Redaktor prowadzący: Bogusław Kubisz
Redaktor merytoryczny: Jacek Biernacki
Ilustracja na okładce: Marek Szyszko
Projekt okładki: Agnieszka Matusiak
Redaktor techniczny: Agnieszka Matusiak
Korekta: Bogusława Jędrasik
Mapy: Dariusz Wieczorek

Copyright © by Dressler Dublin Sp. z o.o., Ożarów Mazowiecki 2024
Copyright © Marek Wagner, 2024

ISBN 978-83-11-17606-5

Wydawnictwo Bellona
ul. Hankiewicza 2
02-103 Warszawa
tel. +48 22 457 04 02
www.bellona.pl
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Dystrybucja
Dressler Dublin Sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki
ul. Poznańska 91
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. +48 22 733 50 31/32
www.dressler.com.pl

Księgarnie internetowe www.ksiazki.pl www.swiatksiazki.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Wstęp

WSTĘP

Bitwa pod Lützen stoczona 16 listopada 1632 roku pomiędzy wojskami szwedzkimi a cesarskimi należy do grupy najważniejszych starć zbrojnych podczas wojny trzydziestoletniej (1618–1648). Nie była jednak największą bitwą pod względem liczebności walczących wojsk, nie miała także charakteru rozstrzygającego w apektach: militarnym, taktycznym i operacyjnym. Czy stanowiła „apogeum wojny trzydziestoletniej”, jak opisał ją jeden z historyków, czy była tylko elementem „tragedii Europy”, jak określił ją inny badacz, a może też, jak pisali to niektórzy europejscy historycy wojen i wojskowości, stała się przełomem w nowożytnej taktyce walki jazdy i piechoty?

Historycy europejscy już dawno próbowali odpowiedzieć na tak stawiane pytania, ale ich dotychczasowe ustalenia były zdominowane dwiema ważnymi kwestiami – która z walczących armii wygrała bitwę pod Lützen oraz gdzie i w jakich okolicznościach zginął Gustaw II Adolf? Stosunkowo mniej zajmowali się oni opisem samej bitwy, analizą taktyki wojsk szwedzkich i cesarskich czy oceną zdolności dowódczych Albrechta Wallensteina i Gustawa II Adolfa. Dodajmy, że w dawnych wiekach owa listopadowa bitwa była również wykorzystywana jako czynnik propagandowy w ostrej rywalizacji dwóch obozów – katolickiego i protestanckiego, lecz nad wszystkimi dyskusjami ciążyła śmierć Gustawa II Adolfa i Gottfrieda von Pappenheima. W XIX–XX wieku zwracano także uwagę na ogromne znaczenie reform wojskowych Gustawa II Adolfa, które dotyczyły armii szwedzkiej, lecz w trakcie wojny trzydziestoletniej w zasadniczy sposób wpłynęły również na rozwój wojskowości europejskiej. Reformy te dotyczyły zwłaszcza zmian w taktyce piechoty i kawalerii, nadto rosnącego znaczenia artylerii polowej, ale również wprowadzenia sieci baz zaopatrzeniowych jako nowego etapu w rozwoju systemów – magazynowego i kontrybucyjnego.

Na początku XXI wieku grupa badaczy brytyjskich, szwedzkich i niemieckich przedstawiła nowy punkt widzenia na bitwę pod Lützen, zapoznawszy się bowiem z nowymi materiałami źródłowymi i przekazami ikonograficznymi, historycy ci zaprezentowali pełny obraz tego starcia zbrojnego, obejmujący jego genezę, przebieg i skutki, a wszystko to zgodnie z naukowymi wymogami historii wojen i wojskowości¹.

Literatura

Tematyka wojny trzydziestoletniej (1618–1648) od samego początku budziła ogromne zainteresowanie jej uczestników czy ówczesnych historyków, zwłaszcza tych szwedzkich i niemieckich. Zainteresowanie to było widoczne w XVIII–XIX wieku, a odrodziło się w stuleciach XX i XXI na kanwie wielkich europejskich dyskusji dotyczących znaczenia „rewolucji militarnej” i jej konsekwencji wojskowych, politycznych i ekonomicznych. Ogromna liczba monografii i artykułów na temat wojny trzydziestoletniej, ale także biografii jej uczestników, zwalnia autora z obowiązku przypomnienia tytułów, w związku z czym odeślemy jedynie Czytelników do bibliografii i przypomnimy tylko najnowsze prace opisujące batalię pod Lützen w listopadzie 1632 roku².

Pierwsza próba ukazania przebiegu bitwy pod Lützen pochodzi z 1633 roku – jest to opublikowana w Londynie relacja autorstwa Williama Wattsa, który przedstawił dokładny opis starcia oparty na relacjach jego uczestników i świadków tej bitwy, a także na ówczesnych drukach ulotnych. Relacja ta zawiera jednak wiele błędów i hipotez, choć stanowi dobry przykład pracy dawnego angielskiego historyka. W kolejnych latach XVII–XVIII wieku powstało wiele nowych opracowań szwedzkich i niemieckich czy nawet angielskich, głównie o charakterze propagandowym, podobnie jak w XIX–XX wieku.

Punktem przełomowym w dziejach badań nad tematyką wojny trzydziestoletniej była niewątpliwie praca Sveriges Krig szwedzkiego Sztabu Generalnego z 1939 roku, wprawdzie obszerna, lecz niepozbawiona drobnych błędów. W 1944 roku ukazała się monografia Gustav Adolf vid Lützen pod redakcją Rudolfa Cederströma, w której opisano samą bitwę i okoliczności śmierci króla szwedzkiego. Naszą wiedzę znacznie poszerzył w 1954 roku Josef Seidler, który ukazał bitwę na podstawie zupełnie nowych źródeł, jednak nie dokonał on analizy i krytyki historycznej zebranego materiału. Na ustaleniach autora bazował Michael Roberts, autor klasycznej biografii Gustawa II Adolfa z 1958 roku, w której umieścił również opis batalii pod Lützen. Ważnym wydarzeniem było ukazanie się artykułu potwierdzającego miejsca bitwy w rejonie Weissenfels–Lützen pióra Brigitte Holl z 1976 roku.

