Walter Isaacson

Steve Jobs

Przełożyli

Przemysław Bieliński i Michał Strąkow

Tytuł oryginału Steve Jobs

Copyright © Walter Isaacson, 2011

through Simon & Schuster, www.simonandschuster.com

Simon & Schuster: 1230 Ave of the Americas, New York 10020

All rights reserved. The moral law of the authors has been asserted

Przekład Przemysław Bieliński (rozdziały 4–22, 36–41, Bibliografia. Przypisy), Michał Strąkow (Wprowadzenie. rozdziały 1–3, 23–35, epilog)

Redakcja Małgorzata Poździk / d2d.pl

Korekta Zuzanna Szatanik, Anna Woś, Magdalena Kędzierska-Zaporowska / d2d.pl

Projekt typograficzny i redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Konsultacja Tomasz Brzozowski

Copyright © for this edition Insignis Media, Kraków 2011–2013

Wszelkie prawa zastrzeżone

ISBN 978-83-61428-53-4

Insignis Media

ul. Szlak 77/228–229, 31-153 Kraków

telefon/fax +48 12 636 01 90

biuro@insignis.pl

www.insignis.pl

facebook.com/Wydawnictwo.Insignis

twitter.com/insignis_media

Plik ePub opracowany przez firmę eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl

Ludzie wystarczająco szaleni,

by sądzić, że mogą zmienić świat,

są tymi, którzy go zmieniają.

Fragment tekstu z reklamy Apple

„Think Different”, 1997 r.

Wprowadzenie
Jak doszło do powstania tej książki

Wczesnym latem 2004 roku zadzwonił do mnie Steve Jobs. W ciągu minionych lat miał do mnie stosunek niedbale przyjazny, a nasza znajomość od czasu do czasu zyskiwała na intensywności, zwłaszcza wtedy, gdy Steve wprowadzał na rynek jakiś nowy produkt i chciał, by trafił on na okładkę „Time’a” albo został przedstawiony w CNN – w obu tych miejscach zdarzyło mi się bowiem pracować. Jednak od czasu, kiedy stamtąd odszedłem, nie odzywał się do mnie zbyt często. Porozmawialiśmy trochę o Aspen Institute, do którego ostatnio dołączyłem, po czym poprosiłem go, by wygłosił przemówienie na naszym letnim obozie w Colorado. Odparł, że z przyjemnością przyjedzie, ale nie wystąpi na scenie. Zamiast tego chciał wybrać się ze mną na spacer, abyśmy mogli spokojnie porozmawiać.

Wydało mi się to dosyć osobliwe. Wtedy jeszcze nie wiedziałem, że zwykł odbywać poważne rozmowy właśnie podczas długich spacerów. Okazało się, że chce, abym napisał jego biografię. Niedługo przedtem opublikowałem biografię Benjamina Franklina i byłem w trakcie pisania kolejnej, poświęconej Albertowi Einsteinowi – w pierwszej chwili zacząłem się więc półżartem zastanawiać, czy widział siebie jako naturalne następne ogniwo tej serii. Ponieważ zakładałem, że znajduje się w samym środku swojej pełnej wahań kariery i ma przed sobą jeszcze wiele wzlotów i upadków, odmówiłem.

„Nie teraz – powiedziałem. – Może za dziesięć lub dwadzieścia lat, kiedy będziesz już na emeryturze”.

Znałem go od 1984 roku, kiedy to przyszedł do biurowca Time-Life Building na Manhattanie, by na lunchu z redaktorami wychwalać pod niebiosa swojego nowego Macintosha. Nawet wówczas był drażliwy i skrytykował korespondenta „Time’a” za artykuł, którym poczuł się urażony, bo ujawniono w nim zbyt wiele informacji. Jednak podczas naszej późniejszej rozmowy ujął mnie, podobnie jak tylu innych ludzi w ciągu tych wielu lat jego kariery, urokiem swojej żywiołowości. Pozostaliśmy w kontakcie nawet po tym, jak usunięto go z Apple. Kiedy tylko miał coś, co chciał sprzedać, czy był to komputer NeXT, czy też film ze studia Pixar, w jednej chwili skupiał się na mojej osobie i zabierał mnie do restauracji sushi na dolnym Manhattanie, aby oznajmić, że to, co właśnie zachwala, jest najlepszą rzeczą, jaką zdarzyło mu się stworzyć. Lubiłem go.

Kiedy powrócił na tron Apple, umieściliśmy go na okładce „Time’a”. Wkrótce potem zaczął podrzucać mi swoje pomysły dotyczące publikowanej przez nas serii artykułów o najbardziej wpływowych postaciach stulecia. Rozpoczął też własną kampanię pod hasłem „Think Different” [Myśl inaczej], w której wykorzystywał najlepiej rozpoznawalne zdjęcia niektórych spośród uwzględnionych przez nas postaci. Próby oceny ich wpływu na historię wydawały mu się pasjonujące.

Po tym, jak odrzuciłem propozycję napisania biografii Jobsa, od czasu do czasu docierały do mnie wieści od niego. Pewnego razu wysłałem mu e-maila z pytaniem, czy prawdą jest to, o czym opowiedziała mi moja córka: że logo Apple stanowiło hołd dla Alana Turinga, brytyjskiego pioniera komputeryzacji, znanego ze złamania niemieckich szyfrów w czasie wojny, który popełnił samobójstwo, ugryzłszy nasączone cyjankiem jabłko. Odpowiedział, że nie, choć bardzo chciałby właśnie to mieć na myśli. W ten sposób zaczęła się między nami dyskusja o początkach firmy Apple, ja zaś złapałem się na tym, że zbieram materiały w razie, gdybym kiedyś zdecydował się napisać na ten temat książkę. Gdy ukazała się moja biografia Einsteina, Jobs przyszedł na spotkanie autorskie w Palo Alto[1] i wziął mnie na stronę, by ponownie zasugerować, że jego życiorys stanowiłby dobry temat.

