Redaktor prowadzący: Bogusław Kubisz
Ilustracja na okładce: Marek Szyszko
Projekt okładki: Agnieszka Matusiak
Redaktor merytoryczny: Jacek Biernacki
Redaktor techniczny: Agnieszka Matusiak
Korekta: Anna Olszowska
Mapy: Dariusz Wieczorek

Copyright © by Dressler Dublin Sp z o.o., Ożarów Mazowiecki 2023
Copyright © by Daniel Gazda, 2023

ISBN 978-83-11-16971-5

Wydawnictwo Bellona
ul. Hankiewicza 2
02-103 Warszawa
tel. +48 22 457 04 02
www.bellona.pl
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Księgarnie internetowe: www.ksiazki.pl www.swiatksiazki.pl

Dystrybucja
Dressler Dublin Sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki
ul. Poznańska 91
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. 22 733 50 31/32
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Mojemu synowi, Michałowi…

Wstęp

WSTĘP

Oddawana do rąk czytelników książka opowiada o pierwszych wojnach toczonych przez republikę rzymską z niezwykle tajemniczym i intrygującym ludem, jakim byli Etruskowie. Zdobycie Wejów przez Rzym w 396 roku p.n.e. jest najważniejszym epizodem podboju Etrurii i całej Italii przez to państwo ze względu na to, że był to pierwszy tak duży zabór obcych ziem, który stworzył podstawy do dalszej ekspansji republiki rzymskiej w sferze gospodarczej i militarnej. Proces podboju Etrurii przez republikę rzymską był bardzo burzliwy i trwał ponad 200 lat. W ciągu tego okresu obszar ziem zajętych przez Etrusków stale się kurczył.

Były to niezwykle ciekawe czasy, którym towarzyszyły zmiany w sferze politycznej, społecznej, gospodarczej, a także przemiany w zakresie samej myśli wojskowej. Rzymianie ścierali się wówczas z ludami, które dorównywały im pod względem militarnym, dzięki jednak niesamowitej dyscyplinie i nowatorskiej organizacji podbitych ziem wyszli z tej konfrontacji zwycięsko, pokonując między innymi dotychczasowych hegemonów Italii, czyli Etrusków. Etruskowie w tym konflikcie nie byli w stanie zjednoczyć wszystkich swoich sił przeciwko zewnętrznej agresji i pozostawali podzieleni na kilkanaście miast-państw; jednostki te były nazywane lukumoniami. Tylko niektóre z tych organizmów państwowych były zdolne do zawarcia ze sobą krótkotrwałych przymierzy w obliczu zagrożenia zewnętrznego.

Opisując dzieje jednej z najbardziej sprawnych armii w historii ludzkości należy się zastanowić, jakie czynniki doprowadziły do sukcesu żołnierzy rzymskich na polach bitew. Dzięki bowiem niezwykłej determinacji i woli obywateli Rzymu powstało niezwykle sprawne narzędzie do prowadzenia polityki imperialnej, dostosowujące się do zmiennej sytuacji politycznej, ekonomicznej i społecznej. Był to proces długotrwały, a świadomość imperialnej potęgi dotarła do samych Rzymian dopiero w okresie pierwszej wojny punickiej. Wcześniej jednak zostały stworzone podstawy, które umożliwiły prowadzenie polityki mocarstwowej. Oblężenie przez Rzymian Wejów, jednego z najważniejszych miast etruskich, można zatem rozpatrywać w kategoriach narodzin imperium rzymskiego albo też końca cywilizacji etruskiej. Po zdobyciu miasta Rzymianie po raz pierwszy w swojej historii zasmakowali w korzyściach płynących ze zwycięskich wojen. Napływ łupów i niewolników był w tym okresie tak duży, że wszyscy obywatele republiki, nawet ci, którzy nie uczestniczyli w wojnie, zdobyli utrzymanie na okres życia jednego, a jak przypuszczają niektórzy badacze, nawet dwóch pokoleń. Rzymianie zrozumieli wtedy, że tylko prowadzenie dalszych wojen da im możliwość zwiększenia dochodów i dobrobytu. Od tamtego czasu przez najbliższe 400 lat już nigdy nie kończyli wojny z żadnym wrogiem, nie odnosząc finalnego sukcesu. Stopniowo poszerzali swój stan posiadania, przyłączając do swojego państwa kolejne podbite ziemie. To właśnie w tym czasie można mówić o narodzinach imperium. Natomiast Etruskowie od V wieku p.n.e. znajdowali się w odwrocie, stopniowo tracąc swoje terytorium na rzecz Rzymu, Galów lub innych ludów Italii. Jednakże nie stało się to od razu, ale po kilku wyniszczających wojnach. Ostatnie wolne miasto etruskie zostało zdobyte przez Rzymian dopiero w 264 roku p.n.e. Po mniej więcej 300 latach od tego wydarzenia cywilizacja Etrusków zniknęła bezpowrotnie jako osobny byt, asymilując się ostatecznie z kulturą łacińską, czyli rzymską.