Ostatnie lata przyniosły ponowne zainteresowanie historyków ową batalią – w 2001 roku ukazała się w serii Osprey znana praca Richarda Brzezinskiego (polskie tłumaczenie pochodzi z 2008 roku), w 2015 roku opublikowana została rozprawa archeologiczna autorstwa André Schürgera, w 2018 roku (w serii Great Battles) praca autorstwa Petera H. Wilsona, a w 2023 roku praca André Schürgera. Ta pierwsza praca, ale także podjęcie prac archeologicznych na polu bitwy i publikacja ich wyników, stały się powodem naukowych spotkań historyków europejskich, omawiających w trakcie wielu konferencji i sympozjów różne istotne zagadnienia historyczne i wojskowe, dotyczące wojny trzydziestoletniej i listopadowej bitwy.

W latach 2003–2007 ukazało się kilka ważnych publikacji o bitwie, m.in. B. Erikssona, I. Schuberta i W. Guthriego, opublikowano także materiały będące wynikiem prac międzynarodowych konferencji organizowanych przez środowiska historyków szwedzkich i niemieckich m.in. w: Lützen, Lipsku i Göteborgu. Zajmowano się również okolicznościami śmierci Gustawa II Adolfa (G. Arndt, 1992; M. Reichel, 2009 i M. Velosco, 2023). Odkrycie masowego grobu żołnierzy szwedzkich i cesarskich pod Lützen zaowocowało wieloma sympozjami naukowymi, które organizowano w: Halle (2009), Darmstadt (2015) i w Lipsku (2017), a nadto cennymi publikacjami, w tym wieloma monografiami i artykułami naukowymi. Szczególnie cenne są tu zwłaszcza prace André Schürgera z 2009, 2011 i 2015 roku³.

Analiza przebiegu bitwy pod Lützen stanowi istotne zagadnienie związane z problematyką „rewolucji militarnej”, o czym przypomina interesujący artykuł Geoffreya Parkera z 2022 roku⁴. Autor tejże publikacji uznał to starcie zbrojne za „rewolucyjne” wydarzenie militarne pierwszej połowy XVII stulecia. Dokonał on także konfrontacji badań archeo-logicznych ze źródłami historycznymi. Jego wnioski są niezwykle ciekawe, autor bowiem stoi na stanowisku, że kampania 1632 roku stanowi typowy przykład strategii Gustawa II Adolfa, ale równocześnie klucz do poznania istoty „rewolucji militarnej” – zatem do wymiany innowacji militarnych między obu rywalizującymi stronami. Wymiana ta polegała na dogłębnym poznaniu teorii i praktyki ładowania muszkietów i strzelania salwami na polu bitwy, nie tylko przez piechurów szwedzkich, ale także: angielskich, szkockich, a ponadto cesarskich i niemieckich. Stosowanie przez muszkieterów gwałtownych salw ogniowych sprawdziło się według autora w bitwach pod Breitenfeld w 1631 roku (Szwedzi) i pod Lützen w 1632 roku (cesarscy).

W polskiej historiografii bitwa pod Lützen nie doczekała się pogłębionej analizy historyczno-wojskowej. Ukazało się jedynie kilka drobnych opracowań – w 1935 roku Otton Laskowski opisał przebieg bitwy w swojej Encyklopedii wojskowej, a kolejne artykuły ukazywały się w powojennych encyklopediach. Popularny zarys tej bitwy przedstawił w 1996 roku Zbigniew Anusik w swojej cenionej biografii Gustawa II Adolfa. W tej sytuacji jedyną rozprawą o batalii pod Lützen w języku polskim pozostaje praca pióra Richarda Brzezinskiego z rysunkami Grahama Turnera i w tłumaczeniu Jana Szkudlińskiego z 2008 roku (ukazała się, jak wspomniano, w serii Osprey)⁵.

Ikonografia

Nasz krótki przegląd rozpoczniemy od analizy znanych obrazów olejnych przedstawiających panoramy bitwy pod Lützen, ale omówimy również obrazy i ryciny dotyczące jednego z epizodów starcia, jakim była śmierć Gustawa II Adolfa.

Znakomitym dziełem ikonograficznym przedstawiającym bitwę pod Lützen jest obraz olejny Pietera Snayersa (1592–1667), namalowany w 1642 roku na zamówienie Ottavio Piccolominiego. Oprócz znakomitej ilustracji kraj-obrazu autor zaprezentował w ujęciu panoramicznym rozmieszczenie szyków wojsk cesarskich, zaś szyk szwedzki jest ukazany w formie linearnej. Na pierwszym planie malarz przedstawił sceny rodzajowe, a na dalszych planach – fragmenty szyków wojskowych i starć zbrojnych⁶.

Interesującym przedstawieniem jest też obraz olejny autorstwa Jacques’a Courtoisa (1621–1676) z około 1655 roku namalowany na zlecenie Mattiasa de Medici, siostrzeńca cesarza i uczestnika bitwy pod Lützen. Obraz przedstawia zasnutą kłębami dymu i mgły panoramę pola bitwy z ilustracją płonącego miasta, wiatrakami i szubienicą oraz grupami walczących żołnierzy. Dominującym akcentem jest tutaj kłębowisko żołnierzy cesarskich i szwedzkich⁷.

Do najstarszych przekazów ilustrujących walkę lub śmierć Gustawa II Adolfa pod Lützen należy obraz olejny pędzla Jana Martszena de Jonge z 1634 roku. Kolejny namalował w 1635 roku Jan Asselijn, natomiast przed 1654 rokiem powstał obraz Pietera Meulenera. Ciekawą wersję śmierci króla przedstawił Anthonie Palamedesz przed 1673 rokiem – wszystkie te obrazy charakteryzowały się interesującą kolorystyką i dynamizmem w ujęciu sceny śmierci króla. Ciekawostką pozostaje fakt, że odwiedzający w czerwcu 1636 roku pałac królewski w Grodnie nuncjusz apostolski w Polsce, Mario Filonardi, oglądał serię obrazów olejnych o treści historycznej, przedstawiających m.in.: bitwy pod Białą Górą i Breitenfeld oraz śmierć króla Gustawa pod Lützen (były to dzieła nieznanego autora)⁸.

