Tytuł oryginału
Entangled Life. How Fungi Make Our Worlds, Change Our Minds and Shape Our Futures

Copyright © Merlin Sheldrake, 2020

First published in the UK by The Bodley Head in 2020
an imprint of Vintage, 20 Vauxhall Bridge Road,
London SW1V 2SA
vintage-books.co.uk

Przekład
Urszula Gardner

Redakcja i korekta
Katarzyna Zegadło-Gałecka, Magdalena Pazura

Konsultacja merytoryczna
prof. dr hab. Bożena Muszyńska

Korekta
Pracownia 12A

Skład
Tomasz Brzozowski

Konwersja do wersji elektronicznej
Aleksandra Pieńkosz

Copyright © for this edition
Insignis Media, Kraków 2023
Wszelkie prawa zastrzeżone

ISBN pełnej wersji 978-83-67710-52-7

Insignis Media
ul. Lubicz 17D/21–22, 31-503 Kraków
tel. +48 (12) 636 01 90
biuro@insignis.pl, www.insignis.pl

facebook.com/Wydawnictwo.Insignis

twitter.com/insignis_media (@insignis_media)

instagram.com/insignis_media (@insignis_media)

tiktok.com/insignis_media (@insignis_media)

Z wyrazami wdzięczności
dla grzybów,
od których wciąż się uczę

Prolog

Powiodłem spojrzeniem w górę, ku wierzchołkowi drzewa. Paprocie i storczyki wyrastały z pnia niknącego hen wysoko w plątaninie lian, ponad którymi dopiero rozpościerały się korony. Gdzieś tam tukan poderwał się ciężko do lotu z charakterystycznym ćwierkotem. Stado wyjców nakręcało się wzajemnie, wydając coraz donośniejsze odgłosy. Deszcz ledwie przestał padać, z liści nade mną skapywały kaskadami wielkie krople wody. Nisko nad poszyciem ścieliła się mgła.

Korzenie drzewa wiły się coraz dalej od podstawy pnia, by w końcu zniknąć pod grubą warstwą spadłych liści, które pokrywały runo wilgotnego lasu równikowego. Za pomocą kija sprawdziłem grunt na obecność węży, ale przepędziłem tylko ptasznika. Uklęknąłem, wspierając się o pień, i zacząłem sunąć dłonią w dół, wzdłuż jednego z korzeni, aż dotarłem palcami do gąbczastej masy, której gęstą czerwonobrązową plątaninę tworzyły cieńsze korzonki. Z podłoża unosił się intensywny zapach. W labiryncie tym uwijały się termity, a jakiś krocionóg zwinął się, udając martwego. Korzeń, który tropiłem, niknął w ziemi, dlatego posłużyłem się rydelkiem, by oczyścić najbliższe sąsiedztwo, po czym rękami i łyżką wzruszyłem delikatnie wierzchnią warstwę gleby i w końcu – kopiąc najdelikatniej, jak umiałem – zacząłem go ostrożnie odsłaniać. Biegł tuż pod powierzchnią.

Odsłonięcie około metra zajęło mi godzinę. Był obecnie cieńszy niż struna i rozgałęział się na wszystkie strony. Ponieważ dodatkowo przeplatał się z innymi korzeniami, trudno było śledzić jego bieg – położyłem się więc na brzuchu i zbliżyłem twarz do rowka, który wykopałem. Niektóre korzenie pachną ostro i orzechowo, inne drzewnie i gorzko. Ten, gdy go podrapałem paznokciem, roztaczał wyraźny żywiczny zapach. Przez jakiś czas posuwałem się mozolnie naprzód, skrobiąc i wąchając co parę centymetrów, aby się upewnić, że nie zgubiłem tropu.

Godziny mijały, a mój korzeń rozdzielał się coraz bardziej. Wybrałem kilka jego odnóg i prześledziłem je do samych koniuszków, które wnikały a to w rozkładający się liść, a to w gnijącą gałązkę. Zanurzyłem krańce w fiolce z wodą, by zmyć brud, i przyjrzałem się im przez lupę. Korzonki rozgałęziały się na podobieństwo małego drzewa, były pokryte błoniastą warstwą czegoś żywego i lepkiego. Właśnie ten delikatny twór pragnąłem zbadać. Od korzeni mojego drzewa rozprzestrzeniała się w glebie, wśród korzeni okolicznych drzew, sieć mykoryzowa. Bez niej moje drzewo nie mogłoby istnieć. Bez podobnych jej sieci mykoryzowych nie mogłyby istnieć nigdzie indziej żadne rośliny. Całe życie lądowe, w tym moje własne, jest zależne od takich sieci. Pociągnąłem lekko za jedno z odgałęzień i poczułem, jak ziemia się porusza.

Wstęp

Jak to jest być grzybem?

There are moments in moist love
when heaven is jealous of what we on Earth can do
[Są takie chwile pośród wilgotnej miłości
Że niebo zazdrości nam tego, co potrafimy na Ziemi]

Hafez

Grzyby (Fungi) są wszędzie, a jednak łatwo je przeoczyć. Znajdują się w was i dokoła was. To dzięki nim żyjecie i możecie się odżywiać. Kiedy czytacie te słowa, grzyby wpływają na procesy życiowe, tak jak czyniły to przez ostatni miliard lat. Jedzą skały, tworzą glebę, trawią polutanty, karmią i uśmiercają rośliny, przeżywają w kosmosie, wywołują halucynacje, produkują żywność, wytwarzają leki, wpływają na zachowanie zwierząt i oddziałują na skład ziemskiej atmosfery. Są kluczem do zrozumienia naszej planety, a także tego, jak myślimy, jak czujemy i jak postępujemy. Mimo to większość swojej egzystencji spędzają na uboczu, a ponad 90 procent ich gatunków pozostaje wciąż nieodkryte. Im więcej dowiadujemy się o grzybach, tym bardziej wydają się niezastąpione.

Stanowią jedno z królestw organizmów żywych, nie mniej istotne niż królestwo zwierząt (Animalia) czy królestwo roślin (Plantae). Grzybami są zarówno jednokomórkowe drożdże, jak i porastające rozległe powierzchnie strzępki tworzące grzybnię podziemną opieńki miodowej (Armillaria mellea), które można zaliczyć do największych organizmów żywych na Ziemi. Obecny rekordzista z amerykańskiego stanu Oregon waży setki ton, zajmuje 10 kilometrów kwadratowych i liczy od dwóch do ośmiu tysięcy lat. Zapewne istnieją również, jak dotąd nieodkryte, większe i starsze osobniki[1]*.

Wiele z najbardziej spektakularnych wydarzeń, do jakich doszło na Ziemi, było – i nadal jest – wynikiem działalności grzybów. Rośliny opuściły środowisko wodne około pół miliarda lat temu wyłącznie dzięki grzybom, które służyły im za system korzeniowy na dziesiątki milionów lat przed tym, zanim rośliny rozwinęły własny. Współcześnie 90 procent roślin istnieje dzięki grzybom mykoryzowym (z gr. mykes – grzyb, rhiza – korzeń), które są w stanie łączyć drzewa w ogromne sieci nazywane czasem „leśną rozległą siecią” (ang. Wood Wide Web, per analogiam do World Wide Web, światowej rozległej sieci komputerowej)**. Ten pradawny związek umożliwił powstanie na Ziemi życia, jakie znamy – jego przyszłość uzależniona jest od dalszej zdolności roślin i grzybów do pozostawania w dobrych stosunkach.

To prawda, że Ziemia zazieleniła się dzięki roślinom, lecz gdybyśmy mogli przenieść się w czasie do dewonu, powiedzmy 400 milionów lat wstecz, zdumiałaby nas obecność innej formy życia, zwanej Prototaxites. Te żywe kolumny były stałym elementem dewońskiego krajobrazu. Niektóre przewyższały dzisiejsze dwupiętrowe budynki. Żadne inne organizmy żywe nawet nie zbliżyły się do ich rozmiarów – istniejące wówczas rośliny lądowe mierzyły w porywach metr wysokości, a jeśli chodzi o zwierzęta, z wody nie wyszedł jeszcze żaden przedstawiciel kręgowców. Niewielkie owady zamieszkiwały te gigantyczne pnie, wygryzając w nich komnaty i korytarze. Owa tajemnicza grupa organizmów, które uważa się za olbrzymie grzyby, pozostawała największą formą życia lądowego przez co najmniej 40 milionów lat, czyli 20 razy dłużej, niż istnieje rodzaj Homo[2], do którego należy człowiek.

Także współcześnie dzięki grzybom powstają nowe ekosystemy lądowe. Gdy z oceanu wyłania się wyspa wulkaniczna albo gdy lodowiec cofa się, odsłaniając nagą skałę, pierwszymi organizmami, które je zasiedlają, są porosty (Lichenes) – wspólnota życiowa pomiędzy grzybem a glonem lub bakterią. W rezultacie tworzy się gleba, w której mogą się zakorzenić rośliny. Nawet w okrzepłych ekosystemach zdarza się, że gleba jest wymywana przez deszcze – a przynajmniej dzieje się tak w miejscach, gdzie zabrakło gęstej siateczki grzybni, która utrzymuje wszystko razem. Zaczynając od głębokich osadów na dnie morskim, a kończąc na powierzchni pustyń – nie wyłączając zamarzniętych kanionów Antarktydy, ludzkich jelit i naturalnych otworów ciała – grzyby występują praktycznie wszędzie na Ziemi. Wśród liści i gałązek pojedynczej rośliny można ich znaleźć dziesiątki, a nawet setki gatunków. Grzyby te, wplótłszy się w przestrzenie międzykomórkowe niczym brokatowa nić w tkaninę, pomagają chronić roślinę przed chorobami. Żadna roślina w naturze nie jest pozbawiona grzybów – stanowią one część roślinnej istoty tak samo jak liście czy korzenie[3].

Zdolność grzybów do przeżycia i prosperowania w tak różnych środowiskach wynika z ich różnorodnych strategii metabolicznych. Metabolizm to sztuka chemicznej transformacji. A grzyby są metabolicznymi czarodziejami – eksplorują i wykorzystują otoczenie na tysiąc sposobów, żerując na nim z wszechstronnością dorównującą pod tym względem jedynie bakteriom. Przy użyciu koktajli silnych enzymów i kwasów potrafią rozłożyć najtrudniej rozkładalne substancje na Ziemi – zaczynając od ligniny (in. drzewnik), drugiego obok celulozy najtwardszego składnika zdrewniałych części roślin, przez skałę, ropę naftową, poliuretany, a kończąc na trotylu. Niemal żadne środowisko nie jest im straszne. Gatunek odkryty na wysypisku odpadów górniczych okazał się jednym z najbardziej odpornych na promieniowanie organizmów i niewykluczone, że pomoże on w uprzątnięciu odpadów nuklearnych. Reaktor jądrowy po wybuchu w Czarnobylu stał się domem dla sporej populacji tych grzybów. Niektóre z niewrażliwych na wpływ promieniowania gatunków grzybów wręcz rozrastają się w kierunku promieniotwórczych cząstek i zdają się czerpać z nich energię, tak jak rośliny czerpią ją ze światła słonecznego[4].

Gdy mowa o grzybach, na myśl przychodzą głównie grzyby kapeluszowe, lecz – podobnie jak owoce roślin są organem znacznie większego organizmu, na który składają się też gałęzie i korzenie – grzyby kapeluszowe to w gruncie rzeczy tylko owocniki, a więc zbita część grzybni, w której produkowane są zarodniki (spory). Zarodniki są dla grzybów tym, czym nasiona dla roślin: służą tym organizmom do rozprzestrzeniania się. Dzięki owocnikowi grzyb może zaangażować do przenoszenia swoich zarodników żywioły i istoty spoza świata grzybni – zaczynając od wiatru, a kończąc na wiewiórkach. Równocześnie owocnik nie pozwala światu zewnętrznemu zbytnio ingerować w ten proces. Owocniki stanowią część grzyba widzialną, wyczuwalną zmysłem powonienia, pożądaną przez inne organizmy, smakowitą, a czasami też trującą. Wytwarzanie owocników jest zarazem tylko jedną z metod stosowanych przez grzyby – znacząca większość gatunków uwalnia zarodniki w inny sposób.

Zarodniki

Grzyby są wszechobecne dzięki niesłychanej plenności. Owocniki niektórych gatunków uwalniają zarodniki wybuchowo, nadając im przyśpieszenie 10 tysięcy razy większe niż to, które osiąga prom kosmiczny tuż po starcie. Prędkość zarodników w mgnieniu oka dochodzi nawet 100 kilometrów na godzinę – to jeden z najbardziej błyskawicznych ruchów w świecie organizmów żywych. Inne gatunki wytwarzają własny mikroklimat, a ich zarodniki unoszą się z prądem powietrza generowanym przez owocnik, kiedy woda paruje z jego blaszek. Występujące na Ziemi grzyby produkują rocznie około 50 megaton spor – co odpowiada wadze 500 tysięcy płetwali błękitnych i czyni grzyby najistotniejszym źródłem żywej materii w powietrzu. Zarodniki znajdujące się w chmurach wpływają na pogodę, inicjując tworzenie się kropel wody spadających jako deszcz oraz kryształków lodu spadających jako śnieg, deszcz ze śniegiem czy grad[5].

Pewne grzyby, jak na przykład drożdże, które dzięki fermentacji produkują alkohol czy sprawiają, że chleb rośnie, zbudowane są z pojedynczych komórek rozmnażających się przez podział na dwie komórki potomne. Większość grzybów jednak tworzy skupiska wielu komórek, znane jako strzępki (łac. hyphae): cienkie nitkowate twory, które rozgałęziają się, łączą i splatają w anarchiczny filigran grzybni (łac. mycelium). Ta „koronka” najlepiej oddaje grzybią naturę, o grzybni bowiem należy myśleć nie jako o rzeczy, lecz jako o eksploracyjnym, pozbawionym regularności procesie. Woda i składniki odżywcze przemieszczają się w ekosystemie grzybni. U niektórych gatunków grzybnia jest pobudliwa elektrycznie i przenosi wzdłuż strzępek aktywność elektryczną, tak jak zwierzęce komórki nerwowe przenoszą impulsy elektryczne[6].

Grzybnia

Strzępki tworzą nie tylko grzybnię, lecz także bardziej wyspecjalizowane struktury. Owocniki, na przykład grzybów kapeluszowych, powstają w wyniku splecenia strzępek i są zdolne nie tylko do uwalniania zarodników. Niektóre, jak trufle, wydzielają zapach, które uczynił je jednym z najdroższych produktów żywnościowych na świecie. Inne, jak czernidłak kołpakowaty, potrafią przebić asfalt i unieść ciężką płytę chodnikową, mimo że same nie są zbudowane ze specjalnie wytrzymałej materii. Młodego czernidłaka można zebrać, usmażyć i zjeść. Gdy włożyć go do słoika, jego białe tkanki pod wpływem wilgoci powietrza rozpłyną się w czarną jak smoła ciecz przypominającą atrament (wszystkie ryciny w tej książce powstały z użyciem takiego „atramentu”)[7].

Czernidłak kołpakowaty (Coprinus comatus), narysowany z użyciem atramentu z osobników tego gatunku

Wszechstronność metaboliczna pozwala grzybom nawiązywać całą gamę relacji. Odkąd istnieją rośliny, polegają one na grzybach w zakresie odżywiania i obrony – zarówno w częściach nadziemnych (pędy), jak i podziemnych (korzenie). Podobnie zależne od grzybów są zwierzęta. Mrówki z rodzajów Atta oraz Acromyrmex, określane jako „mrówki tnące liście” (ang. leafcutter ants)***, tworzą jedne z największych i najbardziej złożonych społeczeństw na Ziemi, nie licząc ludzi. Ich kolonie obejmujące nawet osiem milionów osobników budują podziemne gniazda, które mogą mierzyć 30 metrów średnicy. Życie tych mrówek obraca się wokół grzyba, który hodują w przestronnych komnatach, karmiąc go kawałkami liści[8].

W nie mniejszym stopniu grzyby wpływają na społeczeństwa ludzkie. Wywoływane przez nie choroby przynoszą straty sięgające miliardów dolarów – Pyricularia grisea oraz Pyricularia oryzae (dwa gatunki grzyba powodujące zarazę ryżu, najważniejszą fitomykozę, czyli chorobę grzybową roślin) co roku niszczą uprawy, które mogłyby wykarmić 60 milionów osób. Choroby grzybowe drzew, zaczynając od grafiozy wiązów, a kończąc na zgorzeli kasztana, odmieniają oblicze lasów i krajobrazu w ogóle. Rzymianie modlili się do boga Robigusa o ochronę przed chorobami roślin wywoływanymi przez grzyby, nie byli jednak zdolni zapobiec nawracającym falom głodu, które ostatecznie przyczyniły się do upadku Imperium Romanum. Obecnie na całym świecie wzrasta znaczenie grzybowych chorób roślin: niezrównoważone praktyki agrarne obniżają zdolność roślin do tworzenia relacji z pożytecznymi grzybami, od których zależy ich dobrostan. Szerokie użycie środków grzybobójczych poskutkowało niemającym precedensu wzrostem liczby supergrzybów, które zagrażają zdrowiu zarówno roślin, jak i ludzi. W miarę jak pomagamy rozprzestrzeniać się grzybom chorobotwórczym, dajemy im nowe możliwości dalszej ewolucji. Podczas ostatniego półwiecza chytridiomykoza – najbardziej śmiertelna choroba, jaką kiedykolwiek odnotowano, wywoływana u płazów przez grzyb z rodzaju Batrachochytrium – rozpowszechniła się na całym globie za sprawą handlu międzynarodowego. Doprowadziła do wymarcia 90 gatunków płazów i zagraża kolejnej setce. Odmiana bananów Cavendish, stanowiąca 99 procent światowych dostaw tych owoców, jest dziesiątkowana przez fitomykozę i grozi jej wymarcie w ciągu najbliższych dekad[9].

Człowiek jednak – tak jak mrówka grzybiarka – obmyślił sposoby, jak wykorzystywać grzyby do rozwiązywania wielu palących problemów. W rzeczy samej najprawdopodobniej grzyby zaprzęgane są do takiej pracy dłużej, niż istnieje gatunek Homo sapiens. W 2017 roku naukowcy odtworzyli dietę neandertalczyka, wymarłego przed mniej więcej 50 tysiącami lat kuzyna człowieka anatomicznie współczesnego. Badacze odkryli, że osobnik z ropniem zęba spożywał pewien rodzaj grzyba, produkującą penicylinę pleśń, co może świadczyć o znajomości jej antybiotycznych właściwości. Znane są też inne, bliższe nam chronologicznie przykłady – między innymi przypadek Ötziego zwanego „człowiekiem lodu”, wyjątkowo dobrze zachowanych zwłok ludzkich z okresu neolitu, odnalezionych w lodowcu i datowanych na mniej więcej pięć tysięcy lat wstecz. W dniu swojej śmierci Ötzi miał przy sobie mieszek pełen hubiaka pospolitego (Fomes fomentarius), którego niemal na pewno używał do rozpalania ognia, jak również starannie spreparowane kawałki pniarka brzozowego (Fomitopsis betulina), prawdopodobnie wykorzystywanego jako lek[10].

Rdzenni mieszkańcy Australii opatrywali rany za pomocą pleśni zbieranej z zacienionej strony eukaliptusów. W Talmudzie można przeczytać o leku zwanym kamka, na który składało się spleśniałe zboże moczone w winie z daktyli. Staroegipskie papirusy z 1500 roku p.n.e. wzmiankują o leczniczych właściwościach pleśni, a w 1640 roku n.e. John Parkinson, królewski zielarz z Londynu, opisał zastosowanie pleśni w leczeniu ran. Dopiero jednak Alexander Fleming w 1928 roku odkrył, że pleśń produkuje bakteriobójczy związek chemiczny, który nazwał penicyliną. Penicylina stała się pierwszym nowożytnym antybiotykiem i uratowała niezliczone istnienia. Odkrycie Fleminga uznaje się za przełomowe w historii współczesnej medycyny; prawdopodobnie nawet pomogło przechylić szalę zwycięstwa w drugiej wojnie światowej[11].

Penicylina będąca związkiem chemicznym zdolnym chronić grzyby przed bakteriami okazała się skuteczna także w obronie ludzi. Nie ma w tym niczego niezwykłego – chociaż grzyby od wieków zestawiano z roślinami, w rzeczywistości są one bliżej spokrewnione ze zwierzętami. Jest to tylko jeden z błędów, które naukowcy popełnili i wciąż popełniają, podejmując próby zrozumienia grzybów. Na poziomie molekularnym podobieństwo łączące grzyby i ludzi jest na tyle znaczące, że pozwala im korzystać z tych samych wynalazków biochemicznych. Stosując leki produkowane przez grzyby, zapożyczamy rozwiązanie, do którego grzyby doszły w procesie ewolucji, i tylko poddajemy jego działaniu własne ciała. Z farmaceutycznego punktu widzenia grzyby są niesłychanie przydatne – współcześnie dzięki nim otrzymujemy poza penicyliną również inne związki chemiczne, takie jak: cyklosporyna (lek immunosupresyjny umożliwiający przeszczepy narządów), statyny (stosowane w celu obniżenia poziomu złego cholesterolu we krwi) czy cała gama niezwykle silnych leków przeciwwirusowych i przeciwnowotworowych (w tym paklitaksel, początkowo uzyskiwany z kory cisa krótkolistnego i wprowadzony do obrotu jako Taxol, którego roczna produkcja warta jest miliardy dolarów), nie wspominając już o alkoholu (produkowanym przez drożdże) oraz psylocybinie (aktywnym składniku grzybów halucynogennych, który – wedle najnowszych wyników badań klinicznych – ogranicza depresję i stany lękowe). Grzyby produkują 60 procent enzymów wykorzystywanych w przemyśle, a poddane inżynierii genetycznej drożdże przyczyniają się do produkcji 15 procent wszystkich szczepionek. Kwas cytrynowy, wytwarzany przez grzyby, znajduje zastosowanie we wszystkich napojach gazowanych. Światowy rynek grzybów jadalnych kwitnie. W 2018 roku był warty 42 miliardy dolarów; szacuje się, że w 2024 roku osiągnie wartość 69 miliardów. Sprzedaż grzybów leczniczych wzrasta corocznie[12].

Rozwiązania wypracowane przez grzyby służą nie tylko ludzkiemu zdrowiu. Mykotechnologia pomaga nam reagować na liczne problemy wynikające z nieustającej degradacji środowiska. Produkowane przez grzybnię przeciwwirusowe związki chemiczne przeciwdziałają zespołowi masowego ginięcia pszczoły miodnej (ang. colony collapse disorder, CCD). Nienasycony apetyt grzybów wykorzystuje się do rozkładania polutantów, takich jak ropa naftowa z wycieków, dzięki procesowi znanemu jako mykoremediacja. Z kolei podczas mykofiltracji zanieczyszczona woda przenika przez maty z grzybni, która odfiltrowuje metale ciężkie i rozkłada toksyny. W procesie otrzymywania grzybni metodami biotechnologicznymi (ang. mycofabrication) powstają materiały budowlane i tkaniny, które w wielu przypadkach zastępują plastik i skórę naturalną. Melaniny grzybowe, czyli pigmenty produkowane przez grzyby odporne na promieniowanie, stanowią nowe obiecujące źródło biomateriałów (in. materiałów biomedycznych) wykazujących odporność radiacyjną[13].

Społeczeństwa ludzkie zawsze zależały od zdumiewającego metabolizmu grzybów. Wyliczenie wszystkich biochemicznych osiągnięć tej grupy organizmów zabrałoby miesiące. A jednak – pomimo ich potencjału i odwiecznej fascynacji nimi – grzyby cieszyły się zaledwie ułamkiem zainteresowania okazywanego zwierzętom i roślinom. Obecne szacunki mówią o istnieniu milionów gatunków grzybów (2,2–3,8 mln), czyli od sześciu do dziesięciu razy więcej niż gatunków roślin, a to oznacza, że dotąd opisano ich zaledwie sześć procent. Można powiedzieć, że dopiero zaczynamy pojmować złożoność i wyrafinowanie królestwa Fungi[14].

Grzyby oraz przemiany, które wywołują, fascynują mnie, odkąd pamiętam. Solidna kłoda staje się glebą, bryłka ciasta wyrasta w chleb, owocnik grzyba kapeluszowego eksploduje w ciągu nocy – ale jak? Jako nastolatek zaspokajałem swoją ciekawość, starając się mieć z grzybami jak najwięcej do czynienia. Zbierałem grzyby kapeluszowe i hodowałem je w swoim pokoju. Później pędziłem alkohol w nadziei, że dowiem się czegoś więcej o drożdżach i o ich wpływie na mnie. Zachwycałem się przemianą miodu pszczelego w miód pitny i soku owocowego w wino, jak również tym, jak te przemiany odmieniają moje własne zmysły i zmysły moich przyjaciół.

Podjąwszy studia na Wydziale Nauk o Roślinach w Cambridge University – nie ma w tej uczelni wydziału nauk o grzybach – szczególnie zafascynowałem się symbiozą, czyli bliską relacją pomiędzy dwoma niespokrewnionymi organizmami. Historia życia okazała się pełna ścisłych zależności. Dowiedziałem się wówczas, że większość roślin polega na grzybach, za których pośrednictwem pozyskuje z gleby składniki odżywcze, takie jak fosfor czy azot, w zamian za bogate w energię cukry i tłuszcze produkowane w procesie fotosyntezy będącej sposobem na „konsumowanie” przez rośliny światła słonecznego i dwutlenku węgla. Relacja między roślinami i grzybami przyczyniła się do powstania znanej nam biosfery i po dziś dzień wspiera życie na lądzie, ale my wciąż niewiele z niej rozumiemy. W jaki sposób się zrodziła? Jak rośliny i grzyby się porozumiewają? Jak mógłbym dowiedzieć się więcej o życiu tych organizmów?

Pozostałem na studiach doktoranckich, by badać sieci mykoryzowe w wilgotnym lesie równikowym Panamy. Wkrótce potem przeniosłem się do prowadzonej przez Smithsonian Tropical Research Institute stacji terenowej na wyspie. Zarówno sama wyspa, jak i otaczające ją półwyspy stanowiły część rezerwatu przyrody w całości porośniętego lasem, jeśli nie liczyć przecinki zrobionej z myślą o kwaterach, stołówce i laboratoriach. W tych ostatnich były szklarnie do hodowli roślin, szafy suszarnicze pełne toreb ze ściółką, pomieszczenie z mikroskopami i osobna komora chłodnicza wypakowana po brzegi próbkami, wśród których znalazły się butelki soku komórkowego roślin, martwe nietoperze, fiolki z kleszczami wyciągniętymi z ciał kolczakowców oraz boa dusiciele. Plakaty na tablicy ogłoszeń oferowały nagrodę pieniężną każdemu, kto namierzy w lesie świeże odchody ocelota.

Wilgotny las równikowy tętnił życiem. Zamieszkiwały go leniwce, pumy, węże, krokodyle, a nawet bazyliszki, rodzaj jaszczurek umiejących przebiec po powierzchni wody bez zatonięcia. Na zaledwie paru hektarach występowało tyle gatunków roślin drzewiastych co w całej Europie. Tę różnorodność odzwierciedlała rozległa gama rozmaitych specjalności biologów terenowych przybyłych tu w celach badawczych. Jedni wdrapywali się na drzewa i obserwowali mrówki. Drudzy codziennie o świcie wyprawiali się śladem małp. Inni tropili pioruny uderzające w drzewa podczas burz tropikalnych. Jeszcze inni spędzali dnie na dźwigu, dokonując pomiarów stężenia ozonu na poziomie koron. Niektórzy za pomocą sprzętu elektrycznego podgrzewali glebę, aby się przekonać, jak bakterie zareagują na globalne ocieplenie. Byli nawet tacy, którzy badali, jak chrząszcze odnajdują drogę dzięki gwiazdom. Trzmiele, storczyki, motyle – wydawało się, że nie ma takiego aspektu leśnego życia, którym ktoś by się nie zajmował.

Uderzyła mnie kreatywność oraz poczucie humoru tych naukowców. Biolodzy laboratoryjni większość czasu spędzają, kontrolując badane życie. Ich własna ludzka egzystencja toczy się na zewnątrz naczyń zawierających obiekty badań. Biolodzy terenowi rzadko mają kontrolę. Sami znajdują się wewnątrz naczynia, którym jest świat. Inaczej rozkłada się równowaga sił. Nawałnice zmywają znaczniki wytyczające miejsce eksperymentu. Drzewa przewracają się na poletka badawcze. Leniwce umierają tam, gdzie akurat zamierzano badać ilość składników odżywczych w glebie. Mrówki z gatunku Paraponera clavata kąsają śmiałków, gdy ci przemykają obok. Las i jego mieszkańcy rozwiewają wszelkie złudzenia co do tego, kto tu rządzi. Pokora rodzi się bardzo szybko.

Kluczem do zrozumienia, jak działa ekosystem, jest relacja pomiędzy roślinami i grzybami mykoryzowymi. Chciałem dowiedzieć się więcej na temat tego, w jaki sposób składniki odżywcze przenoszą się w sieciach grzybni, lecz o ból głowy przyprawiało mnie to, co działo się pod ziemią. Rośliny i grzyby mykoryzowe są naprawdę rozwiązłe: w korzeniach jednej rośliny może żyć wiele grzybów, a z jedną siecią grzybni może być połączonych wiele roślin. Dzięki temu masa substancji, zaczynając od składników odżywczych, a kończąc na cząsteczkach sygnałowych, może przemieszczać się między roślinami za pośrednictwem grzybni. Mówiąc najprościej, grzyby tworzą dla roślin swoisty serwis społecznościowy. To właśnie określa się mianem leśnego internetu. Wilgotne lasy równikowe, w których prowadziłem swoje badania, dają schronienie setkom gatunków roślin i grzybów, co przekłada się na niesłychane skomplikowanie łączących je sieci – mają one niewątpliwie wielkie znaczenie, choć na razie są bardzo słabo poznane. Wyobraźcie sobie zdumienie pozaziemskiego antropologa, który po dziesięcioleciach badania człowieka nowoczesnego odkryłby, że mamy coś, co nazywamy internetem. Podobnie czują się współcześni ekolodzy.

