzymać takie zajęcie na dłużej. Wydawcy czasopism zatrudniają biednych rozbitków życiowych znajdujących się w rozpaczliwej sytuacji, bezrobotnych urzędników i komiwojażerów oraz podobnych nieszczęśników, którzy dokonują desperackich wysiłków, żeby wypracować swoje minimum; potem, gdy to straszliwe zajęcie ścina ich dosłownie z nóg, otrzymują wymówienie, a pracodawca angażuje nowych. Poznałem dwóch takich facetów, zatrudnianych przez jeden z bardziej znanych tygodników. Obaj byli w średnim wieku, mieli na utrzymaniu rodziny, a jeden dochował się już nawet wnuków. Byli na nogach po dziesięć godzin dziennie, „obrabiając” wyznaczone ulice, a potem do późna w nocy wypełniali formularze dotyczące szwindlu z powodzeniem uprawianego przez ich pisma: w ramach tego oszukaństwa można było – po wykupieniu sześciotygodniowej prenumeraty i wpłaceniu dwóch szylingów przekazem pocztowym – otrzymać „darmowy” serwis stołowy. Otyły komiwojażer: ten, który już był dziadkiem, zasypiał na siedząco z głową w stosie formularzy. Żadnego z nich nie było stać na wydanie funta tygodniowo, czyli kwoty, jaką państwo Brooker liczyli sobie za pełne utrzymanie. Płacili tylko niewielką stawkę za noclegi i siedząc w kuchennym narożniku, spożywali ukradkiem posiłki składające się z bekonu i kromek chleba z margaryną, które przechowywali w swoich walizeczkach.

Państwo Brooker mieli znaczną liczbę synów i córek, z których większość dawno już wyniosła się z domu. Niektórzy przebywali w Kanadzie – „w Kanadowie”, jak mawiała pani Brooker. Tylko jeden syn mieszkał opodal; był to wielki, przypominający wieprza młodzieniec, zatrudniony w garażu; często przychodził do rodziców na posiłki. Jego żona stale przebywała w naszym domu wraz z dwójką dzieci, a gotowała i prała też przeważnie sama oraz Emmie, narzeczona drugiego syna, który przebywał w Londynie. Emmie była jasnowłosą dziewczyną o spiczastym nosie i nieszczęśliwym wyrazie twarzy; zarabiała grosze w jednej z fabryk, a wieczorami harowała jak niewolnica w domu przyszłych teściów. Zauważyłem, że jej ślub z synem Brookerów nieustannie odkładano w czasie i, prawdę powiedziawszy, nigdy by do niego zapewne nie doszło, gdyby nie to, że pani Brooker już wyznaczyła Emmie rolę swojej przyszłej synowej; jednocześnie przez cały czas obserwowała ją czujnym okiem i strofowała życzliwie w ów osobliwy, charakterystyczny sposób właściwy kalekom. Pozostałe prace domowe wykonywał (lub ich nie wykonywał) gospodarz. Pani Brooker rzadko wstawała ze swojej sofy ustawionej w kuchni (leżała na niej przez okrągłą dobę) i była zbyt złożona chorobą, żeby robić coś innego niż tylko zjadać ogromne porcje posiłków. Jej mąż zajmował się sklepem, wydawał posiłki lokatorom i „porządkował” sypialnię. Kolejne czynności zawsze wykonywał powoli, w tempie iście ślimaczym. Często więc łóżka stały niezasłane aż do szóstej po południu, zaś o dowolnej porze dnia można było natknąć się na pana Brookera na schodach, jak niósł wypełniony po wręby nocnik, odginając wysoko kciuk. Rankami zaś siedział przy kuchennym palenisku; obok stała wanienka wypełniona brudną wodą, a on obierał kartofle tak powoli, jakby odbywało się to na zwolnionym filmie. Nigdy wcześniej nie spotkałem osoby, która by wykonywała tę czynność z równie zapiekłą odrazą, a której w dodatku towarzyszyło ciągłe rozpamiętywanie swojej „krzywdy”. Niemal było widać, jak gotuje się w nim jakiś gorzki jad, nienawiść to tej „cholernej babskiej roboty”. Należał bowiem do tego typu ludzi, którzy potrafią przeżuwać swoje urazy niczym krowa paszę.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Chodzi o Royal Antediluvian Order of Buffaloes, męskie stowarzyszenie utworzone w 1822 r. w zajeździe Harp Tavern przy Great Russell Street (opodal Drury Lane Theatre) w Londynie, początkowo jako związek pracowników teatrów, którzy – w przeciwieństwie do aktorów oraz innych artystów tamtych czasów – nie mieli swoich związków nawet o nieformalnym charakterze. Istnieje do dziś, ma charakter paramasoński, a jego celem są działania charytatywno-dobroczynne. Pomimo słowa „Royal” w nazwie nigdy nie otrzymało królewskiego patentu; gdy pod koniec XIX w. wydano w Anglii ustawy przeciw szkodliwym i awanturniczym zgromadzeniom (The Seditious and Riotous Assembly Acts), jego kierownictwo, powodowane pragnieniem wykazania, iż organizacja jest lojalna wobec państwa i jego monarchy, dodało do nazwy słowo „Loyal” („Lojalni”). Wkrótce jednak zaczęto błędnie używać podobnego słowa „Royal” („Królewskie”), które weszło z czasem do oficjalnego obiegu. Obrzędy i procedury organizacyjne stowarzyszenia nader często łączyły się ze zbiorową konsumpcją piwa w pubach (motyw ten kilkakrotnie występuje w powieściach Orwella). Oficjalne cele organizacji to „Obrona słabszych, pomaganie skrzywdzonym przez los oraz wspomaganie osób znajdujących się w kłopotach i w potrzebie”. Obecnie utrzymuje ona dwa domy dla rekonwalescentów „na potrzeby członków, ich żon oraz wdów po nich, odbywających rehabilitację po chorobie lub znajdujących się w trakcie leczenia”. Struktura organizacyjna Buffaloes opiera się, podobnie jak w masonerii, na systemie lożowym – istnieją Loże Mniejsze (Prywatne), Wielkie Loże Prowincjonalne oraz Wielka Loża (przyp. tłum.). [wróć]