Obraz przedstawiający w sugestywny sposób moment śmierci Gustawa II Adolfa namalował w 1855 roku również szwedzki artysta Carl Wahlbom, zaś w latach osiemdziesiątych XIX wieku powstały obrazy m.in.: Carla Mayera, Friedricha Kaisera, Wilhelma Räubera, Louisa Brauna (1894) i Nilsa Forsberga (1900). Często wywodziły się one z artystycznego kręgu malarzy niemieckich i skandynawskich, studiujących albo działających w Monachium⁹.

Na szczególną uwagę zasługują tutaj artystyczne dokonania znakomitego szwedzkiego malarza i rysownika Carla Wahlboma (1810–1858), który zdobył staranne wykształcenie na studiach w Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Sztokholmie, a także w Paryżu i Wiedniu. Wspomniany obraz przedstawia scenę upadku króla z konia, a także broniących go Szwedów i atakujących władcę rajtarów cesarskich. Drugim dziełem artysty jest obraz ilustrujący moment znalezienia po bitwie ciała króla Gustawa II Adolfa, ukazujący oficerów szwedzkich skupionych wokół ciała zmarłego. Oba obrazy powstały w patriotycznym środowisku historyków oraz oficerów szwedzkich w połowie XIX wieku (obrazy zachowane w sztokholmskim Muzeum Narodowym).

Miarą znacznej popularności bitwy były ryciny przedstawiające szyki wojsk obu walczących stron wykonane w 1633 roku. W tym samym roku powstała pierwsza rycina niderlandzkiego rytownika Friedricha van Hulsena zamieszczona w traktacie Inventarium Sveciae, wydanym we Frankfurcie nad Menem. Szyki formacji szwedzkich są ukazane w bardzo dokładny i szczegółowy sposób, a samo przedstawienie oparte jest na relacjach uczestników starcia pod Lützen. Natomiast szyk wojsk cesarskich przedstawiony został z pewną liczbą błędów, m.in. przez ukazanie hiszpańskich tercios. Dokładnie są zilustrowane warunki terenowe pod miastem z przedstawieniem głównych elementów krajobrazu.

Traktat ten, znany również jako Inventarium Sveciae, został wydany przez Johanna Ludwiga Gottfrieda w 1632 roku we Frankfurcie nad Menem – obejmuje on aż 430 stron, w tym 98 rycin obrazujących m.in. widoki miast i zamków oraz sceny bitew staczanych przez wojska szwedzkie na terenie Europy Północnej i Zachodniej.

Na uwagę zasługuje także praca rytownika Giovanniego Paola Bianchiego z 1633 roku, opublikowana w Mediolanie, oparta na relacjach włoskich oficerów formacji Wallensteina. Jest to konny portret Gustawa Adolfa, na którym pod brzuchem wierzchowca autor przedstawił dokładny rysunek szyków wojsk cesarskich. Zaznaczono na nim rozmieszczenie poszczególnych jednostek piechoty i kawalerii oraz baterii artyleryjskich, a ponadto miejsce śmierci szwedzkiego monarchy.

Z tego samego 1633 roku pochodzi równie znana rycina z wydawnictwa The Swedish Intelligencer, w której nieznany nam autor zilustrował pozycje armii cesarskiej z perspektywy Szwedów, uwzględniając stanowiska baterii artylerii oraz taborów wojsk Wallensteina.

Wspomniane wydawnictwo anglojęzyczne, wychodzące w Londynie już od 1632 roku, stanowi cenne źródło historyczne z czasów wojny trzydziestoletniej. Relację o bitwie opublikował dr William Watts, kapelan księcia Ruperta, który podróżował po Niemczech i spisywał wspomnienia angielskich oficerów. Byli to m.in. podpułkownik Francis Terret i kapitan Edward Feilding, którzy dostali się do niewoli chorwackiej pod Weissenfels i byli przetrzymywani w taborze cesarskim w trakcie bitwy pod Lützen.

W wydawnictwie Theatrum Europaeum z tego roku umieszczono rycinę, którą wykonał Matthäus Merian według wzorców Friedricha van Hulsena. Ta ogromna tablica przedstawia panoramę bitwy pod Lützen z równoczesnym ukazaniem zmieniających się stanowisk obu armii i kilku faz starcia. Jej autor równie dokładnie przestawił warunki terenowe i pozycje jednostek, choć sposób ukazania wojsk cesarskich zawiera pewne błędy.

Wspomniany wyżej Friedrich van Hulsen był autorem powszechnie znanej ryciny ilustrującej starcie pod Lützen. Ten żyjący w latach 1580–1665 grafik i rytownik niderlandzki najczęściej pracował na terenie Niemiec oraz Francji i był autorem licznych rycin historycznych i geograficznych, podobnie jak rytownik niderlandzki Matthäus Merian (1593–1650), który tworzył w Szwajcarii, we Francji i w Niemczech, wykonując identyczne w treści ryciny, w tym m.in. na potrzeby Theatrum Europaeum. Natomiast Włoch Giovanni Bianchi (1586–1645) który pracował w Mediolanie, specjalizował się m.in. w kartografii o treści militarnej i historycznej.

Wśród nich wyróżnia się kopia ryciny autorstwa niderlandzkiego księgarza i geografa, ilustratora i wydawcy Pierre’a van der Aa (1659–1733), powstałej w 1635 roku i umieszczonej w Theatrum Europaeum. Przedstawia ona scenę śmierci Gustawa II Adolfa. Księgarz ten był znany z publikacji atlasów historycznych i geograficznych, np. z wydanego w 1729 roku dzieła La Galerie obejmującego 33 tomy tekstu z ponad 3 tysiącami ilustracji.

Po bitwie powstała spora liczba druków ulotnych, szwedzkich i niemieckich, austriackich i włoskich, opartych przede wszystkim na rycinach Friedricha van Hulsena z różnymi odmianami, ilustrującymi szyki wojskowe obu armii oraz symulacje kilku faz starcia zbrojnego pod Lützen. Natomiast w XIX–XX wieku pojawiły się liczne rysunki i ryciny przedstawiające chwilę śmierci Gustawa II Adolfa, bardzo różnej wartości, przeważnie szwedzkie, niemieckie i austriackie, o wyraźnie propagandowym wydźwięku. Produkowano wówczas tysiące zwykłych pocztówek i okolicznościowych druków, przypominających o słynnej bitwie pod Lützen i o śmierci Gustawa II Adolfa.