Poddając badaniom sieci mykoryzowe przenikające glebę, zebrałem tysiące jej próbek, jak również skrawków korzeni drzew, po czym roztarłem je na miazgę, aby wyekstrahować tłuszcze, a z nich DNA. Wyhodowałem w doniczkach setki roślin z różnymi grzybami mykoryzowymi i zmierzyłem wielkość ich liści. Wokół zewnętrznych szklarni rozsypałem grube kręgi czarnego pieprzu dla odstraszenia kotów, które w przeciwnym razie zakradłyby się do środka i przywlekły dzikie szczepy grzybów. Traktowałem rośliny konkretnymi związkami chemicznymi i śledziłem przepływ tych ostatnich przez korzenie do gleby, aby ostatecznie zmierzyć, ile z nich przeniknęło do grzybów pozostających z roślinami w symbiozie – co oczywiście wymagało ode mnie znów nieustannego rozcierania ich na miazgę. Opływałem porośnięte lasem półwyspy na niewielkiej motorówce z charczącym silnikiem, który często się psuł, wspinałem się wzdłuż wodospadów w poszukiwaniu okazów rzadkich roślin, wędrowałem z mozołem kilometrami po błotnistych ścieżkach, niosąc plecak pełen wilgotnej ziemi, i nieraz utknąłem w zwałach gęstego czerwonego leśnego błota.

Ze wszystkich organizmów żyjących w wilgotnym lesie równikowym najbardziej zachwycił mnie gatunek niewielkiej rośliny puszczającej pędy bezpośrednio z ziemi. Była może wysokości filiżanki, miała wiotką, niemal białą łodyżkę, a na szczycie pojedynczy jaskrawoniebieski kwiat. Zaliczała się do leśnego gatunku z rodzaju Voyria należącego do rodziny goryczkowatych, który dawno zatracił zdolność fotosyntezy. Równocześnie stracił cały chlorofil, barwnik umożliwiający fotosyntezę i nadający roślinom zielony kolor. Kwiat ten mnie zdumiewał. Fotosynteza to przecież jedna z rzeczy, która czyni rośliny roślinami. Jak więc był on w stanie przeżyć bez niej?

Przypuszczałem, że relacja kwiatu z rodzaju Voyria z jego grzybimi symbiontami jest niezwykła, i byłem ciekaw, czy uda mi się dzięki niemu stwierdzić, co naprawdę dzieje się pod powierzchnią ziemi. Przez wiele tygodni chodziłem po lesie, szukając jego okazów. Niektóre rosły na otwartej przestrzeni i było je w miarę łatwo znaleźć. Inne ukrywały się za przyporami korzeni drzew. Na obszarze równym jednej czwartej boiska do piłki nożnej takich kwiatów mogły być setki, a ja musiałem je wszystkie policzyć. Ponieważ wilgotny las równikowy rzadko bywa płaski, a jeszcze rzadziej otwarty, oznaczało to przedzieranie się przez gęstwinę, wdrapywanie na czworakach i zjeżdżanie na siedzeniu. W istocie robiłem wszystko, oprócz chodzenia wyprostowanym na dwu nogach. Co wieczór wracałem do stacji brudny i wyczerpany. Przy kolacji znajomi ekolodzy z Holandii żartowali sobie z moich uroczych kwiatuszków o wątłych łodyżkach. Oni akurat badali sposoby magazynowania węgla przez wilgotny las równikowy. Podczas gdy ja włóczyłem się ze wzrokiem wbitym w ziemię, szukając kwiatków, oni mierzyli obwód pni drzew. W budżecie węglowym lasu równikowego moje kwiaty były bez znaczenia. Holendrzy kpili z tego, jak wąsko zakrojoną ekologią się zajmuję i jak wybredny mam gust. W rewanżu wyśmiewałem ich nieokrzesanie i maczyzm. Następnego dnia rano wyprawiałem się do lasu ponownie i nie odrywając spojrzenia od poszycia, łudziłem się, że te interesujące kwiaty pomogą mi poznać tajemnice ukrytego, tętniącego życiem, podziemnego świata.

Wszędzie bez względu na miejsce – w lesie, w laboratorium czy w kuchni – grzyby zmieniały moje rozumienie Życia. Organizmy te podważają nasze metody kategoryzowania, a samo zastanawianie się nad nimi sprawia, że świat zaczyna wyglądać inaczej. To właśnie mój rosnący zachwyt nad zdolnością grzybów do zmiany ludzkiego sposobu myślenia skłonił mnie do napisania tej książki. Próbowałem się zadowolić niejednoznacznościami oferowanymi przez grzyby, ale nie czuję się najlepiej wśród pytań bez odpowiedzi, tak jak niektórzy ludzie nie czują się najlepiej na otwartej przestrzeni, bo dopada ich agorafobia. Choć czułem pokusę, by zamknąć się w ciasnych pokoikach łatwych odpowiedzi, zdołałem się przed nią uchronić.

Jeden z moich przyjaciół, filozof i magik David Abram, występował niegdyś w Alice’s Restaurant w amerykańskim stanie Massachusetts (sławnej dzięki protest songowi Arla Guthriego). Co wieczór, gdy krążył między stolikami, monety przechodziły przez jego ręce, pojawiały się tam, gdzie nie powinny, znikały, mnożyły się i przepadały na dobre. Pewnego razu dwaj klienci wrócili do restauracji wkrótce po jej opuszczeniu i z zafrasowanymi minami odciągnęli Davida na bok. Twierdzili, że kiedy wyszli, niebo stało się przeraźliwie niebieskie, a chmury ogromne i jaskrawe. Chcieli wiedzieć, czy dosypał im czegoś do drinków. Tygodnie mijały, a sytuacja się powtarzała: klienci wracali, by donieść, że ruch uliczny jest głośniejszy niż przedtem, latarnie świecą mocniej, wzory na chodniku wydają się ciekawsze, a deszcz bardziej orzeźwiający. Sztuczki magiczne zmieniały sposób, w jaki ludzie postrzegali świat.

David wyjaśnił mi, jaki jego zdaniem był tego powód. Nasze zmysły w dużej mierze działają na podstawie oczekiwań. Znacznie mniejszego wysiłku poznawczego wymaga od człowieka ogarnięcie świata wokół siebie dzięki założonym z góry obrazom, uaktualnianym tylko przez niewielką ilość nowych informacji, niż formowanie coraz to nowych koncepcji od zera. To właśnie dzięki naszemu stereotypowemu myśleniu magicy są w stanie przekonać nas swoimi sztuczkami. I odwrotnie, sztuczki z wykorzystaniem monet osłabiają nasze uprzedzenia względem tego, jak normalnie zachowują się dłonie i monety. Po pewnym czasie maleją także nasze uprzedzenia w stosunku do innych rzeczy. Stajemy się bardziej podatni na doznania zmysłowe. Opuszczając restaurację, klienci postrzegali niebo inaczej, ponieważ widzieli je takim, jakie było w danym momencie – tu i teraz – nie zaś takim, jakie oczekiwali, że będzie. Pozbawieni z góry przyjętych założeń, oddajemy się we władzę zmysłów. Najbardziej zdumiewająca jest przepaść między tym, co spodziewamy się zobaczyć, a tym, co faktycznie widzimy[15].

Grzyby także pozbawiają nas uprzedzeń. Ich życie i zachowania zdumiewają. Im dłużej je badam, tym bardziej uwalniam się od utartych wyobrażeń i tym dziwniejsze okazują się koncepty, które dotąd uznawałem za oczywiste. Tylko dzięki dwu szybko się rozwijającym poddyscyplinom nauk biologicznych jakoś się w tym wszystkim odnajduję i korzystając z ich ram, mogę dalej zgłębiać świat grzybów.

Po pierwsze wśród badaczy wzrasta świadomość licznych, wyrafinowanych, służących rozwiązywaniu problemów zachowań, jakie wyewoluowały w pozbawionych ośrodkowego układu nerwowego organizmach niezaliczanych do królestwa zwierząt. Najbardziej znanym przykładem jest przedstawiciel gromady śluzowców Physarum polycephalum (który jednak należy do supergrupy Amoebozoa, nie do królestwa Fungi, o czym mogłaby świadczyć angielska nazwa slime mould****). Jak się przekonamy, Physarum polycephalum nie ma monopolu na rozwiązywanie problemów przy nieobecności mózgu, lecz tak się składa, że stanowi wdzięczny obiekt badań i jako organizm modelowy przyczynił się do zapoczątkowania nowej dziedziny. Physarum polycephalum tworzy sieci eksploracyjne zbudowane z przypominających czułki żyłek i nie ma ośrodkowego układu nerwowego – ani też nic, co by mu odpowiadało. A jednak potrafi podejmować decyzje, porównując szereg możliwych kierunków działania, i znaleźć najkrótszą drogę między dwoma punktami w labiryncie. Japońscy badacze umieścili tego śluzowca w szalce Petriego zorganizowanej na podobieństwo obszaru metropolitalnego Tokio. Płatki owsiane odpowiadały głównym ośrodkom miejskim, a jaskrawe światła przeszkodom takim jak góry – śluzowce nie lubią światła. W ciągu zaledwie jednego dnia Physarum polycephalum znalazł najefektywniejszą trasę pomiędzy płatkami owsianymi, niemal kompletnie odwzorowując istniejącą sieć kolejową Wielkiego Tokio. W podobnych eksperymentach śluzowiec odtworzył amerykańską sieć autostrad oraz system dróg wybudowanych przez starożytnych Rzymian w Europie Środkowej. Pewien entuzjasta śluzowców opowiedział mi o teście, który sam przeprowadził. Ponieważ regularnie gubił się w sklepach IKEA i tracił czas na poszukiwanie drogi do wyjścia, postanowił postawić przed tym samym problemem Physarum polycephalum. W tym celu stworzył labirynt na podstawie planu lokalnego sklepu IKEA. Jak można się było spodziewać, śluzowiec – bez pomocy drogowskazów czy pracowników – prędko znalazł najkrótszą drogę do wyjścia.

– Widzisz więc – powiedział ze śmiechem entuzjasta – że są zmyślniejsze ode mnie[16].

Odpowiedź na pytanie, czy nazywać śluzowce, grzyby i rośliny inteligentnymi, zależy od punktu widzenia. Klasyczne naukowe definicje inteligencji wykorzystują jako probierz człowieka, porównując z nim wszystkie inne gatunki. Według tych antropocentrycznych definicji ludzie zawsze zajmują najwyższe miejsce w rankingach, za nimi zaś stoją kolejno zwierzęta zbudowane podobnie jak my (szympansy zwyczajne, szympansy karłowate etc.), inne zwierzęta wyższe i tak dalej, zgodnie z „tabelą ligi” ustanowioną jeszcze przez starożytnych Greków, a pokutującą w ten czy inny sposób po dziś dzień. Ze względu na to, że śluzowce, grzyby i rośliny ani nie przypominają nas wyglądem, ani na oko nie zachowują się jak my – no i nie mają mózgu – tradycyjnie są lokowane gdzieś u dołu tej skali. Nad wyraz często są uważane zaledwie za bierne tło dla życia zwierzęcego. Tymczasem wiele z nich jest zdolnych do złożonych zachowań, które każą nam się od nowa zastanowić nad tym, co oznaczają pojęcia, takie jak: rozwiązywanie problemów, komunikowanie się, podejmowanie decyzji, uczenie się i pamiętanie. W rezultacie tych rozważań utarta hierarchia rzeczy, do dziś będąca opoką nowoczesnej myśli, zaczyna się chwiać. To być może spowoduje w końcu zmianę naszego – niosącego opłakane skutki – nastawienia do świata więcej-niż-ludzkiego (ang. more-than-human world)[17].

Po drugie nauka zaczyna inaczej patrzeć na organizmy jednokomórkowe – czy drobnoustroje, jak się je też nazywa – które przecież zajmują każdy centymetr kwadratowy powierzchni naszego globu. W ciągu minionego czterdziestolecia zyskaliśmy niemający precedensu wgląd w życie drobnoustrojów dzięki nowym technologiom. Rezultat? Dla twojego mikrobiomu – twojej społeczności drobnoustrojów – twoje ciało jest jak cała planeta. Jedne preferują umiarkowany klimat lasu włosów na twojej głowie, drugie najlepiej czują się na jałowych równinach twoich przedramion, inne nie zamieniłyby na nic wilgotnego lasu twoich pach bądź krocza. Twoje jelito (które – gdyby je rozprasować – zajęłyby obszar 32 metrów kwadratowych), uszy, palce u nóg, usta, oczy, skóra, jak również każda powierzchnia, każdy przesmyk i wszystkie zagłębienia twojego ciała roją się od bakterii i grzybów. Masz więcej drobnoustrojów niż własnych komórek. W twoim przewodzie pokarmowym żyje więcej bakterii, niż jest gwiazd w naszej Galaktyce[18].

My, ludzie, rzadko się zastanawiamy, gdzie kończy się jedna osoba i gdzie zaczyna druga. Zwykle uznaje się za oczywiste – przynajmniej w nowoczesnym społeczeństwie zindustrializowanym – że każdy zaczyna się tam, gdzie zaczyna się jego ciało, i kończy się tam, gdzie jego ciało się kończy. Rozwój medycyny, oferujący choćby przeszczep organów, podważa te granice, a przez odkrycia mikrobiologii drżą w posadach fundamenty tego, co dotąd braliśmy za pewnik. Każdy człowiek stanowi ekosystem sam w sobie – ekosystem, na który składają się (i który rozkładają) drobnoustroje. Ich pełne znaczenie dopiero zaczyna wychodzić na jaw. Mniej więcej 40 bilionów drobnoustrojów żyjących na powierzchni naszej skóry i wewnątrz naszego ciała nie tylko umożliwia nam trawienie pokarmu, ale też produkuje kluczowe dla naszego dobrostanu składniki mineralne. Podobnie jak grzyby żyjące w roślinach, chronią nas przed chorobami. Mają wpływ na rozwój naszego organizmu i układu odpornościowego, a także oddziałują na nasze zachowanie. Niekontrolowane mogą prowadzić do choroby, a nawet do śmierci. Nie jesteśmy wyjątkiem. Również bakterie noszą w sobie wirusy (nanobiom?). Również wirusy noszą w sobie mniejsze wirusy (pikobiom?). Symbioza to nieodłączna cecha życia[19].

Uczestnicząc w trzydniowej konferencji naukowej na temat drobnoustrojów tropikalnych zorganizowanej w Panamie, wraz z wieloma innymi naukowcami nie mogłem wyjść z podziwu nad implikacjami naszych badań. Jeden z wykładowców mówił o roślinie produkującej w liściach określoną grupę związków chemicznych. Do tamtej chwili związki te uważano za cechę definiującą tę konkretną roślinę. Tymczasem okazało się, że wspomniane związki w rzeczywistości są produkowane przez grzyby, które żyją w liściach tej rośliny. Nasze wyobrażenie o niej musiało zostać przemodelowane. Inny badacz zasugerował, że być może producentami związków chemicznych nie są wcale grzyby żyjące w liściach, lecz bakterie żyjące w grzybach. Podobne wnioski płynęły z pozostałych wystąpień. Już na drugi dzień nasze pojmowanie osobnika było głębsze niż kiedykolwiek, zmieniło się nie do poznania. Właściwie nie miało sensu mówienie o osobnikach. Biologia – nauka o żywych organizmach – przeszła w ekologię – naukę o zależnościach między żywymi organizmami. W dodatku większość tych zależności była dla nas niezrozumiała. Gdy na ekranie pojawiały się projekcje mikrobiomów, spora ich część oznaczona była podpisem „brak danych”. Przypomniało mi to o sposobie, w jaki współcześni fizycy postrzegają wszechświat, którego ponad 95 procent stanowią ciemna materia i ciemna energia. Mówi się o jednej i drugiej „ciemna”, ponieważ nic o nich nie wiemy. Brak danych w biologii to właśnie taka ciemna materia – czy raczej „ciemne życie”[20].

Wiele pojęć naukowych – zaczynając od takich jak „czas”, przez „wiązania chemiczne”, a kończąc na „genach” i „gatunkach” – nie ma stałej definicji, mimo że są pomocnymi konstruktami, które pozwalają myśleć w określonych kategoriach. Do pewnego stopnia takim pojęciem jest też „osobnik” – jeszcze jedna kategoria porządkująca ludzką myśl i zachowanie. A jednak tak znaczna część codziennego życia i doświadczenia – nie wspominając o naszych systemach filozoficznych, politycznych i gospodarczych – zasadza się na jednostce, że trudno stać spokojnie i tylko się przyglądać, jak idea ta się rozmywa. Co stanie się z „nami”? I co będzie z „nimi”? A „ja”? „Mój”? „Wszyscy”? „Ktoś”? Moja reakcja na debatę toczącą się podczas konferencji miała wymiar nie tylko intelektualny. Zupełnie jak klient Alice’s Restaurant, poczułem, że coś się zmieniło: to, co znajome, nagle stało się obce. Jak zauważył pionier badań nad mikrobiomem David Relman, „utrata poczucia własnej odrębności, urojenia błędnej samoidentyfikacji oraz wrażenie, że »kontrolę nad nami sprawuje ktoś inny«” to wszystko możliwe objawy choroby psychicznej. W głowie mi się zakręciło, kiedy pomyślałem, ile pojęć trzeba będzie przedefiniować, w tym tak ważne w naszej kulturze pojęcia integralności, autonomii i niezależności. Po części właśnie to niepokojące uczucie czyni postępy w dziedzinie mikrobiologii tak fascynującymi. Trudno o bardziej intymne związki niż te na poziomie mikroskopowym. Poszerzanie wiedzy na ich temat zmienia sposób, w jaki postrzegamy nasze ciała i miejsca bytowania. Każdy człowiek to cały ekosystem, który przerzuca mosty nad podziałami i wykracza poza ustalone kategorie. „Ja” wyłania się ze skomplikowanej gmatwaniny zależności, które dopiero zaczynamy poznawać[21].

Badanie tych zależności bywa zwodnicze. Niemal wszystkie one są niejednoznaczne. Czy mrówka grzybiarka udomowiła grzyb, na którym polega, czy raczej grzyb udomowił mrówkę grzybiarkę? Czy to rośliny hodują grzyby mykoryzowe, z którymi żyją w symbiozie, czy może raczej grzyby mykoryzowe uprawiają rośliny? W którym kierunku zwrócona jest strzałka? Taka niepewność ma swoje dobre strony.

Jednym z moich wykładowców był profesor Oliver Rackham, ekolog i historyk, który badał, w jaki sposób ekosystemy kształtowały ludzkie kultury na przestrzeni tysięcy lat, a także jak same były przez nie kształtowane. Zabierał nas do okolicznych lasów, by opowiadać nam o historii tych miejsc oraz ich ludzkich mieszkańców. Analizował przy tym wygląd konarów starych dębów, obserwował miejsca, gdzie kwitły pokrzywy, i odnotowywał, które gatunki roślin zasiedlały – bądź nie – zarośla. Pod wpływem profesora Rackhama wyraźna linia, która jak sobie wyobrażałem, oddziela naturę i kulturę, zaczęła się zamazywać.

Później, pracując w panamskiej stacji terenowej, byłem świadkiem, jak naukowcy wchodzą w relacje z przedmiotami swoich badań. Żartowałem, że chiropterolodzy, którzy prowadzili obserwacje w nocy i spali w dzień, upodabniają się do nietoperzy. W rewanżu pytali mnie, jakie piętno odciskają na mnie grzyby. Do tej pory nie jestem pewien. W dalszym ciągu jednak nie mogę wyjść z podziwu, że całkowicie uzależnieni od grzybów – w roli regeneratorów, recyklingowców i twórców sieci łączących światy – tańczymy, jak nam zagrają, znacznie częściej, niż to sobie uświadamiamy.

A nawet jeśli zdajemy sobie z tego sprawę, łatwo przychodzi nam zapomnieć. Ja sam częściej, niżbym chciał, z wyżyn Homo sapiens spoglądam na glebę pod nogami, postrzegając ją jako byt abstrakcyjny, niesprecyzowaną scenę schematycznych interakcji. Wraz z kolegami rzucam uwagi w rodzaju: „Ten i ten w okresie dzielącym ostatnią porę suchą od mokrej zaraportował dwudziestopięcioprocentowe zwiększenie zawartości węgla w glebie”. Bo dlaczego nie? Nie mam możliwości w pełni doświadczyć jej nieokiełznanej natury ani zobaczyć, jak uwijają się w niej te wszystkie stworzenia, które ją zasiedlają.

Choć nie powiem, że nie próbowałem. Za pomocą dostępnych mi narzędzi. Tysiące pobranych przeze mnie próbek trafiło w trzewia drogich urządzeń, które je odwirowywały i napromieniowywały, wypluwając wyniki w postaci ciągów cyfr. Miesiącami gapiłem się w okular mikroskopu, pogrążony w świecie, gdzie strzępki grzyba wiją się w tkance korzenia, zamrożone w niedwuznacznym akcie z komórkami roślinnymi. Jakkolwiek na to spojrzeć, oglądane przeze mnie grzyby były martwe – zabalsamowane i umalowane. Czułem się jak marny detektywina. Podczas gdy ja, kucając tygodniami, zeskrobywałem błoto do probówek, tukany tukały, wyjce wyły, liany się czepiały, a mrówkojady szybko poruszały językiem. Życie drobnoustrojów, zwłaszcza tych żyjących głęboko w glebie, nie było tak łatwo dostrzegalne jak świat makroskopowy, nadziemny, pełen odgłosów i barw. Tak naprawdę potrzebowałem wyobraźni, jeśli chciałem, aby moje odkrycia przemówiły i przyczyniły się do poszerzenia wiedzy ogółu. Nie było innej drogi.

W kręgach naukowych wyobraźnia bywa utożsamiana ze spekulacją i jest traktowana z niejaką podejrzliwością – gdy dochodzi do głosu w publikacjach, zwykle opatrzona jest ostrzeżeniem o szkodliwości produktu. Podczas pisania artykułu naukowego wiele czasu spędza się na wymazywaniu do czysta wybryków fantazji, jałowych rozważań oraz tysięcy eksperymentów i pomyłek, które ostatecznie doprowadziły do maleńkiego odkrycia. Nie każdy czytelnik pragnie grzęznąć w całym tym bagnie. Przede wszystkim zaś naukowiec musi sprawiać wrażenie wiarygodnego. Wystarczy jednak zakraść się za kulisy, by nakryć uczonego in flagranti. Dlatego nawet za kulisami bardzo się z kolegami pilnowaliśmy, żeby bez względu na porę nie wdawać się w szczegóły, jak – niechcący albo chcący – wyobrażamy sobie organizmy, które badamy. Niezależnie od tego, czy to ryba, bromelia, liana, bakteria czy grzyb. Wstyd byłoby przyznać, że na wynik naszych badań wpływ miała plątanina domysłów bez pokrycia, mrzonek i przenośni. A jednak wyobraźnia to ważna część procesu badawczego. Cokolwiek mówić, nauka nie ma wiele wspólnego z beznamiętną racjonalnością. Naukowcy są – i zawsze byli – ludźmi z krwi i kości, podatnymi na emocje, skłonnymi słuchać intuicji i z głową pełną pomysłów. A przy tym umieją i chcą zadawać pytania o naturę naszego świata, którego bynajmniej nie stworzono z myślą o tym, by go skatalogować i usystematyzować. Ilekroć pytałem, co właściwie robią te grzyby, i konstruowałem protokół kolejnego badania, które miało pomóc mi zrozumieć ich zachowanie, siłą rzeczy wyobrażałem je sobie.

Pewien eksperyment zmusił mnie do sięgnięcia w głąb mojej wyobraźni naukowej. Zgłosiłem się do badania klinicznego, którego celem było określenie wpływu LSD na zdolność rozwiązywania problemów przez uczonych, inżynierów i matematyków. Badanie to zorganizowano na fali ponownego zainteresowania nauki i medycyny niewykorzystywanym jak dotąd potencjałem psychodelików. Badacze pragnęli się dowiedzieć, czy LSD pomoże uczonym sięgnąć do zawodowej podświadomości i dojrzeć stare zagadnienia w nowym świetle. Innymi słowy, gwiazdą programu miała być nasza wyobraźnia, zazwyczaj spychana na margines. Tym razem chciano ją poddać obserwacji, a jeśli dopisze szczęście, również zmierzyć. Zwerbowano eklektyczną grupę młodych naukowców, do czego użyto plakatów rozwieszanych na uczelniach („Czy stoisz przed istotnym problemem, który wymaga rozwiązania?”). Organizatorom badania nie można odmówić odwagi. O przełom trudno w każdych warunkach, a co dopiero na wyizolowanym na cele badania klinicznego oddziale szpitalnym.

Organizatorzy rozwiesili na ścianach psychodeliczne obrazy, zainstalowali system stereo do puszczania muzyki i rozświetlili salę nastrojowymi lampkami. Ta próba „odklinicyzowania” przestrzeni uczyniła ją jeszcze bardziej sztuczną – stanowiła wręcz przyznanie, że badacze mogą wpływać na obiekty swoich badań. Taki układ uwydatnił zdrowe poczucie zagubienia będące na co dzień udziałem każdego naukowca. Gdyby tylko obiekty wszystkich eksperymentów w dziedzinie nauk przyrodniczych mogły dostać swoisty odpowiednik nastrojowego oświetlenia i muzyki relaksacyjnej, jakże inaczej by się pewnie zachowywały!

Pielęgniarki dopilnowały, abym wypił koktajl z LSD punktualnie o dziewiątej rano. Miały na mnie oko, dopóki nie przełknąłem ostatniej kropli. Położyłem się na szpitalnym łóżku, po czym pielęgniarki przez wenflon w zgięciu łokcia pobrały mi próbkę krwi. Trzy godziny później, kiedy osiągnąłem „wysokość przelotową”, przydzielony mi asystent zachęcił mnie, abym zaczął myśleć o problemie, którego rozwiązania szukam. Przed odlotem, w trakcie całej gamy testów psychometrycznych i testów osobowości, którym nas poddano, zostaliśmy poproszeni o jak najdokładniejsze opisanie rzeczonego zagadnienia – czy też węzła, na jaki się natknęliśmy w naszej pracy naukowej. Badaczom przyświecała nadzieja, że zanurzenie węzła w LSD pomoże go rozsupłać. Wszystkie zagadnienia, które mnie trapiły, miały związek z grzybami, zatem czerpałem niejaką pociechę z faktu, że LSD pierwotnie pozyskiwano z grzyba żyjącego w roślinach uprawnych. Grzybia odpowiedź na grzybie pytanie. Jak więc będzie?

Chciałem wykorzystać badanie kliniczne, by spojrzeć szerzej na symbiozę niebieskich kwiatków z rodzaju Voyria z grzybami. Jakim cudem żyły bez fotosyntezy? Niemal wszystkie rośliny utrzymują się przy życiu, pozyskując składniki mineralne z sieci mykoryzowych przecinających glebę, i tak też robiła moja Voyria, jeśli sądzić po skłębionej masie grzybni u jej korzeni. Ale bez fotosyntezy Voyria nie była w stanie produkować bogatych w energię cukrów i tłuszczów niezbędnych jej do wzrostu. Skąd zatem czerpała energię? Czyżby z innych roślin zielonych za pośrednictwem sieci mykoryzowej? A jeśli tak, czy miała cokolwiek do zaoferowania swojemu grzybiemu symbiontowi czy raczej była zwykłym pasożytem – czymś w rodzaju hakera eksploatującego leśny internet?

Leżąc z zamkniętymi oczami na szpitalnym łóżku, zastanawiałem się, jak to jest być grzybem. Nagle znalazłem się pod ziemią, otoczony przez nakładające się na siebie wierzchołki korzeni. Stada kulistych zwierząt pasły się spokojnie – korzenie roślin i ich krzątanina – Dziki Zachód gleby – wszyscy ci rabusie, bandyci, samotnicy, niewydarzeni strzelcy. Gleba była pozbawionym horyzontu zewnętrznym bebechem – gdziekolwiek spojrzeć, tylko trawienie i barter – grupy bakterii surfowały na falach pola elektrycznego – chemiczne warunki pogodowe – glebowe autostrady – oślizgły chorobotwórczy uścisk – kotłujący się intymny kontakt ze wszystkich stron. Kiedy podążyłem za jedną ze strzępek do wnętrza przestronnego korzenia, zdumiałem się spokojem, jaki tam panował. Widziałem tylko nieliczne inne grzyby, na pewno nie było żadnych robaków ani owadów. Istne sanktuarium. Azyl, za jaki mógłbym zapłacić. Może właśnie to oferowały niebieskie kwiaty grzybom w zamian za pomoc w odżywianiu? Schronienie przed burzą?