Początki państwowości rzymskiej i pierwsze cztery wieki dziejów Rzymu, jakże ciekawie opisane przez historyków rzymskich, są fascynujące. Mimo że większość tekstów dotyczy wydarzeń legendarnych i jest obarczona dodatkowymi upiększeniami i wymysłami autorów, zawierają one rdzeń prawdy i odwołania do faktów. Pisząc niniejszą pracę oparłem się głównie na tekstach trzech antycznych autorów: Dionizjusza z Halikarnasu, Tytusa Liwiusza oraz Plutarcha z Cheronei. Prace tych autorów, opisujące tamtą epokę, dotrwały do naszych czasów w najobszerniejszych fragmentach.

Dionizjusz z Halikarnasu (I wiek p.n.e.) był nauczycielem retoryki. W 30 roku p.n.e. przybył do Rzymu. Napisał między innymi Starożytność rzymską w 20 księgach. Obejmowały one okres od początków państwa do pierwszej wojny punickiej. Do naszych czasów zachowały się księgi I–XI, omawiające okres do 422 roku p.n.e. Z innych ksiąg pozostały tylko wypisy.

Kolejny interesujący nas dziejopis, Tytus Liwiusz (59–17 rok p.n.e.), był historykiem, który otrzymał staranne wykształcenie w zakresie filozofii i retoryki. Napisał obszerne, monumentalne dzieło historyczne pod tytułem Ab urbe condita w 145 księgach, obejmujące dzieje od założenia miasta do panowania Augusta. Do naszych czasów zachowały się w całości księgi 1–10 i 21–45 oraz wyciągi i streszczenia pozostałych ksiąg (poza księgą 136 i 137). Świetnym stylem i ogromem informacji przewyższył wszystkich dziejopisarzy rzymskich.

Trzeci ze wspomnianych autorów, Plutarch z Cheronei (46 – około 120 roku n.e.), swoje doświadczenia zdobywał podczas licznych podróży. Studiował on w Atenach i Aleksandrii, a po powrocie do ojczyzny założył w Cheronei szkołę, która zajmowała się różnorakimi zagadnieniami moralnymi. W szczególności dążył do moralnego i religijnego odrodzenia Hellady. Jego najwybitniejszym dziełem historycznym są Żywoty sławnych mężów. Przedstawił w nim krótkie porównawcze biografie wybitnych polityków oraz nakreślił tło historyczne, przedstawiając czasy, w których przyszło im działać. Omówił takie postaci jak między innymi: Kamillus, Sulla, Mariusz, Lukullus, Sertoriusz, Krassus, Pompejusz Wielki i Juliusz Cezar.

Krótkie wzmianki o opisanych w niniejszej książce wydarzeniach można również znaleźć między innymi w pracach Timajosa, Kwintusa Piktora, Polibiusza, Diodora Sycylijskiego i Appiana z Aleksandrii.

Timajos (około 345–250 rok p.n.e.) był synem Andromachosa, tyrana Tauromenionu na Sycylii. Po zdobyciu tego miasta przez Agatoklesa osiadł w Atenach. Do jego najwybitniejszych dzieł należą: Rzeczy italskie i sycylijskie, napisane w 38 księgach, ukazujące dzieje Sycylii, Kartaginy i Italii od najdawniejszych czasów do panowania Agatoklesa. Niestety praca zachowała się tylko w nielicznych fragmentach.

Kwintus Piktor (III/II wiek p.n.e.), uczestnik drugiej wojny punickiej, napisał historię Rzymu od Eneasza do przełomu III i II wieku p.n.e. Między innymi zrelacjonował w barwny sposób wojny punickie.

Polibiusz (około 200–118 rok p.n.e.) był synem Lykortasa, stratega Związku Achajskiego. Po bitwie pod Pydną został wysłany do Rzymu jako zakładnik. Tam miał okazję poznać Scypiona Afrykańskiego, któremu towarzyszył w walkach z Kartaginą podczas trzeciej wojny punickiej. Jego niezwykle cennym dziełem są Dzieje w 40 księgach, obejmujące okres od 264 do 144 roku p.n.e. Do naszych czasów dotrwały tylko księgi I–V. Z ksiąg VI–XVIII zachowały się wyciągi, a z ksiąg XIX–XXXIX tak zwane wyimki. Dzieło Polibiusza napisane jest niezwykle solidnie. Często korzystali z niego i późniejsi pisarze.

Diodor Sycylijski (około 80 roku p.n.e. – ?), który urodził się na Sycylii, w młodości odbył wiele podróży w obrębie basenu Morza Śródziemnego, a następnie osiadł w Rzymie. Napisał swoje epokowe dzieło Bibliotheke w 40 księgach. Do naszych czasów w całości zachowały się księgi I–V oraz XI–XX, reszta jest zachowana w wyciągach. Zawarł w nim historię powszechną od początków świata do podboju Galii przez Cezara.