Wśród najstarszych drukowanych relacji na uwagę zasługują zwłaszcza trzy przedstawienia szyków wojskowych obu walczących armii, które stanowiły podstawę dla przyszłych badań historyczno-wojskowych. Pierwsza rycina jest autorstwa Matthäusa Meriana i pochodzi z 1632 roku. Przedstawia ona zestaw dwóch symultanicznych przekazów, ilustrujących przebieg bitwy z pespektywy cesarskiej. Autor dokładnie zilustrował warunki terenowe, uszykowanie wojsk, ogień baterii artyleryjskich, walkę różnych formacji, a także płonące zabudowania miasta Lützen, chociaż całość ryciny jest bardzo mało czytelna¹⁰.

Autorem drugiej ryciny, powstałej w 1642 roku, jest również Matthäus Merian¹¹. Szyki obu walczących armii są tu ukazane bardzo przejrzyście, ale także z perspektywy cesarskiej. Widać ukształtowanie terenu i płonące miasto, baterię wiatrakową, a nadto dokładnie zarysowane pozycje poszczególnych regimentów cesarskich i szwedzkich – jak wiemy z jednym błędem, ponieważ Merian ukazał piechotę cesarską w postaci trzech tercios. Rycina jest bardzo dokładna i czytelna, a załączona legenda pozwala na lokalizację stanowisk regimentów na polu bitwy¹².

Trzecia rycina stanowi zapewne jedną z wersji prac Matthäusa Meriana (na oryginale nie podano nazwiska autora) i pochodzi chyba z 1633 roku? Jest ona połączeniem wyżej wymienionych rycin, ilustrujących warunki terenowe i szyki wojskowe, ale także fragmenty starcia zbrojnego pod Lützen wraz z legendą¹³.

Ówczesne ryciny szwedzkie, ilustrujące głównie „ordres de bataille” armii szwedzkiej i cesarskiej, są obecnie przechowywane w Krigsarkivet w zespole Sveriges Krig w dziale „Kriget i Tyskland 1628–1648”. Zespół ten zgromadził spory zestaw planów kampanii i bitew, w tym ryciny obrazujące uszykowanie obu walczących wojsk pod Lützen, wykonane zapewne w latach 1632–1642 przez kartografów niemieckich i szwedzkich¹⁴.

W tym krótkim przeglądzie wspomnijmy także o dwóch przekazach, które omówił w swej pracy Richard Brzezinski – pierwszy z nich to rycina ukazująca zapewne szyk wojsk cesarskich pod Lützen. W rzeczywistości jest to rysunek nieznanego autora planowanej na 12 listopada bitwy pod Weissenfels. Drugi rysunek został wykonany przez żołnierza jazdy szwedzkiej, który zajmował pozycję na lewym skrzydle. Zaznaczył on elementy krajobrazu oraz formacje kawalerii szwedzkiej (uszykowanej w trzech szeregach) i cesarskiej (w sześciu szeregach), jednak trochę inaczej umiejscowił owe regimenty szwedzkie w porównaniu z szykami podawanymi w aktualnej literaturze naukowej¹⁵.

Powyższa publikacja jest oparta na literaturze przedmiotu i na przekazach prasowych i ikonograficznych, poddanych analizie historyczno-wojskowej w odniesieniu do genezy, przebiegu oraz skutków bitwy pod Lützen. Prócz więc przyczyn konfliktu zbrojnego obejmuje ona opis działań wojennych w 1632 roku, analizę struktur i liczebności wojska, postaci dowódców walczących armii, ich plany operacyjne i taktyczne, analizę bitwy 16 listopada, podsumowanie oraz bibliografię, co wypełnia obraz starcia zbrojnego pomiędzy armią Gustawa II Adolfa a siłami Albrechta von Wallensteina. Wszystkie daty dzienne podano według nowego stylu (kalendarza gregoriańskiego), zaś nazwy geograficzne, imiona i nazwiska występujących osób spolszczono.

Rozdział I. Wojna trzydziestoletnia (1618–1648)

ROZDZIAŁ I
WOJNA TRZYDZIESTOLETNIA (1618–1648)

Termin „wojna trzydziestoletnia” pojawił się już w latach 1648–1649 i był powszechnie stosowany do połowy XX wieku, gdy ówcześni historycy niemieccy zakwestionowali jego przydatność dla dziejów Europy, nie zamykając jednak tego problemu podczas trwających nadal dyskusji międzynarodowych. Wszyscy jednak historycy zgadzają się, iż genezę wielkiego konfliktu europejskiego należy widzieć w dwóch zasadniczych aspektach – przez wewnętrzny kryzys w Rzeszy Niemieckiej oraz poprzez rywalizację dynastyczną Habsburgów z Burbonami. Nadal jednak trwa ożywiona dyskusja na temat charakteru owej rywalizacji europejskiej, skupiająca się m.in. na problematyce religijności wojny czy jej zasięgu terytorialnego i skali zniszczeń działań zbrojnych.

Zaczęło się w Czechach

Kryzys polityczny w cesarstwie polegał na słabości państw terytorialnych, nie obowiązywała w nich bowiem zasada primogenitury, większość nie miała wspólnych granic, a dodatkowym czynnikiem były konflikty religijne. Ponad połowa władców i tyluż mieszkańców była katolikami, a luteranie i kalwiniści stanowili resztę, toteż każda zmiana polityczna lub wyznaniowa powodowała kontrakcję drugiej strony, która uważała je za jawne pogwałcenie tej kruchej równowagi w Rzeszy Niemieckiej.

