Szymon Szafratowicz

W głowie opiekuna

Czego uczy nas relacja ze zwierzęciem

Szymon Szafratowicz
W głowie opiekuna. Czego uczy nas relacja ze zwierzęciem

Copyright © 2025 by Szymon Szafratowicz

Wydanie pierwsze
Wrocław 2025

ISBN: 978-83-975741-6-8

Projekt okładki: Szymon Szafratowicz
Wydawnictwo: Terapia4Łapy
www.terapia4lapy.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana, przechowywana w systemach przetwarzania danych ani rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie (drukiem, mechanicznie, elektronicznie, kopiowaniem lub innymi środkami) bez pisemnej zgody wydawcy.

1

Wstęp – Jak to się dzieje, że to zwierzęta uczą nas najwięcej?

Są takie chwile, które trudno opisać słowami. Kiedy patrzysz w oczy psa, który leży obok ciebie po ciężkim dniu, i nagle czujesz, że nie jesteś sam. Kiedy kot delikatnie ociera się o twoją nogę, akurat wtedy, gdy wszystko w tobie krzyczy, że już nie dasz rady. To nie są przypadki. To nie są anegdoty do opowiedzenia przy kawie. To są sygnały. Lustra. Mosty między gatunkami, które nigdy nie przestają zadziwiać.

Zwierzęta uczą nas nie wtedy, gdy my tego chcemy – ale wtedy, gdy jesteśmy gotowi. I nie zawsze są to lekcje łatwe. Czasem uczą nas cierpliwości, której brakuje. Czasem pokazują, jak bardzo jesteśmy spięci, nawet jeśli wciąż powtarzamy, że „jest okej”. Czasem obnażają nasze intencje – lepiej niż psychoterapeuta, szybciej niż lustro. Ich język jest cichy, ale prawdziwy. Ich obecność – bardziej przejmująca niż niejedno słowo.

Nie uczymy się przez komendy. Uczymy się przez relację.

Ta książka nie powstała, by nauczyć cię lepiej szkolić psa. Ani po to, by kot przestał sikać na twoje ulubione buty. Te rzeczy – techniczne, przydatne, konkretne – są ważne. Ale nie najważniejsze. W centrum tej opowieści jesteś ty. Twój świat wewnętrzny. Twoje emocje, rytm dnia, potrzeby, zranienia. I to, jak wpływają one – świadomie lub nie – na stworzenie, które mieszka z tobą pod jednym dachem.

Bo prawda jest taka: każde nasze westchnięcie, każdy podniesiony głos, każdy wieczór spędzony z telefonem w ręce zamiast z wyciągniętą dłonią – ma znaczenie. Dla psa, który czekał cały dzień. Dla kota, który nie rozumie, dlaczego nagle zmieniłeś wszystkie meble. Dla relacji, która nieustannie się tworzy, dzień po dniu, wybór po wyborze.

Czasem pytają mnie: „Czy zwierzęta rozumieją nasze emocje?”. A ja pytam: „A czy ty rozumiesz swoje?”.

Bo pies czy kot nie analizuje twojej mimiki jak psycholog. Nie rozkłada na czynniki twojej intonacji. Ale czuje. Przez zapach, napięcie mięśni, sposób oddychania. Czuje, gdy wracasz do domu po trudnym dniu. Gdy udajesz, że wszystko w porządku, a w środku aż wrze. Czuje też, kiedy jest ci wstyd. Kiedy próbujesz zamaskować smutek, zakłopotanie, frustrację – bo przecież „nie można się tak rozklejać”. Właśnie wtedy staje się cichym świadkiem tego, czego nawet przed sobą nie chcesz przyznać.

To, co niewypowiedziane – one i tak słyszą.

Być może trudno w to uwierzyć, ale zwierzę nie oczekuje, że będziesz idealny. Że zawsze będziesz mieć czas, cierpliwość i idealnie dostosowaną tonację głosu. Ono nie mierzy cię miarą sukcesu, osiągnięć czy samooceny. Nie zna pojęcia porażki. Ale czuje autentyczność.

I to właśnie ona buduje prawdziwą relację. Nie komendy, nie smakołyki, nie posłuszeństwo. Tylko obecność. Taka, która nie wymaga masek. Która mówi: „jestem, nawet jeśli nie wiem, co robić”.

Zwierzęta uczą nas, że obecność wystarczy.

Pisząc tę książkę, chcę zaprosić cię w podróż. Nie po katalogu zachowań, nie po definicjach i teoriach – choć i one będą się pojawiać. Chcę, byś spojrzał na siebie oczami swojego zwierzęcia. Nie przez pryzmat obowiązków, win i błędów, ale przez pryzmat wpływu, jaki na siebie nawzajem wywieracie. Bo choć tak łatwo powiedzieć: „To tylko pies. To tylko kot” – dobrze wiemy, że nie o to tu chodzi.

To nie jest książka tylko o zwierzętach. To książka o tobie – takim, jakim widzi cię stworzenie, które nie zna słów, ale zna cię lepiej niż niejeden człowiek.

Wiele razy podczas konsultacji obserwuję scenariusz, który się powtarza: opiekun przychodzi z problemem. Pies szczeka. Kot gryzie. Pojawia się frustracja, bezradność, czasem nawet żal. Szukamy rozwiązania – jasne. Ale gdzieś pod spodem zawsze jest coś jeszcze. Coś niewidzialnego, a kluczowego.

Wyparty lęk. Napięcie w relacji. Zmieniony rytm życia. Żal po stracie. Ciągła potrzeba kontroli. Albo – przeciwnie – brak granic, bo „tak bardzo chcę, żeby czuł się kochany”.