Appian z Aleksandrii (95–180 rok n.e.) urodził się w Aleksandrii. W 120 roku n.e. przybył do Rzymu, uchodząc przed rozruchami, jakie w tym czasie wywoływali Żydzi aleksandryjscy. Obywatelstwo rzymskie otrzymał w czasach panowania Trajana lub Hadriana. W 147 roku został mianowany prokuratorem cesarskim w Egipcie. Jego najwybitniejszym dziełem jest pisana dopiero od 160 roku Historia rzymska w 24 księgach. Przedstawiała ona okres od założenia Rzymu do czasów jemu współczesnych. Appian nie jest ścisły, gdy stosuje terminologię wojskową, ma też niekiedy problemy z geografią. Jednak jego praca jest dziełem wybitnym i bardzo cennym.

Wymienieni autorzy to tylko najważniejsi historycy antyczni, opisujący najbardziej szczegółowo i obszernie tamtą epokę. Oprócz ich dzieł dysponujemy też opracowaniami mniej znanych autorów. Ponadto bezcennym materiałem jest druga kategoria tekstów pisanych, czyli stele nagrobne, wszelkie napisy na budowlach czy zabytkach ruchomych oraz listy, rachunki itp.

Kolejnymi materiałami źródłowymi, pomocnymi do rekonstrukcji wydarzeń historycznych, uzbrojenia i samej taktyki prowadzenia działań wojennych, są przedstawienia ikonograficzne, zabytki ruchome pochodzące z badań archeologicznych oraz pozostałości instalacji obronnych. Te ostatnie służą nam do poznania architektury obronnej. Liczne egzemplarze uzbrojenia są znajdowane po dziś dzień na terytorium Etrurii i Lacjum, głównie w grobowcach. W ostatnim okresie powstało kilka prac dotyczących tematyki uzbrojenia oraz wojen toczonych w V wieku p.n.e. w środkowej Italii, między innymi wspomina się w nich o interesujących nas trzech kampaniach czy organizacji armii etruskiej i rzymskiej: H. Joshua, The Tyrrhenian Way of War, social power, and the state in central Italy (c. 900–343 BC), 2016; P.F. Stary, Zur Eisenzeitlichen Bewaffnung und Kampfesweise in Mittelitalien, Mainz 1981; C. Saulnier, L’armée et la guerre dans le monde étrusco-romain (VIIIe–IVe s.), Paris 1980; J. M. Turfa (ed.), The Etruscan World, London 2013; G. Forsythe, A Critical History Of Early Rome, London 2005.

Ze względu na to, że historia wojskowości jest nierozerwalnie związana z działalnością polityczną, w niniejszej książce te zagadnienia ze sobą się przeplatają. Szczegółowy opis wydarzeń został przedstawiony w sposób chronologiczny. Na początku książki omówione zostały zagadnienia ogólne. Ukazano tu warunki naturalne terenów, na których toczyły się działania wojenne, i informacje o głównych bohaterach publikacji, czyli Etruskach i Rzymianach, oraz ważniejszych miastach-państwach czy ludach przewijających się w opisie wydarzeń. W niniejszej pracy skupiłem się na przedstawieniu trzech kampanii wojennych, jakie w latach 482–394 p.n.e. toczyła republika rzymska z Wejami i ich sojusznikami.

Poszczególne kampanie zostały opisane w taki sposób, że najpierw omówiono dane wydarzenie tak, jak ukazywali je starożytni annaliści, głównie Liwiusz, Dionizjusz z Halikarnasu oraz Plutarch. Następnie przedstawiono dowody pochodzące z innych źródeł, potwierdzające autentyczność historii opisywanych przez antycznych historyków. Aby ułatwić czytelnikowi poruszanie się po książce, w pracy zrezygnowano z wielu przypisów, podając w tekście tylko najważniejsze odnośniki, więc nie ma ona charakteru typowej rozprawy naukowej. Jej głównym celem jest popularyzacja historii starożytnej i dotarcie do jak najszerszego grona odbiorców, a nie tylko do wąskiego grona naukowców. Ponadto nie przedstawiono szczegółowej typologii uzbrojenia. Taka typologia uzbrojenia rzymskiego czy etruskiego na przestrzeni wieków jest zresztą tematem na osobną rozprawę. Niniejsza pozycja jest pierwszą książką napisaną przez polskiego autora na temat konfliktu rzymsko-etruskiego. Książka jest bogato ilustrowana i zaopatrzona w mapy, aby przybliżyć czytelnikowi w sposób plastyczny stawiane zagadnienia.

Rozdział I. Italia: warunki naturalne oraz jej ludy w pierwszej połowie i tysiąclecia p.n.e.

ROZDZIAŁ I
ITALIA: WARUNKI NATURALNE
ORAZ JEJ LUDY
W PIERWSZEJ POŁOWIE
I TYSIĄCLECIA P.N.E.