Pierwsza wojna kolońska (1583–1588), która wybuchła, kiedy katolicki arcybiskup Kolonii zmienił wyznanie na protestanckie, nie rezygnując ze swej władzy świeckiej, pokazała, że zmiany są jednak możliwe, toteż w następnych latach w Hesji-Kassel (1603) i w Brandenburgii (1613) ich władcy przeszli z luteranizmu na kalwinizm. W 1607 roku, gdy jedno z wolnych miast Rzeszy zostało zajęte przez katolickich Bawarczyków, książęta protestanccy uznali to za zagrożenie dla dotychczasowego status quo – w rezultacie elektor Palatynatu Fryderyk V w kwietniu 1608 roku powołał do życia Unię Protestancką. Natomiast w lipcu 1609 roku Maksymilian Bawarski utworzył Ligę Katolicką, skupiającą książąt Rzeszy przeciwnych wpływom państw protestanckich. Istotnym elementem sytuacji wewnętrznej była także sprawa sukcesji w księstwach: Jülich, Kleve i Berg, gdzie po śmierci w 1609 roku ostatniego władcy rządy przejęli elektor brandenburski i palatyn neuburski. W 1613 roku zmienili oni jednak swe wyznania, bo ten pierwszy został kalwinistą, a drugi katolikiem, obawiając się nieuznania ich praw przez cesarza, a w kolejnym roku zawarli kompromis polegający na podziale owych księstw. Właśnie podczas tej rywalizacji Unia Protestancka podpisała alianse z Anglią i Niderlandami, a za Ligą Katolicką opowiedzieli się papież i król Hiszpanii. Niemniej jednak w 1617 roku ta ostatnia została rozwiązana, a tę pierwszą reaktywowano w 1618 roku na kolejne trzy lata.

W omawianym okresie doszło do kryzysu na tle wyznaniowym w posiadłościach dziedzicznych Habsburgów. Po uzyskaniu w 1589 roku wolności i swobód religijnych przez protestantów austriackich, czeskich i węgierskich, poczynając od 1599 roku, przyszedł czas na rekatolizację poddanych w Austrii i na Węgrzech. Kryzys ten wykorzystali Czesi, zmuszając cesarza Rudolfa II do opublikowania w 1609 roku tzw. Listu Majestatycznego, który gwarantował protestantom wolność kultu i utworzył instytucję tzw. defensorów z zadaniem przestrzegania jego postanowień. W 1611 roku cesarz próbował odwołać jego warunki, ale Czesi okazali się silniejsi, posuwając się do detronizacji Rudolfa II i do powołania na tron królewski Macieja, przyszłego cesarza (1612–1619). W 1617 roku stany Czech i Węgier wobec jego bezdzietności uznały arcyksięcia Ferdynanda za następcę tronu, a ten już na początku 1618 roku rozpoczął proces rekatolizacji mieszkańców Czech. Powołał do życia katolicką Radę Regencyjną, ustanowił cenzurę wydawnictw czeskich i zakazał protestantom obejmowania urzędów, zaś w ramach tychże działań owi regenci zabronili również kultu protestanckiego w dobrach kościelnych, wyłączonych z treści Listu Majestatycznego.

Interesującym zjawiskiem było powiązanie kondycji Rzeszy Niemieckiej z polityką zainteresowanych państw europejskich – Niderlandy i Anglia należały do Unii Protestanckiej, ponadto małżeństwo palatyna Renu z córką angielskiego króla wciągało oba kraje do obozu przeciwnemu cesarstwu. Z kolei król Danii jako książę Holsztynu należał do władców Rzeszy, a Dania i Szwecja zmierzały do uzyskania nowych posiadłości nad Bałtykiem. Groźbą dla tych monarchii było jednak niebezpieczeństwo współdziałania Habsburgów austriackich i hiszpańskich, podobnie jak ich porozumienie zagrażające racji stanu ówczesnej Francji, dążącej do przejęcia kontroli w południowych Niderlandach, w Nadrenii i we Włoszech. Współczesna historiografia uważa więc konflikt za pierwszą europejską „wielką wojnę”. Jego oś stanowiła rywalizacja francusko-habsburska, przy wielu „wojnach regionalnych”. Dużą rolę odegrały także wysiłki władców terytorialnych, których celem było uzyskanie dominacji politycznej i wyznaniowej na podległych im obszarach, a więc zarazem uszczuplenie uprawnień władzy cesarskiej w Rzeszy Niemieckiej.

Wiosną 1618 roku doszło w Czechach do wyraźnego kryzysu politycznego z powodu likwidacji przez urzędników cesarskich dwóch zborów protestanckich wbrew stanowisku grupy defensorów, działających na podstawie cesarskiego Listu Majestatycznego z 1609 roku. Szlachta czeska odebrała takie działania jako pogwałcenie tolerancji wyznaniowej i ograniczenie uprawnień stanów, na co naciskali zwłaszcza przywódcy obozu protestanckiego – Jan Jesensky oraz Henryk hr. Thurn. Ugrupowanie katolickie reprezentowała „partia hiszpańska” z cesarskimi regentami – Wilhelmem Slavatą i Jaroslavem Borzitą na czele. W marcu i maju defensorzy zwołali do Pragi dwa zjazdy delegatów stanów w celu zajęcia stanowiska wobec zaistniałej sytuacji. Podczas zwołanego na 21 maja zjazdu owi regenci uznali go za nielegalny, toteż w dwa dni później, 23 maja, grupa defensorów wtargnęła do sali i wyrzuciła przez okno zamku na Hradczanach tych dwóch urzędników wraz z ich sekretarzem – Fabriciusem. Wydarzenie to zostało nazwane „defenestracją praską”. Dało ono początek powstaniu czeskiemu skierowanemu przeciw Habsburgom.

W maju i w czerwcu 1618 roku stany czeskie utworzyły rząd złożony z 30 dyrektorów z Vaclavem Wilhelmem na czele, a hr. Heinrich Thurn stanął na czele armii, która dość szybko opanowała: Czechy, Śląsk, Morawy, Łużyce i Górną Austrię. Już 26 sierpnia 1619 roku, po śmierci cesarza Macieja i po akcie detronizacji Ferdynanda, sejm wybrał Fryderyka V, palatyna reńskiego i zięcia króla Anglii Jakuba I, królem Czech, lecz powstańcy nie potrafili pozyskać pomocy militarnej krajów protestanckich. W 1619 roku wojska czeskie dotarły do Wiednia, ale podczas ofensywy wojsk cesarskich i saskich doszło 8 listopada 1620 roku do walnej bitwy pod Białą Górą, w wyniku której Czesi ponieśli druzgoczącą klęskę. Konsekwencją przegranej były upadek powstania oraz represje wobec ludności, a także restytucja władzy cesarskiej w Czechach.