Zaskoczył mnie jego upór. Był znany z tego, że strzegł swojej prywatności; poza tym nie miałem podstaw, by sądzić, że kiedykolwiek przeczytał którąś z moich książek. „Może kiedyś” – odpowiadałem konsekwentnie. Jednak w 2009 roku jego żona Laurene Powell powiedziała wprost: „Jeśli zamierzasz kiedykolwiek zabrać się do napisania książki o Stevie, lepiej zrób to teraz”. Było to tuż po tym, jak udał się na drugi urlop zdrowotny. Przyznałem się jej, że gdy po raz pierwszy poddał mi pomysł książki, nie wiedziałem o jego chorobie. Odparła, że niemal nikt o niej nie wiedział. „Zadzwonił do mnie tuż przed pierwszą operacją nowotworu, ale nawet wtedy zaledwie mi o tym wspomniał” – wyjaśniła.

Zdecydowałem więc, że napiszę tę książkę. Jobs zaskoczył mnie, przystając chętnie na to, że nie będzie jej kontrolował, ani nawet nie zastrzegł sobie prawa do wcześniejszego wglądu w jej treść. „To twoja książka – powiedział. – Ja nawet jej nie przeczytam”. Wydawało się jednak, że późną jesienią naszły go wątpliwości co do naszej współpracy; pojawiły się też u niego, o czym wówczas nie wiedziałem, nowotworowe powikłania. Przestał odpowiadać na moje telefony, a ja na pewien czas odłożyłem ten projekt.

A potem niespodziewanie późnym popołudniem w sylwestra 2009 roku zadzwonił do mnie. Był w domu tylko ze swoją siostrą, pisarką Moną Simpson. Jego żona wraz z trójką dzieci urządziła krótki wypad na narty, ale stan jego zdrowia nie pozwalał na towarzyszenie im. Był w refleksyjnym nastroju i przegadaliśmy ponad godzinę. Zaczął od wspomnienia, jak w wieku dwunastu lat, chcąc skonstruować miernik częstotliwości, odnalazł w książce telefonicznej Billa Hewletta, założyciela firmy HP i zadzwonił do niego, by zdobyć potrzebne części. Jobs stwierdził, że ostatnie dwanaście lat jego życia, od powrotu do Apple, było najpłodniejszym okresem pod względem tworzenia nowych produktów. Lecz, jak sam przyznał, dla niego ważniejszym celem było dokonanie tego, co udało się Hewlettowi oraz jego koledze Davidowi Packardowi – stworzenie firmy, która była do tego stopnia przepojona nowatorską kreatywnością, że zdołała przeżyć założycieli.

„Jako dzieciak zawsze uważałem się za humanistę, ale lubiłem też elektronikę – powiedział. – Potem przeczytałem to, co jeden z moich bohaterów, Edwin Land z Polaroida, powiedział na temat znaczenia ludzi działających na styku humanistyki i nauk ścisłych, i uznałem, że to właśnie chcę zrobić”.

Było to zupełnie tak, jakby podsuwał mi tematy do biografii (i przynajmniej w tym przypadku temat okazał się ważny). Kreatywność, która może się objawić, gdy zdolności humanistyczne oraz zdolności w zakresie nauk ścisłych splotą się w jednej, obdarzonej silnym charakterem osobie, stanowiła przedmiot mojego największego zainteresowania w biografiach Franklina oraz Einsteina; jestem też przekonany, że będzie ona stanowić klucz do tworzenia innowacyjnych gospodarek XXI wieku.

Zapytałem Jobsa, dlaczego chciał, żebym to akurat ja napisał jego biografię. „Sądzę, że jesteś dobry w nakłanianiu ludzi do mówienia” – odparł. Była to zaskakująca odpowiedź. Zdawałem sobie sprawę, że będę musiał odbyć rozmowy z całym mnóstwem ludzi, których Jobs zwolnił, znieważył, porzucił lub w inny jeszcze sposób rozwścieczył, i obawiałem się, iż nie będzie czuł się dobrze z tym, że nakłaniam ich do mówienia. I rzeczywiście, okazało się, że reagował w humorzasty sposób, kiedy kolejno docierały do niego opinie tych, z którymi przeprowadzałem wywiady. Jednak po kilku miesiącach sam zaczął zachęcać ludzi, by ze mną porozmawiali – dotyczyło to nawet jego wrogów i byłych dziewczyn. Nie próbował też uczynić niczego tematem tabu. „Z wielu rzeczy w moim życiu nie jestem dumny, wliczając w to zrobienie mojej dziewczynie dziecka, gdy miałem dwadzieścia trzy lata, i sposób, w jaki załatwiłem tę sprawę – powiedział. – Ale nie ma w mojej szafie żadnych trupów, których nie wolno byłoby z niej wyciągać”.

Odbyłem z nim około czterdziestu rozmów. Niektóre z nich miały charakter formalny i przeprowadzone zostały w jego salonie w Palo Alto, inne odbyły się podczas długich spacerów, jazdy samochodem, albo też telefonicznie. W czasie osiemnastu miesięcy, kiedy odwiedzałem Jobsa, stawał się on wobec mnie coraz bardziej otwarty, choć chwilami byłem też świadkiem tego, co jego starzy koledzy z Apple określali mianem pola zniekształcania rzeczywistości. Czasem było to po prostu przypadkowe odcięcie zapłonu w komórkach pamięciowych, coś, co przydarza się każdemu z nas; czasem zaś Jobs roztaczał zarówno przede mną, jak i przed samym sobą swoją własną wersję rzeczywistości. Aby sprawdzić i uzupełnić jego historię, przeprowadziłem rozmowy z ponad setką jego przyjaciół, krewnych, konkurentów, adwersarzy i kolegów.