Italia stanowi krainę składającą się z dwóch podstawowych jednostek geograficznych, pod względem morfologicznym należących do typowych krain śródziemnomorskich. W jej skład wchodzi Półwysep Apeniński (Italia właściwa)¹ oraz Nizina Padańska wraz z południowymi stokami Alp. Granicą tych dwóch krain jest północny łuk Apeninów oraz rzeka Rubikon². Same Apeniny stanowią pasmo górskie ciągnące się przez cały Półwysep Apeniński na osi północ–południe w jego centralnych częściach. Od tego pasma w kierunku morza opadają doliny, ciągnące się wzdłuż cieków wodnych. Większość z nich była urodzajna i nadawała się do uprawy roli czy hodowli bydła. Apeniny w swojej środkowej części są najwyższe i najrozleglejsze, dochodząc tam do wysokości 2912 metrów n.p.m³. Ich rzeźba w najwyższych partiach ma charakter alpejski. Większość obszaru tych gór nie nadaje się do intensywnego osadnictwa.

Klimat Italii właściwej ma charakter śródziemnomorski o licznych lokalnych mikroklimatach. Lato jest wilgotne i stosunkowo chłodne, wtedy średnie temperatury oscylują w granicach około 25 stopni Celsjusza. Jednakże nieraz latem z południowego zachodu w kierunku Italii wieją gorące wiatry zwane sirocco, niosące masy powietrza znad Sahary. Wtedy temperatura znacznie wzrasta. Latem w Italii występują niedobory wody, zwłaszcza w górach. Zima jest łagodna i temperatura rzadko spada o tej porze roku poniżej zera. Wtedy zarówno w dolinach, jak i górach wody jest pod dostatkiem. W wyższych partiach gór zalega pokrywa śnieżna, która wiosną praktycznie całkowicie topnieje. Poszarpana linia brzegowa sprzyjała zakładaniu miast na wybrzeżu. Półwysep Apeniński ma dość znaczny areał uprawnej ziemi. Zachodnia część półwyspu od gór Monti Cimini w Etrurii po Zatokę Neapolitańską jest usiana wulkanami⁴, które pokryły okoliczne równiny urodzajnym popiołem. W kraterach wygasłych wulkanów znajdują się dość spore jeziora, na przykład: Nemi, Bracciano i Albańskie. Mieszkańcy dolin zajmowali się uprawą roli, sadownictwem, a w rejonach górskich hodowlą bydła i pasterstwem, na wybrzeżu zaś rybołówstwem. Jeśli chodzi o pastwiska, mieszkańcy Italii korzystali z pastwisk wyżynnych zwanych saltu, służących do wypasu letniego, oraz nizinnych, używanych do wypasu zimowego. Na Półwyspie Apenińskim znajdowało się mało surowców mineralnych. Do największych obszarów ich eksploracji należał teren północnej Etrurii, gdzie były ulokowane kopalnie miedzi i cyny. Na wyspie Elbie oraz w okolicy Populonii pozyskiwano żelazo. Na stokach góry Amiata znajdowały się pokłady rtęci. Na północ od rzeki Arno, na wybrzeżu, występowały złoża antymonu. Znajdujące się tam kopalnie pokrywały podstawowe potrzeby ludów Italii na te surowce (Scullard 1992; Wielki atlas świata 2011; The Land of the Etruscans 1985, s. 5–11). Z całej plejady krain Italii nas najbardziej interesuje Lacjum oraz południowa Etruria, czyli teatr działań wojennych opisywanych w niniejszej książce.

Lacjum jako kraina historyczna w VIII–IV wieku p.n.e. zajmowało obszar nizin nadmorskich oraz wzgórz wulkanicznych, podobny w swoim rzucie do prostokąta o długości boków około 100 na 40 kilometrów, rozciągającego się od dolnego biegu Tybru i Anio do przylądka Circeo i gór Monti Ausoni (do 1114 metrów n.p.m.) oraz gór Aurunci (do 1535 metrów n.p.m.). Na północnym wschodzie kraina ta była ograniczona południowymi stokami Apeninów Środkowych. W centrum tego terytorium wznosił się masyw Gór Albańskich z najwyższym szczytem o wysokości 962 metrów n.p.m. Na południowym wschodzie Lacjum znajdował się duży obszar podmokły, czyli Bagna Pomptyjskie, oraz góry Mons Lepinus (Góry Lepinus), skutecznie utrudniające komunikację mieszkańców Lacjum z Kampanią. Główny szlak komunikacyjny prowadzący do Kampanii omijał te krainy od północy, prowadząc przez przełęcz między Górami Albańskimi a Apeninami i dalej doliną rzeki Socco (Trerus) i Liris. Lacjum ze względu na gleby o podłożu wulkanicznym było bardzo żyzne i obfitowało w źródła wody, ale ze względu na gliniaste podłoże niektóre nisko położone rejony Lacjum zamieniały się (zwłaszcza po opadach deszczu) w tereny zabagnione; te obszary położone blisko morza były bardzo niezdrowe. Lacjum było gęsto zaludnione, osiedla budowano z reguły na wzgórzach, co dawało iluzję bezpieczeństwa. Od Etrurii Lacjum było oddzielone rzeką Tyber o stosunkowo małej liczbie brodów (Scullard 1992; Wielki atlas świata 2011; The Land of the Etruscans 1985, s. 5–11).