I wtedy pytam: „Co tak naprawdę dzieje się w twoim świecie?”. Bo zwierzęta są nie tylko odbiorcami naszych emocji – one są ich barometrem.

Nie chodzi o to, by obarczyć cię winą. Nie po to powstała ta książka. Chodzi o uważność. O gotowość, by przyznać, że czasem nasze życie jest zbyt głośne, zbyt szybkie, zbyt napięte – by zwierzę mogło czuć się w nim bezpiecznie. Chodzi o to, by nie tylko oczekiwać, że pies przestanie ciągnąć na smyczy albo że kot przestanie znaczy dywan. Ale żeby zapytać: „Co moje życie mówi mojemu zwierzęciu?”

To pytanie – choć trudne – jest początkiem prawdziwej zmiany.

Ta książka nie da ci gotowych rozwiązań. Ale da ci lustro. Być może rozpoznasz się w historiach, które opisuję. Być może poczujesz ukłucie, które dobrze znasz. Albo ulgę, że ktoś w końcu nazwał to, co od dawna czujesz.

Każdy rozdział to krok – nie w stronę doskonałości, ale w stronę prawdy. O sobie. O zwierzęciu. O relacji, która – jeśli tylko na to pozwolisz – może być najczystszym, najbardziej szczerym i uzdrawiającym doświadczeniem w twoim życiu.

Nie musisz wszystkiego wiedzieć. Nie musisz być ekspertem. Nie musisz udawać, że wszystko rozumiesz. Twoje zwierzę nie potrzebuje idealnej wersji ciebie. Potrzebuje ciebie – obecnego, czującego, uczącego się. Nawet jeśli to oznacza przyznanie się do błędów. A może właśnie dlatego.

Więc zanim przejdziesz dalej, zanim zaczniesz czytać kolejne rozdziały – zatrzymaj się na chwilę.

Pomyśl o swoim psie. O swoim kocie. O tym, jak na ciebie patrzy. O tym, co czuje, kiedy krzątasz się rano. O tym, czy naprawdę go słyszysz. I o tym, czy potrafisz być dla niego kimś więcej niż tylko „opiekunem”.

Być może to najważniejsza lekcja, jaką kiedykolwiek odbierzesz.

2

Lustro z ogonem i wibrysami

Patrzy na ciebie, zanim jeszcze przekroczysz próg domu. Rejestruje każdy twój krok, każde westchnięcie, każdą zmianę w rytmie oddechu. Czasem podbiega, czasem zostaje w miejscu. Czasem siada tuż obok, nieproszony, milczący – a jednak obecny w sposób, który trudno opisać. To nie instynkt. To coś więcej. Coś, co czyni twojego psa lub kota nie tylko towarzyszem, ale… lustrem.

Nie takim, które odbija twarz. Tylko takim, które pokazuje, co naprawdę dzieje się wewnątrz. Bez upiększeń. Bez filtra.

Zwierzęta, z którymi dzielimy życie, widzą nas inaczej niż ludzie. Nie analizują słów, nie oceniają decyzji, nie przechowują żalu. Ale odbierają emocje. Czują nastroje. Są świadkami naszego istnienia w całej jego rozpiętości – od radości po rozpacz. I choć nie potrafią powiedzieć: „widzę, że jesteś smutny”, to potrafią być. Po prostu być. Obok. Z czułością, której często nie znajdujemy nigdzie indziej.

W tym rozdziale zapraszam cię do spojrzenia na siebie oczami zwierzęcia. Psa lub kota. Nie po to, by się oceniać, ale po to, by zobaczyć, jak głęboka może być relacja oparta nie na komendach, ale na wymianie emocji. Bo zwierzęta nie są odbiornikami naszej obecności – one są jej barometrem. Ich zachowanie mówi więcej o naszym świecie wewnętrznym, niż chcielibyśmy czasem przyznać.

Zacznijmy od pytania, które pojawia się częściej, niż myślisz: Dlaczego mój pies nagle się zmienił? Dlaczego kot przestał przychodzić do łóżka? Czemu unika mnie, choć przecież nic się nie stało?

A może właśnie dlatego. Bo coś się stało – tylko wewnątrz ciebie. Może jesteś spięty. Może od kilku dni wszystko w tobie jest cichsze. Może patrzysz w telefon częściej niż w oczy. I może nawet tego nie zauważyłeś – ale pies i kot tak. Bo one nie potrzebują słów, by zrozumieć zmianę. One ją czują.

Nasz mózg jest mistrzem tłumaczenia i racjonalizacji. Ale ich układ nerwowy nie racjonalizuje. Odbiera bodźce. Interpretuje emocje. Reaguje. I ta reakcja często mówi więcej o nas niż dziesięć sesji coachingowych.

Zrozumienie tego mechanizmu zaczyna się od biologii. Bo empatia, rozpoznawanie nastrojów, odczytywanie emocji – to nie poetycka metafora. To neurofizjologia.

Pies posiada struktury mózgu homologiczne do naszych: ciało migdałowate, hipokamp, jądro półleżące. Jego mózg nie tylko reaguje na bodźce z otoczenia, ale koduje emocje opiekuna jako informacje behawioralne. Dzięki temu potrafi rozpoznać radość, lęk, złość – i odpowiednio się zachować. Potrafi integrować wyraz twarzy z tonem głosu. Potrafi połączyć mimikę z konsekwencją – bo jego mózg uczy się twoich emocji.

Koty? Choć przez lata uważane za „obojętne”, dziś wiemy, że ich zdolności są równie imponujące – choć mniej oczywiste. Reagują na zmiany głosu, rytm kroków, zapach ciała. Ich wibrysy odbierają drgania powietrza i napięcia mięśni. Czasem wystarczy drobna zmiana – zbyt szybki ruch, zbyt mocny dotyk – by kot odczytał, że coś jest nie tak. Nie z nim. Z tobą.