Jego żona Laurene, która pomagała przy całym tym przedsięwzięciu, również nie prosiła o żadne ograniczenia lub prawo do kontroli, ani też nie domagała się wcześniejszego wglądu w to, co zamierzałem opublikować. Właściwie to usilnie zachęcała mnie, bym był szczery zarówno w odniesieniu do wad, jak i zalet jej męża. To jedna z najbardziej bystrych i twardo stąpających po ziemi osób, jakie kiedykolwiek poznałem. „Prawda jest taka, że w jego życiorysie i w jego osobowości są miejsca, w których panuje straszny bałagan – powiedziała mi na samym początku. – Nie powinieneś ich wybielać. On jest dobry w zmyślaniu, ale ma też za sobą niezwykłą historię i chciałabym, żeby to wszystko zostało opowiedziane zgodnie z prawdą”.

Ocenę tego, czy moja misja się powiodła, pozostawiam czytelnikowi. Jestem przekonany, że wśród bohaterów tej opowieści znajdą się tacy, którzy niektóre z wydarzeń zapamiętali inaczej lub którzy uznają, że zdarzyło mi się czasem wpaść w pułapkę roztaczanego przez Jobsa pola zniekształcania. Podobnie jak zdarzało mi się to podczas pisania książki na temat Henry’ego Kissingera, co pod pewnymi względami stanowiło dobre przygotowanie do tego projektu. Zauważyłem, że osoba Jobsa wzbudza wśród ludzi tak silne pozytywne lub negatywne emocje, iż często widoczny staje się efekt Rashōmona. Zrobiłem jednak co w mojej mocy, by zachować równowagę w przypadku sprzecznych relacji oraz przejrzystość, jeśli chodzi o źródła, z których korzystałem.

Książka ta opowiada o pełnym wzlotów i upadków życiu oraz żywiołowej osobowości twórczego przedsiębiorcy, którego zamiłowanie do perfekcji i nieokiełznany zapał zrewolucjonizowały sześć różnych dziedzin: komputery osobiste, animację, tworzenie muzyki, telefony, komputery przenośne oraz system publikacji elektronicznych. Można by nawet dodać jeszcze siódmą – system sprzedaży detalicznej, jakkolwiek Jobs raczej zmienił nasze o nim wyobrażenie, niż go zrewolucjonizował. Do tego utorował drogę dla nowego rynku cyfrowych treści, opartego w większym stopniu na aplikacjach, niż stronach internetowych. Przy okazji tworzenia przełomowych produktów Jobs zdołał, wprawdzie za drugim podejściem, ale jednak zbudować solidną, obdarzoną jego własnym kodem genetycznym firmę, pełną twórczych projektantów i śmiałych inżynierów, zdolnych nieść dalej jego wizję.

Jest to także książka poświęcona innowacjom. W czasach gdy Stany Zjednoczone poszukują sposobu na podtrzymanie swojej przewagi w tej dziedzinie, a społeczeństwa na całym świecie próbują budować niekonwencjonalną gospodarkę ery cyfrowej, Jobs stał się ikoną pomysłowości, wyobraźni i ciągłego nowatorstwa. Zdał sobie sprawę, że w XXI wieku najlepszym sposobem na wytworzenie wartości dodanej jest powiązanie kreatywności z technologią – stworzył więc firmę, w której wysiłek wyobraźni połączony został z wyjątkowymi dokonaniami z zakresu inżynierii. Jobs oraz jego koledzy z Apple potrafili „myśleć inaczej”, a nie tylko ograniczać się do skromnego ulepszania swoich produktów na podstawie wyników badań grup fokusowych, wprowadzali nowe urządzenia i usługi, o których sami klienci nie wiedzieli jeszcze, że będą im potrzebne.

Jobs nie był wzorem szefa ani człowieka, nie był gotowym przykładem do naśladowania. Sam prześladowany przez swoje demony, potrafił doprowadzać do furii bądź rozpaczy ludzi, którzy go otaczali. Jednak jego osobowość, jego namiętności oraz jego dzieła były, tak jak w przypadku oprogramowania oraz komputerów Apple, wzajemnie ze sobą związane – zupełnie jakby stanowiły części zintegrowanego systemu. Historia Jobsa jest więc pouczająca, a przy tym zawiera przestrogę; nie brak też w niej lekcji nowatorstwa, charakteru, przywództwa oraz wartości.

Król Henryk V Szekspira (będący opowieścią o upartym i niedojrzałym Księciu Hal, który staje się gwałtownym, choć wrażliwym; bezlitosnym, choć sentymentalnym; porywającym, choć pełnym wad królem) rozpoczyna się wezwaniem: „Ach, muzo płomienna, ześlij nam rajski dar wynalazczości”[2]. Książę Hal miał łatwiejsze zadanie – musiał uporać się z dziedzictwem jednego tylko ojca. W przypadku Steve’a Jobsa wiodąca pod górę droga ku rajskiemu darowi wynalazczości zaczyna się od opowieści o dwóch parach rodziców oraz dorastaniu w dolinie, która właśnie uczyła się, jak przemieniać krzem w złoto.

[1] Miasto w stanie Kalifornia, położone w Dolinie Krzemowej. Siedziba wielu firm zajmujących się nowymi technologiami (wszystkie przypisy, których nie oznaczono jako autorskie, pochodzą od tłumaczy).

[2] Cytat za: W. Szekspir, Król Henryk V, w przekładzie Stanisława Barańczaka.