Nie będę obstawał przy zasadności tych wizji. W najlepszym razie są prawdopodobne, w najgorszym zaś bzdurne jak majaczenie w delirium. Trudno tu mówić o prawdzie czy fałszu. W każdym razie wyniosłem z tego doświadczenia cenną lekcję. Nawykłem do myślenia o grzybach, które zakładało, że pomiędzy organizmami dochodzi do abstrakcyjnych „interakcji” wyglądających jak schematy rysowane przez szkolnych nauczycieli na tablicy. Postrzegałem te organizmy jako na wpół automatyczne istoty zachowujące się zgodnie z logiką gier na konsolę Game Boy z początku lat 90. XX wieku. Tymczasem LSD kazało mi przyznać przed samym sobą, że nie brak mi wyobraźni. Odtąd patrzyłem na grzyby zupełnie inaczej. Pragnąłem je zrozumieć, ale bez sprowadzania ich do tykających, napędzanych sprężyną, popiskujących mechanizmów, jak często się to dzieje. Oczekiwałem od nich raczej, że zmuszą mnie do porzucenia utartych schematów myślowych, sprawią, że ujrzę ich możliwości, że zaczną napierać na granice mego pojmowania i pozwolą mi się zachwycać – oraz dziwić – swoim splątaniem.

Grzyby zamieszkują światy podobne do labiryntów. Przemierzam tyle z nich, ile się da, lecz ciągle natrafiam na miejsca nie do pokonania, jakkolwiek bym się starał. Choć pozornie na wyciągnięcie ręki, grzyby są tak bardzo tajemnicze, a ich możliwości tak inne. Czy to powinno nas przerażać? Czy w ogóle my, ludzie – z naszymi zwierzęcymi mózgami, ciałami i językiem – będziemy w stanie zrozumieć organizmy tak różne od nas? Jak wpłynie na nas proces ich poznawania? W chwilach szczególnego optymizmu widzę tę książkę jako portret zaniedbanej części drzewa życia, to jednak tylko strzępki większej całości. Jest więc raczej sprawozdaniem z mojej podróży ku zrozumieniu grzybów oraz wpływu, jaki wywierają na mnie i na wiele innych istot – ludzkich i pozaludzkich – które spotkałem po drodze. „Cóż mam począć z tą nocą i tym dniem / z tym życiem i tą śmiercią?” – pyta poeta Robert Bringhurst. I dodaje: „Każdy krok, każdy oddech / toczy się niczym jajko ku krawędzi tej kwestii”*****. Grzyby kierują nas ku krawędzi wielu pytań. Niniejsza książka wzięła się z moich doświadczeń związanych z zaglądaniem poza te krawędzie. Eksplorowanie świata grzybów skłoniło mnie do ponownego przemyślenia dotychczasowej wiedzy. Ewolucja, ekosystemy, odrębność, inteligencja, życie – nic z tego nie jest takie, za jakie je uważałem. Przyświeca mi nadzieja, że moja książka poluzuje gorset przekonań czytelników, tak jak grzyby uczyniły to w moim przypadku.

Wysyp zarodników grzyba kapeluszowego

* Odsyłacze numeryczne kierują czytelnika do przypisów końcowych, które pochodzą od autora. O ile nie zaznaczono inaczej, przypisy dolne opatrzone gwiazdką pochodzą od tłumaczki.

** W polskim przekładzie dla jasności wywodu wyrażenie Wood Wide Web będzie przeważnie zastąpione określeniem „leśny internet”.

*** Polska nazwa jednego z gatunków wydaje się nawet bardziej adekwatna: mrówka grzybiarka (Acromyrmex octospinosus).

**** Mould (ang.) – pleśń; pleśniami nazywa się grzyby strzępkowe.

***** Przeł. Krzysztof Korżyk.

1

Powab

Who’s pimping who?
[Kto właściwie jest czyim alfonsem?]

Prince

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki.

2

Żywe labirynty

Je suis si bien dans l’humide obscurité soyeuse du labyrinthe et il n’y a pas de fil.
[Tak mi dobrze w jedwabnym wilgotnym mroku labiryntu i bez nici.]

Hélène Cixous

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki.

3

Bliskość obcych

The problem was that we did not know whom we meant when we said ‘we’.
[Kłopot tkwił w tym, że nie wiedziałyśmy, kogo mamy na myśli, mówiąc „my”.]

Adrienne Rich

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki.

4

Grzybie umysły

There is a world beyond ours (…) That world talks. It has a language of its own. I report what it says. The sacred mushroom takes me by the hand and brings me to the world where everything is known (…) I ask them and they answer me.
[Istnieje świat poza naszym światem (…) Świat ten przemawia. Ma własny język. Ja tylko przekazuję, co mówi. Święty grzyb bierze mnie za rękę i przenosi do świata, gdzie wszystko jest wiadome (…) Pytam go, a on mi odpowiada].

María Sabina

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki.

5

Przed korzeniami

You’ll never be free of me,
He’ll make a tree from me,
Don’t say goodbye to me,
Describe the sky to me.
[Nigdy się ode mnie nie uwolnisz,
On zrobi ze mnie drzewo,
Nie mów mi do widzenia,
Opisz dla mnie niebo.]

Kathleen Brennan & Tom Waits

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki.

6

Leśny internet

Eine allgemeine Verkettung, nicht in einfacher linearer Richtung, sondern in netzartig verschlugenem Gewebe […] stellt sich allmählich dem forschenden Natursinn dar.
[Umysłowi badawczemu przedstawia się coraz jaśniej ogólne powiązanie istot nie w kierunku szeregowym, ale jakby siatka całą wiążąca przyrodę.]

Alexander von Humboldt

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki.

7

Mykologia radykalna

To use the world well, to be able to stop wasting it and our time in it, we need to re-learn our being in it.
[Aby dobrze korzystać ze świata, móc przestać go marnować i nasz w nim czas, musimy na nowo się nauczyć, jak w nim być.]

Ursula Le Guin

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki.

8

Zrozumieć grzyby

It matters which stories tell stories, which concepts think concepts, (…) which systems systematize systems.
[Ma znaczenie, które opowieści opowiadają opowieści, które myśli myślą myśli, (…) które systemy systematyzują systemy.]

Donna Haraway

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki.

Epilog

Ten kompost

Our hands imbibe like roots,
so I place them on what is beautiful in this world.
[Nasze dłonie czerpią jak korzenie,
dlatego kładę je na tym co piękne w tym świecie.]

św. Franciszek z Asyżu

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki.

Podziękowania

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki.

Przypisy

Wstęp: Jak to jest być grzybem?

Motto: Hafez (1325–1390), [z:] Heaven Is Jealous, [w:] Ladinsky, A Year with Hafiz: Daily Contemplations (2011).

[1] Zob. Fergusson i in., 2003. Istnieją doniesienia o innych ogromnych sieciach grzybni podziemnej Armillaria mellea. Anderson i in. opublikowali w 2018 roku wyniki badania, któremu poddali sieć mykoryzową w stanie Michigan, liczącą dwa i pół tysiąca lat i ważącą co najmniej 400 ton, a zajmującą powierzchnię 75 hektarów, czyli 0,75 kilometra kwadratowego. Badacze odkryli, że u grzyba tego występuje zadziwiająco niski stopień mutacji genetycznych, co może sugerować, że potrafi on się bronić przed defektami DNA. Nie jest znany dokładny sposób, w jaki grzyb ten zachowuje stały genom, lecz właśnie to musi odpowiadać za umiejętność dożycia tak zaawansowanego wieku. Poza sieciami grzybni Armillaria mellea do największych organizmów żywych zalicza się pewne klonalne gatunki trawy morskiej (Arnaud-Haond i in., 2012).

[2] Zob. Moore i in. (2011), rozdz. 2.7; Honegger i in. (2018). Skamieniałości Prototaxites odkryto w Ameryce Północnej, Europie, Afryce, Azji i Australii. Ich pochodzenie intryguje biologów od połowy XIX wieku. Pierwsi badacze chcieli w nich widzieć szczątki przegnitych drzew. Później przypisano je do rodzaju ogromnych wodorostów morskich, mimo iż wszystko wskazywało na to, że były organizmami lądowymi. W 2001 roku, po debacie trwającej wiele dekad, uznano, że Prototaxites są w rzeczywistości owocnikami grzyba. Nie sposób się z tym nie zgodzić. Wskazuje na to ich budowa – z gęsto utkanych włókien, które bardziej niż cokolwiek innego przypominają strzępki grzybni. Analiza metodą radiowęglową wykazała, że Prototaxites pobierały substancje odżywcze z otoczenia, a nie produkowały ich w drodze fotosyntezy. W 2002 roku Selosse wskazał, iż bardziej prawdopodobne jest, że Prototaxites były tak naprawdę organizmami na miarę gigantycznych porostów, znanych ze wspólnoty życiowej pomiędzy grzybem (mykobiont) i glonem (fotobiont). Zdaniem tego badacza duże rozmiary Prototaxites nie pozwalały im na utrzymanie się przy życiu dzięki pobieraniu substancji odżywczych z rozkładających się roślin. Gdyby Prototaxites w części fotosyntetyzowały, byłyby w stanie uzupełniać dietę złożoną z martwej materii organicznej o energię uzyskaną z procesu fotosyntezy. To z kolei dałoby im możliwości i powód, aby przewyższyć wzrostem wszystko dokoła. Co więcej, w tkankach Prototaxites znaleziono odporne polimery występujące w ówczesnych glonach, co sugeruje, że komórki glonów faktycznie żyły w symbiozie z grzybnią. Hipoteza ta pomaga także wyjaśnić, dlaczego Prototaxites wymarły. Po trwającej 40 milionów lat dominacji organizmy te zniknęły nagle z powierzchni Ziemi – właśnie wtedy, gdy rośliny zaczęły ewoluować w krzewy i drzewa. Ten zbieg okoliczności popiera hipotezę o przypominającej porost naturze Prototaxites, gdyż jak wiadomo, wyższe rośliny równają się mniejszej ilości światła.

[3] Więcej o różnorodności i występowaniu grzybów – zob. Peay (2016); więcej o grzybach wodnych – zob. Bass i in. (2007); więcej o grzybich endofitach – zob. Mejía i in. (2014), Arnold i in. (2003), Rodriguez i in. (2009). Na temat wyspecjalizowanych grzybów, występujących w gorzelniach, gdzie prosperują w oparach alkoholowych, podczas gdy whisky dojrzewa w beczkach – zob. Alpert (2011).

[4] Więcej o grzybach, które potrafią trawić skałę – zob. Burford i in. (2003), Quirk i in. (2014); więcej na temat poliuretanu i trotylu – zob. Peay i in. (2016), Harms i in. (2011), Stamets (2011), Khan i in. (2017); więcej na temat grzybów odpornych na promieniowanie – zob. Tkavc i in. (2018); więcej na temat grzybów radiotroficznych – zob. Dadachova & Casadevall (2008), Casadevall i in. (2017).

[5] Więcej na temat wyrzutu zarodników – zob. Money (1998, 2016), Dressaire i in. (2016). Więcej na temat wagi zarodników i ich wpływu na pogodę – zob. Fröhlich-Nowoisky i in. (2009). Więcej na temat licznych ciekawych rozwiązań, które wyewoluowały w królestwie Fungi w odpowiedzi na problemy z propagacją spor – zob. Roper i in. (2010), Roper & Seminara (2017).

[6] Więcej na temat przemieszczania się wody i składników odżywczych – zob. Roper & Seminara (2017); więcej na temat impulsów elektrycznych – zob. Harold i in. (1985), Olsson & Hansson (1995). Drożdże stanowią około jednego procenta królestwa Fungi, a rozmnażają się przez pączkowanie – czy też podział na dwie komórki. Niektóre drożdże w określonych warunkach tworzą coś w rodzaju grzybni.

[7] Więcej na temat grzybów przebijających asfalt i unoszących płyty chodnikowe – zob. Moore (2013b), rozdz. 3.

[8] Mrówki z rodzajów Atta i Acromyrmex nie tylko zapewniają grzybom schronienie i karmią je, ale też je leczą. Ich grzybne ogrody są monokulturami składającymi się z jednego gatunku grzyba. Podobnie jak w przypadku monokultur uprawianych przez człowieka, grzyb ten jest podatny na choroby. Szczególne zagrożenie stanowi pewien gatunek grzyba pasożytniczego, który jest w stanie zniszczyć cały grzybny ogród. Skomplikowany system komnat w oskórku mrówek jest siedliskiem bakterii, które odżywiają się wydzieliną wyspecjalizowanych gruczołów. Każde gniazdo utrzymuje przy życiu określony szczep bakterii, rozpoznawany i przedkładany nad inne szczepy – nawet te blisko spokrewnione. Takie udomowione bakterie produkują antybiotyki, znacznie hamujące wzrost grzyba pasożytniczego i sprzyjające wzrostowi hodowanego gatunku, bez którego kolonie mrówek nie byłyby w stanie dorastać do równie dużych rozmiarów. Więcej na ten temat – zob. Currie i in. (1999, 2006), Zhang i in. (2007).

[9] Więcej na temat rzymskiego boga Robigusa – zob. Money (2007), rozdz. 6; Kavaler (1967), rozdz. 1. Więcej o supergrzybach – zob. Fisher i in. (2012, 2018), Casadevall i in. (2019), Engelthaler i in. (2019); więcej o mykozach wśród płazów – zob. Yong (2019); więcej o mykozie bananów – zob. Maxman (2019). Wśród zwierząt większym zagrożeniem niż choroby wywoływane przez grzyby są choroby wywoływane przez bakterie. Wśród roślin przeciwnie – większym zagrożeniem od chorób wywoływanych przez bakterie są choroby wywoływane przez grzyby. Wzorzec ten jest prawdziwy zarówno w zdrowiu, jak i w chorobie: mikrobiom zwierząt składa się głównie z bakterii, podczas gdy mikrobiom roślin – głównie z grzybów. Nie znaczy to jednak, że zwierzęta nie są narażone na mykozy. Casadevall (2012) wysuwa hipotezę, że ssaki wysunęły się na prowadzenie po zniknięciu z powierzchni Ziemi dinozaurów – w wyniku wymierania kredowego – dzięki zdolności do zwalczania mykoz. W porównaniu z gadami, do których zaliczały się dinozaury, ssaki mają wiele ułomności: stałocieplność jest kosztowna energetycznie, podobnie jak produkcja mleka i intensywna opieka rodzicielska. Zarazem możliwe, że to właśnie wyższa temperatura ciała ssaków pozwoliła im zastąpić gady w roli dominującej gromady zwierząt lądowych. Stosunkowo wysoka ciepłota ciała ssaków pomaga hamować nadmierny rozwój mykopatogenów, które mnożyły się w „globalnym kompostowniku” powstałym w wyniku masowego obumierania lasów w trakcie wymierania kredowego. Współcześnie także ssaki są bardziej odporne na mykozy niż gady i płazy.

[10] Więcej na temat odkrycia dotyczącego neandertalczyka – zob. Weyrich i in. (2017); więcej na temat Ötziego – zob. Peintner i in. (1998). Nie sposób stwierdzić z całą pewnością, w jakim celu Ötzi spożywał pniarka brzozowego (Fomitopisis betulina), ale że grzyb ten ma gorzki smak i strukturę niestrawnego korka, raczej nie był traktowany jako pożywienie sensu stricto. Z kolei staranne spreparowanie tego grzyba – jego kawałki były nanizane na skórzany rzemyk niczym klucze na breloku – może wskazywać, że użytkownik miał rozbudowaną wiedzę na temat jego wartości i zastosowania.

[11] Więcej na temat leczniczych właściwości pleśni – zob. Wainwright (1989ab). W ludzkich szczątkach ze stanowisk archeologicznych w Egipcie, Sudanie i Jordanii datowanych na ok. 400 r. n.e. stwierdzono wysoki poziom tetracykliny w kościach, który świadczy o jej długotrwałym stosowaniu zapewne w kontekście leczniczym. Tetracyklinę produkuje bakteria, nie grzyb, lecz jej prawdopodobnym źródłem było spleśniałe ziarno, przypuszczalnie używane do produkcji leczniczego piwa (Bassett i in., 1980; Nelson i in., 2010). Droga od pierwszych obserwacji Fleminga do zaistnienia penicyliny na światowej scenie nie była prosta i wymagała licznych wysiłków ze strony ludzi: eksperymentów naukowych, wiedzy w zakresie technologii produkcji, nakładów finansowych, poparcia polityków. Na wstępie Fleming miał problem z zainteresowaniem kogokolwiek swoim odkryciem. Wedle Miltona Wainwrighta, mikrobiologa i historyka nauki, Fleming był niepoważnym ekscentrykiem. „Miał reputację osoby stukniętej, zajmującej się bzdurami w rodzaju tworzenia portretów królowej na szalce Petriego przy użyciu różnych kultur bakterii”. Dopiero 12 lat po pierwszych poczynionych przez Fleminga obserwacjach dowiedziono bezspornie wartości terapeutycznej penicyliny. W latach 30. XX wieku grupa badaczy z Oksfordu opracowała metodę ekstrakcji i oczyszczania penicyliny, w 1940 roku zaś przeprowadziła próby, które wykazały jej zdumiewającą zdolność do zwalczania infekcji. Niemniej produkcja penicyliny była najeżona trudnościami. Ponieważ na rynku brakowało gotowego produktu, w czasopismach medycznych zamieszczano wskazówki, jak hodować pleśń. Niektórzy lekarze używali do leczenia infekcji pozyskiwane metodami amatorskimi prymitywne, zawierające posiekaną grzybnię ekstrakty, którymi nasączano gazę – mimo wszystko z rewelacyjnym skutkiem (Wainwright, 1989ab). Produkcję penicyliny na przemysłową skalę wdrożono w USA. Po części stało się tak dlatego, że Amerykanie mieli już opracowane metody hodowli grzybów w fermentorach przemysłowych, a po części dzięki odkryciu wysokoplennych szczepów Penicillium, które następnie dodatkowo udoskonalono w wyniku szeregu mutacji. Wdrożenie przemysłowej produkcji penicyliny otworzyło drogę dla poszukiwań innych antybiotyków, podczas których badaniom poddano tysiące gatunków grzybów i bakterii.

[12] Więcej na temat leków – zob. Linnakoski i in. (2018), Aly i in. (2011), Gond i in. (2014). Więcej na temat psylocybiny – zob. Carhart-Harris i in. (2016a), Griffiths i in. (2016), Ross i in. (2016). Więcej na temat szczepionek i kwasu cytrynowego – zob. State of the World’s Fungi (2018). Więcej na temat rynku grzybów jadalnych i grzybów leczniczych – zob. www.knowledge-sourcing.com/report/global-edible-mushrooms-market (dostęp 29.10.2019). W 1993 roku na łamach „Science” opublikowano wyniki badania, które doniosły, że paklitaksel (sprzedawany pod nazwą Taxol) jest produkowany przez grzyby endofityczne wyizolowane z kory cisa krótkolistnego (Stierle i in., 1993). Z czasem się okazało, że paklitaksel jest produkowany znacznie szerzej przez grzyby niż przez rośliny – za jego produkcję odpowiada ok. 200 gatunków grzybów endofitycznych należących do kilku rodzin (Kusari i in., 2014). Ten silny związek grzybobójczy odgrywa ważną rolę obronną: grzyby zdolne do jego produkcji są w stanie się bronić przed innymi grzybami. Paklitaksel działa grzybobójczo tak samo jak przeciwnowotworowo: uniemożliwiając podziały komórkowe. Grzyby produkujące paklitaksel są odporne na jego działanie, identycznie jak inne grzyby endofityczne cisa (Soliman i in., 2015). Do dziś farmacja poznała kilka innych leków przeciwnowotworowych produkowanych przez grzyby. Lentinan, polisacharyd występujący w twardniku japońskim (jap. shiitake), stymuluje układ odpornościowy do walki z nowotworem i został w Japonii zatwierdzony do stosowania w leczeniu raka żołądka i raka piersi (Rogers, 2012). Polisacharyd K (PSK), związek chemiczny izolowany z wrośniaka różnobarwnego (Trametes versicolor), przedłuża czas przeżycia pacjentów chorujących na różne nowotwory i jest stosowany obok konwencjonalnej terapii przeciwnowotworowej w krajach takich jak Chiny i Japonia (Powell, 2014).

[13] Więcej na temat melanin grzybowych – zob. Cordero (2017).

[14] Więcej o szacunkach dotyczących liczby gatunków grzybów – zob. Hawksworth (2001), Hawksworth & Lücking (2017).

[15] Wśród neurobiologów udział naszych oczekiwań w procesie postrzegania znany jest jako przetwarzanie odgórne bądź przetwarzanie góra–dół, o którym czasem mówi się jako o wnioskowaniu bayesowskim (od nazwiska Thomasa Bayesa, matematyka, który podłożył podwaliny pod teorię prawdopodobieństwa czy też probabilistykę). Więcej na ten temat – zob. Gilbert & Sigman (2007), Mazzucato i in. (2019).

[16] Zob. Adamatzky (2016), Latty & Beekman (2011), Nakagaki i in. (2000), Bonifaci i in. (2012), Tero i in. (2010), Oettmeier i in. (2017). W książce Advances in Physarum Machines autorzy wyszczególniają wiele zdumiewających właściwości śluzowców. Jedni używają tych organizmów do bramek decyzyjnych i oscylatorów, drudzy tworzą z ich wykorzystaniem symulacje ludzkich migracji w czasach historycznych i opracowują modele przyszłych możliwych wzorców ludzkich migracji na Księżycu. Modele matematyczne inspirowane śluzowcami obejmują: niekwantowe zastosowanie algorytmu faktoryzacji Shora, wyznaczanie najkrótszej drogi oraz projektowanie sieci łańcucha dostaw (Adamatzky, 2016). Oettmeier i in. (2017) odnotowuje, że Hirohito, cesarz Japonii w latach 1926–1989, fascynował się śluzowcami i w 1935 roku nawet opublikował na ich temat książkę. Odtąd śluzowce stanowią w Japonii prestiżowy obiekt badań.

[17] Klasyfikacja biologiczna zaproponowana w 1735 roku przez Karola Linneusza w Systema Naturae, której zmodyfikowana wersja obowiązuje do dzisiaj, rozciągnęła tę hierarchię na rasy ludzkie. Na szczycie skali znaleźli się Europejczycy: „bardzo bystrzy i pomysłowi […] odziani w przylegające do ciała ubranie. Kierują się prawem”. Za nimi byli Amerykanie: „Kierują się zwyczajami”. Dalej – Azjaci: „Kierują się sądami opinii publicznej”. I na samym dole, Afrykanie: „Flegmatyczni, leniwi […] Zręczni, powolni, tępi. Namaszczają się tłuszczem, kierują się kaprysami” (Kendi, 2017). Tak jak w tym przypadku mogłaby być mowa o rasizmie, tak – analogicznie – hierarchiczna taksonomia porządkująca różne gatunki może być uważana za gatunkizm.

[18] Więcej na temat mikrobiomu różnych części ciała człowieka – zob. Costello i in. (2009), Ross i in. (2018). Więcej na temat porównania z liczbą gwiazd w Galaktyce – zob. Yong (2018a), rozdz. 1. Ekosystemy swojego ciała mikroskopijnym mieszkańcom oferuje w wierszu A New Year Greeting [Życzenie noworoczne] jego autor W.H. Auden:

For creatures your size I offer
a free choice of habitat,
so settle yourselves in the zone
that suits you best, in the pools
of my pores or the tropical
forests of arm-pit and crotch,
in the deserts of my fore-arms,
or the cool woods of my scalp.

Stworzeniom waszego rozmiaru proponuję
dowolny wybór habitatu,
zatem rozgośćcie się w strefie,
która wam najlepiej odpowiada, w basenach
moich porów lub lasach
tropikalnych moich pach i krocza,
na pustyniach moich przedramion
lub w chłodnych zagajnikach włosów na głowie.

[19] Więcej na temat przeszczepu narządów i hodowli ludzkich komórek – zob. Ball (2019). Więcej na temat szacowanej wielkości naszego mikrobiomu – zob. Bordenstein & Theis (2015). Więcej na temat wirusów w wirusów – zob. Stough i in. (2019). Czytelników zainteresowanych wprowadzeniem w temat mikrobiomu odsyłam do: Yong (2018a) oraz specjalnego wydania „Nature” traktującego o ludzkim mikrobiomie (maj 2019): www.nature.com/collections/fiabfcjbfj (dostęp 29.10.2019).

[20] W pewnym sensie wszyscy współcześni biolodzy są ekologami, choć tradycyjni ekolodzy wystartowali wcześniej i mają nad resztą przewagę. Ich metody jednak zaczynają powoli przenikać do innych dyscyplin: coraz więcej biologów nawołuje do stosowania metod z dziedziny ekologii w – przynajmniej pod względem historycznym – nieekologicznych dyscyplinach nauk biologicznych. Więcej na ten temat – zob. Gilbert & Lynch (2019), Venner i in. (2009). Istnieje wiele przykładów skutków ubocznych działania drobnoustrojów żyjących w grzybach. Wyniki badania, które Márquez i in. opublikowali w 2007 roku na łamach „Science”, mówią o „wirusie w grzybie w roślinie”. Roślina ta – pewien gatunek trawy tropikalnej – rośnie w warunkach naturalnych w glebie o wysokiej temperaturze. Tyle że bez symbionta w postaci grzyba, który żyje w jej liściach, nie byłaby w stanie przetrwać w wysokiej temperaturze. Hodowany oddzielnie grzyb, pozbawiony symbionta w postaci rośliny, radzi sobie niewiele lepiej i nie jest w stanie przeżyć. Okazuje się jednak, że za zdolność rośliny do przetrwania w wysokiej temperaturze odpowiada nie grzyb, ale wirus żyjący w grzybie i odpowiadający za tolerancję termiczną. Zarówno grzyb, jak i roślina – pozbawione symbionta w postaci wirusa – giną w wysokiej temperaturze. Inaczej mówiąc, mikrobiom grzyba determinuje rolę, jaką grzyb odgrywa jako mikrobiom rośliny. A jest to sprawa życia i śmierci. Za przykład drobnoustrojów żyjących w drobnoustrojach niech posłuży osławiony winny zarazy ryżu – grzyb Rhizopus microsporus. Kluczowe toksyny wydzielane przez niego są tak naprawdę produkowane przez bakterie żyjące w jego strzępkach. Żeby dowieść dramatyzmu połączonych losów grzyba i bakterii, wystarczy wspomnieć, że bakteria potrzebna jest grzybowi nie tylko do wywołania choroby, ale też do wytworzenia zarodników. Gdyby w ramach eksperymentu „wyleczyć” grzyb z rezydującej w nim bakterii, straci on zdolność rozmnażania. Żyjąca z nim w symbiozie bakteria odpowiada za dwie najważniejsze cechy jego stylu życia: dietę i seks. Więcej na ten temat – zob. Araldi-Brondolo i in. (2017), Mondo i in. (2017), Deveau i in. (2018).

[21] Więcej na temat utraty poczucia odrębności – zob. Relman (2008). Pytanie, czy człowiek jest bytem pojedynczym czy mnogim, nie jest nowe. W XIX wieku fizjolodzy postrzegali organizmy wielokomórkowe jako społeczności złożone z komórek, a każda komórka stanowiła samoistną część większej całości per analogiam do obywatela kraju. Pytania takie dodatkowo komplikuje rozwój mikrobiologii, ponieważ wiele komórek ludzkiego ciała nie jest ze sobą ściśle powiązanych, by użyć przykładu typowej komórki wątroby i typowej komórki nerki. Więcej na ten temat – zob. Ball (2019), rozdz. 1.

Rozdział 1: Powab

Motto: Prince (1958–2016), [z:] Illusion, Coma, Pimp & Circumstance na płycie Musicology (2004).

Rozdział 2: Żywe labirynty

Motto: Hélène Cixous (ur. 1937), Le Livre de Prométhéa (1991).

Rozdział 3: Bliskość obcych

Motto: Adrienne Rich (1929–2012), Zapiski w sprawie polityki umiejscowienia, przeł. Weronika Chańska, [w:] „Przegląd Filozoficzno-Literacki”, 1/2003.

Rozdział 4: Umysł grzybni

Motto: María Sabina (1894–1985), [za:] R. Schultes, A. Hofmann, C. Rätsch, Plants of the Gods (2001).

Rozdział 5: Przed korzeniami

Motto: Kathleen Brennan (ur. 1955) & Tom Waits (ur. 1949), [z:] Green Grass na płycie Real Gone (2004).

Rozdział 6: Leśny internet

Motto: Aleksander Humboldt (1769–1859), Kosmos: rys fizycznego opisu świata (1849).

Rozdział 7: Mykologia radykalna

Motto: Ursula Le Guin (1929–2018), Late in the Day: Poems 2010–2014 (2015).

Rozdział 8: Zrozumieć grzyby

Motto: Donna J. Haraway (ur. 1944), Staying with the Trouble: Making Kin in the Chthulucene (2016).

Epilog: Ten kompost

Motto: św. Franciszek z Asyżu (1181–1226), [z:] Like Roots [w:] Ladinsky, Love Poems from God: Twelve Sacred Voices from the East and West (2002).

Bibliografia

Aanen D.K., Eggleton P., Rouland-Lefevre C., Guldberg-Froslev T., Rosendahl S., Boomsma J.J., The Evolution of Fungus-growing Termites and Their Mutualistic Fungal Symbionts, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 99 (2002).

Aasved M.J., Alcohol, Drinking and Intoxication in Preindustrial Societies: Theoretical, Nutritional, and Religious Considerations, praca doktorska, University of California at Santa Barbara (1988).

Abadeh A., Lew R.R., Mass Flow and Velocity Profiles in Neurospora Hyphae: Partial Plug Flow Dominates Intra-Hyphal Transport, „Microbiology”, 159 (2013).

Achatz M., Rillig M.C., Arbuscular Mycorrhizal Fungal Hyphae Enhance Transport of the Allelochemical Juglone in the Field, „Soil Biology and Biochemistry”, 78 (2014).

Adachi K., Chiba K., FTY720 Story. Its Discovery and the Following Accelerated Development of Sphingosine 1-Phosphate Receptor Agonists as Immunomodulators Based on Reverse Pharmacology, „Perspectives in Medicinal Chemistry”, 1 (2007).