Kolejna kraina, Etruria, leżała na północny zachód od Lacjum. Jej granicami były zasadniczo rzeki Tyber oraz Arnio. Ze względu na dość znaczne zróżnicowanie form terenu dzieli się ją na część południową i północno-środkową. Granicą tych części są rzeki Fiora oraz Paglia, płynące na ogół z kierunku południowo-zachodniego. Nas interesuje część południowa. Jest to teren pagórkowaty z niewysokimi górami oraz dolinami nadbrzeżnymi i rzecznymi. W południowej Etrurii tak samo jak w Lacjum ziemia jest na ogół pochodzenia wulkanicznego. Składają się na nią różnego rodzaju tufy, gleby powstałe w wyniku erozji skał wulkanicznych. Ze względu na ich miękkość cieki wodne wyżłobiły tu głębokie doliny, nieraz trudne do przebycia. W kraterach wulkanicznych w górach powstały trzy duże jeziora: Bracciano w górach Sabatini, Vico w górach Cimini i Bolsena w górach Volsinie.

Tereny południowej Etrurii były żyzne. Dawało to podstawę do prowadzenia intensywnych upraw oraz hodowli. Etruria obfitowała także w lasy. Największym z nich był legendarny Las Cymiński, owiany licznymi tajemniczymi wydarzeniami, jakie rozgrywały się na jego terenie. Leżał on między górami Volsinie a Sabatini. Las ten skutecznie utrudniał dostęp do Etrurii od strony wschodniej oraz oddzielał ziemie zamieszkane przez Etrusków od Falisków. Lasy dostarczały surowców, używanych między innymi do produkcji statków i broni, a także był źródłem dodatkowej żywności. Osiedla w Etrurii, podobnie jak w Lacjum, były zakładane na dogodnych do obrony wzgórzach lub w pobliżu morza. Ze względów bezpieczeństwa miasta były nieco oddalone od morza, co ułatwiało obronę przed nagłym atakiem. Miały one na wybrzeżu porty oraz osady handlowe. Współcześnie tereny starożytnej Etrurii wchodzą w skład trzech krain geograficzno-historycznych: Toskanii, Umbrii i Lacjum (The Land of the Etruscans 1985, s. 5–11).

W interesującym nas okresie, czyli na przełomie VI i V wieku p.n.e., Italię zamieszkiwały cztery główne grupy ludów: Italikowie, Etruskowie, Grecy oraz Ilirowie. Italikowie dzielili się na dwie grupy:

1. Latyńsko-faliską, która zasiedlała tereny w Lacjum, w okolicach Falerii oraz w dolnym biegu Tybru. Należeli do niej Latynowie, Rzymianie i Faliskowie;

2. Umbryjsko-sabelską, która zamieszkiwała tereny w Apeninach poczynając od górnego biegu Tybru. Ostatecznie w VI/V wieku p.n.e. z tej grupy wykształcili się między innymi: Umbrowie, Sabinowie, Paeligni, Marsowie, Ekwowie, Wolskowie, Hernikowie, Sammici, Hirpinowie i Lukanowie.

Wschodnie stoki Apeninów oraz wschodnie wybrzeże Półwyspu Apenińskiego były zasiedlone prawdopodobnie przez ludy pochodzenia iliryjskiego, przybyłe z terenów Półwyspu Bałkańskiego, które podobno przyniosły ze sobą do Italii umiejętność wytopu żelaza. W VIII wieku p.n.e. południe Italii wraz z Sycylią stało się obszarem kolonizacji greckiej, w wyniku której powstały na tym terenie liczne miasta. Obszar ten nazywano Wielką Grecją. Do największych miast greckich w Italii należały: Kume, Tarent, Elea, Regium, Lokry, Kroton i Sybaris.

Rozdział II. Etruskowie i Weje

ROZDZIAŁ II
ETRUSKOWIE I WEJE

Mniej więcej w VIII wieku p.n.e. wśród ludów Italii na czoło wybili się Etruskowie, zamieszkujący terytorium Etrurii właściwej⁵. Stanowią oni jeden z najbardziej zagadkowych ludów starożytnej Europy. Do dziś trwa ożywiona dyskusja na temat pochodzenia tego ludu⁶. Dzieje Etrusków według większości badaczy można ogólnie podzielić na kilka okresów:

– Wczesna epoka żelaza – okres kultury Villanova 900–730 p.n.e.;

– Epoka żelaza – wczesny okres orientalizujący 730–630 p.n.e.;

– późny okres orientalizujący 630–550 p.n.e.;

– okres archaiczny 550–470 p.n.e.;

– okres klasyczny 470–IV wiek p.n.e.;

– okres hellenistyczny IV–I wiek p.n.e.

Każdy z tych okresów charakteryzował się pewnymi zmianami w sztuce, kulturze, życiu społecznym, politycznym czy wojskowości.