Rozdział 1
Dzieciństwo
Porzucony i wybrany

Fotografia ze szkolnej księgi absolwentów

Jobs i jego ojciec Paul

Jobs i Allen Baum

Dom, w którym Jobs spędził dzieciństwo

Adopcja

Kiedy Paul Jobs po drugiej wojnie światowej został zwolniony ze straży wybrzeża, zawarł zakład ze swoimi kolegami z załogi. Przybyli do San Francisco, gdzie ich okręt został wycofany ze służby, a Paul założył się, że w ciągu dwóch tygodni znajdzie sobie żonę. Był gibkim, wytatuowanym, mierzącym metr i osiemdziesiąt centymetrów mechanikiem silnikowym, przypominającym nieco Jamesa Deana. Jednak to nie dzięki swojej aparycji udało mu się umówić na randkę z Clarą Hagopian, uroczą i pogodną córką ormiańskich imigrantów. Zawdzięczał to temu, że wraz ze swoimi kolegami miał dostęp do samo chodu, w przeciwieństwie do grupy, z którą Clara planowała początkowo wyjść tego wieczoru. Po dziesięciu dniach, w marcu 1946 roku, Paul zaręczył się z Clarą i wygrał zakład. Małżeństwo okazało się szczęśliwe i trwało ponad czterdzieści lat, aż do chwili, kiedy śmierć ich rozłączyła.

Paul Reinhold Jobs wychowywał się na farmie mlecznej w Germantown w stanie Wisconsin. Jego ojciec był alkoholikiem i czasem uciekał się do przemocy, ale Paul wyrósł na mężczyznę, który pod pozorami szorstkości skrywał łagodne i spokojne usposobienie. Porzuciwszy szkołę średnią, włóczył się po Środkowym Zachodzie, od czasu do czasu pracując jako mechanik, aż w wieku dziewiętnastu lat zaciągnął się do straży wybrzeża, choć nie miał pojęcia o pływaniu. Przydzielono go na okręt USS M.C. Meigs, na którym spędził większą część wojny, przewożąc żołnierzy do Włoch, do oddziałów generała Pattona. Jego talenty operatora maszyn oraz strażaka przynosiły mu wyróżnienia, ponieważ jednak zdarzało mu się pakować w drobne kłopoty, nigdy nie awansował powyżej stopnia marynarza[1].

Clara urodziła się w New Jersey, gdzie wylądowali jej rodzice, uciekając z Armenii przed Turkami. Gdy była jeszcze dzieckiem, przeprowadzili się do San Francisco, do dzielnicy zwanej Mission. Clara miała pewien sekret, zdradziła go niewielu osobom: była wcześniej zamężna, lecz jej mąż zginął na wojnie. Poznawszy Paula Jobsa na tamtej pierwszej randce, była już gotowa rozpocząć nowe życie.

Jak wielu innych ludzi, którzy przeżyli wojnę, oni również przeszli w jej trakcie wystarczająco wiele, by w czasach pokoju chcieć już tylko się ustatkować, założyć rodzinę i wieść życie mniej obfitujące w wydarzenia. Mieli niewiele pieniędzy, przenieśli się więc do Wisconsin i przez kilka lat mieszkali z rodzicami Paula, by następnie wyruszyć do Indiany, gdzie Paul dostał pracę jako operator maszyn w International Harvester[2]. Jego pasją było majstrowanie przy starych samochodach; w wolnym czasie dorabiał, skupując je, remontując, a następnie odsprzedając. W końcu zrezygnował z pracy na etat i zajął się wyłącznie handlem używanymi autami.

Clara kochała jednak San Francisco i w 1952 roku przekonała męża, by tam wrócić. Kupili mieszkanie w położonej nad Pacyfikiem dzielnicy Sunset, tuż przy południowej granicy Golden Gate Park. Paul zatrudnił się w firmie finansującej sprzedaż ratalną, gdzie został swego rodzaju „komornikiem” – jego zadaniem było otwieranie wytrychem samochodów, których właściciele nie spłacili pożyczek, a następnie przejmowanie takich pojazdów. Oprócz tego kupował, reperował i sprzedawał samochody, zarabiając w ten sposób całkiem przyzwoite pieniądze.

Czegoś jednak w ich życiu brakowało. Chcieli mieć dzieci. Clara zaszła w ciążę, ale była to ciąża pozamaciczna – zapłodniona komórka jajowa zamiast w macicy zagnieździła się w jajowodzie – i w efekcie stała się bezpłodna. W roku 1955, po dziewięciu latach małżeństwa, zaczęli więc rozważać możliwość adopcji.

Joanne Schieble, podobnie jak Paul Jobs, pochodziła z mieszkającej w Wisconsin rolniczej rodziny o niemieckich korzeniach. Jej ojciec, Arthur Schieble, przybył jako imigrant na przedmieścia Green Bay, gdzie wraz z żoną prowadził fermę norek i z powodzeniem parał się rozmaitymi innymi interesami, począwszy od prowadzenia agencji nieruchomości, aż po chemigrafię. Był bardzo surowy, zwłaszcza jeśli chodziło o związki jego córki, i z wielką dezaprobatą odnosił się do jej pierwszej miłości – artysty niebędącego katolikiem. Nie było zatem niespodzianką, że gdy Joanne podczas studiów magisterskich na Uniwersytecie Wisconsin zakochała się w asystencie Abdulfattahu „Johnie” Jandalim, muzułmaninie pochodzącym z Syrii, jej ojciec zagroził, że zerwie z nią wszelkie kontakty.