Adamatzky A., Advances in Physarum Machines, Springer International Publishing, Cham 2016.

Adamatzky A., Towards Fungal Computer, „Journal of the Royal Society. Interface Focus”, 8 (2018a).

Adamatzky A., On Spiking Behaviour of Oyster Fungi Pleurotus djamor, „Scientific Reports”, 8 (2018b).

Adamatzky A., A Brief History of Liquid Computers, „Philosophical Transactions of the Royal Society B”, 374 (2019).

Ahmadjian V., Lichens Are More Important than You Think, „BioScience”, 45 (1995).

Ahmadjian V., Heikkilä H., The Culture and Synthesis of Endocarpon pusillum and Staurothele clopima, „Lichenologist”, 4 (1970).

Ainsworth G.C., Introduction to the History of Mycology, Cambridge University Press, Cambridge 1976.

Albert R., Jeong H., Barabási A-L., Error and Attack Tolerance of Complex Networks, „Nature”, 406 (2000).

Alberti S., Don’t Go With the Cytoplasmic Flow, „Developmental Cell”, 34 (2015).

Alim K., Fluid Flows Shaping Organism Morphology, „Philosophical Transactions of the Royal Society B”, 373 (2018).

Alim K., Andrew N., Pringle A., Brenner M.P., Mechanism of Signal Propagation in Physarum polycephalum, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 114 (2017).

Allaway W., Ashford A., Motile Tubular Vacuoles in Extramatrical Mycelium and Sheath Hyphae of Ectomycorrhizal Systems, „Protoplasma”, 215 (2001).

Allen J., Arthur J., Etnomykologia a występowanie grzybów psylocybinowych, [w:] Teonanácatl. Święte grzyby, red. R. Metzner, przeł. D. Misiuna, M. Lorenc, Okultura, Warszawa 2013.

Alpert C., Unraveling the Mysteries of the Canadian Whiskey Fungus, „Wired”, 2011, www.wired.com/2011/05/ff-angelsshare/ (dostęp 29.10.2019).

Alpi A., Amrhein N., Bertl A., Blatt M.R., Blumwald E., Cervone F., Dainty J., Michelis M., Epstein E., Galston A.W. i in., Plant Neurobiology: No Brain, No Gain?, „Trends in Plant Science”, 12 (2007).

Aly A., Debbab A., Proksch P., Fungal Endophytes: Unique Plant Inhabitants with Great Promises, „Applied Microbiology and Biotechnology”, 90 (2011).

Alzarhani K.A., Clark D.R., Underwood G.J., Ford H., Cotton A.T., Dumbrell A.J., Are Drivers of Root-Associated Fungal Community Structure Context Specific?, „ISME Journal”, 13 (2019).

Andersen S.B., Gerritsma S., Yusah K.M., Mayntz D., Hywel Jones N.L., Billen J., Boomsma J.J., Hughes D.P., The Life of a Dead Ant: the Expression of an Adaptive Extended Phenotype, „American Naturalist”, 174 (2009).

Anderson J.B., Bruhn J.N., Kasimer D., Wang H., Rodrigue N., Smith M.L., Clonal Evolution and Genome Stability in a 2,500-Year-Old Fungal Individual, „Proceedings of the Royal Society B”, 285 (2018).

Araldi-Brondolo S.J., Spraker J., Shaffer J.P., Woytenko E.H., Baltrus D.A., Gallery R.E., Arnold E.A., Bacterial Endosymbionts: Master Modulators of Fungal Phenotypes, „Microbiology Spectrum”, 5 (2017).

Arnaud-Haond S., Duarte C.M., Diaz-Almela E., Marbà N., Sintes, T., Serrão E.A., Implications of Extreme Life Span in Clonal Organisms: Millenary Clones in Meadows of the Threatened Seagrass Posidonia oceanica, „PLOS ONE”, 7 (2012).

Arnold E.A., Mejía L., Kyllo D., Rojas E.I., Maynard Z., Robbins N., Herre E., Fungal Endophytes Limit Pathogen Damage in a Tropical Tree, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 100 (2003).

Arnold E.A., Miadlikowska J., Higgins L.K., Sarvate S.D., Gugger P., Way A., Hofstetter V., Kauff F., Lutzoni F., A Phylogenetic Estimation of Trophic Transition Networks for Ascomycetous Fungi: Are Lichens Cradles of Symbiotrophic Fungal Diversification?, „Systematic Biology”, 58 (2009).

Arsenault C., Only 60 Years of Farming Left if Soil Degradation Continues, „Scientific American” (2014), www.scientificamerican.com/article/only-60-years-of-farming-left-if-soil-degradation-continues/ (dostęp 29.10.2019).

Aschenbrenner I.A., Cernava T., Berg G., Grube M., Understanding Microbial Multi-species Symbioses, „Frontiers in Microbiology”, 7 (2016).

Asenova E., Lin H.-Y., Fu E., Nicolau D. V., Optimal Fungal Space Searching Algorithms, „IEEE Transactions on NanoBioscience”, 15 (2016).

Ashford A.E., Allaway W.G., The Role of the Motile Tubular Vacuole System in Mycorrhizal Fungi, „Plant and Soil”, 244 (2002).

Averill C., Dietze M.C., Bhatnagar J.M., Continental-Scale Nitrogen Pollution Is Shifting Forest Mycorrhizal Associations and Soil Carbon Stocks, „Global Change Biology”, 24 (2018).

Awan A.R., Winter J.M., Turner D., Shaw W.M., Suz L.M., Bradshaw A.J., Ellis T., Dentinger B., Convergent Evolution of Psilocybin Biosynthesis by Psychedelic Mushrooms, „bioRxiv” (2018).

Babikova Z., Gilbert L., Bruce T.J., Birkett M., Caulfield J.C., Woodcock C., Pickett J.A., Johnson D., Underground Signals Carried through Common Mycelial Networks Warn Neighbouring Plants of Aphid Attack, „Ecology Letters”, 16 (2013).

Bachelot B., Uriarte M., McGuire K.L., Thompson J., Zimmerman J., Arbuscular Mycorrhizal Fungal Diversity and Natural Enemies Promote Coexistence of Tropical Tree Species, „Ecology”, 98 (2017).

Bader M.K.-F., Leuzinger S., Hydraulic Coupling of a Leafless Kauri Tree Remnant to Conspecific Hosts, „iScience” 19 (2019).

Bahn Y.-S., Xue C., Idnurm A., Rutherford J.C., Heitman J., Cardenas M.E., Sensing the Environment: Lessons from Fungi, „Nature Reviews Microbiology”, 5 (2007).

Bain N., Bartolo D., Dynamic Response and Hydrodynamics of Polarized Crowds, „Science”, 363 (2019).

Ball P., How to Grow a Human, William Collins, London 2019.

Banerjee S., Schlaeppi K., Heijden M.G. van der, Keystone Taxa as Drivers of Microbiome Structure and Functioning, „Nature Reviews Microbiology”, 16 (2018).

Banerjee S., Walder F., Büchi L., Meyer M., Held A.Y., Gattinger A., Keller T., Charles R., Heijden M.G. van der, Agricultural Intensification Reduces Microbial Network Complexity and the Abundance of Keystone Taxa in Roots, „ISME Journal”, 13 (2019).

Bar-On Y.M., Phillips R., Milo R., The Biomass Distribution on Earth, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 115 (2018).

Barabási A.-L., The Physics of the Web, „Physics World”, 14 (2001), physics-world.com/a/the-physics-of-the-web/ (dostęp 29.10.2019).

Barabási A.-L., Linked: How Everything Is Connected to Everything Else and What It Means for Business, Science, and Everyday Life, Basic Books, New York 2014.

Barabási A.-L., Albert R., Emergence of Scaling in Random Networks, „Science”, 286 (1999).

Barbey A.K., Network Neuroscience Theory of Human Intelligence, „Trends in Cognitive Sciences”, 22 (2018).

Barto K.E., Hilker M., Müller F., Mohney B.K., Weidenhamer J.D., Rillig M. C., The Fungal Fast Lane: Common Mycorrhizal Networks Extend Bioactive Zones of Allelochemicals in Soils, „PLOS ONE”, 6 (2011).

Barto K.E., Weidenhamer J.D., Cipollini D., Rillig M.C., Fungal Superhighways: Do Common Mycorrhizal Networks Enhance Below Ground Communication?, „Trends in Plant Science”, 17 (2012).

Bascompte J., Mutualistic Networks, „Frontiers in Ecology and the Environment”, 7 (2009).

Baslam M., Garmendia I., Goicoechea N., Arbuscular Mycorrhizal Fungi (AMF) Improved Growth and Nutritional Quality of Greenhouse-Grown Lettuce, „Journal of Agricultural and Food Chemistry”, 59 (2011).

Bass D., Howe A., Brown N., Barton H., Demidova M., Michelle H., Li L., Sanders H., Watkinson S.C., Willcock S. i in., Yeast Forms Dominate Fungal Diversity in the Deep Oceans, „Proceedings of the Royal Society B”, 274 (2007).

Bassett D.S., Sporns O., Network Neuroscience, „Nature Neuroscience”, 20 (2017).

Bassett E., Keith M.S., Armelagos G., Martin D., Villanueva A., Tetracycline-Labeled Human Bone from Ancient Sudanese Nubia (AD 350), „Science”, 209 (1980).

Bateson B., William Bateson, Naturalist, Cambridge University Press, Cambridge 1928.

Bateson G., Steps to an Ecology of Mind, Jason Aronson Inc., Northvale 1987.

Bebber D.P., Hynes J., Darrah P.R., Boddy L., Fricker M.D., Biological Solutions to Transport Network Design, „Proceedings of the Royal Society B”, 274 (2007).

Beck A., Divakar P., Zhang N., Molina M., Struwe L., Evidence of Ancient Horizontal Gene Transfer between Fungi and the Terrestrial Alga Trebouxia, „Organisms Diversity & Evolution”, 15 (2015).

Beerling D., Making Eden, Oxford University Press, Oxford 2019.

Beiler K.J., Durall D.M., Simard S.W., Maxwell S.A., Kretzer A.M., Architecture of the Wood-Wide Web: Rhizopogon Spp. Genets Link Multiple Douglas-Fir Cohorts, „New Phytologist”, 185 (2009).

Beiler K.J., Simard S.W., Durall D.M., Topology of Tree-Mycorrhizal Fungus Interaction Networks in Xeric and Mesic Douglas-Fir Forests, „Journal of Ecology”, 103 (2015).

Bekker C. de, Quevillon L.E., Smith P.B., Fleming K.R., Ghosh D., Patterson A.D., Hughes D.P., Species-Specific Ant Brain Manipulation by a Specialized Fungal Parasite, „BMC Evolutionary Biology”, 14 (2014).

Bengtson S., Rasmussen B., Ivarsson M., Muhling J., Broman C., Marone F., Stampanoni M., Bekker A., Fungus-Like Mycelial Fossils in 2.4-Billion-Year-Old Vesicular Basalt, „Nature Ecology & Evolution”, 1 (2017).

Bennett J.A., Cahill J.F., Fungal Effects on Plant–Plant Interactions Contribute to Grassland Plant Abundances: Evidence from the Field, „Journal of Ecology”, 104 (2016).

Bennett J.A., Maherali H., Reinhart K.O., Lekberg Y., Hart M.M., Klironomos J., Plant–Soil Feedbacks and Mycorrhizal Type Influence Temperate Forest Population Dynamics, „Science”, 355 (2017).

Bennett J.W., Chung K.T., Alexander Fleming and the Discovery of Penicillin, „Advances in Applied Microbiology”, 49 (2001).

Berendsen R.L., Pieterse C.M.J., Bakker P.A., The Rhizosphere Microbiome and Plant Health, „Trends in Plant Science”, 17 (2012).

Bergson H., Ewolucja twórcza, przeł. F. Znaniecki, Książka i Wiedza, Warszawa 1957.

Bertalanffy L. von, Modern Theories of Development: An Introduction to Theoretical Biology, Humphrey Milford, London 1933.

Berthold T., Centler F., Hübschmann T., Remer R., Thullner M., Harms H., Wick L.Y., Mycelia as a Focal Point for Horizontal Gene Transfer among Soil Bacteria, „Scientific Reports”, 6 (2016).

Bever J.D., Richardson S.C., Lawrence B.M., Holmes J., Watson M., Preferential Allocation to Beneficial Symbiont with Spatial Structure Maintains Mycorrhizal Mutualism, „Ecology Letters”, 12 (2009).

Bingham M.A., Simard S.W., Mycorrhizal Networks Affect Ectomycorrhizal Fungal Community Similarity between Conspecific Trees and Seedlings, „Mycorrhiza”, 22 (2011).

Björkman E., Monotropa hypopitys L. – an Epiparasite on Tree Roots, „Physiologia Plantarum”, 13 (1960).

Boddy L., Hynes J., Bebber D.P., Fricker M.D., Saprotrophic Cord Systems: Dispersal Mechanisms in Space and Time, „Mycoscience”, 50 (2009).

Bonfante P., The Future Has Roots in the Past: the Ideas and Scientists that Shaped Mycorrhizal Research, „New Phytologist”, 220 (2018).

Bonfante P., Desirò A., Who Lives in a Fungus? The Diversity, Origins and Functions of Fungal Endobacteria Living in Mucoromycota, „ISME Journal”, 11 (2017).

Bonfante P., Selosse M.-A., A Glimpse into the Past of Land Plants and of Their Mycorrhizal Affairs: from Fossils to Evo-Devo, „New Phytologist”, 186 (2010).

Bonifaci V., Mehlhorn K., Varma G., Physarum Can Compute Shortest Paths, „Journal of Theoretical Biology”, 309 (2012).

Booth M.G., Mycorrhizal Networks Mediate Overstorey–Understorey Competition in a Temperate Forest, „Ecology Letters”, 7 (2004).

Bordenstein S.R., Theis K.R., Host Biology in Light of the Microbiome: Ten Principles of Holobionts and Hologenomes, „PLOS Biology”, 13 (2015).

Bouchard F., Symbiosis, Transient Biological Individuality, and Evolutionary Process, [w:] Everything Flows: Towards a Processual Philosophy of Biology, red. J. Dupré & J. Nicholson, Oxford University Press, Oxford 2018.

Boulter M., Darwin’s Garden: Down House and the Origin of Species, Counterpoint, London 2010.

Boyce G.R., Gluck-Thaler E., Slot J.C., Stajich J.E., Davis W.J., James T.Y., Cooley J.R., Panaccione D.G., Eilenberg J., Licht H.H. i in., Psychoactive Plant-and-Mushroom-Associated Alkaloids from Two Behaviour-Modifying Cicada Pathogens, „Fungal Ecology”, 41 (2019).

Brand A., Gow N.A., Mechanisms of Hypha Orientation of Fungi, „Current Opinion in Microbiology”, 12 (2009).

Brandt A., Meessen J., Jänicke R.U., Raguse M., Ott S., Simulated Space Radiation: Impact of Four Different Types of High-Dose Ionizing Radiation on the Lichen Xanthoria elegans, „Astrobiology”, 17 (2017).

Brandt A., Vera J.P. de, Onofri S., Ott S., Viability of the Lichen Xanthoria elegans and Its Symbionts after 18 Months of Space Exposure and Simulated Mars Conditions on the ISS, „International Journal of Astrobiology”, 14 (2014).

Bringhurst R., Everywhere Being Is Dancing, Counterpoint, Berkeley 2009.

Brito I., Goss M.J., Alho L., Brígido C., Tuinen D. van, Félix M.R., Carvalho M., Agronomic Management of AMF Functional Diversity to Overcome Biotic and Abiotic Stresses – the Role of Plant Sequence and Intact Extraradical Mycelium, „Fungal Ecology”, 40 (2018).

Bruce-Keller A.J., Salbaum M.J., Berthoud H.-R., Harnessing Gut Microbes for Mental Health: Getting from Here to There, „Biological Psychiatry”, 83 (2018).

Bruggeman F.J., Heeswijk W.C. van, Boogerd F.C., Westerhoff H.V., Macromolecular intelligence in micro-organisms, „Biological Chemistry”, 381 (2000).

Brundrett M.C., Co-Evolution of Roots and Mycorrhizas of Land Plants, „New Phytologist”, 154 (2002).

Brundrett M.C., Tedersoo L., Evolutionary History of Mycorrhizal Symbioses and Global Host Plant Diversity, „New Phytologist”, 220 (2018).

Brunet T., Arendt D., From Damage Response to Action Potentials: Early Evolution of Neural and Contractile Modules in Stem Eukaryotes, „Philosophical Transactions of the Royal Society B”, 371 (2015).

Brunner I., Fischer M., Rüthi J., Stierli B., Frey B., Ability of Fungi Isolated from Plastic Debris Floating in the Shoreline of a Lake to Degrade Plastics, „PLOS ONE”, 13 (2018).

Bublitz D.C., Chadwick G.L., Magyar J.S., Sandoz K.M., Brooks D.M., Mesnage S., Ladinsky M.S., Garber A.I., Bjorkman P.J., Orphan V.J. i in., Peptidoglycan Production by an Insect-Bacterial Mosaic, „Cell”, 179 (2019).

Buddie A.G., Bridge P.D., Kelley J., Ryan M.J., Candida keroseneae Sp. Nov., a Novel Contaminant of Aviation Kerosene, „Letters in Applied Microbiology”, 52 (2011).

Büdel B., Vivas M., Lange O.L., Lichen Species Dominance and the Resulting Photosynthetic Behavior of Sonoran Desert Soil Crust Types (Baja California, Mexico), „Ecological Processes”, 2 (2013).

Buhner S.H., Sacred Herbal and Healing Beers, Siris Books, Boulder 1998.

Buller A.H.R., Researches on Fungi, vol. 4, Longmans, Green, and Co., London 1931.

Büntgen U., Egli S., Schneider L., Arx G. von, Rigling A., Camarero J.J., Sangüesa-Barreda G., Fischer C.R., Oliach D., Bonet J.A. i in., Long-Term Irrigation Effects on Spanish Holm Oak Growth and Its Black Truffle Symbiont, „Agriculture, Ecosystems & Environment”, 202 (2015).

Burford E.P., Kierans M., Gadd G.M., Geomycology: Fungi in Mineral Substrata, „Mycologist”, 17 (2003).

Burkett W., Ancient Mystery Cults, Harvard University Press, Cambridge 1987.

Burr C., The Emperor of Scent, Random House, New York 2012.

Bushdid C., Magnasco M., Vosshall L., Keller A., Humans Can Discriminate More than 1 Trillion Olfactory Stimuli, „Science”, 343 (2014).

Cai Q., Qiao L., Wang M., He B., Lin F.-M., Palmquist J., Huang S.-D., Jin H., Plants Send Small RNAs in Extracellular Vesicles to Fungal Pathogen to Silence Virulence Genes, „Science”, 360 (2018).

Calvo Garzón P., Keijzer F., Plants: Adaptive Behavior, Root-Brains, and Minimal Cognition, „Adaptive Behavior”, 19 (2011).

Campbell B., Ionescu R., Favors Z., Ozkan C.S., Ozkan M., Bio-Derived, Binderless, Hierarchically Porous Carbon Anodes for Li-Ion Batteries, „Scientific Reports”, 5 (2015).

Caporael L., Ergotism: the Satan Loosed in Salem?, „Science”, 192 (1976).

Carhart-Harris R.L., Bolstridge M., Rucker J., Day C.M., Erritzoe D., Kaelen M., Bloomfield M., Rickard J.A., Forbes B., Feilding A. i in., Psilocybin with Psychological Support for Treatment-Resistant Depression: an Open-Label Feasibility Study, „Lancet Psychiatry”, 3 (2016a).

Carhart-Harris R.L., Erritzoe D., Williams T., Stone J., Reed L.J., Colasanti A., Tyacke R.J., Leech R., Malizia A.L., Murphy K. i in., Neural Correlates of the Psychedelic State as Determined by fMRI Studies with Psilocybin, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 109 (2012).

Carhart-Harris R.L., Muthukumaraswamy S., Roseman L., Kaelen M., Droog W., Murphy K., Tagliazucchi E., Schenberg E.E., Nest T., Orban C. i in., Neural Correlates of the LSD Experience Revealed by Multimodal Neuroimaging, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 113 (2016b).

Carrigan M.A., Uryasev O., Frye C.B., Eckman B.L., Myers C.R., Hurley T.D., Benner S.A., Hominids Adapted to Metabolize Ethanol Long before Human-Directed Fermentation, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 112 (2015).

Casadevall A., Fungi and the Rise of Mammals, „Pathogens”, 8 (2012).

Casadevall A., Cordero R.J., Bryan R., Nosanchuk J., Dadachova E., Melanin, Radiation, and Energy Transduction in Fungi, „Microbiology Spectrum”, 5 (2017).

Casadevall A., Kontoyiannis D.P., Robert V., On the Emergence of Candida auris: Climate Change, Azoles, Swamps and Birds, „mBio”, 10 (2019).

Ceccarelli N., Curadi M., Martelloni L., Sbrana C., Picciarelli P., Giovannetti M., Mycorrhizal Colonization Impacts on Phenolic Content and Antioxidant Properties of Artichoke Leaves and Flower Heads Two Years after Field Transplant, „Plant and Soil”, 335 (2010).

Cepelewicz J., Bacterial Complexity Revises Ideas about “Which Came First?”, „Quanta” (2019), www.quantamagazine.org/bacterial-organelles-revise-ideas- about-which-came-first-20190612/ (dostęp 29.10.2019).

Cerdá-Olmedo E., Phycomyces and the Biology of Light and Color, „FEMS Microbiology Reviews”, 25 (2001).

Cernava T., Aschenbrenner I., Soh J., Sensen C.W., Grube M., Berg G., Plasticity of a Holobiont: Desiccation Induces Fasting-Like Metabolism within the Lichen Microbiota, „SME Journal”, 13 (2019).

Chen J., Blume H., Beyer L., Weathering of Rocks Induced by Lichen Colonization – a Review, „Catena”, 39 (2000).

Chen L., Swenson N.G., Ji N., Mi X., Ren H., Guo L., Ma K., Differential Soil Fungus Accumulation and Density Dependence of Trees in a Subtropical Forest, „Science”, 366 (2019).

Chen M., Arato M., Borghi L., Nouri E., Reinhardt D., Beneficial Services of Arbuscular Mycorrhizal Fungi – From Ecology to Application, „Frontiers in Plant Science”, 9 (2018).

Chialva M., di Fossalunga A., Daghino S., Ghignone S., Bagnaresi P., Chiapello M., Novero M., Spadaro D., Perotto S., Bonfante P., Native Soils with Their Microbiotas Elicit a State of Alert in Tomato Plants, „New Phytologist”, 220 (2018).

Chrisafis A., French Truffle Farmer Shoots Man He Feared Was Trying to Steal “Black Diamonds”, „Guardian” (2010), www.theguardian.com/world/2010/dec/22/french-truffle-farmer-shoots-trespasser (dostęp 29.10.2019).

Christakis N.A., Fowler J.H., W sieci: jak sieci społeczne kształtują nasze życie, przeł. I. Szybilska-Fiedorowicz, Wydawnictwo Smak Słowa, Sopot 2011.

Chu C., Murdock M.H., Jing D., Won T.H., Chung H., Kressel A.M., Tsaava T., Addorisio M.E., Putzel G.G., Zhou L. i in., The Microbiota Regulate Neuronal Function and Fear Extinction Learning, „Nature” 574 (2019).

Chung T.-Y., Sun P.-F., Kuo J.-I., Lee Y.-I., Lin C.-C., Chou J.-Y., Zombie Ant Heads Are Oriented Relative to Solar Cues, „Fungal Ecology”, 25 (2017).

Cixous H., The Book of Promethea, University of Nebraska Press, Lincoln 1991.

Claus R., Hoppen H., Karg H., The Secret of Truffles: a Steroidal Pheromone?, „Experientia”, 37 (1981).

Clay K., Fungal Endophytes of Grasses: a Defensive Mutualism between Plants and Fungi, „Ecology”, 69 (1988).

Clemmensen K., Bahr A., Ovaskainen O., Dahlberg A., Ekblad A., Wallander H., Stenlid J., Finlay R., Wardle D., Lindahl B., Roots and Associated Fungi Drive Long-Term Carbon Sequestration in Boreal Forest, „Science”, 339 (2013).

Cockell C.S., The Interplanetary Exchange of Photosynthesis, „Origins of Life and Evolution of Biospheres”, 38 (2008).

Cohen R., Jan Y., Matricon J., Dellbrück M., Avoidance Response, House Response, and Wind Responses of the Sporangiophore of Phycomyces, „Journal of General Physiology”, 66 (1975).

Collier F.A., Bidartondo M.I., Waiting for Fungi: the Ectomycorrhizal Invasion of Lowland Heathlands, „Journal of Ecology”, 97 (2009).

Collinge A., Trinci A., Hyphal Tips of Wild-Type and Spreading Colonial Mutants of Neurospora Crassa, „Archive of Microbiology”, 99 (1974).

Cooke M., Fungi: Their Nature and Use, D. Appleton & Company, New York 1875.

Cooley J.R., Marshall D.C., Hill K.B.R., A Specialized Fungal Parasite (Massospora Cicadina) Hijacks the Sexual Signals of Periodical Cicadas (Hemiptera: Cicadidae: Magicicada), „Scientific Reports”, 8 (2018).

Copetta A., Bardi L., Bertolone E., Berta G., Fruit Production and Quality of Tomato Plants (Solanum Lycopersicum L.) Are Affected by Green Compost and Arbuscular Mycorrhizal Fungi, „Plant Biosystems”, 145 (2011).

Copetta A., Lingua G., Berta G., Effects of Three AM Fungi on Growth, Distribution of Glandular Hairs, and Essential Oil Production in Ocimum Basilicum L. Var. Genovese, „Mycorrhiza”, 16 (2006).

Corbin A., We władzy wstrętu. Społeczna historia poznania przez węch. Od odrazy do snu ekologicznego, przeł. A. Siemek, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 1998.

Cordero R.J., Melanin for Space Travel Radioprotection, „Environmental Microbiology”, 19 (2017).

Corrales A., Mangan S.A., Turner B.L., Dalling J.W., An Ectomycorrhizal Nitrogen Economy Facilitates Monodominance in a Neotropical Forest, „Ecology Letters”, 19 (2016).

Corrochano L.M., Galland P., Photomorphogenesis and Gravitropism in Fungi, [w:] Growth, Differentiation, and Sexuality, red. J. Wendland, Springer International Publishing (Switzerland), Cham 2016.

Cosme M., Fernández I., Heijden M.G. van der, Pieterse C., Non-Mycorrhizal Plants: the Exceptions that Prove the Rule, „Trends in Plant Science”, 23 (2018).

Costello E.K., Lauber C.L., Hamady M., Fierer N., Gordon J.I., Knight R., Bacterial Community Variation in Human Body Habitats across Space and Time, „Science”, 326 (2009).

Cottin H., Kotler J., Billi D., Cockell C., Demets R., Ehrenfreund P., Elsaesser A., d’Hendecourt L., Loon J.J. van, Martins Z. i in., Space as a Tool for Astrobiology: Review and Recommendations for Experimentations in Earth Orbit and Beyond, „Space Science Reviews”, 209 (2017).

Coyle M.C., Elya C.N., Bronski M.J., Eisen M.B., Entomophthovirus: an Insect-Derived Iflavirus that Infects a Behavior Manipulating Fungal Pathogen of Dipterans, „bioRxiv” (2018).

Craig M.E., Turner B.L., Liang C., Clay K., Johnson D.J., Phillips R.P., Tree Mycorrhizal Type Predicts Within-Site Variability in the Storage and Distribution of Soil Organic Matter, „Global Change Biology”, 24 (2018).

Crowther T., Glick H., Covey K., Bettigole C., Maynard D., Thomas S., Smith J., Hintler G., Duguid M., Amatulli G. i in., Mapping Tree Density at a Global Scale, „Nature”, 525 (2015).

Currie C.R., Poulsen M., Mendenhall J., Boomsma J.J., Billen J., Coevolved Crypts and Exocrine Glands Support Mutualistic Bacteria in Fungus-Growing Ants, „Science”, 311 (2006).

Currie C.R., Scott J.A., Summerbell R.C., Malloch D., Fungus-Growing Ants Use Antibiotic-Producing Bacteria to Control Garden Parasites, „Nature”, 398 (1999).

Dadachova E., Casadevall A., Ionizing Radiation: How Fungi Cope, Adapt and Exploit with the Help of Melanin, „Current Opinion in Microbiology”, 11 (2008).

Dance A., Inner Workings: the Mysterious Parentage of the Coveted Black Truffle, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 115 (2018).

Darwin C., Darwin F., The Power of Movement in Plants, John Murray, London 1880.

Davis J., Aguirre L., Barber N., Stevenson P., Adler L., From Plant Fungi to Bee Parasites: Mycorrhizae and Soil Nutrients Shape Floral Chemistry and Bee Pathogens, „Ecology”, 100 (2019).

Davis W., One River: Explorations and Discoveries in the Amazon Rainforest, Simon & Schuster, New York 1996.

Dawkins R., Fenotyp rozszerzony: dalekosiężny gen, przeł. J. Gliwicz, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 2003.

Dawkins R., Extended phenotype – but not too extended. A reply to Laland, Turner and Jablonka, „Biology and Philosophy”, 19 (2004).

Delaux P.-M., Radhakrishnan G.V., Jayaraman D., Cheema J., Malbreil M., Volkening J.D., Sekimoto H., Nishiyama T., Melkonian M., Pokorny L. i in., Algal Ancestor of Land Plants Was Preadapted for Symbiosis, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 112 (2015).

Delavaux C.S., Smith-Ramesh L., Kuebbing S.E., Beyond Nutrients: a Meta-Analysis of the Diverse Effects of Arbuscular Mycorrhizal Fungi on Plants and Soils, „Ecology”, 98 (2017).