2. Założony w 1154 r. przez Petera de Birmingham, lokalnego obszarnika, targ bydłem i artykułami żywnościowymi, potem główny bazar w mieście. Istnieje do dziś (przyp. tłum.). [wróć]

3. W oryg. Temperance Hotel. Chodzi o sieć zajazdów a potem hoteli zakładanych mniej więcej od połowy XIX w. w Wlk. Brytanii i USA przez organizacje propagujące abstynencję (przyp. tłum.). [wróć]

4. Crithmum maritimum, roślina z rodziny baldaszkowatych o mięsistych łodygach i liściach, które magazynują wodę. Rośnie często na urwiskach nadmorskich, jest jadalna, a w niektórych regionach Anglii uchodzi za przysmak, obecnie podawana nawet jako ozdoba do potraw w eleganckich londyńskich restauracjach. Jej liście przypominają w smaku szparagi, dlatego nazywana jest niekiedy „szparagami ubogich” (przyp. tłum.). [wróć]

5. Frank Meade był urzędnikiem w Amalgamated Society of Woodworkers. Prowadził też biuro manchesterskiej filii pisma „Adelphi” i był dyrektorem ekonomicznym „Labour’s National Voice”, organu Independent Socialist Party (przyp. red. wyd. ang.). [wróć]

6. National Unemployed Workers’ Movement (Narodowy Ruch Bezrobotnych Robotników) (przyp. tłum.). [wróć]

7. „John Bull” był popularnym tygodnikiem założonym w roku 1906 i wydawanym początkowo przez Horatio Bottomleya (1860–1933), który – mieniąc się podczas I wojny światowej „Przyjacielem żołnierza” – nawoływał do uwięzienia Ramsaya MacDonalda (późniejszego premiera), sam jednak trafił do więzienia za oszustwa. Specjalnością jego pisma były sensacje oraz konkursy dla czytelników ze stosunkowo wysokimi nagrodami. Przestało się ukazywać w roku 1960 (przyp. red. wyd. ang.). [wróć]