Jandali był najmłodszym z dziewięciorga dzieci w prominentnej syryjskiej rodzinie. Jego ojciec posiadał rafinerie ropy oraz wiele innych firm; wśród nich były także duże gospodarstwa rolne w Damaszku oraz w Homs, dzięki czemu w pewnym okresie właściwie kontrolował ceny pszenicy w regionie. Podobnie jak rodzina Schieble, Jandali również wysoko cenili sobie wykształcenie. Kolejne pokolenia członków rodziny wyjeżdżały studiować w Stambule lub na Sorbonie. Chociaż Abdulfattah Jandali był muzułmaninem, został wysłany do prowadzonej przez jezuitów szkoły z internatem; dyplom licencjata uzyskał na Amerykańskim Uniwersytecie w Bejrucie, a następnie kształcił się na Uniwersytecie Wisconsin, gdzie został też asystentem wykładowcy z dziedziny nauk politycznych.

Latem 1954 roku Joanne pojechała z Abdulfattahem do Syrii. Spędzili dwa miesiące w mieście Homs, gdzie jego rodzina nauczyła Joanne gotować syryjskie potrawy. Kiedy wrócili do Wisconsin, Joanne odkryła, że jest w ciąży. Oboje mieli po dwadzieścia trzy lata, jednak zdecydowali się nie zawierać małżeństwa. Jej ojciec był wówczas umierający i groził, że wydziedziczy córkę, jeśli ta poślubi Abdulfattaha. W małej katolickiej społeczności aborcja też nie wchodziła w grę. Na początku 1955 roku Joanne udała się więc do San Francisco, gdzie trafiła pod skrzydła życzliwego lekarza, który udzielał schronienia niezamężnym przyszłym matkom, odbierał ich porody i załatwiał ciche adopcje.

Joanne zastrzegła, że jej dziecko musi trafić do ludzi, którzy ukończyli wyższą uczelnię. Lekarz załatwił więc przekazanie noworodka pewnemu prawnikowi i jego żonie. Kiedy jednak na świat przyszedł chłopiec – stało się to 24 lutego 1955 roku – owa para uznała, że wolałaby dziewczynkę, i wycofała się z umowy. W ten sposób chłopiec zamiast zostać synem prawnika, wylądował u pasjonata mechaniki, który porzucił szkołę średnią, oraz u jego żony, będącej prawdziwą solą tej ziemi, która pracowała jako księgowa. Paul i Clara nadali swemu nowo narodzonemu dziecku imiona Steven Paul.

Wciąż jednak otwarta pozostawała kwestia postawionego przez Joanne warunku, by nowi rodzice jej dziecka byli absolwentami szkoły wyższej. Dowiedziawszy się, że dziecko trafiło do pary, która nie ukończyła choćby szkoły średniej, odmówiła podpisania dokumentów adopcyjnych. Impas trwał przez całe tygodnie, nawet po tym, jak mały Steve zadomowił się już w rodzinie Jobsów. Ostatecznie Joanne ustąpiła, pod warunkiem, że para złoży obietnicę – właściwie to podpisze stosowne zobowiązanie – że utworzą fundusz, który pozwoli im wysłać chłopca na studia.

Był jeszcze jeden powód, dla którego Joanne wzbraniała się przed podpisaniem dokumentów adopcyjnych. Jej ojciec był bliski śmierci, ona zaś planowała, że tuż po niej poślubi Jandaliego. Jak wyznawała później swoim bliskim – czasem czyniąc to ze łzami w oczach na samo wspomnienie – żywiła wtedy nadzieję, że kiedy już się pobiorą, będzie mogła odzyskać swoje dziecko.

Arthur Schieble zmarł w sierpniu 1955 roku, kilka tygodni po sfinalizowaniu adopcji. W tym samym roku, tuż po świętach Bożego Narodzenia, Joanne i Abdulfattah Jandali wzięli ślub w katolickim kościele pod wezwaniem Świętego Filipa Apostoła w Green Bay. W następnym roku Abdulfattah uzyskał doktorat z polityki między narodowej; później mieli jeszcze jedno dziecko – dziewczynkę o imieniu Mona.

Po rozwodzie z Jandalim w roku 1962 Joanne rozpoczęła marzycielskie, wędrowne życie, opisane we wzruszającej powieści Anywhere But Here przez Monę Simpson, jej własną córkę, która wyrosła na wspaniałą pisarkę. Ponieważ znalezienie domu dla Steve’a odbyło się w ramach prywatnej i zamkniętej adopcji, musiało minąć dwadzieścia lat, zanim wszyscy spotkali się ponownie.

*

Steve Jobs od najmłodszych lat wiedział, że został adoptowany. „Moi rodzice byli ze mną w tej kwestii bardzo szczerzy” – wspominał. Pamięta doskonale, jak w wieku sześciu lub siedmiu lat, siedząc na trawniku przed swoim domem, zwierzył się z tego dziewczynce, która mieszkała po drugiej stronie ulicy. „Czy to znaczy, że twoi prawdziwi rodzice cię nie chcieli?” – spytała dziewczynka. „Ooooch! Z mojej głowy posypały się wtedy błyskawice – opowiadał o tym Jobs. – Pamiętam, jak wbiegłem z płaczem do domu. A rodzice powiedzieli: »Nie, musisz to zrozumieć«. Byli bardzo poważni i patrzyli mi prosto w oczy. Powiedzieli: »My specjalnie wybraliśmy właśnie ciebie«. Powiedzieli to oboje, a potem powoli powtórzyli. Akcentując każde słowo”.

Porzucony. Wybrany. Wyjątkowy. Te pojęcia stały się częścią tego, kim był Jobs i w jaki sposób sam o sobie myślał. Jego najbliższy przyjaciel uważa, że świadomość tego, iż został oddany po narodzinach, zostawiła w nim pewne blizny. „Myślę, że jego pragnienie posiadania całkowitej kontroli nad wszystkim, co tworzy, wynika bezpośrednio z jego osobowości i z faktu, że tuż po narodzinach został porzucony – mówi jego wieloletni kolega Del Yocam. – Pragnie kontrolować swoje otoczenie, a produkt postrzega jako przedłużenie siebie samego”.