Deleuze G., Guattari F., Tysiąc plateau. Kapitalizm i schizofrenia II, przekł. zbior., red. J. Bednarek, Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmiana, Warszawa 2015.

Delft F.C. van, Ipolitti G., Nicolau D.V., Perumal A., Kašpar O., Kheireddine S., Wachsmann-Hogiu S., Nicolau D.V., Something Has to Give: Scaling Combinatorial Computing by Biological Agents Exploring Physical Networks Encoding NP-Complete Problems, „Journal of the Royal Society Interface Focus”, 8 (2018).

Delwiche C., Cooper E., The Evolutionary Origin of a Terrestrial Flora, „Current Biology”, 25 (2015).

Deng Y., Qu Z., Naqvi N.I., Twilight, a Novel Circadian-Regulated Gene, Integrates Phototropism with Nutrient and Redox Homeostasis During Fungal Development, „PLOS Pathogens”, 11 (2015).

Deveau A., Bonito G., Uehling J., Paoletti M., Becker M., Bindschedler S., Hacquard S., Hervé V., Labbé J., Lastovetsky O. i in., Bacterial–Fungal Interactions: Ecology, Mechanisms and Challenges, „FEMS Microbiology Reviews”, 42 (2018).

Diamant L., Chaining the Hudson: The Fight for the River in the American Revolution, Fordham University Press, New York 2004.

Ditengou F.A., Müller A., Rosenkranz M., Felten J., Lasok H., Doorn M. van, Legué V., Palme K., Schnitzler J.-P., Polle A., Volatile Signalling by Sesquiterpenes from Ectomycorrhizal Fungi Reprogrammes Root Architecture, „Nature Communications”, 6 (2015).

Dixon L.S., Bosch’s St Anthony Triptych – An apothecary’s apotheosis, „Art Journal”, 44 (1984).

Donoghue P.C., Antcliffe J.B., Early Life: Origins of Multicellularity, „Nature”, 466 (2010).

Doolittle F.W., Booth A., It’s the Song, Not the Singer: an Exploration of Holobiosis and Evolutionary Theory, „Biology & Philosophy”, 32 (2017).

Dressaire E., Yamada L., Song B., Roper M., Mushrooms Use Convectively Created Airflows to Disperse Their Spores, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 113 (2016).

Dudley R., The Drunken Monkey: Why We Drink and Abuse Alcohol, University of California Press, Berkeley 2014.

Dugan F.M., Fungi in the Ancient World, American Phytopathological Society, St Paul 2008.

Dugan F.M., Conspectus of World Ethnomycology, American Phytopathological Society, St Paul 2011.

Dunn R., A Sip for the Ancestors, „Scientific American” (2012), blogs.scientificamerican.com/guest-blog/a-sip-for-the-ancestors-the-true-story-of-civilizations-stumbling-debt-to-beer-and-fungus/ (dostęp 29.10.2019).

Dupré J., Nicholson D.J., A Manifesto for a Processual Biology, [w:] Everything Flows: Towards a Processual Philosophy of Biology, red. J. Dupré & D.J. Nicholson, Oxford University Press, Oxford 2018.

Dyke E., Psychedelic Psychiatry: LSD from Clinic to Campus, Johns Hopkins University Press, Baltimore 2008.

Eason W., Newman E., Chuba P., Specificity of Interplant Cycling of Phosphorus: the Role of Mycorrhizas, „Plant and Soil”, 137 (1991).

Elser J., Bennett E., A Broken Biogeochemical Cycle, „Nature” (2011), www.nature.com/articles/478029a (dostęp 29.10.2019).

Eltz T., Zimmermann Y., Haftmann J., Twele R., Francke W., Quezada-Euan J.J.G., Lunau K., Enfleurage, Lipid Recycling and the Origin of Perfume Collection in Orchid Bees, „Proceedings of the Royal Society B”, 274 (2007).

Eme L., Spang A., Lombard J., Stairs C. W., Ettema T.J.G., Archaea and the Origin of Eukaryotes, „Nature Reviews Microbiology”, 15 (2017).

Engelthaler D.M., Casadevall A., On the Emergence of Cryptococcus gattii in the Pacific Northwest: Ballast Tanks, Tsunamis, and Black Swans, „mBio”, 10 (2019).

Ensminger P.A., Life under the Sun, Yale Scholarship Online, New Haven 2001.

Epstein S., The Construction of Lay Expertise: AIDS Activism and the Forging of Credibility in the Reform of Clinical Trials, „Science, Technology, Human Values”, 20 (1995).

Erens H., Boudin M., Mees F., Mujinya B., Baert G., Strydonck M., Boeckx P., Ranst E., The Age of Large Termite Mounds – Radiocarbon Dating of Macrotermes falciger Mounds of the Miombo Woodland of Katanga, DR Congo, „Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology”, 435 (2015).

Espinosa-Valdemar R., Turpin-Marion S., Delfín-Alcalá I., Vázquez-Morillas A., Disposable Diapers Biodegradation by the Fungus Pleurotus ostreatus, „Waste Management”, 31 (2011).

Fairhead J., Leach M., Termites, Society and Ecology: Perspectives from West Africa, [w:] Insects in Oral Literature and Traditions, red. E. Motte-Florac & J. Thomas, Peeters, Leuven 2003.

Fairhead J., Scoones I., Local Knowledge and the Social Shaping of Soil Investments: Critical Perspectives on the Assessment of Soil Degradation in Africa, „Land Use Policy”, 22 (2005).

Fairhead J.R., Termites, Mud Daubers and Their Earths: a Multispecies Approach to Fertility and Power in West Africa, „Conservation and Society”, 14 (2016).

Farahany N.A., Greely H.T., Hyman S., Koch C., Grady C., Pașca S.P., Sestan N., Arlotta P., Bernat J.L., Ting J. i in., The Ethics of Experimenting with Human Brain Tissue, „Nature”, 556 (2018).

Ferreira B., There’s Growing Evidence that the Universe is Connected by Giant Structures, „Vice” (2019), www.vice.com/en_us/article/zmj7pw/theres-growing-evidence-that-the-universe-is-connected-by-giant-structures (dostęp 16.10.2019).

Fellbaum C.R., Mensah J.A., Cloos A.J., Strahan G.E., Pfeffer P.E., Kiers E.T., Bücking H., Fungal Nutrient Allocation in Common Mycorrhizal Networks Is Regulated by the Carbon Source Strength of Individual Host Plants, „New Phytologist”, 203 (2014).

Ferguson B.A., Dreisbach T., Parks C., Filip G., Schmitt C., Coarse-scale Population Structure of Pathogenic Armillaria Species in a Mixed-conifer Forest in the Blue Mountains of Northeast Oregon, „Canadian Journal of Forest Research”, 33 (2003).

Fernandez C.W., Nguyen N.H., Stefanski A., Han Y., Hobbie S.E., Montgomery R.A., Reich P.B., Kennedy P.G., Ectomycorrhizal Fungal Response to Warming is Linked to Poor Host Performance At the Boreal-Temperate Ecotone, „Global Change Biology”, 23 (2017).

Field K.J., Cameron D.D., Leake J.R., Tille S., Bidartondo M.I., Beerling D.J., Contrasting Arbuscular Mycorrhizal Responses of Vascular and Non-Vascular Plants to a Simulated Palaeozoic CO2 Decline, „Nature Communications”, 3 (2012).

Field K.J., Leake J.R., Tille S., Allinson K.E., Rimington W.R., Bidartondo M.I., Beerling D.J., Cameron D.D., From Mycoheterotrophy to Mutualism: Mycorrhizal Specificity and Functioning in Ophioglossum vulgatum Sporophytes, „New Phytologist”, 205 (2015).

Fisher M.C., Hawkins N.J., Sanglard D., Gurr S.J., Worldwide Emergence of Resistance to Antifungal Drugs Challenges Human Health and Food Security, „Science”, 360 (2018).

Fisher M.C., Henk D.A., Briggs C.J., Brownstein J.S., Madoff L.C., McCraw S.L., Gurr S.J., Emerging Fungal Threats to Animal, Plant and Ecosystem Health, „Nature”, 484 (2012).

Floudas D., Binder M., Riley R., Barry K., Blanchette R.A., Henrissat B., Martínez A.T., Otillar R., Spatafora J.W., Yadav J.S. i in., The Paleozoic Origin of Enzymatic Lignin Decomposition Reconstructed from 31 Fungal Genomes, „Science”, 336 (2012).

Foley J.A., DeFries R., Asner G.P., Barford C., Bonan G., Carpenter S.R., Chapin S.F., Coe M.T., Daily G.C., Gibbs H.K. i in., Global Consequences of Land Use, „Science”, 309 (2005).

Fossalunga A. di, Lipuma J., Venice F., Dupont L., Bonfante P., The Endobacterium of an Arbuscular Mycorrhizal Fungus Modulates the Expression of Its Toxin–Antitoxin Systems during the Life Cycle of Its Host, „ISME Journal”, 11 (2017).

Francis R., Read D.J., Direct Transfer of Carbon between Plants Connected by Vesicular–Arbuscular Mycorrhizal Mycelium, „Nature”, 307 (1984).

Frank A.B., On the Nutritional Dependence of Certain Trees on Root Symbiosis with Belowground Fungi (an English Translation of A.B. Frank’s Classic Paper of 1885), „Mycorrhiza”, 15 (2005).

Fredericksen M.A., Zhang Y., Hazen M.L., Loreto R.G., Mangold C.A., Chen D.Z., Hughes D.P., Three-Dimensional Visualization and a Deep-Learning Model Reveal Complex Fungal Parasite Networks in Behaviorally Manipulated Ants, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 114 (2017).

Fricker M.D., Boddy L., Bebber D.P., Network Organisation of Mycelial Fungi, [w:] Biology of the Fungal Cell, red. R.J. Howard & N.A.R. Gow, Springer International Publishing, Berlin, Heidelberg 2007a.

Fricker M.D., Heaton L.L., Jones N.S., Boddy L., The Mycelium as a Network, „Microbiology Spectrum”, 5 (2017).

Fricker M.D., Lee J., Bebber D., Tlalka M., Hynes J., Darrah P., Watkinson S., Boddy L., Imaging Complex Nutrient Dynamics in Mycelial Networks, „Journal of Microscopy”, 231 (2008).

Fricker M.D., Lee J., Tlalka M., Bebber D., Tagaki S., Watkinson S.C., Darrah P.R., Fourier-Based Spatial Mapping of Oscillatory Phenomena in Fungi, „Fungal Genetics and Biology”, 44 (2007b).

Fries N., Untersuchungen über Sporenkeimung und Mycelentwicklung bodenbewohneneder Hymenomyceten, „Symbolae Botanicae Upsaliensis”, 6 (1943).

Fritts R., A New Pesticide Is All the Buzz, „Ars Technica” (2019), arstechnica.com/science/2019/10/now-available-in-the-us-a-pesticide-delivered-by-bees/ (dostęp 29.10.2019).

Fröhlich-Nowoisky J., Pickersgill D.A., Després V.R., Pöschl U., High Diversity of Fungi in Air Particulate Matter, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 106 (2009).

Fuente-Nunez C. de la, Meneguetti B., Franco O., Lu T.K., Neuromicrobiology: How Microbes Influence the Brain, „ACS Chemical Neuroscience”, 9 (2017).

Fukusawa Y., Savoury M., Boddy L., Ecological Memory and Relocation Decisions in Fungal Mycelial Networks: Responses to Quantity and Location of New Resources, „ISME Journal”, 14 (2020).

Galland P., The Sporangiophore of Phycomyces blakesleeanus: a Tool to Investigate Fungal Gravireception and Graviresponses, „Plant Biology”, 16 (2014).

Gavito M.E., Jakobsen I., Mikkelsen T.N., Mora F., Direct Evidence for Modulation of Photosynthesis by an Arbuscular Mycorrhiza-Induced Carbon Sink Strength, „New Phytologist”, 223 (2019).

Geml J., Wagner M.R., Out of Sight, but No Longer Out of Mind – Towards an Increased Recognition of the Role of Soil Microbes in Plant Speciation, „New Phytologist”, 217 (2018).

Giauque H., Hawkes C.V., Climate Affects Symbiotic Fungal Endophyte Diversity and Performance, „American Journal of Botany”, 100 (2013).

Gilbert C.D., Sigman M., Brain States: Top-Down Influences in Sensory Processing, „Neuron”, 54 (2007).

Gilbert J.A., Lynch S.V., Community Ecology as a Framework for Human Microbiome Research, „Nature Medicine”, 25 (2019).

Gilbert S.F., Sapp J., Tauber A.I., A Symbiotic View of Life: We Have Never Been Individuals, „Quarterly Review of Biology”, 87 (2012).

Giovannetti M., Avio L., Fortuna P., Pellegrino E., Sbrana C., Strani P., At the Root of the Wood Wide Web, „Plant Signaling & Behavior”, 1 (2006).

Giovannetti M., Avio L., Sbrana C., Functional Significance of Anastomosis in Arbuscular Mycorrhizal Networks, [w:] Mycorrhizal Networks, red. T. Horton, Springer International Publishing (The Netherlands), Dordrecht 2015.

Giovannetti M., Sbrana C., Avio L., Strani P., Patterns of Below-Ground Plant Interconnections Established by Means of Arbuscular Mycorrhizal Networks, „New Phytologist”, 164 (2004).

Gluck-Thaler E., Slot J.C., Dimensions of Horizontal Gene Transfer in Eukaryotic Microbial Pathogens, „PLOS Pathogens”, 11 (2015).

Godfray C.H., Beddington J.R., Crute I.R., Haddad L., Lawrence D., Muir J.F., Pretty J., Robinson S., Thomas S.M., Toulmin C., Food Security: the Challenge of Feeding 9 Billion People, „Science”, 327 (2010).

Godfrey-Smith P., Inne umysły: ośmiornice i prapoczątki świadomości, przeł. M. Adamiec-Siemiątkowski, Copernicus Center Press, Kraków 2018.

Goffeau A., Barrell B., Bussey H., Davis R., Dujon B., Feldmann H., Galibert F., Hoheisel J., Jacq C., Johnston M. i in., Life with 6000 Genes, „Science”, 274 (1996).

Gogarten P.J., Townsend J.P., Horizontal Gene Transfer, Genome Innovation and Evolution, „Nature Reviews Microbiology”, 3 (2005).

Gond S.K., Kharwar R.N., White J.F., Will Fungi Be the New Source of the Blockbuster Drug Taxol?, „Fungal Biology Reviews”, 28 (2014).

Gontier N., Reticulate Evolution Everywhere, [w:] Reticulate Evolution, red. N. Gontier, Springer International Publishing (Switzerland), Cham 2015a.

Gontier N., Historical and Epistemological Perspectives on What Horizontal Gene Transfer Mechanisms Contribute to Our Understanding of Evolution, [w:] Reticulate Evolution, red. N. Gontier, Springer International Publishing (Switzerland), Cham 2015b.

Gonzalo G. de, Colpa D.I., Habib M., Fraaije M.W., Bacterial Enzymes Involved in Lignin Degradation, „Journal of Biotechnology”, 236 (2016).

Gordon J., Knowlton N., Relman D.A., Rohwer F., Youle M., Superorganisms and Holobionts, „Microbe” 8 (2013).

Goryachev A.B., Lichius A., Wright G.D., Read N.D., Excitable Behavior Can Explain the „Ping-Pong” Mode of Communication between Cells Using the Same Chemoattractant, „BioEssays”, 34 (2012).

Gorzelak M.A., Asay A.K., Pickles B.J., Simard S.W., Inter-Plant Communication through Mycorrhizal Networks Mediates Complex Adaptive Behaviour in Plant Communities, „AoB PLANTS”, 7 (2015).

Gott J.R., Kosmiczna pajęczyna: tajemnicza struktura Wszechświata, przeł. U. Seweryńska, M. Seweryński, Prószyński i S-ka, Warszawa 2018.

Govoni F., Orrù E., Bonafede A., Iacobelli M., Paladino R., Vazza F., Murgia M., Vacca V., Giovannini G., Feretti L. i in., A Radio Ridge Connecting Two Galaxy Clusters in a Filament of the Cosmic Web, „Science”, 364 (2019).

Gow N.A.R., Morris B.M., The Electric Fungus, „Botanical Journal of Scotland”, 47 (2009).

Goward T., Here for a Long Time, Not a Good Time, „Nature Canada”, 24:9 (1995), www.waysofenlichenment.net/public/pdfs/Goward_1995_Here_for_a_good_time_not_a_long_time.pdf (dostęp 29.10.2019).

Goward T., Twelve Readings on the Lichen Thallus VII – Species, „Evansia”, 26 (2009a), www.waysofenlichenment.net/ways/readings/essay7 (dostęp 29.10.2019).

Goward T., Twelve Readings on the Lichen Thallus IV – Re-Emergence, „Evansia” 26 (2009b), www.waysofenlichenment.net/ways/readings/essay4 (dostęp 29.10.2019).

Goward T., Twelve Readings on the Lichen Thallus V – Conversational, „Evansia”, 26 (2009c), www.waysofenlichenment.net/ways/readings/essay5 (dostęp 29.10.2019).

Goward T., Twelve Readings on the Lichen Thallus VIII – Theoretical, „Evansia” 27 (2010), www.waysofenlichenment.net/ways/readings/essay8 (dostęp 29.10.2019).

Gregory P.H., Fairy Rings; Free and Tethered, „Bulletin of the British Mycological Society”, 16 (1982).

Griffiths D., Queer Theory for Lichens, „UnderCurrents”, 19 (2015).

Griffiths R., Johnson M., Carducci M., Umbricht A., Richards W., Richards B., Cosimano M., Klinedinst M., Psilocybin Produces Substantial and Sustained Decreases in Depression and Anxiety in Patients with Life-Threatening Cancer: a Randomized Double-Blind Trial, „Journal of Psychopharmacology”, 30 (2016).

Griffiths R., Richards W., Johnson M., McCann U., Jess R., Mystical-Type Experiences Occasioned by Psilocybin Mediate the Attribution of Personal Meaning and Spiritual Significance 14 Months Later, „Journal of Psychopharmacology”, 22 (2008).

Grman E., Plant Species Differ in Their Ability to Reduce Allocation to Non-Beneficial Arbuscular Mycorrhizal Fungi, „Ecology”, 93 (2012).

Grube M., Cernava T., Soh J., Fuchs S., Aschenbrenner I., Lassek C., Wegner U., Becher D., Riedel K., Sensen C.W. i in., Exploring Functional Contexts of Symbiotic Sustain within Lichen-Associated Bacteria by Comparative Omics, „ISME Journal”, 9 (2015).

Gupta M., Prasad A., Ram M., Kumar S., Effect of the Vesicular–Arbuscular Mycorrhizal (VAM) Fungus Glomus fasciculatum on the Essential Oil Yield Related Characters and Nutrient Acquisition in the Crops of Different Cultivars of Menthol Mint (Mentha arvensis) under Field Conditions, „Bioresource Technology”, 81 (2002).

Guzmán G., Allen J.W., Gartz J., A Worldwide Geographical Distribution of the Neurotropic Fungi, an Analysis and Discussion, „Annali del Museo Civico di Rovereto: Sezione Archeologia, Storia, Scienze Naturali”, 14 (1998), www.museocivico.rovereto.tn.it/UploadDocs/104_art09-Guzman%20&%20C.pdf (dostęp 29.10.2019).

Hague T., Florini M., Andrews P., Preliminary In Vitro Functional Evidence For Reflex Responses to Noxious Stimuli in the Arms of Octopus vulgaris, „Journal of Experimental Marine Biology and Ecology”, 447 (2013).

Hall I.R., Brown G.T., Zambonelli A., Taming the Truffle, Timber Press, Portland 2007.

Hamden E., Observing the Cosmic Web, „Science”, 366 (2019).

Haneef M., Ceseracciu L., Canale C., Bayer I.S., Heredia-Guerrero J.A., Athanassiou A., Advanced Materials from Fungal Mycelium: Fabrication and Tuning of Physical Properties, „Scientific Reports”, 7 (2017).

Hanson K.L., Nicolau D.V., Filipponi L., Wang L., Lee A.P., Nicolau D.V., Fungi Use Efficient Algorithms for the Exploration of Microfluidic Networks, „Small”, 2 (2006).

Haraway D.J., Crystals, Fabrics, and Fields, North Atlantic Books, Berkeley 2004.

Haraway D.J., Staying with the Trouble: Making Kin in the Chthulucene, Duke University Press, Durham 2016.

Harms H., Schlosser D., Wick L.Y., Untapped Potential: Exploiting Fungi in Bioremediation of Hazardous Chemicals, „Nature Reviews Microbiology”, 9 (2011).

Harold F.M., Kropf D.L., Caldwell J.H., Why Do Fungi Drive Electric Currents through Themselves?, „Experimental Mycology”, 9 (1985).

Hart M.M., Antunes P.M., Chaudhary V., Abbott L.K., Fungal Inoculants in the Field: Is the Reward Greater than the Risk?, „Functional Ecology”, 32 (2018).

Hastings A., Abbott K.C., Cuddington K., Franci T., Gellner G., Lai Y.-C., Morozov A., Petrovskii S., Scranton K., Zeeman M., Transient Phenomena in Ecology, „Science”, 361 (2018).

Hawksworth D., The Magnitude of Fungal Diversity: the 1.5 Million Species Estimate Revisited, „Mycological Research”, 12 (2001).

Hawksworth D., Mycology: a Neglected Megascience, [w:] Applied Mycology red. M. Rai & P.D. Bridge, CABI, Oxford 2009.

Hawksworth D.L., Lücking R., Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species, „Microbiology Spectrum”, 5 (2017).

Heads S.W., Miller A.N., Crane L.J., Thomas J.M., Ruffatto D.M., Methven A.S., Raudabaugh D.B., Wang Y., The Oldest Fossil Mushroom, „PLOS ONE”, 12 (2017).

Hedger J., Fungi in the Tropical Forest Canopy, „Mycologist”, 4 (1990).

Heijden M.G. van der, Underground Networking, „Science”, 352 (2016).

Heijden M.G. van der, Bardgett R.D., Straalen N.M., The Unseen Majority: Soil Microbes as Drivers of Plant Diversity and Productivity in Terrestrial Ecosystems, „Ecology Letters”, 11 (2008).

Heijden M.G. van der, Dombrowski N., Schlaeppi K., Continuum of Root–Fungal Symbioses for Plant Nutrition, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 114 (2017).

Heijden M.G. van der, Horton T.R., Socialism in Soil? The Importance of Mycorrhizal Fungal Networks for Facilitation in Natural Ecosystems, „Journal of Ecology”, 97 (2009).

Heijden M.G. van der, Walder F., Reply to “Misconceptions on the Application of Biological Market Theory to the Mycorrhizal Symbiosis”, „Nature Plants”, 2 (2016).

Held M., Edwards C., Nicolau D., Fungal Intelligence; or on the Behaviour of Micro-Organisms in Confined Micro-Environments, „Journal of Physics: Conference Series”, 178 (2009).

Held M., Edwards C., Nicolau D.V., Probing the Growth Dynamics of Neurospora crassa with Microfluidic Structures, „Fungal Biology”, 115 (2011).

Held M., Kašpar O., Edwards C., Nicolau D.V., Intracellular Mechanisms of Fungal Space Searching in Microenvironments, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 116 (2019).

Held M., Lee A.P., Edwards C., Nicolau D.V., Microfluidics Structures for Probing the Dynamic Behaviour of Filamentous Fungi, „Microelectronic Engineering”, 87 (2010).

Helgason T., Daniell T., Husband R., Fitter A., Young J., Ploughing Up the Wood-Wide Web?, „Nature”, 394 (1998).

Hendricks P.S., Awe: a Putative Mechanism Underlying the Effects of Classic Psychedelic-Assisted Psychotherapy, „International Review of Psychiatry”, 30 (2018).

Hibbett D., Blanchette R., Kenrick P., Mills B., Climate, Decay and the Death of the Coal Forests, „Current Biology”, 26 (2016).

Hibbett D., Gilbert L., Donoghue M., Evolutionary Instability of Ectomycorrhizal Symbioses in Basidiomycetes, „Nature”, 407 (2000).

Hickey P.C., Dou H., Foshe S., Roper M., Anti-Jamming in a Fungal Transport Network (2016), arXiv:1601.06097v1 [physics.bio-ph].

Hickey P.C., Jacobson D., Read N.D., Glass L.N., Live-Cell Imaging of Vegetative Hyphal Fusion in Neurospora crassa, „Fungal Genetics and Biology”, 37 (2002).

Hillman B., Extra Hidden Life, among the Days, Wesleyan University Press, Middletown 2018.

Hiruma K., Kobae Y., Toju H., Beneficial Associations between Brassicaceae Plants and Fungal Endophytes under Nutrient-Limiting Conditions: Evolutionary Origins and Host–Symbiont Molecular Mechanisms, „Current Opinion in Plant Biology”, 44 (2018).

Hittinger C., Endless Rots Most Beautiful, „Science”, 336 (2012).

Hoch H.C., Staples R.C., Whitehead B., Comeau J., Wolf E.D., Signaling for Growth Orientation and Cell Differentiation by Surface Topography in Uromyces, „Science”, 235 (1987).

Hoeksema J., Experimentally Testing Effects of Mycorrhizal Networks on Plant – Plant Interactions and Distinguishing among Mechanisms, [w:] Mycorrhizal Networks, red. T. Horton, Springer International Publishing (The Netherlands), Dordrecht 2015.

Hoeksema J.D., Chaudhary V.B., Gehring C.A., Johnson N.C., Karst J., Koide R.T., Pringle A., Zabinski C., Bever J.D., Moore J.C. i in., A Meta-Analysis of Context-Dependency in Plant Response to Inoculation with Mycorrhizal Fungi, „Ecology Letters”, 13 (2010).

Hom E.F., Murray A.W., Niche Engineering Demonstrates a Latent Capacity for Fungal–Algal Mutualism, „Science”, 345 (2014).

Honegger R., Simon Schwendener (1829–1919) and the Dual Hypothesis of Lichens, „Bryologist”, 103 (2000).

Honegger R., Edwards D., Axe L., The Earliest Records of Internally Stratified Cyanobacterial and Algal Lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland, „New Phytologist”, 197 (2012).

Honegger R., Edwards D., Axe L., Strullu-Derrien C., Fertile Prototaxites taiti: a Basal Ascomycete with Inoperculate, Polysporous Asci Lacking Croziers, „Philosophical Transactions of the Royal Society B”, 373 (2018).

Hooks K.B., Konsman J., O’Malley M.A., Microbiota-Gut-Brain Research: a Critical Analysis, „Behavioral and Brain Sciences”, 42 (2018).

Horie M., Honda T., Suzuki Y., Kobayashi Y., Daito T., Oshida T., Ikuta K., Jern P., Gojobori T., Coffin J.M. i in., Endogenous Non-Retroviral RNA Virus Elements in Mammalian Genomes, „Nature”, 463 (2010).

Hortal S., Plett K., Plett J., Cresswell T., Johansen M., Pendall E., Anderson I., Role of Plant–Fungal Nutrient Trading and Host Control in Determining the Competitive Success of Ectomycorrhizal Fungi, „ISME Journal”, 11 (2017).

Howard A., An Agricultural Testament, Oxford University Press, Oxford 1940, www.journeytoforever.org/farm_library/howardAT/ATtoc.html#contents (dostęp 29.10.2019).

Howard A., Farming and Gardening for Health and Disease, Faber & Faber, London 1945, www.journeytoforever.org/farm_library/howardSH/SHtoc.html (dostęp 29.10.2019).

Howard R., Ferrari M., Roach D., Money N., Penetration of Hard Substrates by a Fungus Employing Enormous Turgor Pressures, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 88 (1991).

Hoysted G.A., Kowal J., Jacob A., Rimington W.R., Duckett J.G., Pressel S., Orchard S., Ryan M.H., Field K.J., Bidartondo M.I., A Mycorrhizal Revolution, „Current Opinion in Plant Biology”, 44 (2018).

Hsueh Y.-P., Mahanti P., Schroeder F.C., Sternberg P.W., Nematode-Trapping Fungi Eavesdrop on Nematode Pheromones, „Current Biology”, 23 (2013).

Huffnagle G.B., Noverr M.C., The Emerging World of the Fungal Microbiome, „Trends in Microbiology”, 21 (2013).

Hughes D.P., Pathways to Understanding the Extended Phenotype of Parasites in Their Hosts, „Journal of Experimental Biology”, 216 (2013).

Hughes D.P., On the Origins of Parasite-Extended Phenotypes, „Integrative and Comparative Biology”, 54 (2014).

Hughes D.P., Araújo J., Loreto R., Quevillon L., Bekker C. de, Evans H., From So Simple a Beginning: the Evolution of Behavioural Manipulation by Fungi, „Advances in Genetics”, 94 (2016).

Hughes D.P., Wappler T., Labandeira C.C., Ancient Death-Grip Leaf Scars Reveal Ant–Fungal Parasitism, „Biology Letters”, 7 (2011).

Humboldt A. von, Kosmos: Entwurf einer physischen Weltbeschreibung, J.G. Cotta’schen Buchhandlung Stuttgart & Tübingen 1845, archive.org/details/b29329693_0001 (dostęp 29.10.2019).

Humboldt A. von, Kosmos: rys fizycznego opisu świata, przeł. J. Baranowski i L. Zejszner, Nakładem Henryka Natansona, Warszawa 1849.

Humphrey N., The Social Function of Intellect, [w:] Growing Points in Ethology, red. P. Bateson & R.A. Hindle, Cambridge University Press, Cambridge 1976.

Hustak C., Myers N., Involutionary Momentum: Affective Ecologies and the Sciences of Plant/Insect Encounters, „Differences”, 23 (2012).