Na przełomie VIII i VII wieku p.n.e. Etruskowie mieli dobrze zorganizowaną państwowość, skoncentrowaną wokół kilkunastu dużych ośrodków miejskich tworzących poszczególne miasta-państwa. Ludność Etrurii skupiała się na obszarach, na których prowadzono intensywną uprawę roli lub hodowlę bydła, oraz w pobliżu szlaków handlowych ułatwiających wymianę towarową. Miasta były budowane w miejscach mających walory obronne, czyli na naturalnych wzgórzach o stromych stokach z dostępem do wody pitnej lub w innych trudno dostępnych miejscach, na przykład wśród rozlewisk rzek. Ważna była też, jak wspomniano, bliskość szlaków komunikacyjnych. Takie położenie ośrodków urbanistycznych ułatwiało wymianę handlową z innymi ośrodkami (na przykład Wielkiej Grecji), a co za tym idzie sprzyjało rozwojowi gospodarczemu tych osiedli. W końcu VIII wieku p.n.e. kultura Etrurii weszła w okres orientalizujący, dzięki czemu uzyskała ona swój niezwykle indywidualny i stojący na bardzo wysokim poziomie charakter, pozostając pod wpływem elementów sztuki pochodzących z Azji Mniejszej i Bliskiego Wschodu, stąd nazwa „styl orientalizujący”. W VII wieku p.n.e. nastąpił gwałtowny rozkwit miast-państw etruskich związany z eksportem surowców takich jak na przykład żelazo, miedź czy ołów, a także luksusowych wyrobów z metalu do innych rejonów basenu Morza Śródziemnego. Towary etruskie docierały nawet do Egiptu faraonów. Rozpoczął się proces bogacenia się niektórych warstw społecznych kontrolujących kopalnie i gospodarkę agrarną. Większość areałów rolnych przeszła wtedy w ręce małej garstki ludzi. W ten sposób powstały latyfundia. Był to więc wiek przekształceń społecznych; powstała wówczas warstwa arystokracji – princeps gentis, a także struktura rodowa – gens, z dużą liczbą klientów – clientes i sług oraz niewolników. Człowiek obcy mógł być włączony do danego rodu za pomocą adopcji.

Następna zmiana nastąpiła mniej więcej w połowie VI wieku p.n.e. Mamy wówczas do czynienia z powstaniem ustroju zbliżonego do timokracji, kiedy to warstwa arystokracji utrzymująca się z prowadzenia specjalistycznych gospodarstw rolnych, na przykład zajmujących się uprawą oliwek, winorośli czy zboża, lub handlem zyskała decydujący wpływ na politykę danego miasta-państwa. Została wzmocniona rola rodziny jako najmniejszej jednostki społecznej, gdzie ojciec rodziny (pater familias) miał pewną autonomię w stosunku do głowy arystokratycznego rodu. Przywódcy gens często stawali się wodzami wypraw wojennych podejmowanych w celu zakładania nowych kolonii na północy Italii czy w Kampanii lub dla zdobycia po prostu łupów. Rody te utrzymywały własne siły zbrojne, które były wykorzystywane do prowadzenia prywatnej ekspansji, wchodziły one jednak także w skład systemu wojskowego danego miasta-państwa. Ta struktura niewiele się zmieniła do momentu podboju Wejów przez Rzym.

Struktura władzy i społeczeństwa etruskiego wyglądała w uproszczeniu następująco. Na czele poszczególnych miast-państw stali królowie (po łacinie lucumone, a po etrusku lauchume). Niestety z całej plejady władców etruskich znamy imiona tylko nielicznych, głównie za sprawą historyków rzymskich oraz greckich i tekstów o charakterze sepulkralnym. Najsłynniejsi z nich: to Porsenna, król Chiusi, Lars Tolumnius, król Wejów, Thefarie Velians, król Caere. Królowie etruscy posiadali odpowiednie insygnia władzy. Opisał je Dionizjusz z Halikarnasu. Według niego był to złoty wieniec, tron z kości słoniowej⁷, berło z orłem na szczycie, tunika purpurowa przetykana złotem, wyszywany płaszcz z purpury (Dionizjusz, III, 61,1).

Potwierdzeniem słów Dionizjusza jest przedstawienie króla, prawdopodobnie Caere, siedzącego na tronie. Zabytek pochodzi przypuszczalnie z VI wieku p.n.e. i obecnie znajduje się w muzeum w Luwrze. Król na przedstawieniu siedzi przed posągiem bogini na składanym taborecie, zdobionym płytkami z kości słoniowej. Taki taboret był znany w Rzymie jako sellacurulis, czyli krzesło kurulne, na którym zasiadali urzędnicy sprawujący sądy. Władca trzyma w lewej ręce berło. Jest ubrany w białą tunikę z krótkimi rękawami, sięgającą do połowy ud. Na nią ma założony purpurowy płaszcz o takiej samej długości jak tunika, zdobiony haftowanym motywem szlaczka⁸.