8. Firma gastronomiczna J. Lyons & Co. Założyła sieć lokali zwanych „Corner Houses” („Narożne domy”) przy Coventry Street, Tottenham Court Road, Strandzie i opodal Marble Arch w Londynie; pierwszy powstał w 1908 r., miał kilka pięter, a w nim restauracje i kawiarnie. Restauracje były utrzymane w rozmaitym stylu, w niektórych gości obsługiwały kelnerki (ich ucieleśnieniem była często pojawiająca się w reklamach postać dziewczyny zwanej „Nippie”); były też kafeterie, bary sałatkowe oraz przynajmniej jedna „kawiarnia wiedeńska” (przy Coventry Street), gdzie w latach 30. podawali do stołu głównie żydowscy uchodźcy z Trzeciej Rzeszy, w swojej ojczyźnie często wykonujący wolne zawody. […] Żaden z tych lokali już dziś niestety nie istnieje. Firma Lyons prowadziła także wiele małych kawiarenek o rozmaitym charakterze i wystroju (przyp. red. wyd. ang.). [wróć]

9. Joe („Jerry”) Kennan (daty urodzenia i śmierci nieznane) był wtedy bezrobotnym górnikiem i działaczem Independent Labour Party. Utrzymywał (wbrew relacji Orwella), że w pensjonacie przy Warrington Lane 72 było nieskazitelnie czysto i że: „Orwell wyprowadził się stamtąd i zamieszkał u małżeństwa prowadzącego sklep z flakami, bo chciał znaleźć coś gorszego” (zawarł to spostrzeżenie w przypisie do swojego wspomnienia o pisarzu w jednym z rozdziałów („With the Wigan Miners”) wspomnieniowej książki Orwell Remembered, s. 130). Bez względu na to, jak było, szybki wyjazd Orwella nastąpił rzeczywiście w czasie choroby pani Hornby, tak jak on sam napisał. Kennan, być może ze zrozumiałych względów, narzekał, iż nie otrzymał potem egzemplarza Drogi na molo w Wigan z autografem autora (przyp. red. wyd. ang.). [wróć]

10. Jerry Kennan twierdził, że miał masę 20–30 ton. Nie jestem pewien, który z nas ocenił dokładniej jego masę (odręczny przypis aut.). [wróć]

11. Autor miał zapewne na myśli świdry pneumatyczne (przyp. red. wyd. ang.). [wróć]

12. Autor opisuje to, co mu się wtedy zdarzyło w Drodze na molo w Wigan. Crick [w swojej biografii Orwella: George Orwell: A Life, Londyn, 1980 – przyp. tłum.] przytacza relację Jerry’ego Kennana o pobycie Orwella w kopalni, o której Kennan mówił po raz pierwszy w audycji BBC „Omnibus” w roku 1970. Gdy w pewnej chwili podczas marszu chodnikiem Orwell nie pochylił się w porę pod dźwigarem, „ścięło go z nóg”; stracił przytomność i trzeba go było cucić. Gdy doszli do przodka, „widać było, że Orwell jest piekielnie zmęczony i wyczerpany” – a przecież oczekiwała go jeszcze droga powrotna. Podczas trzech takich wypraw (nie dotyczyło to tylko opisywanej powyżej wizyty) Orwell „był zupełnie padnięty”. Gdy powrócił do swojej kwatery przy Darlington Street 22, oczekiwał go list od wydawcy zawierający wykaz zmian, jakie należało wprowadzić do tekstu powieści Wiwat aspidistra!, a przecież książkę tę podpisał już do druku nim wyruszył do Wigan. Wysłał Gollanczowi [wydawcy – przyp. tłum.] wymagane zmiany, po czym – niewątpliwie zmęczony wyprawą do kopalni oraz zirytowany kontrastem pomiędzy tym, co oglądał a trywialnością tego, o co go poproszono, napisał gniewny list do swojego agenta Leonarda Moore’a: „prosili mnie o wprowadzenie zmian, gdy książka była w druku, a ponadto miałem jeszcze wyrównać litery” (w czasach gorącego składu każda zmiana w układzie tekstu pociągała za sobą konieczność wprowadzania innych, bardzo rozbudowanych, zmian w składanym tekście). Kontynuował: „Ogólnie rzecz biorąc, osią kompozycyjną fragmentów, nawet całych rozdziałów, jest kilka kardynalnych fraz i wyrzucenie ich, tak jak to się stało w tym wypadku, rozwala całą książkę”. Poprosił dalej, żeby kwestię ewentualnych poprawek w przyszłości załatwiano z Gollanczem przed złożeniem książki (przyp. red. wyd. ang.). [wróć]