Hyde K., Jones E., Leano E., Pointing S., Poonyth A., Vrijmoed L., Role of Fungi in Marine Ecosystems, „Biodiversity and Conservation”, 7 (1998).

Ingold T., Two Reflections on Ecological Knowledge, [w:] Nature Knowledge: Ethnoscience, Cognition, and Utility, red. G. Sanga & G. Ortall, Berghahn Books, Oxford 2003.

Islam F., Ohga S., The Response of Fruit Body Formation on Tricholoma matsutake in situ Condition by Applying Electric Pulse Stimulator, „ISRN Agronomy” (2012).

Jackson S., Heath I., UV Microirradiations Elicit Ca2+-Dependent Apex-Directed Cytoplasmic Contractions in Hyphae, „Protoplasma”, 70 (1992).

Jacobs L.F., Arter J., Cook A., Sulloway F.J., Olfactory Orientation and Navigation in Humans, „PLOS ONE”, 10 (2015).

Jacobs R., The Truffle Underground, Clarkson Potter, New York 2019.

Jakobsen I., Hammer E., Nutrient Dynamics in Arbuscular Mycorrhizal Networks, [w:] Mycorrhizal Networks, red. T. Horton, Springer International Publishing (The Netherlands), Dordrecht 2015.

James W., Doświadczenia religijne, przeł. J. Hempel, przekład sprawdził R. Radziwiłłowicz, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2014.

Jedd G., Pieuchot L., Multiple Modes for Gatekeeping at Fungal Cell-To-Cell Channels, „Molecular Microbiology”, 86 (2012).

Jenkins B., Richards T.A., Symbiosis: Wolf Lichens Harbour a Choir of Fungi, „Current Biology”, 29 (2019).

Ji B., Bever J.D., Plant Preferential Allocation and Fungal Reward Decline with Soil Phosphorus: Implications for Mycorrhizal Mutualism, „Ecosphere”, 7 (2016).

Johnson D., Gamow R., The Avoidance Response in Phycomyces, „Journal of General Physiology”, 57 (1971).

Johnson M.W., Garcia-Romeu A., Cosimano M.P., Griffiths R.R., Pilot Study of the 5-HT 2AR Agonist Psilocybin in the Treatment of Tobacco Addiction, „Journal of Psychopharmacology”, 28 (2014).

Johnson M.W., Garcia-Romeu A., Griffiths R. R., Long-Term Follow-Up of Psilocybin-Facilitated Smoking Cessation, „American Journal of Drug and Alcohol Abuse”, 43 (2015).

Johnson M.W., Garcia-Romeu A., Johnson P.S., Griffiths R.R., An Online Survey of Tobacco Smoking Cessation Associated with Naturalistic Psychedelic Use, „Journal of Psychopharmacology”, 31 (2017).

Johnson N.C., Angelard C., Sanders I.R., Kiers E.T., Predicting Community and Ecosystem Outcomes of Mycorrhizal Responses to Global Change, „Ecology Letters”, 16 (2013).

Jolivet E., L’Haridon S., Corre E., Forterre P., Prieur D., Thermococcus gammatolerans Sp. Nov., a Hyperthermophilic Archaeon from a Deep-Sea Hydrothermal Vent that Resists Ionizing Radiation, „International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology”, 53 (2003).

Jones M.P., Lawrie A.C., Huynh T.T., Morrison P.D., Mautner A., Bismarck A., John S., Agricultural By-Product Suitability for the Production of Chitinous Composites and Nanofibers, „Process Biochemistry”, 80 (2019).

Jong E. de, Field J.A., Spinnler H.E., Wijnberg J.B., Bont J.A. de, Significant Biogenesis of Chlorinated Aromatics by Fungi in Natural Environments, „Applied and Environmental Microbiology”, 60 (1994).

Jönsson K.I., Rabbow E., Schill R.O., Harms-Ringdahl M., Rettberg P., Tardigrades Survive Exposure to Space in Low Earth Orbit, „Current Biology”, 18 (2008).

Jönsson K.I., Wojcik A., Tolerance to X-Rays and Heavy Ions (Fe, He) in the Tardigrade Richtersius coronifer and the Bdelloid Rotifer Mniobia russeola, „Astrobiology”, 17 (2017).

Kaminsky L.M., Trexler R.V., Malik R.J., Hockett K.L., Bell T.H., The Inherent Conflicts in Developing Soil Microbial Inoculants, „Trends in Biotechnology”, 37 (2018).

Kammerer L., Hiersche L., Wirth E., Uptake of Radiocaesium by Different Species of Mushrooms, „Journal of Environmental Radioactivity”, 23 (1994).

Karst J., Erbilgin N., Pec G.J., Cigan P.W., Najar A., Simard S.W., Cahill J.F., Ectomycorrhizal Fungi Mediate Indirect Effects of a Bark Beetle Outbreak on Secondary Chemistry and Establishment of Pine Seedlings, „New Phytologist”, 208 (2015).

Katz S.E., Dzika fermentacja: żywe kultury bakterii, smak, wartości odżywcze i rzemiosło, przeł. Kotarski B.M., Wydawnictwo Vivante, Białystok 2017.

Kavaler L., Mushrooms, Moulds and Miracles: The Strange Realm of Fungi, Harrap, London 1967.

Keijzer F.A., Evolutionary Convergence and Biologically Embodied Cognition, „Journal of the Royal Society Interface Focus”, 7 (2017).

Keller E.F., A Feeling for the Organism, Times Books, New York 1984.

Kelly J.R., Borre Y., O’Brien C., Patterson E., El Aidy S., Deane J., Kennedy P.J., Beers S., Scott K., Moloney G. i in., Transferring the Blues: Depression-Associated Gut Microbiota Induces Neurobehavioural Changes in the Rat, „Journal of Psychiatric Research”, 82 (2016).

Kelty C., Outlaws, Hackers, Victorian Amateurs: Diagnosing Public Participation in the Life Sciences Today, „Journal of Science Communication”, 9 (2010).

Kendi I.X., Stamped from the Beginning, Nation Books, New York 2017.

Kennedy P.G., Walker J.K.M., Bogar L.M., Interspecific Mycorrhizal Networks and Non-Networking Hosts: Exploring the Ecology of the Host Genus Alnus, [w:] Mycorrhizal Networks, red. T. Horton, Springer International Publishing (The Netherlands), Dordrecht 2015.

Kerényi C., Dionizos: archetyp życia niezniszczalnego, przeł. I. Kania, Wydawnictwo Baran i Suszyński, Kraków 1997.

Kern V.D., Gravitropism of Basidiomycetous Fungi – on Earth and in Microgravity, „Advances in Space Research”, 24 (1999).

Khan S., Nadir S., Shah Z., Shah A., Karunarathna S.C., Xu J., Khan A., Munir S., Hasan F., Biodegradation of Polyester Polyurethane by Aspergillus tubingensis, „Environmental Pollution”, 225 (2017).

Kiers E.T., Denison R.F., Inclusive Fitness in Agriculture, „Philosophical Transactions of the Royal Society B”, 369 (2014).

Kiers E.T., Duhamel M., Beesetty Y., Mensah J.A., Franken O., Verbruggen E., Fellbaum C., Fellbaum C.R., Kowalchuk G.A. i in., Reciprocal Rewards Stabilize Cooperation in the Mycorrhizal Symbiosis, „Science”, 333 (2011).

Kiers E.T., West S.A., Wyatt G.A., Gardner A., Bücking H., Werner G.D., Misconceptions on the Application of Biological Market Theory to the Mycorrhizal Symbiosis, „Nature Plants”, 2 (2016).

Kim G., LeBlanc M.L., Wafula E.K., dePamphilis C.W., Westwood J.H., Genomic-Scale Exchange of mRNA Between a Parasitic Plant and Its Hosts, „Science”, 345 (2014).

Kimmerer R.W., Pieśń Ziemi: Rdzenna mądrość, wiedza naukowa i lekcje płynące z natury, przeł. M. Bukowska, SIW Znak, Kraków 2020.

King A., Technology: the Future of Agriculture, „Nature”, 544 (2017).

King F.H., Farmers of Forty Centuries, Organic Gardening Press, Emmaus PA 1911, soilandhealth.org/wp-content/uploads/01aglibrary/010122king/ffc.html (dostęp 29.10.2019).

Kivlin S.N., Emery S.M., Rudgers J.A., Fungal Symbionts Alter Plant Responses to Global Change, „American Journal of Botany”, 100 (2013).

Klein A.-M., Vaissière B.E., Cane J.H., Steffan-Dewenter I., Cunningham S.A., Kremen C., Tscharntke T., Importance of Pollinators in Changing Landscapes for World Crops, „Proceedings of the Royal Society B”, 274 (2007).

Klein T., Siegwolf R.T., Körner C., Below-Ground Carbon Trade among Tall Trees in a Temperate Forest, „Science”, 352 (2016).

Kozo-Polyanksy B.M., Symbiogenesis: A New Principle of Evolution, Harvard University Press, Cambridge 2010.

Krebs T.S., Johansen P.-Ø., Lysergic Acid Diethylamide (LSD) for Alcoholism: Metaanalysis of Randomised Controlled Trials, „Journal of Psychopharmacology”, 26 (2012).

Kroken S., “Miss Potter’s First Love” – a Rejoinder, „Inoculum”, 58 (2007).

Kusari S., Singh S., Jayabaskaran C., Biotechnological Potential of Plant-Associated Endophytic Fungi: Hope versus Hype, „Trends in Biotechnology”, 32 (2014).

Ladinsky D., Love Poems from God, Penguin, New York 2002.

Ladinsky D., A Year with Hafiz: Daily Contemplations, Penguin, New York 2010.

Lai J., Koh C., Tjota M., Pieuchot L., Raman V., Chandrababu K., Yang D., Wong L., Jedd G., Intrinsically Disordered Proteins Aggregate at Fungal Cell-to-Cell Channels and Regulate Intercellular Connectivity, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 109 (2012).

Lalley J., Viles H., Terricolous Lichens in the Northern Namib Desert of Namibia: Distribution and Community Composition, „Lichenologist”, 37 (2005).

Lanfranco L., Fiorilli V., Gutjahr C., Partner Communication and Role of Nutrients in the Arbuscular Mycorrhizal Symbiosis, „New Phytologist”, 220 (2018).

Latty T., Beekman M., Irrational Decision-Making in an Amoeboid Organism: Transitivity and Context-Dependent Preferences, „Proceedings of the Royal Society B”, 278 (2011).

Le Guin U., Deep in Admiration, [w:] Arts of Living on a Damaged Planet: Ghosts of the Anthropocene, red. A. Tsing, H. Swanson, E. Gan & N. Bubandt, University of Minnesota Press, Minneapolis 2017.

Leake J., Johnson D., Donnelly D., Muckle G., Boddy L., Read D., Networks of Power and Influence: the Role of Mycorrhizal Mycelium in Controlling Plant Communities and Agroecosystem Functioning, „Canadian Journal of Botany”, 82 (2004).

Leake J., Read D., Mycorrhizal Symbioses and Pedogenesis Throughout Earth’s History, [w:] Mycorrhizal Mediation of Soil: Fertility, Structure, and Carbon Storage, red. N. Johnson, C. Gehring & J. Jansa, Elsevier, Oxford 2017.

Leary T., Inicjacja „Arcykapłana”, [w:] Teonanácatl. Święte grzyby, red. R. Metzne, przeł. D. Misiuna, M. Lorenc, Okultura, Warszawa 2013.

Lederberg J., Cell Genetics and Hereditary Symbiosis, „Physiological Reviews”, 32 (1952).

Lederberg J., Cowie D., Moondust: the Study of This Covering Layer by Space Vehicles May Offer Clues to the Biochemical Origin of Life, „Science”, 127 (1958).

Ledford H., Billion-Year-Old Fossils Set Back Evolution of Earliest Fungi, „Nature” (2019), www.nature.com/articles/d41586-019–01629-1 (dostęp 29.10.2019).

Lee N.N., Friz J., Fries M.D., Gil J.F., Beck A., Pellinen-Wannberg A., Schmitz B., Steele A., Hofmann B.A., The Extreme Biology of Meteorites: Their Role in Understanding the Origin and Distribution of Life on Earth and in the Universe, [w:] Adaptation of Microbial Life to Environmental Extremes, red. H. Stan-Lotter & S. Fendrihan, Springer International Publishing (Switzerland), Cham 2017.

Lee Y., Mazmanian S.K., Has the Microbiota Played a Critical Role in the Evolution of the Adaptive Immune System?, „Science”, 330 (2010).

Legras J., Merdinoglu D., Couet J., Karst F., Bread, Beer and Wine: Saccharomyces Cerevisiae Diversity Reflects Human History, „Molecular Ecology”, 16 (2007).

Lehmann A., Leifheit E.F., Rillig M.C., Mycorrhizas and Soil Aggregation, [w:] Mycorrhizal Mediation of Soil: Fertility, Structure, and Carbon Storage, red. N. Johnson, C. Gehring & J. Jansa, Elsevier, Oxford 2017.

Leifheit E.F., Veresoglou S.D., Lehmann A., Morris K.E., Rillig M.C., Multiple Factors Influence the Role of Arbuscular Mycorrhizal Fungi in Soil Aggregation – a Meta-Analysis, „Plant and Soil”, 374 (2014).

Lekberg Y., Helgason T., In Situ Mycorrhizal Function – Knowledge Gaps and Future Directions, „New Phytologist”, 220 (2018).

Leonhardt Y., Kakoschke S., Wagener J., Ebel F., Lah Is a Transmembrane Protein and Requires Spa10 for Stable Positioning of Woronin Bodies at the Septal Pore of Aspergillus fumigatus, „Scientific Reports”, 7 (2017).

Letcher A., Shroom: A Cultural History of the Magic Mushroom, Faber and Faber, London 2006.

Lévi-Strauss C., Od miodu do popiołów, przeł. B. Baran, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2013.

Levin M., The Wisdom of the Body: Future Techniques and Approaches to Morphogenetic Fields in Regenerative Medicine, Developmental Biology and Cancer, „Regenerative Medicine”, 6 (2011).

Levin M., Morphogenetic Fields in Embryogenesis, Regeneration, and Cancer: Non-Local Control of Complex Patterning, „Biosystems”, 109 (2012).

Levin S.A., Self-Organization and the Emergence of Complexity in Ecological Systems, „BioScience”, 55 (2005).

Lewontin R., The Triple Helix: Gene, Organism, and Environment, Harvard University Press, Cambridge 2000.

Lewontin R., It Ain’t Necessarily So: The Dream of the Human Genome and Other Illusions, New York Review of Books, New York 2001.

Li N., Alfiky A., Vaughan M.M., Kang S., Stop and Smell the Fungi: Fungal Volatile Metabolites Are Overlooked Signals Involved in Fungal Interaction with Plants, „Fungal Biology Reviews”, 30 (2016).

Li Q., Yan L., Ye L., Zhou J., Zhang B., Peng W., Zhang X., Li X., Chinese Black Truffle (Tuber indicum) Alters the Ectomycorrhizosphere and Endoectomycosphere Microbiome and Metabolic Profiles of the Host Tree Quercus aliena, „Frontiers in Microbiology”, 9 (2018).

Lindahl B., Finlay R., Olsson S., Simultaneous, Bidirectional Translocation of 32P and 33P between Wood Blocks Connected by Mycelial Cords of Hypholoma fasciculare, „New Phytologist”, 150 (2001).

Linde S. van der, Suz L.M., Orme D.C., Cox F., Andreae H., Asi E., Atkinson B., Benham S., Carroll C., Cools N. i in., Environment and Host as Large-Scale Controls of Ectomycorrhizal Fungi, „Nature”, 558 (2018).

Linnakoski R., Reshamwala D., Veteli P., Cortina-Escribano M., Vanhanen H., Marjomäki V., Antiviral Agents from Fungi: Diversity, Mechanisms and Potential Applications, „Frontiers in Microbiology”, 9 (2018).

Lintott C., The Crowd and the Cosmos: Adventures in the Zooniverse, Oxford University Press, Oxford 2019.

Lipnicki L.I., The Role of Symbiosis in the Transition of Some Eukaryotes from Aquatic to Terrestrial Environments, „Symbiosis”, 65 (2015).

Liu J., Martinez-Corral R., Prindle A., Lee D.D., Larkin J., Gabalda-Sagarra M., Garcia-Ojalvo J., Süel G.M., Coupling between Distant Biofilms and Emergence of Nutrient Time-Sharing, „Science”, 356 (2017).

Lohberger A., Spangenberg J.E., Ventura Y., Bindschedler S., Verrecchia E.P., Bshary R., Junier P., Effect of Organic Carbon and Nitrogen on the Interactions of Morchella Spp. and Bacteria Dispersing on Their Mycelium, „Frontiers in Microbiology”, 10 (2019).

Löpez-Franco R., Bracker C.E., Diversity and Dynamics of the Spitzenkörper in Growing Hyphal Tips of Higher Fungi, „Protoplasma”, 195 (1996).

Loron C.C., François C., Rainbird R.H., Turner E.C., Borensztajn S., Javaux E.J., Early Fungi from the Proterozoic Era in Arctic Canada, „Nature”, 570 (2019).

Lovett B., Bilgo E., Millogo S., Ouattarra A., Sare I., Gnambani E., Dabire R.K., Diabate A., Leger R.J., Transgenic Metarhizium Rapidly Kills Mosquitoes in a Malaria-Endemic Region of Burkina Faso, „Science”, 364 (2019).

Lu C., Yu Z., Tian H., Hennessy D.A., Feng H., Al-Kaisi M., Zhou Y., Sauer T., Arritt R., Increasing Carbon Footprint of Grain Crop Production in the US Western Corn Belt, „Environmental Research Letters”, 13 (2018).

Luo J., Chen X., Crump J., Zhou H., Davies D.G., Zhou G., Zhang N., Jin C., Interactions of Fungi with Concrete: Significant Importance for Bio-Based Self- Healing Concrete, „Construction and Building Materials”, 164 (2018).

Lutzoni F., Nowak M.D., Alfaro M.E., Reeb V., Miadlikowska J., Krug M., Arnold E.A., Lewis L.A., Swofford D.L., Hibbett D. i in., Contemporaneous Radiations of Fungi and Plants Linked to Symbiosis, „Nature Communications”, 9 (2018).

Lutzoni F., Pagel M., Reeb V., Major Fungal Lineages Are Derived from Lichen Symbiotic Ancestors, „Nature”, 411 (2001).

Ly C., Greb A.C., Cameron L.P., Wong J.M., Barragan E.V., Wilson P.C., Burbach K.F., Zarandi S., Sood A., Paddy M.R. i in., Psychedelics Promote Structural and Functional Neural Plasticity, „Cell Reports”, 23 (2018).

Lyons T., Carhart-Harris R.L., Increased Nature Relatedness and Decreased Authoritarian Political Views after Psilocybin for Treatment-Resistant Depression, „Journal of Psychopharmacology”, 32 (2018).

Ma Z., Guo D., Xu X., Lu M., Bardgett R.D., Eissenstat D.M., McCormack L.M., Hedin L.O., Evolutionary History Resolves Global Organization of Root Functional Traits, „Nature”, 555 (2018).

MacLean K.A., Johnson M.W., Griffiths R.R., Mystical Experiences Occasioned by the Hallucinogen Psilocybin Lead to Increases in the Personality Domain of Openness, „Journal of Psychopharmacology”, 25 (2011).

Mangold C.A., Ishler M.J., Loreto R.G., Hazen M.L., Hughes D.P., Zombie Ant Death Grip due to Hypercontracted Mandibular Muscles, „Journal of Experimental Biology”, 222 (2019).

Manicka S., Levin M., The Cognitive Lens: a Primer on Conceptual Tools for Analysing Information Processing in Developmental and Regenerative Morphogenesis, „Philosophical Transactions of the Royal Society B”, 374 (2019).

Manoharan L., Rosenstock N.P., Williams A., Hedlund K., Agricultural Management Practices Influence AMF Diversity and Community Composition with Cascading Effects on Plant Productivity, „Applied Soil Ecology”, 115 (2017).

Mardhiah U., Caruso T., Gurnell A., Rillig M.C., Arbuscular Mycorrhizal Fungal Hyphae Reduce Soil Erosion by Surface Water Flow in a Greenhouse Experiment, „Applied Soil Ecology”, 99 (2016).

Margonelli L., Underbug: An Obsessive Tale of Termites and Technology, Farrar, Strauss & Giroux, New York 2018.

Margulis L., Symbiosis in Cell Evolution: Life and Its Environment on the Early Earth, W.H. Freeman, San Francisco 1981.

Margulis L., Gaja to twarda sztuka, przeł. M. Ryszkiewicz, [w:] Trzecia kultura, red. J. Brockman, przeł. P. Amsterdamski, M. Ryszkiewicz, M. Tempczyk, W. Turopolski, Wydawnictwo CiS, Warszawa 1996.

Margulis L., Symbiotyczna planeta, przeł. M. Ryszkiewicz, Wydawnictwo CiS, Warszawa 2000.

Markram H., Muller E., Ramaswamy S., Reimann M.W., Abdellah M., Sanchez C., Ailamaki A., Alonso-Nanclares L., Antille N., Arsever S. i in., Reconstruction and Simulation of Neocortical Microcircuitry, „Cell”, 163 (2015).

Marley G., Chanterelle Dreams, Amanita Nightmares: The Love, Lore, and Mystique of Mushrooms, Chelsea Green, White River Junction 2010.

Márquez L.M., Redman R.S., Rodriguez R.J., Roossinck M.J., A Virus in a Fungus in a Plant: Three-Way Symbiosis Required for Thermal Tolerance, „Science”, 315 (2007).

Martin F.M., Uroz S., Barker D.G., Ancestral Alliances: Plant Mutualistic Symbioses with Fungi and Bacteria, „Science”, 356 (2017).

Martinez-Corral R., Liu J., Prindle A., Süel G.M., Garcia-Ojalvo J., Metabolic Basis of Brain-Like Electrical Signalling in Bacterial Communities, „Philosophical Transactions of the Royal Society B”, 374 (2019).

Martínez-García L.B., De Deyn G.B., Pugnaire F.I., Kothamasi D., Heijden M.G. van der, Symbiotic Soil Fungi Enhance Ecosystem Resilience to Climate Change, „Global Change Biology”, 23 (2017).

Masiulionis V.E., Weber R.W., Pagnocca F.C., Foraging of Psilocybe Basidiocarps by the Leaf-Cutting Ant Acromyrmex lobicornis in Santa Fé, Argentina, „SpringerPlus”, 2 (2013).

Mateus I.D., Masclaux F.G., Aletti C., Rojas E.C., Savary R., Dupuis C., Sanders I.R., Dual RNA-Seq Reveals Large-Scale Non-Conserved Genotype × Genotype-Specific Genetic Reprograming and Molecular Crosstalk in the Mycorrhizal Symbiosis, „ISME Journal”, 13 (2019).

Matossian M.K., Ergot and the Salem Witchcraft Affair: an Outbreak of a Type of Food Poisoning Known as Convulsive Ergotism May Have Led to the 1692 Accusations of Witchcraft, „American Scientist”, 70 (1982).

Matsuura K., Yashiro T., Shimizu K., Tatsumi S., Tamura T., Cuckoo Fungus Mimics Termite Eggs by Producing the Cellulose-Digesting Enzyme Β-Glucosidase, „Current Biology”, 19 (2009).

Matsuura Y., Moriyama M., Łukasik P., Vanderpool D., Tanahashi M., Meng X.-Y., McCutcheon J.P., Fukatsu T., Recurrent Symbiont Recruitment from Fungal Parasites in Cicadas, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 115 (2018).

Maugh T.H., The Scent Makes Sense, „Science”, 215 (1982).

Maxman A., CRISPR Might Be the Banana’s Only Hope Against a Deadly Fungus, „Nature” (2019), www.nature.com/articles/d41586-019–02770-7 (dostęp 29.10.2019).

Mazur S., Lynn Margulis: “Intimacy of Strangers & Natural Selection”, „Scoop” (2009), www.scoop.co.nz/stories/HL0903/S00194/lynn-margulis-intimacy-of-strangers-natural-selection.htm (dostęp 29.10.2019).

Mazzucato L., Camera L.G., Fontanini A., Expectation-Induced Modulation of Metastable Activity Underlies Faster Coding of Sensory Stimuli, „Nature Neuroscience”, 22 (2019).

McCoy P., Radical Mycology: A Treatise on Working and Seeing with Fungi, Chthaeus Press, Portland OR 2016.

McFall-Ngai M., Adaptive Immunity: Care for the Community, „Nature”, 445 (2007).

McGann J.P., Poor Human Olfaction Is a 19th-Century Myth, „Science”, 356 (2017).

McGuire K.L., Common Ectomycorrhizal Networks May Maintain Monodominance in a Tropical Rain Forest, „Ecology”, 88 (2007).

McKenna D., Brotherhood of the Screaming Abyss, North Star Press of St. Cloud Inc., Clearwater 2012.

McKenna T., Pokarm bogów. Radykalna historia roślin, narkotyków i ewolucji człowieka, przeł. D. Misiuna, Okultura, Warszawa 2007.

McKenna T., McKenna D. (Oss O.T. & Oeric O.N.), Psilocybin: Magic Mushroom Grower’s Guide, AND/OR Press, Berkeley 1976.

McKenzie R.N., Horton B.K., Loomis S.E., Stockli D.F., Planavsky N.J., Lee C.-T.A., Continental Arc Volcanism as the Principal Driver of Icehouse–Greenhouse Variability, „Science”, 352 (2016).

McKerracher L., Heath I., Fungal Nuclear Behavior Analysed by Ultraviolet Microbeam Irradiation, „Cell Motility and the Cytoskeleton”, 6 (1986a).

McKerracher L., Heath I., Polarized Cytoplasmic Movement and Inhibition of Saltations Induced by Calcium-Mediated Effects of Microbeams in Fungal Hyphae, „Cell Motility and the Cytoskeleton”, 6 (1986b).

Meessen J., Backhaus T., Brandt A., Raguse M., Böttger U., Vera J.P. de, Torre R. de la, The Effect of High-Dose Ionizing Radiation on the Isolated Photobiont of the Astrobiological Model Lichen Circinaria Gyrosa, „Astrobiology”, 17 (2017).

Mejía L.C., Herre E.A., Sparks J.P., Winter K., García M.N., Bael S.A., Stitt J., Shi Z., Zhang Y., Guiltinan M.J. i in., Pervasive Effects of a Dominant Foliar Endophytic Fungus on Host Genetic and Phenotypic Expression in a Tropical Tree, „Frontiers in Microbiology”, 5 (2014).

Merckx V., Mycoheterotrophy: An Introduction, [w:] Mycoheterotrophy – The Biology of Plants Living on Fungi, red. V. Merckx, Springer International Publishing (USA), New York 2013.

Merleau-Ponty M., Fenomenologia percepcji, przeł. M. Kowalska, J. Migasiński, Fundacja Aletheia, Warszawa 2001.

Meskkauskas A., McNulty L.J., Moore D., Concerted Regulation of All Hyphal Tips Generates Fungal Fruit Body Structures: Experiments with Computer Visualizations Produced by a New Mathematical Model of Hyphal Growth, „Mycological Research”, 108 (2004).

Metzner R., Wprowadzenie. Amerykańskie grzyby wywołujące wizje, [w:] Teonanácatl. Święte grzyby, red. R. Metzner, przeł. D. Misiuna, M. Lorenc, Okultura, Warszawa 2013.

Miller M.J., Albarracin-Jordan J., Moore C., Capriles J.M., Chemical Evidence For the Use of Multiple Psychotropic Plants in a 1,000-Year-Old Ritual Bundle from South America, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 116 (2019).

Mills B. J., Batterman S.A., Field K.J., Nutrient Acquisition by Symbiotic Fungi Governs Palaeozoic Climate Transition, „Philosophical Transactions of the Royal Society B”, 373 (2017).

Milner D.S., Attah V., Cook E., Maguire F., Savory F.R., Morrison M., Müller C.A., Foster P.G., Talbot N.J., Leonard G. i in., Environment-Dependent Fitness Gains Can Be Driven by Horizontal Gene Transfer of Transporter-Encoding Genes, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 116 (2019).

Moeller H.V., Neubert M.G., Multiple Friends with Benefits: an Optimal Mutualist Management Strategy?, „American Naturalist”, 187 (2016).

Mohajeri H.M., Brummer R.J., Rastall R.A., Weersma R.K., Harmsen H.J., Faas M., Eggersdorfer M., The Role of the Microbiome for Human Health: from Basic Science to Clinical Applications, „European Journal of Nutrition”, 57 (2018).

Mohan J.E., Cowden C.C., Baas P., Dawadi A., Frankson P.T., Helmick K., Hughes E., Khan S., Lang A., Machmuller M. i in., Mycorrhizal Fungi Mediation of Terrestrial Ecosystem Responses to Global Change: Mini-Review, „Fungal Ecology”, 10 (2014).

Moisan K., Cordovez V., Zande E.M. van de, Raaijmakers J.M., Dicke M., Lucas-Barbosa D., Volatiles of Pathogenic and Non-Pathogenic Soil-Borne Fungi Affect Plant Development and Resistance to Insects, „Oecologia”, 190 (2019).

Monaco E., The Secret History of Paris’s Catacomb Mushrooms, „Atlas Obscura” (2017), www.atlasobscura.com/articles/paris-catacomb-mushrooms (dostęp 29.10.2019).

Mondo S.J., Lastovetsky O.A., Gaspar M.L., Schwardt N.H., Barber C.C., Riley R., Sun H., Grigoriev I.V., Pawlowska T.E., Bacterial Endosymbionts Influence Host Sexuality and Reveal Reproductive Genes of Early Divergent Fungi, „Nature Communications”, 8 (2017).