Kolejną oznaką władzy królewskiej był jego orszak, a przede wszystkim osoba lub osoby liktorów, którzy szli przed władcą, niosąc na ramieniu pęki rózg (fasces) z toporem zatkniętym pośrodku. Według tradycji rzymskiej te oznaki władzy (rózgi liktorskie, taboret kurulny, toga bramowana) zastosowano po raz pierwszy w Vetulonii (Katon, Silius Italicus, Pun, VIII, 483). Potwierdzeniem tekstu źródłowego jest znalezisko w Vetulonii (w grobie z VII wieku p.n.e.) najstarszego przykładu w Italii pęku rózg wykonanych z żelaza; topór zatknięty w nich miał podwójną brodę z trzonem pośrodku (Heurgon 1966, s. 46). W VI wieku p.n.e. w niektórych miastach etruskich władza królewska została obalona w sposób krwawy lub pokojowy i powstały republiki oligarchiczne. Na ich czele stał urzędnik lub podobnie jak w Rzymie dwóch urzędników⁹ zwanych zilatha lub zilcha. Podlegały im kolejne szczeble administracji. Jednak najważniejsze decyzje w sprawie polityki wewnętrznej i zewnętrznej w poszczególnych miastach-państwach (lukumoniach) etruskich zapadały na zgromadzeniach ludowych. Brali w nich udział pełnoprawni obywatele państwa, wywodzący się głównie z arystokracji. Organ ten także kontrolował działania króla i zilatha. Co ciekawe, najdłużej władza królewska utrzymała się w Wejach, co było między innymi przyczyną nieudzielenia temu miastu pomocy przez inne lukumonie etruskie w jego ostatnim konflikcie z Rzymem. Około VII wieku p.n.e.¹⁰ Etruskowie stworzyli luźny związek, prawdopodobnie składający się z 12 miast-państw rządzonych przez królów. Członkowie związku przeważnie prowadzili wspólną politykę wyznaniową i społeczną, a tylko bardzo rzadko zagraniczną. Paradoksalnie nierzadko toczyli oni ze sobą wojny.

Do związku w VI wieku p.n.e. należały prawdopodobnie następujące lukumonie: Weje, Tarkwinie (Tarquinii), Caere (Cerveteri), Vulci (Volci), Volsinie (Vulsinii), Clusium (Chiusi), Vetulonia, Peruzja, Cortona, Woltera (Voaterrae), Arretium (Arezzo), Fiesole i Orvieto (Velzo). W następnych wiekach liczba miast należących do ligi się zmieniała, przystąpiła do niej na przykład Piza, Rusellae i Populonia. Przedstawiciele federacji zbierali się na corocznych spotkaniach w sanktuarium etruskim – Fanum Voltumnae w Orvieto. Miejsce to zostało niedawno odkryte przez archeologów i powoli odsłania swoje tajemnice. Na przełomie VIII i VII wieku p.n.e. Etruskowie rozpoczęli ekspansję w kierunku południowym, zdobywając hegemonię w Lacjum oraz zajmując Kampanię, a w VI wieku p.n.e. w kierunku północnym, opanowując środkową i południową część doliny Padu. Głównym miastem etruskim w Kampanii stała się Kapua, zwana przez nich Volturnum¹¹. W dolinie Padu takimi miastami były Mantua, Melpum (Mediolan) i Hadria (Adria) ze Spiną, na południe od Padu – Parmni (Parma), Placuleis (Placencja), Felsina (Bolonia), Misano (Marzabotto), a nad Morzem Adriatyckim – Arimna (Rimini) i Ravna (Rawenna). Niektórzy historycy twierdzą, że Etruskowie prowadzili ożywioną akcję kolonizacyjną we wschodniej części Półwyspu Iberyjskiego oraz na Balearach, Korsyce i Sardynii¹². Możliwe, że docierali nawet do wysp Oceanu Atlantyckiego. O tym fakcie wspomina w swoich dziełach Diodor Sycylijski. Bez wątpienia kontrolowali główne szlaki handlowe, prowadzące z Italii do wysp zachodniej części Morza Śródziemnego. Na podbitych terytoriach północnej Italii i Kampanii powstały podobnie jak w Etrurii właściwej ligi miast-państw. Świadczy to o podboju nie przez jednolity organizm państwowy, lecz przez odrębne miasta-państwa, niewykluczone, że w porozumieniu ze sobą. Za akcje kolonizacyjne czy podboje odpowiedzialne były konkretne rody arystokratyczne danej lukumonii. Wynikało to stąd, że tylko one miały odpowiednie zasoby finansowe czy możliwości organizacyjne do przeprowadzenia takiej akcji. W Kampanii, jak wspomina o tym Strabon, istniało dodekapolis¹³ etruskie, do którego oprócz Kapui prawdopodobnie należały następujące miasta: Nola, Nuceria (Nocera), Herkulanum, Pompeje, Surrentum (Sorrento), Marcia oraz znane z legend Velcha, Velsu, Uri (Urina – chyba Hyria) i Irnthi. Rozszerzanie terytorium podległego Etruskom sprzyjało wprawdzie zacieśnieniu ich kontaktów gospodarczych i kulturalnych z Grekami i Fenicjanami, ale jednocześnie spotkało się z kontrakcją polityczną i militarną tych potęg zachodniej części basenu Morza Śródziemnego. Do walk dochodziło głównie na morzu. Etruskowie mieli dość duże siły morskie. Największe miasta nadmorskie, takie jak Carae, Tarkwinie, Vulci czy Wetulonia, mogły wystawić nawet po kilkadziesiąt okrętów wojennych. Poza tym Etruskowie z powodzeniem uprawiali piractwo, siejąc postrach głównie wśród Greków i ograniczając tym samym ich kolonizację w zachodniej części Morza Śródziemnego. W VII wieku p.n.e. zdobycze terytorialne Fenicjan, Greków i Etrusków w zachodniej części Morza Śródziemnego były już w zasadzie utrwalone. Jednak ludy te toczyły ciągłe wojny, zmierzające do poszerzenia swojego stanu posiadania kosztem sąsiadów. Celowali w tym zwłaszcza Grecy przejawiający najbardziej ekspansywne dążenia.