W kolejnych podrozdziałach tego rozdziału przyjrzymy się trzem niezwykle istotnym zjawiskom, które razem tworzą portret psa i kota jako emocjonalnych obserwatorów człowieka.

Zaczniemy od neuropercepcji emocji – czyli biologicznego odbioru emocji przez układ nerwowy zwierzęcia. To tu dowiesz się, jak zmysły psa i kota rejestrują mikrozmiany w zachowaniu człowieka. Poznasz badania nad aktywnością mózgu psów w reakcji na głos, zapach i obraz twarzy opiekuna. Dowiesz się, dlaczego twoje napięcie mięśni może być dla psa równie ważnym komunikatem, co komenda „zostań”.

Następnie przejdziemy do empatii międzygatunkowej – czyli niezwykłej zdolności do współodczuwania emocji kogoś, kto nie należy do twojego gatunku. Czy pies może poczuć smutek człowieka? Czy kot reaguje, gdy opiekun cierpi? Czy empatia może obciążać zwierzę? I co my – ludzie – możemy zrobić, by nie zostawiać ich samych z naszym bólem?

Wreszcie, podrozdział trzeci poświęcony będzie rozpoznawaniu nastroju. Bo emocje to chwile, ale nastrój to klimat, który otacza zwierzę każdego dnia. Czy pies rozpoznaje, że jesteś przygnębiony? Czy kot rozumie, że nie masz na nic siły? A jeśli tak – jak zmienia się jego zachowanie? Czy nasz długotrwały stres może prowadzić do problemów behawioralnych zwierzęcia?

Ten rozdział nie jest lekki. Bo patrzenie w lustro nigdy nie jest łatwe. Ale jeśli pozwolisz sobie na tę podróż, możesz zobaczyć rzeczy, które wcześniej umykały. I może zrozumiesz, że niektóre problemy twojego psa czy kota nie zaczęły się u niego. Może zaczęły się w tobie.

To nie oznacza, że jesteś winny. Ale oznacza, że masz wpływ. I że możesz ten wpływ wykorzystać nie po to, by się poprawiać, ale po to, by być bardziej obecnym. Bardziej czułym. Bardziej prawdziwym.

Bo zwierzęta nie potrzebują od nas doskonałości. One potrzebują nas – w całym naszym spektrum. Ale tylko wtedy, gdy jesteśmy gotowi je zobaczyć – również w ich emocjonalnych reakcjach na nas samych.

Pewna kobieta, z którą kiedyś pracowałem, powiedziała coś, co zostało we mnie na długo: „Ja się boję, że mój pies czuje wszystko, czego ja w sobie nie chcę czuć.”

Miała rację.

Zwierzę nie tylko czuje twoje emocje. Czuje też te, które sam tłumisz. Czasem staje się ich nośnikiem. Czasem ich świadkiem. Czasem próbą ich zatrzymania. To nie brzmi komfortowo – i nie powinno. Bo odpowiedzialność za zwierzę to nie tylko karmienie i spacery. To również odpowiedzialność za klimat emocjonalny, w którym ono funkcjonuje.

Zwierzęta nie mogą się wyprowadzić. Nie mogą ci powiedzieć: „za dużo we mnie twojego lęku”. Ale mogą ci to pokazać. Zachowaniem. Ciałem. Czasem chorobą.

I to właśnie dlatego ten rozdział zaczyna się od ciebie.

Bo jeśli chcesz zrozumieć swoje zwierzę, musisz najpierw zrozumieć wpływ, jaki na nie masz. Nie tylko ręką, która głaszcze. Ale też głosem, który milczy. Krokiem, który się waha. I spojrzeniem, które przestaje być uważne.

Nie jesteś przezroczysty. Jesteś światem, w którym ono oddycha.

Zacznijmy więc patrzeć naprawdę. Do środka. W głąb. Przez ogon i wibrysy.

Bo właśnie tam odbija się to, kim jesteśmy.

2.1 Neuropercepcja emocji

Nie musisz nic mówić. On i tak wie. Wie, kiedy jesteś spięty, kiedy próbujesz udawać spokój, kiedy w środku aż wrze, choć na zewnątrz – cisza. Twój pies nie zna definicji lęku. Twój kot nie przeczytał żadnego podręcznika do psychologii. A jednak rozpoznaje twoje stany szybciej niż ty sam. Jak to możliwe? To nie magia. To neurobiologia.

Od dziesięcioleci badacze próbują odpowiedzieć na jedno z najbardziej intuicyjnych, a zarazem złożonych pytań: czy zwierzęta rozpoznają ludzkie emocje? I jeśli tak – to jak to robią? Czy to tylko kwestia wyuczonego schematu, kojarzenia tonu głosu ze skutkami? Czy może mamy do czynienia z głębszą, biologicznie zakorzenioną zdolnością?

Odpowiedzi szukamy dziś w laboratoriach neurologii behawioralnej, w rezonansie magnetycznym, w analizach hormonalnych i w badaniach z udziałem setek opiekunów i ich zwierząt. I choć wciąż nie mamy wszystkich narzędzi, jedno jest pewne: psy i koty posiadają mechanizmy percepcji emocji, które zadziwiają precyzją – i prostotą.

Pies, który skanuje twoją twarz

W 2016 roku zespół badaczy pod kierunkiem Attili Andicsa z Uniwersytetu Loránda Eötvösa w Budapeszcie przeprowadził przełomowe badanie. Dzięki zastosowaniu funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI) udało się zarejestrować aktywność mózgu psów podczas słuchania ludzkich głosów – wypowiadanych w różnych stanach emocjonalnych. Wynik? Psy nie tylko reagują na ludzki głos, ale też rozróżniają ton emocjonalny – smutek, radość, gniew. Ich mózgi reagują inaczej na różne ładunki emocjonalne, szczególnie w obszarach odpowiedzialnych za przetwarzanie dźwięku i afektu.