W latach 1621–1622 toczyły się także walki nad Renem o zwierzchnictwo w Palatynacie między wojskami hiszpańskimi a armią Unii Protestanckiej. W decydującym starciu zbrojnym 6 maja 1622 roku Hiszpanie pokonali przeciwników, co oznaczało przejęcie połowy ziem przez księcia bawarskiego Maksymiliana i utratę urzędu elektora przez Fryderyka V. Przy jednoczesnym rozkładzie Unii Protestanckiej oznaczało to zwycięstwo obozu habsburskiego. W 1623 roku wojska cesarskie wtargnęły wbrew porozumieniu z cesarzem Ferdynandem II do Dolnej Saksonii, grabiąc ten protestancki kraj Rzeszy.

Jednak groźniejsze skutki dla ówczesnej sytuacji międzynarodowej miała obecność wojsk hiszpańskich w Palatynacie i w strategicznej dolinie Valteline (w północnej Szwajcarii), która wywołała kontrakcję Francji, obawiającej się okrążenia przez Habsburgów. W latach 1623–1624 podpisała ona alianse z: Sabaudią, Wenecją i Holandią, ponadto uzyskała kontrolę militarną nad ową doliną szwajcarską. Stanowisko Paryża poparła Anglia (poprzez małżeństwo ks. Karola z Henriettą, siostrą Ludwika XIII) i Dania, która przychylnie przyjęła propozycje Londynu interwencji zbrojnej na rzecz władców protestanckich. W 1623 roku syn Chrystiana IV został wybrany na biskupa Verden, a sam monarcha duński zamierzał podporządkować sobie bogate biskupstwa nad Wezerą, co przesądziło o włączeniu się Danii do wojny europejskiej. W latach 1624–1625 władca Danii stanął na czele ligi krajów protestanckich. Po uzyskaniu wsparcia Anglii i Holandii podjął on w 1626 roku działania wojenne na obszarze Rzeszy. Jednak w bitwie pod Lutter (27 sierpnia 1626 roku) wojska Chrystiana IV zostały pobite przez armię cesarską Albrechta von Wallensteina, która w 1627 roku zajęła również Holsztyn i wtargnęła do Jutlandii, zagrażając Kopenhadze. W takiej sytuacji Chrystian IV podjął rokowania z cesarzem i 8 maja 1629 roku podpisał w Lubece traktat pokojowy, wyrzekając się swych pretensji do nowych terytoriów i przyrzekając, że nie będzie się mieszał w wewnętrzne sprawy Rzeszy.

W konsekwencji 6 marca 1629 roku Ferdynand II wydał edykt restytucyjny, który unieważniał wszystkie sekularyzacje dóbr kościelnych dokonane po 1555 roku i przywracał zasadę „cuius regio, eius religio”, przy nielegalności kalwinizmu na obszarze Rzeszy. Jednak 11 lipca 1630 roku książęta katoliccy i protestanccy na sejmie Rzeszy wspólnie zmusili cesarza do ograniczenia liczebności armii zaciężnych, obawiając się wprowadzenia przezeń absolutyzmu.

Jednocześnie doszło do wzrostu aktywności dyplomacji francuskiej, która w latach 1629–1631 zmierzała do uzyskania kontroli nad przejściami przez Ren i Alpy oraz do osłabienia władzy Habsburgów w Niemczech i we Włoszech. W tym celu w 1629 roku Francja podpisała porozumienie z Anglią, w 1630 roku z: Mantuą, Sabaudią, Wenecją i Genewą i wreszcie w 1631 roku ze Szwecją oraz z Bawarią, a wynegocjowany przez dyplomatów Ludwika XIII traktat pokojowy w Cherasco (9 czerwca 1631 roku) zagwarantował jej dominację w północnych Włoszech.

Tymczasem dążąca do trwałego opanowania Basenu Morza Bałtyckiego Szwecja Gustawa II Adolfa rozpoczęła w lipcu 1630 roku interwencję militarną w Rzeszy, nie posiadając początkowo silnego poparcia protestanckich książąt. Jednak szybkie zajęcie części Pomorza Zachodniego i Meklemburgii do jesieni tego roku, a także dokonana wiosną 1631 roku przez wojska cesarskie Johanna Tilly’ego rzeź ludności Magdeburga, skłoniła ich do udzielenia pomocy Szwedom. Decydującą dla dalszych operacji wojennych była bitwa pod Breitenfeld koło Lipska (17 września 1631 roku), w której sukces odniosły wojska Gustawa II Adolfa, a sprzymierzone z nim oddziały saskie opanowały Czechy. Jednak podczas kampanii 1632 roku Wallenstein wyparł Sasów z Czech. Do kolejnej bitwy doszło pod Lützen (6 listopada 1632 roku). Pozostała ona wprawdzie nierozstrzygnięta, jednak w czasie tego starcia zginął król Gustaw II Adolf. Szwedzi podjęli wtedy starania dyplomatyczne w celu utworzenia unii protestanckiej, lecz kanclerzowi Axelowi Oxenstiernie udało się w 1633 roku doprowadzić jedynie do aliansu ze Szwabią, z Frankonią i Górnym i Dolnym Palatynatem Renu (zwanego Ligą z Heilbronn), bez wszelako elektorów brandenburskiego i saskiego. Kampania 1634 roku zakończyła się porażką Szwedów, którzy zostali pokonani w bitwie pod Nördlingen (6 września 1634 roku) na skutek przewagi wojsk cesarskich, niemieckich i hiszpańskich. W rezultacie przegranej elektor saski Jan Jerzy III i jego sojusznicy podpisali z cesarzem traktat pokojowy w Pradze (30 maja 1635 roku), dając początek wspólnej walce z przeciwnikami Rzeszy, a pozostawieni bez wsparcia Szwedzi podjęli pertraktacje z dyplomatami cesarza Ferdynanda II.