Skromność materiału źródłowego odnoszącego się do tamtych czasów pozwala nam na zrekonstruowanie tylko nielicznych epizodów toczących się batalii. Na przełomie VII i VI wieku p.n.e. Etruskowie zdobyli hegemonię na Morzu Tyrreńskim. W greckich źródłach opisujących tamte czasy Etrusków określa się słowem thalassokratores, czyli panujący na morzu. Potwierdzają tę informację znaleziska archeologiczne wraków statków pochodzących z tamtej epoki. W VI wieku p.n.e. dochodzi do pierwszych znanych nam walk o panowanie na morzu między Etruskami i Grekami. Wiąże się to z próbami zakładania kolonii przez Greków w zachodniej części basenu Morza Śródziemnego, zwłaszcza na terenie współczesnej Francji oraz Sardynii i Korsyki. Około 580 roku p.n.e. doszło do wojny Etrusków z Grekami z Wysp Liparyjskich. Wiemy tylko, że Etruskowie w tych walkach mieli przewagę ilościową w okrętach i że ponieśli duże straty w trakcie bitwy.

Konflikt przybrał na sile, kiedy w zachodniej części basenu Morza Śródziemnego pojawili się kolonizatorzy z Fokai, greckiego miasta położonego w Azji Mniejszej. Założyli oni najpierw Marsylię około 600 roku p.n.e., a następnie około 565 roku p.n.e. Alalię (Alerię) na Korsyce, czyli w centrum wpływów etruskich. Z faktem tym ci ostatni nie zamierzali się godzić. Póki mieszkańcy Alalii żyli w zgodzie ze swoimi sąsiadami, nie spotkali się z kontrakcją Etrusków. Sytuacja jednak zmieniła się po pewnym czasie, możliwe, że po osiedleniu się ostatniej fali kolonizatorów, przybyłych po podbiciu ich ojczyzny przez Persów w 546 roku p.n.e. Fokajczycy, zapewne rozzuchwaleni dopływem nowych sił, zaczęli napadać i łupić mieszkańców Korsyki.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Półwysep jest zbliżony swoim kształtem do buta o długości na obcasie około 650 kilometrów i szerokości około 200 kilometrów. [wróć]

2. W części opracowań północną granicą Italii właściwej jest rzeka Arno. [wróć]

3. Gran Sasso. [wróć]

4. Na terenie Etrurii i Lacjum nie wykazywały one aktywności. Najbardziej znanym wulkanem w Italii jest Wezuwiusz. [wróć]

5. Obszar znajdujący się między rzeką Arno i Tybrem. [wróć]

6. Aktualnie istnieją dwie główne teorie odnoszące się do pochodzenia Etrusków. Pierwsza z nich, głoszona przez takich uczonych jak między innymi Heurgon, Last, Pallotino czy Altheim, zakłada, że Etruskowie byli ludnością autochtoniczną Italii i stanowili kontynuację kultury Villanowa, a wpływy orientalne w ich kulturze pochodziły z naleciałości zewnętrznych. Druga teoria, głoszona między innymi przez Piganiola, Ducatiego czy Blocha, zakłada zgodnie z przekazem Herodota i tradycją rzymską, że Etruskowie przybyli do Italii z Lidii leżącej w Azji Mniejszej. Dowodem na to ma być obecność wielu elementów orientalnych zarówno w kulturze, jak i sztuce Etrusków. [wróć]

7. Z reguły był to taboret obłożony wykładziną z kości słoniowej. [wróć]

8. Giglioli 1935, pl 108. [wróć]

9. Byli to konsulowie. [wróć]

10. Pierwsza wzmianka w źródłach o związku pochodzi z 435 roku p.n.e. [wróć]

11. Według Wellejusa Paterkullusa Kapuę założyli Etruskowie około 800 roku p.n.e., według Katona w 471 roku p.n.e.. Jak widać, wśród autorów starożytnych panował duży rozrzut co do dat podboju Kampanii przez Etrusków. Jednak ta pierwsza data jest bliższa prawdy. [wróć]

12. Zwolennikiem tej tezy jest M. Pallotino, History of Earliest Italy, 2015. [wróć]

13. Związek dziesięciu miast. [wróć]