Ale to nie wszystko.

Inne badania wykazały, że psy potrafią łączyć wyraz twarzy z tonem głosu. W eksperymencie pokazywano im zdjęcia twarzy – szczęśliwych i zagniewanych – a jednocześnie odtwarzano odpowiednio radosne lub gniewne głosy. Gdy obraz i dźwięk były zgodne, psy skupiały uwagę dłużej i bardziej intensywnie. To oznacza, że potrafią zintegrować informacje z różnych zmysłów – czyli tworzyć coś na kształt emocjonalnej mapy człowieka.

Aby to zrozumieć głębiej, musimy przyjrzeć się, jak wygląda „mózg emocji” psa.

Pies – ssak z emocjonalnym systemem alarmowym

Mózg psa – choć mniejszy od ludzkiego – zawiera struktury homologiczne do naszych. Ciało migdałowate, odpowiedzialne za rozpoznawanie emocji (szczególnie strachu), jest dobrze rozwinięte. Hipokamp – centrum pamięci emocjonalnej – również. Ale to, co szczególnie ciekawe, to jądro ogoniaste i jądro półleżące – obszary aktywujące się przy przyjemnych bodźcach, np. gdy widzą opiekuna.

W momencie, kiedy wchodzisz do domu, twojego psa dosłownie zalewa fala neuroprzekaźników: dopaminy, oksytocyny, endorfin. Jeśli twój nastrój jest stabilny – pies to odczytuje. Jeśli jesteś napięty – nawet bez podniesionego głosu – jego ciało migdałowate może zareagować jak na zagrożenie.

To tłumaczy, dlaczego niektóre psy – nawet te nigdy nieskrzywdzone – potrafią nagle zareagować lękiem. Ich mózg nie analizuje sytuacji. On ją czuje.

Koty – zmysłowe odbiorniki subtelnych zmian

Koty przez wiele lat były niedoceniane jako istoty społeczne. Uważano, że są obojętne, niezależne, zamknięte w swoim świecie. Dopiero nowoczesna etologia i neuronauka pokazały, jak bardzo byliśmy w błędzie.

Kot również posiada struktury mózgowe odpowiedzialne za przetwarzanie emocji. Ale jego percepcja przebiega nieco inaczej. Jest mniej oparta na głosie, a bardziej na dotyku, zapachu i ruchu.

Wibrysy (włosy czuciowe) to nie tylko ozdoba – to niewiarygodnie czułe sensory odbierające zmiany ciśnienia, drgania powietrza, napięcia skóry. Jeśli głaszczesz kota „niby spokojnie”, ale twoja ręka jest sztywna – on to wie. Jeśli oddychasz szybciej – czuje zmianę. Jeśli twoje ciało pachnie inaczej (a stres naprawdę zmienia skład potu!) – kot odbiera to jak alarm.

Naukowcy z Japonii udowodnili, że koty potrafią rozpoznawać emocje swoich opiekunów – zarówno z mimiki, jak i z tonu głosu. Ich reakcje nie zawsze są spektakularne – raczej subtelne: cofnięcie się, unikanie, dłuższe spojrzenie. Ale są jednoznaczne: czują, kiedy coś się zmienia.

Hormony, które mówią za ciebie

Twój pies nie zna się na psychologii. Twój kot nie czyta twoich wiadomości. Ale… zna cię na poziomie chemicznym.

Gdy jesteś zestresowany, twoje ciało wytwarza kortyzol – hormon stresu. Jego obecność wpływa na zapach twojej skóry, potu, a nawet śliny. Zwierzęta – ze swoim niesamowitym węchem – wyczuwają te zmiany z ogromną precyzją. Psy były szkolone do wykrywania ataków paniki, hipoglikemii czy epilepsji – nie dzięki magii, ale dzięki zmianom chemicznym w ciele człowieka.

Z drugiej strony – gdy jesteś spokojny, szczęśliwy, obecny – twój organizm produkuje oksytocynę. To hormon bliskości, zaangażowania, relacji. Kontakt z psem lub kotem również podnosi poziom oksytocyny – obustronnie. To znaczy: głaszcząc psa, nie tylko ty się uspokajasz. On też.

Relacja wpływa na neurobiologię. A neurobiologia – na relację.

Twarz, zapach, dźwięk – czyli mózg w trójwymiarze

Wyobraź sobie, że jesteś psem. Widzisz twarz swojego opiekuna – ale nie jako obrazek. Jako mapę napięć, emocji, zapachów i mikrogestów. Czujesz, jak pachnie. Słyszysz – i to z dokładnością do niuansu – zmianę tonu głosu. Widzisz, czy oczy się zwężają, czy rozluźniają. Czy usta są napięte. Czy ruch dłoni jest płynny, czy sztywny. Cały czas przetwarzasz dane.

Twój mózg nie analizuje tego świadomie. Po prostu wie.

Dlatego pies potrafi rozpoznać zbliżający się atak paniki jeszcze zanim ty to zrozumiesz. Dlatego kot odchodzi do drugiego pokoju, zanim zdążysz wybuchnąć płaczem.

To nie tylko instynkt. To zmysłowa, neurologiczna zdolność percepcji emocji.

Ale czy to rozumieją?

To kluczowe pytanie. Bo nawet jeśli wiemy, że psy i koty czują emocje opiekunów – czy to oznacza, że rozumieją, co się dzieje?