Money N.P., More G’s than the Space Shuttle: Ballistospore Discharge, „Mycologia”, 90 (1998).

Money N.P., Fungus Punches Its Way In, „Nature”, 401 (1999).

Money N.P., The Fungal Dining Habit: a Biomechanical Perspective, „Mycologist”, 18 (2004a).

Money N.P., Theoretical Biology: Mushrooms in Cyberspace, „Nature”, 431 (2004b).

Money N.P., Triumph of the Fungi: A Rotten History, Oxford University Press, Oxford 2007.

Money N.P., Against the Naming of Fungi, „Fungal Biology”, 117 (2013).

Money N.P., Fungi: a Very Short Introduction, Oxford University Press, Oxford 2016.

Money N.P., The Rise of Yeast, Oxford University Press, Oxford 2018.

Montañez I., A Late Paleozoic Climate Window of Opportunity, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 113 (2016)

Montiel-Castro A.J., González-Cervantes R.M., Bravo-Ruiseco G., Pacheco-López G., The Microbiota-Gut-Brain Axis: Neurobehavioral Correlates, Health and Sociality, „Frontiers in Integrative Neuroscience”, 7 (2013).

Moore D., Graviresponses in Fungi, „Advances in Space Research”, 17 (1996).

Moore D., Principles of Mushroom Developmental Biology, „International Journal of Medicinal Mushrooms”, 7 (2005).

Moore D., Fungal Biology in the Origin and Emergence of Life, Cambridge University Press, Cambridge 2013a.

Moore D., Slayers, Saviors, Servants, and Sex: An Exposé of Kingdom Fungi, Springer International Publishing (USA), New York 2013b.

Moore D., Hock B., Greening J.P., Kern V.D., Frazer L., Monzer J., Gravimorphogenesis in Agarics, „Mycological Research”, 100 (1996).

Moore D., Robson G.D., Trinci A.P.J., 21st-Century Guidebook to Fungi, Cambridge University Press, Cambridge 2011.

Mousavi S.A., Chauvin A., Pascaud F., Kellenberger S., Farmer E.E., Glutamate Receptor-Like Genes Mediate Leaf-to-Leaf Wound Signalling, „Nature”, 500 (2013).

Muday G.K., Brown-Harding H., Nervous System-Like Signaling in Plant Defense, „Science”, 361 (2018).

Mueller R.C., Scudder C.M., Whitham T.G., Gehring C.A., Legacy Effects of Tree Mortality Mediated by Ectomycorrhizal Fungal Communities, „New Phytologist”, 224 (2019).

Muir J., The Yosemite, The Century Company, New York 1912, vault.sierraclub.org/john_muir_exhibit/writings/the_yosemite/ (dostęp 29.10.2019).

Myers N., Conversations on Plant Sensing: Notes from the Field, „NatureCulture”, 3 (2014).

Naef R., The Volatile and Semi-Volatile Constituents of Agarwood, the Infected Heartwood of Aquilaria Species: a Review, „Flavour and Fragrance Journal”, 26 (2011).

Nakagaki T., Yamada H., Tóth A., Maze-Solving by an Amoeboid Organism, „Nature”, 407 (2000).

Nelsen M.P., DiMichele W.A., Peters S.E., Boyce K.C., Delayed Fungal Evolution Did Not Cause the Paleozoic Peak in Coal Production, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 113 (2016).

Nelson M.L., Dinardo A., Hochberg J., Armelagos G.J., Mass Spectroscopic Characterization of Tetracycline in the Skeletal Remains of an Ancient Population from Sudanese Nubia 350–550 CE, „American Journal of Physical Anthropology”, 143 (2010).

Newman E.I., Mycorrhizal Links between Plants: Their Functioning and Ecological Significance, „Advances in Ecological Research”, 18 (1988).

Nikolova I., Johanson K.J., Dahlberg A., Radiocaesium in Fruitbodies and Mycorrhizae in Ectomycorrhizal Fungi, „Journal of Environmental Radioactivity”, 37 (1997).

Niksic M., Hadzic I., Glisic M., Is Phallus impudicus a Mycological Giant?, „Mycologist”, 18 (2004).

Noë R., Hammerstein P., Biological Markets, „Trends in Ecology & Evolution”, 10 (1995).

Noë R., Kiers E.T., Mycorrhizal Markets, Firms, and Co-ops, „Trends in Ecology & Evolution”, 33 (2018).

Nordbring-Hertz B., Morphogenesis in the Nematode-Trapping Fungus Arthrobotrys oligospora – an Extensive Plasticity of Infection Structures, „Mycologist”, 18 (2004).

Nordbring-Hertz B., Jansson H., Tunlid A., Nematophagous Fungi [w:] Encyclopedia of Life Sciences, John Wiley, Chichester 2011.

Novikova N., Boever P., Poddubko S., Deshevaya E., Polikarpov N., Rakova N., Coninx I., Mergeay M., Survey of Environmental Biocontamination on Board the International Space Station, „Research in Microbiology”, 157 (2006).

O’Malley M.A., Endosymbiosis and Its Implications for Evolutionary Theory, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 112 (2015).

O’Regan H.J., Lamb, A.L., Wilkinson D.M., The Missing Mushrooms: Searching for Fungi in Ancient Human Dietary Analysis, „Journal of Archaeological Science”, 75 (2016).

Oettmeier C., Brix K., Döbereiner H.-G., Physarum polycephalum: A New Take on a Classic Model System, „Journal of Physics D: Applied Physics”, 50 (2017).

Oliveira A.G., Stevani C.V., Waldenmaier H.E., Viviani V., Emerson J.M., Loros J.J., Dunlap J.C., Circadian Control Sheds Light on Fungal Bioluminescence, „Current Biology”, 25 (2015).

Olsson S., Nutrient Translocation and Electrical Signalling in Mycelia, [w:] The Fungal Colony, red. N.A.R. Gow, G.D. Robson & G.M. Gadd, Cambridge University Press, Cambridge 2009.

Olsson S., Hansson B., Action Potential-Like Activity Found in Fungal Mycelia Is Sensitive to Stimulation, „Naturwissenschaften”, 82 (1995).

Oolbekkink G.T., Kuyper T.W., Radioactive Caesium from Chernobyl in Fungi, „Mycologist”, 3 (1989).

Orrell P., Linking Above and Below-Ground Interactions in Agro-Ecosystems: an Ecological Network Approach, praca doktorska, University of Newcastle, Newcastle (2018), theses.ncl.ac.uk/jspui/handle/10443/4102 (dostęp 29.10.2019).

Osborne O.G., De-Kayne R., Bidartondo M.I., Hutton I., Baker W.J., Turnbull C.G., Savolainen V., Arbuscular Mycorrhizal Fungi Promote Coexistence and Niche Divergence of Sympatric Palm Species on a Remote Oceanic Island, „New Phytologist”, 217 (2018).

Ott J., Pharmaka, Philtres, and Pheromones. Getting High and Getting Off, „MAPS”, 12 (2002).

Otto S., Bruni E.P., Harms H., Wick L.Y., Catch Me If You Can: Dispersal and Foraging of Bdellovibrio bacteriovorus 109J along Mycelia, „ISME Journal”, 11 (2017).

Ouellette N.T., Flowing Crowds, „Science”, 363 (2019).

Oukarroum A., Gharous M., Strasser R.J., Does Parmelina tiliacea Lichen Photosystem II Survive at Liquid Nitrogen Temperatures?, „Cryobiology”, 74 (2017).

Owidiusz, Metamorfozy, przeł. A. Kamieńska, S. Stabryła, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1995.

Pagán O.R., The Brain: a Concept in Flux, „Philosophical Transactions of the Royal Society B”, 374 (2019).

Paglia C., Seksualne persony: sztuka i dekadencja od Neferetiti do Emily Dickinson, przeł. M. Kuźniak, M. Zapędowska, Wydawnictwo Brama, Poznań 2006.

Pan X., Pike A., Joshi D., Bian G., McFadden M.J., Lu P., Liang X., Zhang F., Raikhel A.S., Xi Z., The Bacterium wolbachia Exploits Host Innate Immunity to Establish a Symbiotic Relationship with the Dengue Vector Mosquito Aedes aegypti, „ISME Journal”, 12 (2017).

Patra S., Banerjee S., Terejanu G., Chanda A., Subsurface Pressure Profiling: a Novel Mathematical Paradigm for Computing Colony Pressures on Substrate During Fungal Infections, „Scientific Reports”, 5 (2015).

Peay K.G., The Mutualistic Niche: Mycorrhizal Symbiosis and Community Dynamics, „Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics”, 47 (2016).

Peay K.G., Kennedy P.G., Talbot J.M., Dimensions of Biodiversity in the Earth Mycobiome, „Nature Reviews Microbiology”, 14 (2016).

Peintner U., Poder R., Pumpel T., The Iceman’s Fungi, „Mycological Research”, 102 (1998).

Pennazza G., Fanali C., Santonico M., Dugo L., Cucchiarini L., Dachà M., D’Amico A., Costa R., Dugo P., Mondello L., Electronic Nose and GC–MS Analysis of Volatile Compounds in Tuber magnatum Pico: Evaluation of Different Storage Conditions, „Food Chemistry”, 136 (2013).

Pennisi E., Chemicals Released by Bacteria May Help Gut Control the Brain, Mouse Study Suggests, „Science” (2019a), www.sciencemag.org/news/2019/10/chemicals-released-bacteria-may-help-gut-control-brain-mouse-study-suggests (dostęp 29.10.2019).

Pennisi E., Algae Suggest Eukaryotes Get Many Gifts of Bacteria DNA, „Science”, 363 (2019b).

Peris J.E., Rodríguez A., Peña L., Fedriani J., Fungal Infestation Boosts Fruit Aroma and Fruit Removal by Mammals and Birds, „Scientific Reports”, 7 (2017).

Perrottet T., Mt. Rushmore, „Smithsonian Magazine” (2006), www.smithsonianmag.com/travel/mt-rushmore-116396890/ (dostęp 29.10.2019).

Petri G., Expert P., Turkheimer F., Carhart-Harris R., Nutt D., Hellyer P., Vaccarino F., Homological Scaffolds of Brain Functional Networks, „Journal of the Royal Society Interface”, 11 (2014).

Pfeffer C., Larsen S., Song J., Dong M., Besenbacher F., Meyer R., Kjeldsen K., Schreiber L., Gorby Y.A., El-Naggar M.Y. i in., Filamentous Bacteria Transport Electrons over Centimetre Distances, „Nature”, 491 (2012).

Phillips R.P., Brzostek E., Midgley M.G., The Mycorrhizal-Associated Nutrient Economy: a New Framework for Predicting Carbon–Nutrient Couplings in Temperate Forests, „New Phytologist”, 199 (2013).

Pickles B., Egger K., Massicotte H., Green D., Ectomycorrhizas and Climate Change, „Fungal Ecology”, 5 (2012).

Pickles B.J., Wilhelm R., Asay A.K., Hahn A.S., Simard S.W., Mohn W.W., Transfer of 13C between Paired Douglas Fir Seedlings Reveals Plant Kinship Effects and Uptake of Exudates by Ectomycorrhizas, „New Phytologist”, 214 (2017).

Pion M., Spangenberg J., Simon A., Bindschedler S., Flury C., Chatelain A., Bshary R., Job D., Junier P., Bacterial Farming by the Fungus Morchella crassipes, „Proceedings of the Royal Society B”, 280 (2013).

Pirozynski K.A., Malloch D.W., The Origin of Land Plants: a Matter of Mycotrophism, „Biosystems”, 6 (1975).

Pither J., Pickles B.J., Simard S.W., Ordonez A., Williams J.W., Below-Ground Biotic Interactions Moderated the Postglacial Range Dynamics of Trees, „New Phytologist”, 220 (2018).

Policha T., Davis A., Barnadas M., Dentinger B.T., Raguso R.A., Roy B.A., Disentangling Visual and Olfactory Signals in Mushroom-Mimicking Dracula Orchids Using Realistic Three-Dimensional Printed Flowers, „New Phytologist”, 210 (2016).

Pollan M., The Intelligent Plant, „New Yorker” (2013), michaelpollan.com/articles-archive/the-intelligent-plant/ (dostęp 29.10.2019).

Pollan M., Jak zmienić swój umysł: czego nowe badania nad psychodelikami uczą nas o świadomości, umieraniu, uzależnieniu, depresji i transcendencji, przeł. M. Lorenc, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2021.

Popkin G., Bacteria Use Brainlike Bursts of Electricity to Communicate, „Quanta” (2017), www.quantamagazine.org/bacteria-use-brainlike-bursts-of-electricity-to-communicate-20170905/ (dostęp 29.10.2019).

Porada P., Weber B., Elbert W., Pöschl U., Kleidon A., Estimating Impacts of Lichens and Bryophytes on Global Biogeochemical Cycles, „Global Biogeochemical Cycles”, 28 (2014).

Potts S.G., Biesmeijer J.C., Kremen C., Neumann P., Schweiger O., Kunin W.E., Global Pollinator Declines: Trends, Impacts and Drivers, „Trends in Ecology & Evolution”, 25 (2010).

Poulsen M., Hu H., Li C., Chen Z., Xu L., Otani S., Nygaard S., Nobre T., Klaubauf S., Schindler P.M. i in., Complementary Symbiont Contributions to Plant Decomposition in a Fungus-Farming Termite, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 111 (2014).

Powell J.R., Rillig M.C., Biodiversity of Arbuscular Mycorrhizal Fungi and Ecosystem Function, „New Phytologist”, 220 (2018).

Powell M., Medicinal Mushrooms: A Clinical Guide, Mycology Press, Bath 2014.

Pozo M.J., López-Ráez J.A., Azcón-Aguilar C., García-Garrido, J.M., Phytohormones as Integrators of Environmental Signals in the Regulation of Mycorrhizal Symbioses, „New Phytologist”, 205 (2015).

Prasad S., An Ingenious Way to Combat India’s Suffocating Pollution, „Washington Post” (2018), www.washingtonpost.com/news/theworldpost/wp/2018/08/01/india-pollution/ (dostęp 29.10.2019).

Pressel S., Bidartondo M.I., Ligrone R., Duckett J.G., Fungal Symbioses in Bryophytes: New Insights in the Twenty-First Century, „Phytotaxa”, 9 (2010).

Prigogine I., Stengers I., Z chaosu ku porządkowi: nowy dialog człowieka z przyrodą, przeł. K. Lipszyc, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1990.

Prindle A., Liu J., Asally M., Ly S., Garcia-Ojalvo J., Süel G.M., Ion Channels Enable Electrical Communication in Bacterial Communities, „Nature”, 527 (2015).

Purschwitz J., Müller S., Kastner C., Fischer R., Seeing the Rainbow: Light Sensing in Fungi, „Current Opinion in Microbiology”, 9 (2006).

Quéré C., Andrew R.M., Friedlingstein P., Sitch S., Hauck J., Pongratz J., Pickers P., Korsbakken J., Peters G.P., Canadell J.G. i in., Global Carbon Budget 2018, „Earth System Science Data Discussions” (2018), https://doi.org/10.5194/essd-10-2141-2018.

Quintana-Rodriguez E., Rivera-Macias L.E., Adame-Alvarez R.M., Torres J., Heil M., Shared Weapons in Fungus–Fungus and Fungus–Plant Interactions? Volatile Organic Compounds of Plant or Fungal Origin Exert Direct Antifungal Activity In Vitro, „Fungal Ecology”, 33 (2018).

Quirk J., Andrews M., Leake J., Banwart S., Beerling D., Ectomycorrhizal Fungi and Past High CO2 Atmospheres Enhance Mineral Weathering through Increased Below-Ground Carbon-Energy Fluxes, „Biology Letters”, 10 (2014).

Rabbow E., Horneck G., Rettberg P., Schott J.-U., Panitz C., L’Afflitto A., Heise-Rotenburg R von., Willnecker R., Baglioni P., Hatton J. i in., EXPOSE, an Astrobiological Exposure Facility on the International Space Station – from Proposal to Flight, „Origins of Life and Evolution of Biospheres”, 39 (2009).

Raes J., Crowdsourcing Earth’s Microbes, „Nature”, 551 (2017).

Rambold G., Stadler M., Begerow D., Mycology Should Be Recognised as a Field in Biology at Eye Level with Other Major Disciplines – a Memorandum, „Mycological Progress”, 12 (2013).

Ramsbottom J., Mushrooms and Toadstools, Collins, London 1953.

Raverat G., Period Piece: a Cambridge Childhood, Faber, London 1952.

Rayner A., Degrees of Freedom, World Scientific, London 1997.

Rayner A., Griffiths G.S., Ainsworth A.M., Mycelial Interconnectedness, [w:] The Growing Fungus, red. N.A.R. Gow & G.M. Gadd, Chapman & Hall, London 1995.

Rayner M., Trees and Toadstools, Faber, London 1945.

Read D., Mycorrhizal Fungi: the Ties that Bind, „Nature”, 388 (1997).

Read N., Fungal Cell Structure and Organization, [w:] Oxford Textbook of Medical Mycology, red. C.C. Kibbler, R. Barton, N.A.R. Gow, S. Howell, D.M. MacCallum, R.J. Manuel, Oxford University Press, Oxford 2018.

Read N.D., Lichius A., Shoji J., Goryachev A.B., Self-Signalling and Self-Fusion in Filamentous Fungi, „Current Opinion in Microbiology”, 12 (2009).

Redman R.S., Rodriguez R.J., The Symbiotic Tango: Achieving Climate-Resilient Crops via Mutualistic Plant–Fungus Relationships, [w:] Functional Importance of the Plant Microbiome, red. S. Doty, „Implications for Agriculture, Forestry and Bioenergy”, Springer International Publishing (Switzerland), Cham 2017.

Rees B., Shepherd V.A., Ashford A.E., Presence of a Motile Tubular Vacuole System in Different Phyla of Fungi, „Mycological Research”, 98 (1994).

Reid C.R., Latty T., Dussutour A., Beekman M., Slime Mold Uses an Externalized Spatial “Memory” to Navigate in Complex Environments, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 109 (2012).

Relman D.A., “Til Death Do Us Part”: Coming to Terms with Symbiotic Relationships, „Nature Reviews Microbiology”, 6 (2008).

Reynaga-Peña C.G., Bartnicki-García S., Cytoplasmic Contractions in Growing Fungal Hyphae and Their Morphogenetic Consequences, „Archives of Microbiology”, 183 (2005).

Reynolds H.T., Vijayakumar V., Gluck-Thaler E., Korotkin H., Matheny P., Slot J.C., Horizontal Gene Cluster Transfer Increased Hallucinogenic Mushroom Diversity, „Evolution Letters”, 2 (2018).

Rich A., Zapiski w sprawie polityki umiejscowienia, przeł. W. Chańska, „Przegląd Filozoficzno-Literacki”, 1 (2003).

Richards T.A., Leonard G., Soanes D.M., Talbot N.J., Gene Transfer into the Fungi, „Fungal Biology Reviews”, 25 (2011).

Rillig M.C., Aguilar-Trigueros C.A., Camenzind T., Cavagnaro T.R., Degrune F., Hohmann P., Lammel D.R., Mansour I., Roy J., Heijden M.G. van der i in., Why Farmers Should Manage the Arbuscular Mycorrhizal Symbiosis: a Response to Ryan & Graham (2018), “Little Evidence That Farmers Should Consider Abundance or Diversity of Arbuscular Mycorrhizal Fungi When Managing Crops”, „New Phytologist”, 222 (2019).

Rillig M.C., Lehmann A., Lehmann J., Camenzind T., Rauh C., Soil Biodiversity Effects from Field to Fork, „Trends in Plant Science”, 23 (2018).

Ríos A. de los, Sancho L., Grube M., Wierzchos J., Ascaso C., Endolithic Growth of Two Lecidea Lichens in Granite from Continental Antarctica Detected by Molecular and Microscopy Techniques, „New Phytologist”, 165 (2005).

Riquelme M., Tip Growth in Filamentous Fungi: a Road Trip to the Apex, „Microbiology”, 67 (2012).

Ritz K., Young I., Interactions between Soil Structure and Fungi, „Mycologist”, 18 (2004).

Robinson J.M., Lignin, Land Plants, And Fungi: Biological Evolution Affecting Phanerozoic Oxygen Balance, „Geology”, 18 (1990).

Rodriguez R., White J.F., Arnold A., Redman R., Fungal Endophytes: Diversity and Functional Roles, „New Phytologist”, 182 (2009).

Rodriguez-Romero J., Hedtke M., Kastner C., Müller S., Fischer R., Fungi, Hidden in Soil or Up in the Air: Light Makes a Difference, „Microbiology”, 64 (2010).

Rogers R., The Fungal Pharmacy, North Atlantic Books, Berkeley 2012.

Roper M., Dressaire E., Fungal Biology: Bidirectional Communication across Fungal Networks, „Current Biology”, 29 (2019).

Roper M., Lee C., Hickey P.C., Gladfelter A.S., Life as a Moving Fluid: Fate of Cytoplasmic Macromolecules in Dynamic Fungal Syncytia, „Current Opinion in Microbiology”, 26 (2015).

Roper M., Seminara A., Mycofluidics: the Fluid Mechanics of Fungal Adaptation, „Annual Review of Fluid Mechanics”, 51 (2017).

Roper M., Seminara A., Bandi M., Cobb A., Dillard H.R., Pringle A., Dispersal of Fungal Spores on a Cooperatively Generated Wind, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 107 (2010).

Roper M., Simonin A., Hickey P.C., Leeder A., Glass L.N., Nuclear Dynamics in a Fungal Chimera, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 110 (2013).

Ross A.A., Müller K.M., Weese J.S., Neufeld J.D., Comprehensive Skin Microbiome Analysis Reveals the Uniqueness of Human Skin and Evidence for Phylosymbiosis within the Class Mammalia, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 115 (2018).

Ross S., Bossis A., Guss J., Agin-Liebes G., Malone T., Cohen B., Mennenga S., Belser A., Kalliontzi K., Babb J. i in., Rapid and Sustained Symptom Reduction Following Psilocybin Treatment for Anxiety and Depression in Patients with Life-Threatening Cancer: a Randomized Controlled Trial, „Journal of Psychopharmacology”, 30 (2016).

Roughgarden J., Evolution’s Rainbow, University of California Press, Berkeley 2013.

Rouphael Y., Franken P., Schneider C., Schwarz D., Giovannetti M., Agnolucci M., Pascale S., Bonini P., Colla G., Arbuscular Mycorrhizal Fungi Act as Biostimulants in Horticultural Crops, „Scientia Horticulturae”, 196 (2015).

Rubini A., Riccioni C., Arcioni S., Paolocci F., Troubles with Truffles: Unveiling More of Their Biology, „New Phytologist”, 174 (2007).

Russell B., Portrety z pamięci. Wartość wolnej myśli, przeł. A. Chmielewski, Wydawnictwo W Kolorach Tęczy, Warszawa 1995.

Ryan M.H., Graham J.H., Little Evidence that Farmers Should Consider Abundance or Diversity of Arbuscular Mycorrhizal Fungi when Managing Crops, „New Phytologist”, 220 (2018).

Sagan, L. On the Origin of Mitosing Cells, „Journal of Theoretical Biology”, 14 (1967).

Salvador-Recatalà V., Tjallingii F.W., Farmer E.E., Real-Time, In Vivo Intracellular Recordings of Caterpillar-Induced Depolarization Waves in Sieve Elements Using Aphid Electrodes, „New Phytologist”, 203 (2014).

Sample I., Magma Shift May Have Caused Mysterious Seismic Wave Event, „Guardian” (2018), www.theguardian.com/science/2018/nov/30/magma-shift-mysterious-seismic-wave-event-mayotte (dostęp 29.10.2019).

Samorini G., Animals and Psychedelics: the Natural World and the Instinct to Alter Consciousness, Park Street Press, Rochester 2002.

Sancho L.G., Torre R. de la, Pintado A., Lichens, New and Promising Material from Experiments in Astrobiology, „Fungal Biology Reviews”, 22 (2008).

Sapp J., Evolution by Association, Oxford University Press, Oxford 1994.

Sapp J., The Dynamics of Symbiosis: an Historical Overview, „Canadian Journal of Botany”, 82 (2004).

Sapp J., The New Foundations of Evolution, Oxford University Press, Oxford 2009.

Sapp J., The Symbiotic Self, „Evolutionary Biology”, 43 (2016).

Sapsford S.J., Paap T., Hardy G.E., Burgess T.I., The “Chicken or the Egg”: Which Comes First, Forest Tree Decline or Loss of Mycorrhizae?, „Plant Ecology”, 218 (2017).

Sarrafchi A., Odhammer A.M., Salazar L., Laska M., Olfactory Sensitivity for Six Predator Odorants in Cd-1 Mice, Human Subjects, and Spider Monkeys, „PLOS ONE”, 8 (2013).

Saupe S., Molecular Genetics of Heterokaryon Incompatibility in Filamentous Ascomycetes, „Microbiology and Molecular Biology Reviews”, 64 (2000).

Scharf C., How the Cold War Created Astrobiology, „Nautilus” (2016), nautil.us/issue/32/space/how-the-cold-war-created-astrobiology-rp (dostęp 29.10.2019).

Scharlemann J.P., Tanner E.V., Hiederer R., Kapos V., Global Soil Carbon: Understanding and Managing the Largest Terrestrial Carbon Pool, „Carbon Management”, 5 (2014).

Schenkel D., Maciá-Vicente J.G., Bissell A., Splivallo R., Fungi Indirectly Affect Plant Root Architecture by Modulating Soil Volatile Organic Compounds, „Frontiers in Microbiology”, 9 (2018).

Schmieder S.S., Stanley C.E., Rzepiela A., Swaay D. van, Sabotič J., Nørrelykke S.F., deMello A.J., Aebi M., Künzler M., Bidirectional Propagation of Signals and Nutrients in Fungal Networks via Specialized Hyphae, „Current Biology”, 29 (2019).

Schmull M., Dal-Forno M., Lücking R., Cao S., Clardy J., Lawrey J.D., Dictyonema huaorani (Agaricales: Hygrophoraceae), a New Lichenized Basidiomycete from Amazonian Ecuador with Presumed Hallucinogenic Properties, „Bryologist”, 117 (2014).

Schultes R., Hofmann A., Rätsch C., Plants of the Gods: Their Sacred, Healing, and Hallucinogenic Powers, wydanie II, Healing Arts Press, Rochester 2001.

Schultes R.E., Teonanacatl: the Narcotic Mushroom of the Aztecs, „American Anthropologist”, 42 (1940).

Seaward M., Environmental Role of Lichens, [w:] Lichen Biology, red. T.H. Nash, Cambridge University Press, Cambridge 2008.

Selosse M.-A., Prototaxites: a 400-Myr-Old Giant Fossil, a Saprophytic Holobasidiomycete, or a Lichen?, „Mycological Research”, 106 (2002).

Selosse M.-A., Schneider-Maunoury L., Martos F., Time to Re-Think Fungal Ecology? Fungal Ecological Niches Are Often Prejudged, „New Phytologist”, 217 (2018).

Selosse M.-A., Schneider-Maunoury L., Taschen E., Rousset F., Richard F., Black Truffle, a Hermaphrodite with Forced Unisexual Behaviour, „Trends in Microbiology”, 25 (2017).

Selosse M.-A., Strullu-Derrien C., Martin F.M., Kamoun S., Kenrick P., Plants, Fungi and Oomycetes: a 400-Million-Year Affair that Shapes the Biosphere, „New Phytologist”, 206 (2015).

Selosse M.-A., Tacon L.F., The Land Flora: a Phototroph–Fungus Partnership?, „Trends in Ecology & Evolution”, 13 (1998).

Sergeeva N.G., Kopytina N.I., The First Marine Filamentous Fungi Discovered in the Bottom Sediments of the Oxic/Anoxic Interface and in the Bathyal Zone of the Black Sea, „Turkish Journal of Fisheries and Aquatic Sciences”, 14 (2014).

Sheldrake M., Rosenstock N.P., Revillini D., Olsson P.A., Wright S.J., Turner B.L., A Phosphorus Threshold for Mycoheterotrophic Plants in Tropical Forests, „Proceedings of the Royal Society B”, 284 (2017).

Shepherd V., Orlovich D., Ashford A., Cell-to-Cell Transport via Motile Tubules in Growing Hyphae of a Fungus, „Journal of Cell Science”, 105 (1993).

Shomrat T., Levin M., An Automated Training Paradigm Reveals Long-Term Memory in Planarians and Its Persistence through Head Regeneration, „Journal of Experimental Biology”, 216 (2013).

Shukla V., Joshi G.P., Rawat M.S.M., Lichens as a Potential Natural Source of Bioactive Compounds: a Review, „Phytochemical Reviews”, 9 (2010).

Siegel R.K., Intoxication: The Universal Drive for Mind-Altering Substances, Park Street Press, Rochester 2005.

Silvertown J., A New Dawn for Citizen Science, „Trends in Ecology & Evolution”, 24 (2009).

Simard S., Mycorrhizal Networks Facilitate Tree Communication, Learning, and Memory, [w:] Memory and Learning in Plants, red. F. Baluska, M. Gagliano & G. Witzany, Springer International Publishing (Switzerland), Cham 2018.

Simard S., Asay A., Beiler K., Bingham M., Deslippe J., He X., Phillip L., Song Y., Teste F., Resource Transfer between Plants through Ectomycorrhizal Fungal Networks, [w:] Mycorrhizal Networks, red. T. Horton, Springer International Publishing (The Netherlands), Dordrecht 2015.

Simard S.W., Beiler K.J., Bingham M.A., Deslippe J.R., Philip L.J., Teste F.P., Mycorrhizal Networks: Mechanisms, Ecology and Modelling, „Fungal Biology Reviews”, 26 (2012).