Greg Calhoun, który zbliżył się do Jobsa tuż po studiach, zauważa jeszcze jedną rzecz. „Steve mówił mi wiele o swoim porzuceniu i o bólu, jaki ono wywołało – opowiada. – To uczyniło go niezależnym. Zawsze chadzał innymi ścieżkami niż pozostali, a wzięło się to stąd, że żył w świecie innym niż ten, w którym się urodził”.

W późniejszym okresie życia, gdy osiągnął dokładnie ten sam wiek (23 lata), w jakim był jego biologiczny ojciec, kiedy go porzucił, Jobs sam został ojcem i także opuścił swoje dziecko, choć ostatecznie wziął za swoją córkę odpowiedzialność. Chrisann Brennan, matka dziecka, mówi, że bycie oddanym do adopcji sprawiło, iż wnętrze Jobsa „wypełniło się rozbitym szkłem”; uważa też, że pozwala to wyjaśnić niektóre z jego zachowań. „Został porzucony i teraz sam porzuca” – stwierdziła. Andy Hertzfeld, blisko współpracujący z Jobsem w Apple we wczesnych latach osiemdziesiątych, należy do tych niewielu osób, które pozostały w zażyłych stosunkach zarówno z Brennan, jak i z Jobsem. „Kluczowe pytanie dotyczące Steve’a brzmi: dlaczego czasem nie potrafi nad sobą zapanować i powstrzymać się przed byciem okrutnym i wyrządzaniem komuś krzywdy – mówi Hertzfeld. – Tym samym wracamy do doświadczenia bycia porzuconym po urodzeniu. Motyw porzucenia to naprawdę zasadniczy problem w życiu Steve’a”.

Jobs odnosi się do tych stwierdzeń z niejakim lekceważeniem.

„Niektórym wydaje się, że ponieważ zostałem porzucony, pracowałem bardzo ciężko tylko po to, aby dobrze mi się powodziło i aby w ten sposób sprawić, że moi rodzice zechcą mnie z powrotem. Albo inne tego typu nonsensy. To niedorzeczne – podkreśla z naciskiem. – Świadomość bycia adoptowanym mogła sprawić, że miałem większe poczucie niezależności; nigdy jednak nie prześladowała mnie myśl, że zostałem porzucony. Zawsze miałem poczucie pewnej wyjątkowości. To moi rodzice sprawili, że taki się czułem”. Później obruszał się za każdym razem, kiedy ktoś mówił o Paulu i Clarze Jobsach jako o jego rodzicach „adopcyjnych” lub kiedy sugerowano, że nie byli oni jego „prawdziwymi” rodzicami. „Byli moimi rodzicami na tysiąc procent” – zapewnia. Z drugiej strony, gdy mówi o rodzicach biologicznych, jego ton staje się szorstki: „Byli dla mnie wyłącznie bankiem spermy i komórek jajowych. To nie jest nic bolesnego, po prostu tak właśnie było. Bank spermy, nic poza tym”.

Dolina Krzemowa

Dzieciństwo, jakie Paul i Clara Jobsowie stworzyli swojemu synowi, było pod wieloma względami typowe dla późnych lat pięćdziesiątych. Gdy Steve miał dwa lata, adoptowali córkę o imieniu Patty, zaś trzy lata później rodzina przeprowadziła się do jednorodzinnego domu na przedmieściach. CIT, czyli firma finansująca sprzedaż ratalną, w której Paul pracował jako komornik, przeniosła go do biura w Palo Alto; ponieważ jednak nie było go stać na to, by tam zamieszkać, Jobsowie wylądowali ostatecznie na osiedlu w Mountain View – mieście położonym nieco bardziej na południe, a przy tym tańszym.

Tam też Paul Jobs próbował przekazać synowi swoją miłość do mechaniki i samochodów. „Steve, od teraz to będzie twój warsztat pracy” – powiedział, wydzielając część stołu w garażu. Jobs pamięta, że był pod wrażeniem wagi, jaką jego ojciec przywiązywał do staranności wykonania. „Uważałem, że zmysł konstrukcyjny mojego taty jest całkiem niezły, bo przecież potrafił zbudować dowolną rzecz. Jeśli potrzebowaliśmy szafki, budował szafkę. Kiedy zaś stawialiśmy płot, wręczył mi młotek, żebym mógł pracować razem z nim”.

Pięćdziesiąt lat później ten płot dalej otacza ogród z tyłu i z boku domu w Mountain View. Gdy Jobs mi go pokazywał, gładził pieszczotliwie deski ogrodzenia i przypomniał to, co głęboko zaszczepił w nim jego ojciec. Ważne jest, mawiał Paul Jobs, by starannie wykonać tył szafki czy płotu, nawet jeśli pozostanie on niewidoczny. „Uwielbiał robić wszystko jak należy. Przykładał wagę nawet do tych części, których nie było widać”.

Jego ojciec w dalszym ciągu odnawiał, a następnie odsprzedawał używane samochody; ściany garażu przyozdobił zdjęciami swoich ulubionych aut. Zwracał uwagę syna na ich detale: linie, wloty powietrza, chromowania, obszycia foteli. Codziennie po powrocie z pracy przebierał się w roboczy kombinezon i znikał w garażu, gdzie często towarzyszył mu Steve.

„Sądziłem, że jeśli zdobędzie trochę umiejętności z zakresu mechaniki, uda mi się utrzymać go w jednym miejscu. Jednak tak naprawdę nie interesowała go ciężka praca – wspominał później Paul. – Nigdy nie zaprzątał sobie głowy mechaniką”.