Tu musimy wrócić do pojęcia świadomości emocjonalnej. Człowiek potrafi nazwać emocje – „jestem zły”, „czuję lęk”, „mam wyrzuty sumienia”. Zwierzę – nie. Ale czy to znaczy, że nie czuje?

Neurobiolog Jaak Panksepp – twórca koncepcji tzw. podstawowych systemów emocjonalnych w mózgu ssaków – udowodnił, że wszystkie ssaki (w tym psy i koty) posiadają pierwotne systemy emocji, takie jak: strach, złość, pożądanie, opieka, zabawa. Są one zakodowane w mózgu na poziomie pnia mózgu i układu limbicznego – czyli poza świadomością.

To znaczy: zwierzę nie musi rozumieć, by czuć głęboko.

A to wystarczy, by relacja miała realny wpływ na jego samopoczucie.

Twoje emocje są jego światem

Jeśli jesteś zdenerwowany – twój pies staje się bardziej czujny. Jeśli jesteś smutny – twój kot wycofuje się lub próbuje być blisko. Jeśli przez tydzień ukrywasz frustrację, twój pies zaczyna mieć problemy z trawieniem. Jeśli od miesiąca nie potrafisz zasnąć z powodu lęków, twój kot zaczyna drapać nocą drzwi.

To nie metafory. To neurobiologia relacji.

Twój układ limbiczny wpływa na jego. Twój stan emocjonalny rezonuje z jego systemem nerwowym. Nie jako „opiekuna” – ale jako źródła sygnałów, które kształtują jego rzeczywistość.

Zamknięcie: lustro, które czuje

Zwierzę nie potrzebuje cię zrozumieć, by cię kochać. Ale ty – jako człowiek – możesz zrozumieć, że ono czuje cię bardziej niż ktokolwiek inny.

Twój pies nie oceni. Twój kot nie wystawi diagnozy. Ale oboje pokażą ci, co się dzieje – jeśli tylko będziesz gotów spojrzeć. Czasem to będzie spojrzenie, które boli. Czasem zachowanie, które zaniepokoi. Ale zawsze to będzie sygnał.

Neuropercepcja emocji to nie teoria. To codzienność. Twoje ciało, twój głos, twoja obecność – to wszystko jest informacją. I zwierzę ją odbiera. Nie przez słowa. Przez zmysły. Przez mózg. Przez serce.

I właśnie dlatego to ono uczy nas najwięcej.

2.2 Empatia międzygatunkowa

Wyobraź sobie świat bez słów. Bez etykiet. Bez „wiesz, co czuję?”, „domyślasz się, co mam na myśli?”. Pozostają tylko gesty, spojrzenia, obecność. Cisza, która mówi więcej niż tysiące zdań. W takim świecie właśnie żyje twój pies. Twój kot. A mimo to, potrafią poczuć, że coś jest nie tak. Że jesteś inny. Cichszy. Albo bardziej niespokojny. Potrafią być obok – nie pytając, nie analizując – tylko czując.

Czy to już empatia?

Słowo empatia pochodzi z greckiego empatheia, oznaczającego „odczuwać w”. W psychologii przyjmuje się, że empatia to zdolność do rozpoznania i współodczuwania emocji drugiej istoty. Dzielimy ją na dwie podstawowe formy:

Empatię afektywną – czyli czucie tego samego, co druga istota (np. współodczuwanie smutku, lęku).

Empatię poznawczą – czyli rozumienie emocji drugiego bez konieczności ich doświadczania (np. „widzę, że jesteś smutny, choć sam nie czuję smutku”).

Ludzie opanowali obie formy – przynajmniej teoretycznie. Ale co ze zwierzętami? Czy pies, który siada przy twojej nodze, gdy płaczesz – rozumie twój ból? Czy kot, który wskakuje na twoje kolana po ciężkim dniu – wie, że coś się dzieje?

A może to tylko instynkt? Warunkowanie? Albo nasze własne projekcje?

Empatia bez słów

W ostatnich latach coraz więcej badań wskazuje, że psy i koty wykazują zdolność do empatii afektywnej – czyli współodczuwania emocji ludzi i innych zwierząt. W badaniach prowadzonych na Uniwersytecie w Lincoln wykazano, że psy są w stanie rozpoznawać emocje nie tylko u ludzi, ale także u przedstawicieli własnego gatunku. Co więcej – reagują na nie nie tylko behawioralnie, ale również fizjologicznie, np. przyspieszeniem tętna lub zmianą aktywności mózgowej.

Jedno z najbardziej poruszających badań przeprowadzono w 2012 roku: nagrano dźwięki dzieci płaczących oraz odgłosy innych dźwięków o podobnym natężeniu, ale bez ładunku emocjonalnego. Reakcja psów? Na dźwięk płaczu większość psów podchodziła do źródła dźwięku, kładła uszy po sobie, niektóre próbowały lizać głośnik. Nie było w tym wyuczenia – był za to emocjonalny rezonans.

U kotów badania są trudniejsze – bo ich reakcje są subtelniejsze. Ale i tu widać wyraźnie: kot potrafi dostosować się do emocji człowieka. Gdy opiekun jest zdenerwowany – kot unika kontaktu. Gdy spokojny – częściej przychodzi. W eksperymentach wykazano, że koty chętniej eksplorują nowe otoczenie, gdy opiekun okazuje pewność siebie i spokój. A więc – emocje człowieka nie tylko są odbierane, ale mają realny wpływ na zachowanie zwierzęcia.

Jak to możliwe? – Mózgowe podstawy empatii

Empatia międzygatunkowa może wydawać się czymś „nienaturalnym”. Przecież to zupełnie różne gatunki! Inna biologia, inne środowisko, inne potrzeby. A jednak istnieje coś, co nas łączy głębiej niż morfologia.