Simard S., Perry D.A., Jones M.D., Myrold D.D., Durall D.M., Molina R., Net Transfer of Carbon between Ectomycorrhizal Tree Species in the Field, „Nature”, 388 (1997).

Singh H., Mycoremediation, John Wiley, New York 2006.

Slayman C., Long W., Gradmann D., “Action potentials” in Neurospora crassa, a Mycelial Fungus, „Biochimica et Biophysica Acta”, 426 (1976).

Smith S.E., Read D.J., Mycorrhizal Symbiosis, Academic Press, London 2008.

Solé R., Moses M., Forrest S., Liquid Brains, Solid Brains, „Philosophical Transactions of the Royal Society B”, 374 (2019).

Soliman S., Greenwood J.S, Bombarely A., Muelle L.A., Tsao R., Mosser D.D., Raizada M.N., An Endophyte Constructs Fungicide-Containing Extracellular Barriers for Its Host Plant, „Current Biology”, 25 (2015).

Song Y., Simard S.W., Carroll A., Mohn W.W., Zeng R., Defoliation of Interior Douglas Fir Elicits Carbon Transfer and Stress Signalling to Ponderosa Pine Neighbors through Ectomycorrhizal Networks, „Scientific Reports”, 5 (2015a).

Song Y., Ye M., Li C., He X., Zhu-Salzman K., Wang R., Su Y., Luo S., Zeng R., Hijacking Common Mycorrhizal Networks for Herbivore-Induced Defence Signal Transfer between Tomato Plants, „Scientific Reports”, 4 (2015b).

Song Y., Zeng R., Interplant Communication of Tomato Plants through Underground Common Mycorrhizal Networks, „PLOS ONE”, 5 (2010).

Southworth D., He X.-H., Swenson W., Bledsoe C., Horwath W., Application of Network Theory to Potential Mycorrhizal Networks, „Mycorrhiza”, 15 (2005).

Spanos N.P., Gottleib J., Ergotism and the Salem Village Witch Trials, „Science”, 194 (1976).

Splivallo R., Fischer U., Göbel C., Feussner I., Karlovsky P., Truffles Regulate Plant Root Morphogenesis via the Production of Auxin and Ethylene, „Plant Physiology”, 150 (2009).

Splivallo R., Novero M., Bertea C.M., Bossi S., Bonfante P., Truffle Volatiles Inhibit Growth and Induce an Oxidative Burst in Arabidopsis thaliana, „New Phytologist”, 175 (2007)

Splivallo R., Ottonello S., Mello A., Karlovsky P., Truffle Volatiles: from Chemical Ecology to Aroma Biosynthesis, „New Phytologist”, 189 (2011).

Spribille T., Relative Symbiont Input and the Lichen Symbiotic Outcome, „Current Opinion in Plant Biology”, 44 (2018).

Spribille T., Tuovinen V., Resl P., Vanderpool D., Wolinski H., Aime C.M., Schneider K., Stabentheiner E., Toome-Heller M., Thor G. i in., Basidiomycete Yeasts in the Cortex of Ascomycete Macrolichens, „Science”, 353 (2016).

Stamets P., Psilocybin Mushrooms of the World, Ten Speed Press, Berkeley 1996.

Stamets P., Globalna ekologia, występowanie i potencjał grzybów, [w:] Teonanácatl. Święte grzyby, red. R. Metzner, przeł. D. Misiuna, M. Lorenc, Okultura, Warszawa 2013.

Stamets P., Mycelium Running, Ten Speed Press, Berkeley 2011.

Stamets P.E., Naeger N.L., Evans J.D., Han J.O., Hopkins B.K., Lopez D., Moershel H.M., Nally R., Sumerlin D., Taylor A.W. i in., Extracts of Polypore Mushroom Mycelia Reduce Viruses in Honey Bees, „Scientific Reports”, 8 (2018).

State of the World’s Fungi, Royal Botanic Gardens, Kew 2018), stateoftheworldsfungi.org (dostęp 29.10.2019).

Steele E.J., Al-Mufti S., Augustyn K.A., Chandrajith R., Coghlan J.P., Coulson S.G., Ghosh S., Gillman M., Gorczynski R.M., Klyce B. i in., Cause of Cambrian Explosion – Terrestrial or Cosmic?, „Progress in Biophysics and Molecular Biology”, 136 (2018).

Steidinger B., Crowther T., Liang J., Nuland V.M., Werner G., Reich P., Nabuurs G., de-Miguel S., Zhou M., Picard N. i in., Climatic Controls of Decomposition Drive the Global Biogeography of Forest–Tree Symbioses, „Nature”, 569 (2019).

Steinberg G., Hyphal Growth: a Tale of Motors, Lipids and the Spitzenkörper, „Eukaryotic Cell”, 6 (2007).

Steinhardt J.B., Mycelium is the Message: Open Science, Ecological Values and Alternative Futures with Do-It-Yourself Mycologists, praca doktorska, University of California, Santa Barbara 2018.

Stierle A., Strobel G., Stierle D., Taxol and Taxane Production by Taxomyces andreanae, an Endophytic Fungus of Pacific Yew, „Science”, 260 (1993).

Stough J.M., Yutin N., Chaban Y.V., Moniruzzaman M., Gann E.R., Pound H.L., Steffen M.M., Black J.N., Koonin E.V., Wilhelm S.W. i in., Genome and Environmental Activity of a Chrysochromulina Parva Virus and Its Virophages, „Frontiers in Microbiology”, 10 (2019).

Strullu-Derrien C., Selosse M.-A., Kenrick P., Martin F.M., The Origin and Evolution of Mycorrhizal Symbioses: from Palaeomycology to Phylogenomics, „New Phytologist”, 220 (2018).

Studerus E., Kometer M., Hasler F., Vollenweider F.X., Acute, Subacute and Long-Term Subjective Effects of Psilocybin in Healthy Humans: a Pooled Analysis of Experimental Studies, „Journal of Psychopharmacology”, 25 (2011).

Stukeley W., Memories of Sir Isaac Newton’s Life, nieopublikowane, 1752, rękopis w wersji angielskiej dostępny na stronie internetowej Royal Society: ttp.royalsociety.org/ttp/ttp.html?id=1807da00- (dostęp 29.10.2019).

Suarato G., Bertorelli R., Athanassiou A., Borrowing from Nature: Biopolymers and Biocomposites as Smart Wound Care Materials, „Frontiers in Bioengineering and Biotechnology”, 6 (2018).

Sudbery P., Gow N., Berman J., The Distinct Morphogenic States of Candida albicans, „Trends in Microbiology”, 12 (2004).

Swift R.S., Sequestration of Carbon by Soil, „Soil Science”, 166 (2001).

Taiz L., Alkon D., Draguhn A., Murphy A., Blatt M., Hawes C., Thiel G., Robinson D.G., Plants Neither Possess nor Require Consciousness, „Trends in Plant Science”, 24 (2019).

Takaki K., Yoshida K., Saito T., Kusaka T., Yamaguchi R., Takahashi K., Sakamoto Y., Effect of Electrical Stimulation on Fruit Body Formation in Cultivating Mushrooms, „Microorganisms”, 2 (2014).

Talou T., Gaset A., Delmas M., Kulifaj M., Montant C., Dimethyl Sulphide: the Secret for Black Truffle Hunting by Animals?, „Mycological Research”, 94 (1990).

Tanney J.B., Visagie C.M., Yilmaz N., Seifert K.A., Aspergillus Subgenus Polypaecilum from the Built Environment, „Studies in Mycology”, 88 (2017).

Taschen E., Rousset F., Sauve M., Benoit L., Dubois M.-P., Richard F., Selosse M.-A., How the Truffle Got Its Mate: Insights from Genetic Structure in Spontaneous and Planted Mediterranean Populations of Tuber melanosporum, „Molecular Ecology”, 25 (2016).

Taylor A., Flatt A., Beutel M., Wolff M., Brownson K., Stamets P., Removal of Escherichia coli from Synthetic Stormwater Using Mycofiltration, „Ecological Engineering”, 78 (2015).

Taylor L., Leake J., Quirk J., Hardy K., Banwart S., Beerling D., Biological Weathering and the Long-Term Carbon Cycle: Integrating Mycorrhizal Evolution and Function into the Current Paradigm, „Geobiology”, 7 (2009).

Taylor T., Klavins S., Krings M., Taylor E., Kerp H., Hass H., Fungi from the Rhynie Chert: a View from the Dark Side, „Transactions of the Royal Society of Edinburgh: Earth Sciences”, 94 (2007).

Temple R., The Prehistory of Panspermia: Astrophysical or Metaphysical?, „International Journal of Astrobiology”, 6 (2007).

Tero A., Takagi S., Saigusa T., Ito K., Bebber D.P., Fricker M.D., Yumiki K., Kobayashi R., Nakagaki T., Rules for Biologically Inspired Adaptive Network Design, „Science”, 327 (2010).

Terrer C., Vicca S., Hungate B.A., Phillips R.P., Prentice I.C., Mycorrhizal Association as a Primary Control of the CO2 Fertilization Effect, „Science”, 353 (2016).

Thierry G., Lab-Grown Mini Brains: We Can’t Dismiss the Possibility that They Could One Day Outsmart Us, „Conversation” (2019), theconversation.com/lab-grown-mini-brains-we-cant-dismiss-the-possibility-that-they-could-one-day-outsmart-us-125842 (dostęp 29.10.2019).

Thirkell T.J., Charters M.D., Elliott A.J., Sait S.M., Field K.J., Are Mycorrhizal Fungi Our Sustainable Saviours? Considerations for Achieving Food Security, „Journal of Ecology”, 105 (2017).

Thirkell T.J., Pastok D., Field K.J., Carbon for Nutrient Exchange between Arbuscular Mycorrhizal Fungi and Wheat Varies According to Cultivar and Changes in Atmospheric Carbon Dioxide Concentration, „Global Change Biology” (2019), DOI: 10.1111/gcb.14851.

Thomas P., Büntgen U., First Harvest of Périgord Black Truffle in the UK as a Result of Climate Change, „Climate Research”, 74 (2017).

Tilman D., Balzer C., Hill J., Befort B.L., Global Food Demand and the Sustainable Intensification of Agriculture, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 108 (2011).

Tilman D., Cassman K.G., Matson P.A., Naylor R., Polasky S., Agricultural Sustainability and Intensive Production Practices, „Nature”, 418 (2002).

Tkavc R., Matrosova V.Y., Grichenko O.E., Gostinčar C., Volpe R.P., Klimenkova P., Gaidamakova E.K., Zhou C.E., Stewart B.J., Lyman M.G. i in., Prospects for Fungal Bioremediation of Acidic Radioactive Waste Sites: Characterization and Genome Sequence of Rhodotorula taiwanensis MD1149, „Frontiers in Microbiology”, 8 (2018).

Tlalka M., Bebber D.P., Darrah P.R., Watkinson S.C., Fricker M.D., Emergence of Self-Organised Oscillatory Domains in Fungal Mycelia, „Fungal Genetics and Biology”, 44 (2007).

Tlalka M., Hensman D., Darrah P., Watkinson S., Fricker M.D., Noncircadian Oscillations in Amino Acid Transport Have Complementary Profiles in Assimilatory and Foraging Hyphae of Phanerochaete velutina, „New Phytologist”, 158 (2003).

Toju H., Guimarães P.R., Olesen J.M., Thompson J.N., Assembly of Complex Plant–Fungus Networks, „Nature Communications”, 5 (2014).

Toju H., Peay K.G., Yamamichi M., Narisawa K., Hiruma K., Naito K., Fukuda S., Ushio M., Nakaoka S., Onoda Y. i in., Core Microbiomes for Sustainable Agroecosystems, „Nature Plants”, 4 (2018).

Toju H., Sato H., Root-Associated Fungi Shared between Arbuscular Mycorrhizal and Ectomycorrhizal Conifers in a Temperate Forest, „Frontiers in Microbiology”, 9 (2018).

Toju H., Yamamoto S., Tanabe A.S., Hayakawa T., Ishii H.S., Network Modules and Hubs in Plant-Root Fungal Biomes, „Journal of the Royal Society Interface”, 13 (2016).

Tolkien J.R.R., Władca pierścieni, przeł. M. Skibniewska, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1990.

Tornberg K., Olsson S., Detection of Hydroxyl Radicals Produced by Wood-Decomposing Fungi, „FEMS Microbiology Ecology”, 40 (2002).

Torre R. de la, Miller A., Cubero B., Martín-Cerezo L.M., Raguse M., Meessen J., The Effect of High-Dose Ionizing Radiation on the Astrobiological Model Lichen Circinaria gyrosa, „Astrobiology”, 17 (2017).

Torre Noetzel R. de la, Miller A.Z., Rosa J.M. de la, Pacelli C., Onofri S., Sancho L., Cubero B., Lorek A., Wolter D., Vera J.P. de, Cellular Responses of the Lichen Circinaria gyrosa in Mars-Like Conditions, „Frontiers in Microbiology”, 9 (2018).

Torri L., Migliorini P., Masoero G., Sensory Test Vs. Electronic Nose and/or Image Analysis of Whole Bread Produced with Old and Modern Wheat Varieties Adjuvanted by Means of the Mycorrhizal Factor, „Food Research International”, 54 (2013).

Toyota M., Spencer D., Sawai-Toyota S., Jiaqi W., Zhang T., Koo A.J., Howe G.A., Gilroy S., Glutamate Triggers Long-Distance, Calcium-Based Plant Defense Signaling, „Science”, 361 (2018).

Trappe J., Foreword, [w:] Mycorrhizal Networks, red. T. Horton, Springer International Publishing (The Netherlands), Dordrecht 2015.

Trappe J.M., A.B. Frank and Mycorrhizae: the Challenge to Evolutionary and Ecologic Theory, „Mycorrhiza”, 15 (2005).

Trewavas A., Response to Alpi et al.: Plant Neurobiology – All Metaphors Have Value, „Trends in Plant Science”, 12 (2007).

Trewavas A., Plant Behaviour and Intelligence, Oxford University Press, Oxford 2014.

Trewavas A., Intelligence, Cognition, and Language of Green Plants, „Frontiers in Psychology”, 7 (2016).

Trivedi D.K., Sinclair E., Xu Y., Sarkar D., Walton-Doyle C., Liscio C., Banks P., Milne J., Silverdale M., Kunath T. i in., Discovery of Volatile Biomarkers of Parkinson’s Disease from Sebum, „ACS Central Science”, 5 (2019).

Tsing A.L., The Mushroom at the End of the World, Princeton University Press, Princeton 2015.

Tuovinen V., Ekman S., Thor G., Vanderpool D., Spribille T., Johannesson H., Two Basidiomycete Fungi in the Cortex of Wolf Lichens, „Current Biology”, 29 (2019).

Tyne D., Manson A.L., Huycke M.M., Karanicolas J., Earl A.M., Gilmore M.S., Impact of Antibiotic Treatment and Host Innate Immune Pressure on Enterococcal Adaptation in the Human Bloodstream, „Science Translational Medicine”, 11 (2019).

Umehata H., Fumagalli M., Smail I., Matsuda Y., Swinbank A.M., Cantalupo S., Sykes C., Ivison R.J., Steidel C.C., Shapley A.E. i in., Gas Filaments of the Cosmic Web Located around Active Galaxies in a Protocluster, „Science”, 366 (2019).

Vadder F., Grasset E., Holm L., Karsenty G., Macpherson A.J., Olofsson L.E., Bäckhed F., Gut Microbiota Regulates Maturation of the Adult Enteric Nervous System via Enteric Serotonin Networks, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 115 (2018).

Vahdatzadeh M., Deveau A., Splivallo R., The Role of the Microbiome of Truffles in Aroma Formation: a Meta-Analysis Approach, „Applied and Environmental Microbiology”, 81 (2015).

Vajda V., McLoughlin S., Fungal Proliferation at the Cretaceous – Tertiary Boundary, „Science”, 303 (2004).

Valles-Colomer M., Falony G., Darzi Y., Tigchelaar E., Wang J., Tito R.Y., Schiweck C., Kurilshikov A., Joossens M., Wijmenga C. i in., The Neuroactive Potential of the Human Gut Microbiota in Quality of Life and Depression, „Nature Microbiology” (2019).

Van Tyne D., Manson A.L., Huycke M.M., Karanicolas J., Earl A.M., Gilmore M.S., Impact of Antibiotic Treatment and Host Innate Immune Pressure on Enterococcal Adaptation in the Human Bloodstream, „Science Translational Medicine”, 487 (2019).

Vannini C., Carpentieri A., Salvioli A., Novero M., Marsoni M., Testa L., Pinto M., Amoresano A., Ortolani F., Bracale M. i in., An Interdomain Network: the Endobacterium of a Mycorrhizal Fungus Promotes Antioxidative Responses in Both Fungal and Plant Hosts, „New Phytologist”, 211 (2016).

Venner S., Feschotte C., Biémont C., Dynamics of Transposable Elements: Towards a Community Ecology of the Genome, „Trends in Genetics”, 25 (2009).

Vera J.P. de, Alawi M., Backhaus T., Baqué M., Billi D., Böttger U., Berger T., Bohmeier M., Cockell C., Demets R. i in., Limits of Life and the Habitability of Mars: the ESA Space Experiment BIOMEX on the ISS, „Astrobiology”, 19 (2019).

Verbruggen E., Röling W.F., Gamper H.A., Kowalchuk G.A., Verhoef H.A., Heijden M.G. van der, Positive Effects of Organic Farming on Below-Ground Mutualists: Large-Scale Comparison of Mycorrhizal Fungal Communities in Agricultural Soils, „New Phytologist”, 186 (2010).

Vetter W., Roberts D., Revisiting the Organohalogens Associated with 1979-Samples of Brazilian Bees (Eufriesea purpurata), „Science of the Total Environment”, 377 (2007).

Vita F., Taiti C., Pompeiano A., Bazihizina N., Lucarotti V., Mancuso S., Alpi A., Volatile Organic Compounds in Truffle (Tuber Magnatum Pico): Comparison of Samples from Different Regions of Italy and from Different Seasons, „Scientific Reports”, 5 (2015).

Viveiros de Castro E., Exchanging Perspectives: the Transformation of Objects into Subjects in Amerindian Ontologies, „Common Knowledge” (2004).

Vries F.T. de, Thébault E., Liiri M., Birkhofer K., Tsiafouli M.A., Bjørnlund L., Jørgensen H., Brady M., Christensen S., Ruiter P.C. de i in., Soil Food Web Properties Explain Ecosystem Services across European Land Use Systems, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 110 (2013).

Waal F.B.M. de, Anthropomorphism and Anthropodenial, „Philosophical Topics”, 27 (1999).

Wadley G., Hayden B., Pharmacological Influences on the Neolithic Transition, „Journal of Ethnobiology”, 35 (2015).

Wagg C., Bender F.S., Widmer F., Heijden M.G. van der, Soil Biodiversity and Soil Community Composition Determine Ecosystem Multifunctionality, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 111 (2014).

Wainwright M., Moulds in Folk Medicine, „Folklore”, 100 (1989a).

Wainwright M., Moulds in Ancient and More Recent Medicine, „Mycologist”, 3 (1989b).

Wainwright M., Rally L., Ali T., The Scientific Basis of Mould Therapy, „Mycologist”, 6 (1992).

Walder F., Heijden M.G. van der, Regulation of Resource Exchange in the Arbuscular Mycorrhizal Symbiosis, „Nature Plants”, 1 (2015).

Walder F., Niemann H., Natarajan M., Lehmann M.F., Boller T., Wiemken A., Mycorrhizal Networks: Common Goods of Plants Shared under Unequal Terms of Trade, „Plant Physiology”, 159 (2012).

Waller L.P., Felten J., Hiiesalu I., Vogt-Schilb H., Sharing Resources for Mutual Benefit: Crosstalk between Disciplines Deepens the Understanding of Mycorrhizal Symbioses across Scales, „New Phytologist”, 217 (2018).

Wang B., Yeun L., Xue J., Liu Y., Ané J., Qiu Y., Presence of Three Mycorrhizal Genes in the Common Ancestor of Land Plants Suggests a Key Role of Mycorrhizas in the Colonisation of Land by Plants, „New Phytologist”, 186 (2010).

Wasson G., Hofmann A., Ruck C., Droga do Eleusis. Misteria psychodeliczne, przeł. K. Azarewicz, J. Danielewicz, D. Misiuna, R. Pękała, Wydawnictwo Okultura, Warszawa 2022.

Wasson G., Kramrisch S., Ott J., Ruck C., Persephone’s Quest: Entheogens and the Origins of Religion, Yale University Press, New Haven 1986.

Wasson V.P., Wasson G., Mushrooms, Russia and History, Pantheon, New York 1957.

Watanabe S., Tero A., Takamatsu A., Nakagaki T., Traffic Optimisation in Railroad Networks Using an Algorithm Mimicking an Amoeba-Like Organism, Physarum plasmodium, „Biosystems”, 105 (2011).

Watkinson S.C., Boddy L., Money N., The Fungi, Academic Press, London 2015.

Watts J., Scientists Identify Vast Underground Ecosystem Containing Billions of Microorganisms, „Guardian” (2018), www.theguardian.com/science/2018/dec/10/tread-softly-because-you-tread-on-23bn-tonnes-of-micro-organisms (dostęp 29.10.2019).

Watts-Williams S.J., Cavagnaro T.R., Nutrient Interactions and Arbuscular Mycorrhizas: a Meta-Analysis of a Mycorrhiza-Defective Mutant and Wild-Type Tomato Genotype Pair, „Plant and Soil”, 384 (2014).

Wellman C.H., Strother P.K., The Terrestrial Biota Prior to the Origin of Land Plants (Embryophytes): a Review of the Evidence, „Palaeontology”, 58 (2015).

Weremijewicz J., Janos D.P., Common Mycorrhizal Networks Amplify Competition by Preferential Mineral Nutrient Allocation to Large Host Plants, „New Phytologist”, 212 (2016).

Werner G.D., Kiers E.T., Partner Selection in the Mycorrhizal Mutualism, „New Phytologist”, 205 (2015).

Werner G.D., Strassmann J.E., Ivens A.B., Engelmoer D.J., Verbruggen E., Queller D.C., Noë R., Johnson N., Hammerstein P., Kiers E.T., Evolution of Microbial Markets, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 11 (2014).

Werrett S., Thrifty Science: Making the Most of Materials in the History of Experiment, University of Chicago Press, Chicago 2019.

West M., Putting the “I” in Science, „Nature” (2019), www.nature.com/articles/d41586-019-03051-z;(dostęp 29.10.2019).

Westerhoff H.V., Brooks A.N., Simeonidis E., García-Contreras R., He F., Boogerd F.C., Jackson V.J., Goncharuk V., Kolodkin A., Macromolecular Networks and Intelligence in Microorganisms, „Frontiers in Microbiology”, 5 (2014).

Weyrich L.S., Duchene S., Soubrier J., Arriola L., Llamas B., Breen J., Morris A.G., Alt K.W., Caramelli D., Dresely V. i in., Neanderthal Behaviour, Diet and Disease Inferred from Ancient DNA in Dental Calculus, „Nature”, 544 (2017).

Whiteside M.D., Werner G.D.A., Caldas V.E.A., Van’t Padje A., Dupin S.E., Elbers B., Bakker M., Wyatt G.A.K., Klein M., Hink M.A. i in., Mycorrhizal Fungi Respond to Resource Inequality by Moving Phosphorus from Rich to Poor Patches across Networks, „Current Biology”, 29 (2019).

Whittaker R., New Concepts of Kingdoms of Organisms, „Science”, 163 (1969).

Wiens F., Zitzmann A., Lachance M.-A., Yegles M., Pragst F., Wurst F.M., Holst D. von, Guan S., Spanagel R., Chronic Intake of Fermented Floral Nectar by Wild Treeshrews, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 105 (2008).

Wilkinson D.M., The Evolutionary Ecology of Mycorrhizal Networks, „Oikos”, 82 (1998).

Willerslev R., Soul Hunters: Hunting, Animism, and Personhood among the Siberian Yukaghirs, University of California Press, Berkeley 2007.

Wilson G.W., Rice C.W., Rillig M.C., Springer A., Hartnett D.C., Soil Aggregation and Carbon Sequestration Are Tightly Correlated with the Abundance of Arbuscular Mycorrhizal Fungi: Results from Long-Term Field Experiments, „Ecology Letters”, 12 (2009).

Winkelman M.J., The Mechanisms of Psychedelic Visionary Experiences: Hypotheses from Evolutionary Psychology, „Frontiers in Neuroscience”, 11 (2017).

Wipf D., Krajinski F., Tuinen D., Recorbet G., Courty P., Trading on the Arbuscular Mycorrhiza Market: from Arbuscules to Common Mycorrhizal Networks, „New Phytologist”, 223 (2019).

Wisecaver J.H., Slot J.C., Rokas A., The Evolution of Fungal Metabolic Pathways, „PLOS Genetics”, 10 (2014).

Witt P., Drugs Alter Web-Building of Spiders: a Review and Evaluation, „Behavioral Science”, 16 (1971).

Wolfe B.E., Husband B.C., Klironomos J.N., Effects of a Below-Ground Mutualism on an Above-Ground Mutualism, „Ecology Letters”, 8 (2005).

Wright C.K., Wimberly M.C., Recent Land Use Change in the Western Corn Belt Threatens Grasslands and Wetlands, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 110 (2013).

Wulf A., Człowiek, który zrozumiał naturę – nowy świat Alexandra von Humboldta, przeł. K. Bażyńska-Chojnacka, P. Chojnacki, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2017.

Wyatt G.A., Kiers E.T., Gardner A., West S.A., A Biological Market Analysis of the Plant–Mycorrhizal Symbiosis, „Evolution”, 68 (2014).

Yano J.M., Yu K., Donaldson G.P., Shastri G.G., Ann P., Ma L., Nagler C.R., Ismagilov R.F., Masmanian S.K., Hsiao E.Y., Indigenous Bacteria from the Gut Microbiota Regulate Host Serotonin Biosynthesis, „Cell”, 161 (2015).

Yon D., Now You See It, „Quanta” (2019), aeon.co/essays/how-our-brain-sculpts-experience-in-line-with-our-expectations? (dostęp 29.10.2019).

Yong E., The Guts That Scrape the Skies, „National Geographic” (2014), www.nationalgeographic.com/science/phenomena/2014/09/23/the-guts-that-scrape-the-skies/ (dostęp 29.10.2019).

Yong E., How the Zombie Fungus Takes over Ants’ Bodies to Control Their Minds, „Atlantic” (2017), www.theatlantic.com/science/archive/2017/11/how-the-zombie-fungus-takes-over-ants-bodies-to-control-their-minds/545864/ (dostęp 29.10.2019).

Yong E., Mikrobiom: najmniejsze organizmy, które rządzą światem, przeł. M. Rabsztyn-Anioł, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2018a.

Yong E., This Parasite Drugs Its Hosts with the Psychedelic Chemical in Shrooms, „Atlantic” (2018b), www.theatlantic.com/science/archive/2018/07/massospora-parasite-drugs-its-hosts/566324/ (dostęp 29.10.2019).

Yong E., The Worst Disease Ever Recorded, „Atlantic” (2019), www.theatlantic.com/science/archive/2019/03/bd-frogs-apocalypse-disease/585862/ (dostęp 29.10.2019).

Young R.M., Darwin’s Metaphor, Cambridge University Press, Cambridge 1985.

Yuan X., Xiao S., Taylor T.N., Lichen-Like Symbiosis 600 Million Years Ago, „Science”, 308 (2005).

Yun-Chang W., Mycology in Ancient China, „Mycologist”, 1 (1985).

Zabinski C.A., Bunn R.A., Function of Mycorrhizae in Extreme Environments, [w:] Mycorrhizal Fungi: Use in Sustainable Agriculture and Land Restoration, red. Z. Solaiman, L. Abbott & A. Varma, Springer International Publishing, Berlin, Heidelberg 2014.

Zhang M.M., Poulsen M., Currie C.R., Symbiont Recognition of Mutualistic Bacteria by Acromyrmex Leaf-Cutting Ants, „ISME Journal”, 1 (2007).

Zhang S., Lehmann A., Zheng W., You Z., Rillig M.C., Arbuscular mycorrhizal fungi increase grain yields: a meta-analysis, „New Phytologist”, 222 (2019).

Zhang Y., Kastman E.K., Guasto J.S., Wolfe B.E., Fungal Networks Shape Dynamics of Bacterial Dispersal and Community Assembly in Cheese Rind Microbiomes, „Nature Communications”, 9 (2018).

Zheng C., Ji B., Zhang J., Zhang F., Bever J.D., Shading Decreases Plant Carbon Preferential Allocation towards the Most Beneficial Mycorrhizal Mutualist, „New Phytologist”, 205 (2015).

Zheng P., Zeng B., Zhou C., Liu M., Fang Z., Xu X., Zeng L., Chen J., Fan S., Du X. i in., Gut Microbiome Remodeling Induces Depressive-Like Behaviors through a Pathway Mediated by the Host’s Metabolism, „Molecular Psychiatry”, 21 (2016).

Zhu K., McCormack L.M., Lankau R.A., Egan F.J., Wurzburger N., Association of Ectomycorrhizal Trees with High Carbon-to-Nitrogen Ratio Soils across Temperate Forests Is Driven by Smaller Nitrogen Not Larger Carbon Stocks, „Journal of Ecology”, 106 (2018).

Zhu L., Aono M., Kim S.-J., Hara M., Amoeba-Based Computing for Traveling Salesman Problem: Long-Term Correlations between Spatially Separated Individual Cells of Physarum polycephalum, „Biosystems”, 12 (2013).

Zobel M., Eltonian Niche Width Determines Range Expansion Success in Ectomycorrhizal Conifers, „New Phytologist”, 220 (2018).