W latach 1633–1635 nastąpiło ponowne ożywienie działań dyplomacji francuskiej. W 1632 roku Francja podpisała sojusz z arcybiskupem Trewiru, w kolejnym 1634 roku z Holandią, a 28 kwietnia 1635 roku uzgodniono alians francusko-szwedzki, po czym Paryż wypowiedział wojnę Madrytowi. Jeszcze w 1633 roku wojska francuskie opanowały Lotaryngię i część Alzacji, co spowodowało, że większość krajów niemieckich, w tym nawet protestanckich, opowiedziała się za cesarzem. Kampanie wojenne 1635 roku przyniosły jednak porażki wojsk francuskich w Niderlandach i we Włoszech pomimo pomocy militarnej Sabaudii i Holandii. W tej sytuacji armie cesarskie i hiszpańskie podjęły w 1636 roku kontrofensywę w kierunku Paryża, ale zdecydowana obrona Francuzów spowodowała odwrót wojsk habsburskich.

Jesienią 1636 roku nowe działania wojenne podjęły wojska szwedzkie, które zajęły część Brandenburgii, a po podpisaniu drugiego traktatu z Francją (13 marca 1638 roku) przystąpiły do ofensywy w kierunku Czech. W tym samym czasie francuskie wojska lądowe i flota wojenna odniosły wiele sukcesów militarnych (1638–1642). Paryż umiejętnie wykorzystał trudną sytuację w Hiszpanii, wspierając w latach 1640–1641 powstanie w Katalonii i króla Portugalii Jana IV, którego pozyskano w wyniku podpisanego układu (1 lutego 1641 roku).

W kolejnych latach zarysowała się zdecydowana już przewaga militarna Francji nad jej przeciwnikami – w Niderlandach wojska francuskie pokonały Hiszpanów pod Rocroi (19 maja 1643 roku), a następnie opanowały część Luksemburga i wiele twierdz niderlandzkich łącznie z Dunkierką. W 1646 roku Francuzi podjęli również ofensywę we Włoszech przeciwko wojskom hiszpańskim, ale ponieśli porażkę w Toskanii i w Neapolu. Natomiast nad Renem wojska francuskie po zwycięskiej bitwie pod Fryburgiem (4–9 sierpnia 1644 roku) opanowały lewy brzeg rzeki aż po Moguncję, ale już w 1645 roku w wyniku kontrofensywy armii cesarsko-bawarskiej Francuzi musieli ewakuować się z Alzacji. Było to spowodowane wybuchem kolejnej już wojny szwedzko-duńskiej (1643–1645 roku), która zaangażowała siły Szwecji nad Bałtykiem, dopiero więc w 1645 roku jej wojska mogły rozpocząć działania wojenne w Czechach. Szwedzi pokonali zjednoczoną armię cesarsko-bawarską w bitwie pod Jankovem (5 marca 1645 roku), ale z powodu braku poparcia książąt Rzeszy ostatecznie wycofali się na Pomorze. Jeszcze w sierpniu uderzyli jednak na Saksonię, zaś w 1646 roku wspólnie z Francuzami wkroczyli do Bawarii, co zaowocowało podpisaniem zawieszenia broni.

Tymczasem jeszcze podczas obrad sejmu Rzeszy w Ratyzbonie w 1640 roku zmęczeni długoletnią wojną władcy terytorialni z inspiracji ówczesnego elektora Bawarii Maksymiliana nakłonili nowego cesarza Ferdynanda III do podjęcia rokowań z przeciwnikami. Pertraktacje rozpoczęto w grudniu 1641 roku, ustalając zwołanie wiosną 1643 roku kongresu państw katolickich w Münster i protestanckich w Osnabrück – w dwóch miastach Westfalii.

W ocenie historyków pojęcie „wojny trzydziestoletniej” straciło swe dawne znaczenie, bowiem pierwsze walki religijne możemy datować na 1606 rok, a jej ostatnim akcentem było wyjście wojsk hiszpańskich z Palatynatu w 1653 roku, sprawy zaś odszkodowań szwedzkich ciągnęły się aż do 1654 roku. Nie mamy zatem do czynienia z wojną 30-letnią, lecz z konfliktem trwającym aż 47 lat. Obecni badacze również w odmienny sposób dzielą wydarzenia polityczne i militarne konfliktu – pierwszy okres (1618–1629) zyskał miano tryumfu katolików, drugi (1629–1635) kryzysu wojny, a trzeci (1635–1648) – wojny europejskiej. Nadto historycy zadają sobie pytanie, dlaczego wojna trwała aż trzydzieści lat? W odpowiedzi zwraca się uwagę na nieudolność dowódców wojskowych czy na konieczność oszczędzania armii zaciężnych oraz na działalność dyplomatów, dążących do uzyskania kruchej równowagi sił w ówczesnej Europie.

Pertraktacje pokojowe trwały od wiosny 1643 roku do jesieni 1648 roku i dzieliły się na dwa okresy – od 1645 do 1647 roku dyplomaci bawarscy doprowadzili do zgody w większości spornych spraw, a w latach 1647–1648 z kolei dyplomaci francuscy próbowali wynegocjować dla siebie lepsze warunki. Dodatkowymi powodami przewlekających się rokowań były znaczna liczba ich uczestników (194 władców Rzeszy i 176 dyplomatów europejskich) oraz duża odległość (około 200 km) między Münster a Osnabrück, a wielu dyplomatów konsultowało się przecież podczas obrad kongresu z doradcami oraz ze swymi władcami i z „ministrami spraw zagranicznych”. W kongresie nie uczestniczyli dyplomaci z Anglii, Rosji, imperium osmańskiego i Rzeczypospolitej, mediatorami byli nuncjusz Fabio Chigi (późniejszy papież Aleksander VII) i delegat Wenecji Alviso Contarini. Podczas obrad wypracowano nowe procedury ceremoniału i postępowania dyplomatycznego, a w Münster zastanawiano się nad kwestiami stosunków międzynarodowych, zaś w Osnabrück – nad sprawami Rzeszy Niemieckiej.