13. Sir Oswald Mosley (1896–1980), polityk, początkowo w Partii Konserwatywnej, potem niezależny, wreszcie w Labour Party. W 1931 r. wystapił z tego ostatniego ugrupowania i założył The New Party. Został fanatycznym zwolennikiem Hitlera, a jego partia zmieniła nazwę na The British Union of Fascists. Jej umundurowani członkowie dali się poznać jako „Blackshirts” („Czarne koszule”). Podczas II wojny światowej był internowany (przyp. red. wyd. ang.). [wróć]

14. „Action” była pismem The British Union of Fascists. 9 lipca 1936 r. pani Hastings Bonora zapytała Orwella, czy mogłaby zamieścić w swojej recencji książki Victoria of England cytat z jego powieści Córka duchownego, zawierający opis nocnej sceny na Trafalgar Square. Rzeczona recenzja miała się ukazać na łamach „Action”. Wyraziła jednocześnie nadzieję, że autor nie jest aż tak zapiekłym antyfaszystą, i że „z tego powodu nie odpowie jej: WYKLUCZONE”. Należy się jednak domyślać, że taką właśnie odpowiedź otrzymała, ponieważ 14 lipca ponownie napisała do Orwella, co następuje: „nawet jeśli nie akceptuje Pan faszystowskich ideałów, musi Pan bezwzględnie uznać, że mamy ze sobą coś wspólnego – mianowicie dobro tych nieszczęśników, «którzy zeszli na psy»”. W swoim ostatnim liście do niego (z 24 lipca) napisała, że jej partia ma przynajmniej program, „lecz pan nigdy nie przedstawił nawet jednej sugestii, jak poprawić los naszych «Miserables»” (przyp. red. wyd. ang.). [wróć]

15. Grey, górnik w wieku ok. 45 lat, mieszkał w Barnsley przy Agnes Terrace 4 wraz z młodszą o ok. 10 lat żoną oraz dwiema córkami, Doreen i Irene (10 i 11 lat). Orwell gościł u nich i zanotował, że w ich domu „jest bardzo czysto i porządnie” (przyp. red. wyd. ang.). [wróć]

16. W Wlk. Brytanii w latach 30. XX w. bezrobotni otrzymywali przez pewien czas stałe zasiłki (na poczet których, gdy pracowali, potrącano im odpowiednie kwoty z tygodniowych wypłat). Po zakończeniu ich wypłacania mogli zwrócić się do UAB (Unemployment Assistance Board, czyli Komitetu Pomocy Bezrobotnym) o wypłacanie zasiłku okresowego. Wynosił on najwyżej 15 szylingów tygodniowo dla gospodarstwa jednoosobowego i 24 szylingi dla małżeństwa; dzieci otrzymywały (w zależności od wieku) od 3 do 6 szylingów tygodniowo. Bezrobotny musiał jednak uzyskać wcześniej pomyślną opinię Means Test, instytucji sprawdzającej, czy kwalifikuje się on do pomocy i czy nie osiąga dodatkowych dochodów (np. z tytułu wynajmowania pokoju). Takie przypadki przekazywano do PAC (Public Assistance Committee, Komitetu Pomocy Społecznej, albo Public Asistance Board, czyli Komisji Pomocy Społecznej), prowadzonego i finansowanego przez władze lokalne. Ten wypłacał już mniejsze kwoty, których wysokość co najmniej jednokrotnie później redukowano. Korzystający z pomocy PAC otrzymywali także przez sześć tygodni przed Bożym Narodzeniem (oraz przez taki sam okres czasu po nim) szylinga i 6 pensów na zakup węgla (50 kilogramów węgla kosztowało wtedy w detalu ok. szylinga). Jednakże wypłata tego dodatku była uzależniona od pozytywnej opinii Means Test; taka kontrola była znienawidzoną przez wszystkich bezrobotnych procedurą. Występujące w tekście wartości pieniężne trudno przeliczyć precyzyjnie na obecne; prof. Peter Davison, wydawca Collected Works Orwella, sugeruje, by mnożyć je przez 35. W ten sposób ówczesne 24 szylingi to 840 szylingów sprzed brytyjskiej reformy walutowej, co odpowiada w przybliżeniu obecnym 42 funtom (przyp. tłum.). [wróć]