Grzebanie pod maską faktycznie nigdy nie wydawało się Jobsowi szczególnie pociągające. Powiedział kiedyś: „Nie ciągnęło mnie do naprawiania samochodów, ale chętnie spędzałem czas w towarzystwie taty”.

Choć rósł, mając świadomość, że jest dzieckiem adoptowanym, wzmacniało się jego przywiązanie do ojca. Pewnego dnia, kiedy miał osiem lat, Steve Jobs odkrył fotografię ojca z czasów służby w straży wybrzeża – „Stał w maszynowni, nie miał na sobie koszuli i wyglądał jak James Dean. Dla dzieciaka to był jeden z tych momentów Oh wow. Wow, więc moi rodzice byli kiedyś bardzo młodzi i naprawdę dobrze wyglądali”.

Dzięki samochodom ojciec Steve’a umożliwił mu pierwszy kontakt z elektroniką. „Nie miał jakiegoś wielkiego pojęcia o elektronice, ale często stykał się z nią w samochodach i innych naprawianych przez siebie rzeczach. Wprowadził mnie w jej podstawy, a ja bardzo się tym zainteresowałem”. Jeszcze bardziej interesujące okazały się wyprawy w poszukiwaniu części. „W każdy weekend urządzaliśmy wycieczkę na złomowisko. Szukaliśmy akumulatora, gaźnika, wszystkich możliwych elementów”. Pamięta też, jak jego ojciec negocjował przy kasie – „Był dobry w targowaniu się, bo lepiej od sprzedawców zdawał sobie sprawę, ile te części naprawdę powinny kosztować”. To pomogło wypełnić przyrzeczenie, złożone przez jego rodziców podczas adopcji. „Mój fundusz studencki uzbierał się dzięki temu, że tata płacił pięćdziesiąt dolarów za forda falcona albo jakiś inny rozbity, niesprawny samochód, pracował nad nim przez kilka tygodni, a następnie sprzedawał go za dwieście pięćdziesiąt dolarów. Nie mówiąc o niczym urzędowi podatkowemu”.

Dom Jobsów, położony przy alei Diablo 286, podobnie jak pozostałe domy w sąsiedztwie został wzniesiony przez dewelopera Josepha Eichlera, którego firma pomiędzy rokiem 1950 a 1974 zbudowała ponad jedenaście tysięcy domów na rozmaitych kalifornijskich osiedlach. Zainspirowany roztoczoną przez Franka Lloyda Wrighta[3] wizją prostych, nowoczesnych mieszkań dla amerykańskiego „szarego człowieka”, Eichler budował niedrogie domy o konstrukcji słupowo-ryglowej, z sięgającymi od podłogi aż po sufit szklanymi ścianami, z otwartymi przestrzeniami, z podłogami z płyt betonowych oraz całym mnóstwem przesuwanych szklanych drzwi.

„Eichler dokonał czegoś wspaniałego – stwierdził Jobs podczas jednego z naszych spacerów po okolicy. – Jego domy były modne, tanie i dobre. Dzięki nim porządny design i styl stały się dostępne dla ludzi z niższymi dochodami. Tamte domy miały wiele niepozornych, a przy tym wspaniałych elementów, na przykład ogrzewanie podłogowe. Kiedy byliśmy dziećmi, wystarczyło położyć dywan i miało się przyjemnie cieplutką podłogę”.

Jobs twierdzi, że uznanie, jakim darzył domy Eichlera, stało się inspiracją dla jego pasji do tworzenia modnie zaprojektowanych produktów z myślą o masowym rynku zbytu. „To wspaniałe, gdy świetny design i czystą wydajność udaje się zawrzeć w czymś, co nie kosztuje zbyt wiele – powiedział, zwracając uwagę na prostą elegancję domów Eichlera. – Taka właśnie była oryginalna wizja przyświecająca Apple. Próbowaliśmy to osiągnąć, konstruując pierwszy komputer Mac. Udało nam się to w przypadku iPoda”.

Naprzeciwko Jobsów mieszkał człowiek, który odniósł sukces jako handlarz nieruchomościami. „Nie był szczególnie bystry – powiedział Jobs – ale sprawiał wrażenie kogoś, kto zbija fortunę. Mój tata pomyślał więc: Ja też tak potrafię. Pamiętam, jak bardzo ciężko pracował. Chodził na wieczorowe kursy, zdał test, żeby uzyskać licencję, i wreszcie dostał się do branży handlu nieruchomościami. A potem nastąpiło załamanie rynku”.

W rezultacie rodzina Jobsów popadła w trwające około roku finansowe tarapaty. Steve chodził wtedy do szkoły podstawowej. Jego matka podjęła pracę jako księgowa w Varian Associates, firmie zajmującej się produkcją przyrządów naukowych; Jobsowie wzięli też drugi kredyt hipoteczny. Pewnego dnia, gdy nauczyciel w czwartej klasie zapytał Jobsa: „Czego nie rozumiesz we wszechświecie?”, ten odparł: „Nie rozumiem, dlaczego mój tata nagle został bez grosza”. Mimo to był bardzo dumny, że jego ojciec nigdy nie wyrobił w sobie służalczego podejścia i lizusowskiego stylu, które mogły uczynić go lepszym sprzedawcą. „Aby sprzedawać nieruchomości, trzeba podlizywać się ludziom, a on nie był w tym dobry. To nie leżało w jego naturze. Podziwiałem go za to”. Paul Jobs wrócił więc do zawodu mechanika.

Ojciec Steve’a Jobsa był człowiekiem spokojnym i łagodnym – te dwie cechy jego syn bardziej wychwala, niż naśladuje. Paul Jobs był jednak także stanowczy.