Kongres westfalski uważa się za pierwszy europejski zjazd dyplomatyczny, rozstrzygający najważniejsze na kontynencie kwestie polityczne i religijne, a więc wyznaczający nowe stosunki międzynarodowe. Traktat pokojowy podpisany w Münster 24 października 1648 roku pomiędzy Francją a cesarstwem uznawał jej zwierzchnictwo nad trzema biskupstwami – Metz, Toul i Verdun, ponadto Paryż uzyskał prawa do Dolnej i Górnej Alzacji, dziesięciu mniejszych miasteczek Rzeszy oraz do Breisach w Niemczech i Pignerol we Włoszech. Zawarty tego samego dnia w Osnabrück traktat między Szwecją a cesarstwem przyznawał Sztokholmowi część ziem Pomorza (Przedniego) z ujściem Odry, ze Szczecinem oraz z wyspami Uznam, Wolin i Rugią, a jego wschodnie obszary (Pomorze Tylne) z Kołobrzegiem przypadły elektorowi Brandenburgii. Nadto Szwecja otrzymała biskupstwa Bremy i Verden oraz port w Wismarze, zaś Brandenburgia musiała się z kolei zadowolić biskupstwami: Kamień, Minden i Halberstadt, a w przyszłości zwierzchnictwem nad arcybiskupstwem Magdeburga.

Integralną częścią traktatów były zmiany władców w części Rzeszy – przywrócono posiadłości księciu Wirtembergii, wdowie po landgrafie Hesji oraz margrabiemu Baden-Durlach, a elektorowi saskiemu Janowi Jerzemu oddano Łużyce. Natomiast Karol Ludwik, syn Fryderyka V, odzyskał Dolny Palatynat i godność elektora, ale Maksymilian ks. Bawarski pozostał zwierzchnikiem w Palatynacie Górnym, zachowując również tytuł elektora Rzeszy. Książę Meklemburgii otrzymał biskupstwo Schwerin, a elektor Bawarii musiał zwrócić Habsburgom Górną Austrię.

Uzupełnieniem rozstrzygnięć kongresowych było uznanie 30 stycznia 1648 roku przez Hiszpanię niepodległości Niderlandów Północnych, które pozyskały też obszary Brabantu, Flandrii i Limburgii, a ponadto zamknięcie ujścia Skaldy dla żeglugi – ratyfikacja warunków nastąpiła w Münster 15 maja 1648 roku. 24 października 1648 roku uczestnicy kongresu zatwierdzili również suwerenność Związku Szwajcarskiego.

Istotne były także postanowienia kongresu dotyczące struktur ustrojowych Rzeszy Niemieckiej, które potwierdziły edykt cesarski Ferdynanda III z 1644 roku o samodzielności politycznej władców terytorialnych, ponadto o uzyskaniu przez miasta Rzeszy identycznych praw do tychże książąt oraz o wyłącznych uprawnieniach Sejmu Rzeszy w kwestiach polityki zagranicznej, militarnych, prawnych i finansowych. W wyniku podjętych rozstrzygnięć Rzesza stała się luźną konfederacją państw terytorialnych, natomiast cesarz był jedynie głową owego organizmu politycznego, rola arbitra zaś przypadała sejmowi Rzeszy. Nie posiadał on jednak charakteru parlamentu, lecz raczej „konferencji ambasadorów”, ponieważ nie podejmował stosownych uchwał na zasadzie jednomyślności. Wszyscy władcy terytorialni uzyskali suwerenność na podległych sobie obszarach, łącznie z uprawnieniami administracyjnymi, politycznymi i wyznaniowymi, a także daleko idącą samodzielność w polityce wewnętrznej i zagranicznej. W rezultacie cesarstwo nie uległo centralizacji, a Rzesza nie została zjednoczona. Stworzyło to podstawy do powstania zjawiska politycznego określanego obecnie mianem „absolutyzmu książęcego”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Najlepszym dowodem jest ostatnia monografia P.H. Wilsona zatytułowana Great Battles. Lützen (Oxford 2018). [wróć]

2. Na początku XXI wieku liczba najważniejszych rozpraw i artykułów była oceniana na 10–20 tysięcy tytułów. Zob. R. Lolo, Moskwa, Szwecja i Rzeczpospolita wobec wojny trzydziestoletniej. O niektórych tezach w historiografii, [w:] Polska wobec wielkich konfliktów w Europie nowożytnej. Z dziejów dyplomacji i stosunków międzynarodowych w XV–XVIII wieku, red. R. Skowron, Kraków 2009, s. 605–615. [wróć]

3. Wszystkie wymienione publikacje zostały umieszczone w załączonej bibliografii. [wróć]

4. G. Parker, Is „The Military Revolution” Dead Yet?, „Dimensioni e Problemi della Ricerca Storica”, 2022, nr 2, s. 207–230. [wróć]

5. Zob. A. Korytko, Lützen 1632: apogeum wojny trzydziestoletniej, Richard Brzezinski, Kraków 2008 [recenzja], „Echa Przeszłości”, t. 11, 2010, s. 438–439. [wróć]

6. Obraz (202 x 282 cm) znajduje się obecnie w zbiorach Künsthistorisches Muzeum w Wiedniu. [wróć]

7. Obraz (55 x 108 cm) znajduje się w zbiorach Pałacu Pitti we Florencji. [wróć]

8. T. Chynczewska-Hennel, Nuncjusz i król. Nuncjatura Maria Filonardiego w Rzeczypospolitej 1636–1643, Warszawa 2006, s. 241. [wróć]

9. Warto dodać, że nasz rysownik Daniel Chodowiecki już w 1790 roku przedstawił scenę śmierci Gustawa II Adolfa w bitwie pod Lützen. [wróć]

10. [Relacja niemiecka] „Abbildung der Schlacht so bey Lützen”, b.m. 1632. [wróć]

11. Pochodzi ze znanego dzieła Cornelisa Dankaertsa, Historis… [Amsterdam] 1642. [wróć]

12. [Relacja niemiecka] „Delineation. Der Schwedischen und Kayseruschen Schlacht”, b.m. 1642. [wróć]

13. [Relacja niemiecka] „Eigendliche Abbildung und Warhafftige Beschreibung”, b.m. 1632. [wróć]

14. Riksarkivet, Sveriges Krig 1531–1864, sygn. 425, nr 87, 89, 101, 106–108, 111b, 111c, 111d; Historiska Planscher 1520–1904, sygn. 426, nr 23–26. [wróć]

15. R. Brzezinski, Lützen 1632, s. 32, 52. [wróć]