Neurony lustrzane – to właśnie one są jednymi z głównych „podejrzanych” w sprawie empatii. Odkryte w latach 90. XX wieku u makaków, neurony lustrzane to komórki nerwowe, które aktywują się zarówno wtedy, gdy sami wykonujemy jakąś czynność, jak i gdy obserwujemy, jak ktoś inny ją wykonuje.

Ale to nie wszystko.

U ssaków – w tym psów – neurony lustrzane mogą również aktywować się w reakcji na emocje. Widząc smutnego człowieka, pies może poczuć coś podobnego – nie na poziomie analizy, ale na poziomie neurochemicznego rezonansu. I choć mechanizmy działania neuronów lustrzanych u psów i kotów wciąż nie są do końca poznane, ich obecność potwierdza możliwość istnienia empatii międzygatunkowej nie jako wyjątku, ale jako biologicznego fundamentu.

Empatia jako wymiana stanów

W gabinetach behawioralnych często spotykam zjawisko, które trudno opisać podręcznikowo, ale które doskonale wpisuje się w temat empatii. Oto pies – niegdyś radosny i aktywny – zaczyna się wycofywać. Przestaje się bawić, unika kontaktu wzrokowego. Właściciel twierdzi, że nic się nie zmieniło. Ale gdy tylko zadaję pytanie: „Jak ty się czujesz w ostatnim czasie?”, słyszę historię o wypaleniu, depresji, kłopotach rodzinnych.

To nie przypadek. To przeniesienie stanu emocjonalnego. Pies nie rozumie kontekstu – ale czuje człowieka. I w pewien sposób – reaguje na niego. Empatycznie. Czasem przejmując jego emocje. Czasem próbując je „wyrównać” – poprzez zachowanie, obecność, dotyk. Nie zawsze skutecznie. Czasem wręcz przeciwnie – nadmierna empatia prowadzi do przeciążenia układu nerwowego zwierzęcia.

Empatia może być darem. Ale może też być ciężarem.

Kiedy empatia boli

W świecie ludzi często mówi się o „wypaleniu empatycznym” – dotyka ono najczęściej opiekunów, terapeutów, lekarzy. Ale podobny mechanizm możemy zaobserwować u zwierząt, szczególnie tych silnie związanych ze swoimi opiekunami.

Zwierzę, które nieustannie odbiera stres, frustrację lub lęk swojego człowieka, może zacząć wykazywać zachowania kompulsywne, lękowe, agresywne. Nie dlatego, że zostało skrzywdzone – ale dlatego, że nie potrafi się odseparować od cudzych emocji. W neurobiologii mówimy tu o braku zdolności do autoregulacji po empatycznej aktywacji.

Pies lub kot nie ma narzędzi psychoterapeuty. Nie może się „odłączyć”. Jeśli kocha – jest. A jeśli jest – to czuje. A jeśli czuje – to musi to jakoś przetworzyć. I tu właśnie pojawia się problem.

Zwierzę nie wybiera empatii. Ona się po prostu wydarza.

Czy empatia jest jednostronna?

To pytanie, które rzadko zadajemy. Bo skupiamy się na tym, czy pies rozumie człowieka. Ale równie ważne jest pytanie: czy człowiek potrafi być empatyczny wobec psa?

W teorii – tak. Ale w praktyce często projektujemy. Nadajemy znaczenia. Przypisujemy emocje. Zamiast zapytać: „co czujesz?” – mówimy: „na pewno jesteś zły, że nie dostałeś smaczka”. Zamiast obserwować subtelne sygnały napięcia – wymagamy zachowań „zgodnych z oczekiwaniami”.

Empatia nie polega na tym, by mówić za kogoś. Polega na tym, by zatrzymać się i być gotowym usłyszeć. Psa, który się cofa, choć „powinien się cieszyć”. Kota, który unika, choć „nic się nie dzieje”. To właśnie w tych niuansach kryje się prawda o relacji.

Empatia to nie domyślanie się. To bycie obok.

Zwierzę jako empatyczny towarzysz

Niezliczone są historie o psach, które „wyczuły raka”, kotach, które „uratowały życie”. Nie chodzi o cuda. Chodzi o ich niezwykłą zdolność odbierania subtelnych zmian w ludzkim ciele i zachowaniu. Naukowcy z Uniwersytetu w Cambridge wykazali, że psy mogą być uczone rozpoznawania sygnałów ataków epileptycznych – na podstawie mikroruchów, zmiany oddechu, zapachu.

Ale nawet bez treningu – psy i koty bywają obecni przy cierpiących. Leżą obok, liżą dłoń, mruczą. Nie z obowiązku. Nie z przymusu. Z obecności. Z bycia w relacji.

To właśnie dlatego tak wielu ludzi mówi: „on mnie trzyma przy życiu”. I to nie jest przesada.

To dowód na to, że empatia międzygatunkowa może być doświadczeniem uzdrawiającym.

Zamknięcie: wspólny język emocji

W świecie, który coraz szybciej biegnie, który wymaga racjonalności, produktywności i perfekcji, zwierzęta przypominają nam o tym, co pierwotne: o zdolności do czucia. Do bycia obok. Do obecności bez warunków wstępnych.

Empatia międzygatunkowa to nie idea. To fakt biologiczny. Emocjonalny. Relacyjny. Pies i kot potrafią odczuwać nasze stany – i na nie odpowiadać. Ale również potrzebują naszej empatii. Naszego zatrzymania. Uważności. Gotowości, by przyjąć, że ich świat wewnętrzny – choć inny – jest równie realny, jak nasz.

I może to właśnie największa lekcja, jaką dają nam zwierzęta: nie musisz rozumieć, by kochać. Nie musisz mówić, by być usłyszanym. Wystarczy, że jesteś. Naprawdę. Obecny. Czuły. Gotowy do bycia z innym – niezależnie od gatunku.

To nie jest mała rzecz. To najgłębsza forma spotkania, jaka może się wydarzyć między dwiema istotami.

2.3 Czy pies i kot rozumieją nastrój?

Wracasz do domu późno. Drzwi zamykają się z westchnieniem. Telefon rzucasz na komodę, jakby był winny całego dnia. Nic nie mówisz. Ale twój pies wita cię ciszej niż zwykle. A kot, który zwykle czeka pod drzwiami, tym razem nie wychodzi z pokoju. Nie znają pojęcia „zły humor”, „wypalenie”, „konflikt w pracy”. A jednak wiedzą, że coś się zmieniło.

Skąd to wiedzą?

Czy to możliwe, że rozumieją nastrój – ten nieuchwytny klimat emocjonalny, który otacza człowieka, nawet gdy ten nie wypowiada ani słowa?

Nastrój to nie emocja. Emocja to intensywna, krótka reakcja – jak błyskawica. Nastrój to stan. Tło. Cień, który kładzie się na wszystkim, co robimy. Czujemy go w ciele: spowolniony ruch, brak apetytu, nadmiar energii albo jej brak. Ale też w mikrogestach – tym, jak oddychamy, jak patrzymy, jak poruszamy się po domu. I choć często sami nie zdajemy sobie z niego sprawy, dla zwierząt jest on jak sygnał dymny, którego nie da się zignorować.

Nie trzeba słów, by wyczuć zmianę

Badania przeprowadzone na Uniwersytecie w Wiedeńskim Instytucie Zoologii pokazały, że psy potrafią rozróżniać mimikę twarzy człowieka – zarówno własnego opiekuna, jak i obcej osoby. Co więcej, nie chodzi tylko o rozpoznanie: „ta twarz jest zła, a ta radosna”, ale o odmienną reakcję emocjonalną – w jednym przypadku pies się wycofuje, w drugim podchodzi bliżej.

W innym badaniu z 2018 roku naukowcy wykazali, że psy potrafią „przenieść” emocjonalną tonację opiekuna na własne decyzje. W eksperymencie opiekun wyrażał niepokój lub radość w stosunku do dwóch różnych obiektów. Psy, które obserwowały jego reakcję, unikały przedmiotu „negatywnego” i częściej wybierały ten kojarzony z pozytywnym nastrojem.

Nie chodzi więc o to, że pies wie, dlaczego jesteś w złym humorze. Ale o to, że odbiera sygnały nastroju i przystosowuje do nich własne zachowanie.

To właśnie zdolność rozpoznawania nastroju – nawet bez konkretnego kontekstu – sprawia, że pies może się nagle wycofać. Albo być bardziej pobudzony. Albo nie reagować na komendy, choć „niby nic się nie zmieniło”.

Koty – mistrzowie subtelnych sygnałów

W przypadku kotów mówienie o „rozumieniu nastroju” wydaje się trudniejsze. Nie podchodzą, nie skaczą, nie merdają ogonem. A jednak ich zachowania często zmieniają się „z dnia na dzień” – w odpowiedzi na nastrój opiekuna.

Kot, który zwykle śpi obok ciebie, przestaje przychodzić. Kot, który ignorował twoje poranne rytuały, nagle siada obok, patrzy. Kot, który był spokojny, zaczyna się ukrywać lub intensywnie się myć – jakby musiał coś „zmyć” ze swojej skóry.

To nie przypadek. To odpowiedź na zmianę klimatu emocjonalnego w domu.

W eksperymentach przeprowadzonych w 2020 roku wykazano, że koty potrafią rozpoznawać ton emocjonalny głosu ludzkiego i – podobnie jak psy – dopasowywać do niego swoje zachowanie. Nie podchodzą do człowieka mówiącego w złości. Rzadziej reagują na jego gesty. A więc – czują nastrój. I adaptują się do niego.

Ciało mówi wszystko

Zarówno pies, jak i kot nie potrzebują języka mówionego. Ich systemy percepcyjne oparte są głównie na zmysłach: węchu, słuchu, dotyku i wzroku.

Gdy jesteś smutny – inaczej pachniesz. (Stres zmienia skład potu, a niepokój – wydzieliny skórne.) Gdy jesteś spięty – poruszasz się szybciej, mniej płynnie. Gdy jesteś zrezygnowany – twoja postawa ciała się obniża. Głos staje się cichszy, intonacja bardziej płaska.

To dla człowieka są drobne różnice. Dla psa czy kota – komunikat jak z megafonu.

Zwierzęta uczą się także schematów. Wiedzą, że po dłuższym westchnięciu często zamykasz się w sobie. Albo że podniesienie tonu oznacza niepokój. Nawet jeśli nie rozumieją, czym jest nastrój – odbierają jego objawy z dokładnością, której często im zazdrościmy.

Zmiana nastroju = zmiana zachowania opiekuna = zagrożenie?

Pamiętajmy: dla zwierzęcia najważniejsza jest przewidywalność środowiska. W jego świecie nie istnieją zmiany abstrakcyjne – wszystko sprowadza się do konsekwencji: czy będzie jedzenie, czy będzie kontakt, czy będzie bezpiecznie.

Dlatego nastroje wpływają na zachowanie zwierząt nie tylko emocjonalnie, ale i behawioralnie.

Jeśli jesteś przygnębiony – możesz później nakarmić psa. Albo zapomnieć o porannej zabawie z kotem. Jeśli jesteś poirytowany – możesz szybciej zareagować na zachowanie pupila, a twoje „nie wolno” będzie ostrzejsze. Nawet jeśli nie masz intencji skrzywdzenia – twój nastrój zmienia sposób, w jaki się poruszasz, mówisz, patrzysz.

I to wystarczy.

Pies może zacząć unikać kontaktu. Kot – wycofywać się w głąb szafy. I nie dlatego, że „ma focha”, tylko dlatego, że zmiana nastroju człowieka to dla niego realny sygnał: coś się dzieje, coś może być niebezpieczne.

Reakcja na nastroje dzieci i dorosłych

Ciekawym zjawiskiem jest fakt, że psy i koty potrafią różnicować nastrój u różnych domowników – w tym dzieci i dorosłych.

Dla psa krzyk dorosłego ma inne znaczenie niż piski dziecka. Dla kota ton matki różni się od tonu nastolatka. Badania pokazały, że psy lepiej rozpoznają emocje u kobiet niż u mężczyzn, co może wynikać z większej ekspresyjności mimiki i głosu u kobiet. Koty zaś wykazują większą wrażliwość na tonację głosu niż na mimikę, co może tłumaczyć ich specyficzne reakcje na ludzi cichych, spokojnych – których „czytają” łatwiej niż osoby impulsywne.

To pokazuje, że zwierzęta nie tylko odczytują nastrój, ale różnicują jego źródło – i dopasowują reakcję w zależności od kontekstu.

Czy to możliwe, że manipulują?

Czasem słyszę: „On wykorzystuje mój nastrój! Gdy jestem w gorszej formie, zaczyna wymuszać uwagę!”. Ale czy to manipulacja?

Z punktu widzenia psychologii zwierząt – nie ma czegoś takiego jak manipulacja w ludzkim rozumieniu. Jest za to nauka, adaptacja, próba utrzymania więzi.

Jeśli pies zauważa, że w złym nastroju dajesz mu więcej smaczków – będzie próbował to powtarzać. Jeśli kot wie, że po kłótni z partnerem głaszczesz go częściej – zacznie się ocierać właśnie wtedy. To nie kalkulacja. To odpowiedź na zmiany emocjonalne, w których zwierzę chce zająć dla siebie bezpieczne, przewidywalne miejsce.

To nie manipulacja. To adaptacja emocjonalna.

Kiedy nastrój rani

Nie mówisz do niego złym tonem. Nie podnosisz ręki. Ale jesteś nieobecny. Zamknięty. Obserwujesz świat przez filtr własnych emocji. I nie ma cię dla niego – choć fizycznie jesteś.

Wielu opiekunów nie zauważa tego etapu. Przekonani, że „przecież go nie krzywdzą”, nie widzą, że długotrwały obniżony nastrój może być dla zwierzęcia równie stresujący jak głośna awantura.

Brak kontaktu. Brak rytuałów. Zmieniona dynamika dotyku. Spacery bez wspólnego rytmu. Głaskanie, które staje się mechanicznym ruchem dłoni.

Zwierzę to widzi. Czuje. Odbiera jako utratę więzi.

Nie chodzi o to, by zawsze być radosnym. Ale by być obecnym. Bo nawet zły nastrój można przeżyć razem – jeśli nie zamykamy się przed zwierzęciem. Jeśli pozwalamy mu być z nami, a nie obok nas.

Zwierzę jako lustrzana odpowiedź

Pies staje się bardziej niespokojny? Kot częściej znika? A może pojawiają się zachowania „bez powodu”?

Zatrzymaj się. I zadaj sobie pytanie: Jaki mam dziś nastrój? Jaki miałem przez ostatni tydzień? Czy jestem bardziej drażliwy? Milczący? Zrezygnowany?

Bardzo często zachowanie zwierzęcia jest odpowiedzią na to, co dzieje się w tobie. Nie zawsze. Ale częściej, niż myślisz.

Nie dlatego, że ono cię osądza. Ale dlatego, że jest częścią twojego świata – emocjonalnie, neurologicznie, energetycznie. I reaguje. Bo to właśnie robią istoty żywe w relacji.

Jak pomóc zwierzęciu, gdy sam nie radzisz sobie z nastrojem?

To pytanie pada rzadko. A powinno padać częściej. Bo każdy z nas przeżywa trudniejsze dni, tygodnie, miesiące. Nie chodzi o to, by być idealnym opiekunem. Ale o to, by nie zostawiać zwierzęcia samego z naszym cieniem.

Kilka prostych kroków:

Utrzymuj rytuały – nawet jeśli masz gorszy dzień, postaraj się nakarmić, wyjść, pobawić się.

Używaj głosu łagodnie – nawet w złości, mów spokojnie do zwierzęcia.

Zatrzymaj się przy nim na chwilę – bez oczekiwań. Po prostu bądź.

Nie przenoś frustracji – rozpoznaj, czy twoje reakcje nie są zbyt impulsywne.

Zadbaj o siebie – bo zwierzę, które czuje się z tobą bezpiecznie, potrzebuje ciebie obecnego.

Zakończenie: nastroje są mostami

Nie trzeba znać pojęcia „depresja”, by ją poczuć. Nie trzeba wiedzieć, czym jest stres, by go chłonąć. Zwierzęta nie uczą się teorii emocji. Ale są mistrzami ich odbioru.

Twój nastrój to nie tylko „twoja sprawa”. Dla psa – to klimat, w którym oddycha. Dla kota – energia, w której musi znaleźć swoją przestrzeń.

Czy rozumieją nastrój? Tak. Na swój sposób. Nie słowami. Ale ruchem, zapachem, rytmem. I dają ci odpowiedź. Czasem spojrzeniem. Czasem ciszą. Czasem tym, że po prostu siadają obok – nic nie mówiąc, nic nie wymagając.

Bo nie trzeba rozumieć wszystkiego, by być blisko. Trzeba tylko czuć. I być.