Nieopodal nas mieszkał inżynier pracujący nad fotoogniwami w Westinghouse[4]. Był kawalerem, typem bitnika. Miał dziewczynę, która czasem dorabiała jako moja niania. Oboje moi rodzice pracowali, więc po szkole chodziłem do nich na kilka godzin. Kilka razy zdarzyło się, że facet upił się i uderzył tę dziewczynę. Pewnego wieczoru pojawiła się u nas, śmiertelnie przerażona, a za nią przyszedł także ten facet, pijany. Mój tata usadził go, mówiąc: „Ona jest tutaj, ale ty nie wejdziesz”. Tamten momentalnie się zatrzymał. Lubimy sobie myśleć, że lata pięćdziesiąte były jedną wielką idyllą, ale tamten gość był jednym z tych inżynierów, którzy zawalili własne życie.

Tym, co odróżniało tamtą okolicę od tysięcy innych upstrzonych krzewami trzmieliny amerykańskich osiedli, było to, że nawet lokalni hultaje byli inżynierami. „Kiedy się tam sprowadziliśmy, na każdym rogu rosły sady śliwkowe i morelowe – wspominał Jobs. – Jednak z powodu inwestycji wojskowych okolica zaczynała dynamicznie się rozwijać”. Jobs chłonął historię doliny i zapragnął odegrać w niej jakąś rolę. Edwin Land z firmy Polaroid opowiedział mu później o tym, jak Eisenhower poprosił go o pomoc przy budowie aparatów foto graficznych w samolocie szpiegowskim U-2, za pomocą których chciano sprawdzić skalę sowieckiego zagrożenia. Klisza została zrzucona z samolotu w metalowym pojemniku, a następnie przekazana do należącego do NASA ośrodka badawczego Ames w Sunnyvale, nieopodal miejsca, w którym mieszkał Jobs. „Terminal komputerowy zobaczyłem po raz pierwszy wtedy, gdy tata zabrał mnie do ośrodka Ames – powiedział Jobs. – Zakochałem się w nim”.

W latach pięćdziesiątych na tym terenie pojawili się kolejni dostawcy sprzętu i usług dla wojska. Missiles and Space, czyli oddział firmy Lockheed, w którym zbudowano wystrzeliwane z łodzi podwodnych rakiety balistyczne, powstał obok ośrodka NASA w roku 1956. Kiedy cztery lata później w okolicy osiedlili się Jobsowie, zatrudniano tam już dwadzieścia tysięcy ludzi. Kilkaset metrów dalej Westinghouse zbudował zakłady, w których wytwarzano lampy elektronowe oraz transformatory stosowane w systemach rakietowych. „Żyliśmy w otoczeniu tych wszystkich nowatorskich firm wojskowych – wspominał Jobs. – Było to tajemnicze i bardzo nowoczesne i sprawiało, że życie tam było niezwykle ekscytujące”.

W ślad za przemysłem obronnym ruszył świetnie prosperujący dział gospodarki oparty na technologii. Jej korzenie sięgały roku 1938, kiedy to Dave Packard i jego świeżo poślubiona żona wprowadzili się do mieszkania w Palo Alto. Na zewnątrz stała szopa, w której wkrótce ulokował się przyjaciel Packarda Bill Hewlett. Dom, w którym mieszkali Packardowie, miał także garaż (dodatek, który w tej dolinie nie tylko okazał się użyteczny, ale też miał zacząć pełnić funkcję jej symbolu). Packard i Hewlett majstrowali w nim tak długo, aż wreszcie gotowy był ich pierwszy produkt: oscylator dźwiękowy. W latach pięćdziesiątych Hewlett-Packard była już szybko rozwijającą się firmą, produkującą urządzenia elektroniczne.

Na szczęście w okolicy nie brakowało miejsca dla tych przedsiębiorców, którzy wyrośli już z garaży. Tym, co pomogło przekształcić ten obszar w kolebkę technologicznej rewolucji, była podjęta przez dziekana Wydziału Inżynierii Uniwersytetu Stanforda, Fredericka Termana, decyzja o stworzeniu na należącym do uniwersytetu i liczącym dwieście osiemdziesiąt hektarów obszarze parku przemysłowego dla prywatnych firm, które mogłyby wprowadzać na rynek pomysły jego studentów. Pierwszym lokatorem parku była firma Varian Associates, w której pracowała Clara Jobs. „Terman miał świetny pomysł, który w największym stopniu przyczynił się do tego, że rozwinął się tutaj przemysł technologiczny” – stwierdził Jobs. Do czasu, gdy Jobs skończył dziesięć lat, firma Hewlett-Packard zatrudniała już dziewięć tysięcy pracowników, miała renomę i odpowiednio wysokie dochody; chciał dla niej pracować każdy szukający finansowego bezpieczeństwa inżynier.

Najbardziej znaczący dla rozwoju regionu był, rzecz jasna, półprzewodnik. William Shockley, jeden z wynalazców tranzystora w zakładach Bell Labs w New Jersey, przeprowadził się do Mountain View i w roku 1956 założył firmę, która miała produkować tranzystory przy użyciu krzemu, zamiast droższego i powszechnie wówczas stosowanego germanu. Shockley był jednak coraz bardziej niekonsekwentny i w końcu porzucił swój krzemowy projekt, co skłoniło ośmiu z jego inżynierów – a w szczególności Roberta Noyce’a oraz Gordona Moore’a – do odejścia i utworzenia Fairchild Semiconductor. Firma ta wkrótce rozrosła się i zatrudniała dwanaście tysięcy osób, lecz w roku 1968 doszło w niej do podziału po tym, jak Noyce przegrał walkę o fotel dyrektora generalnego. Zabrał ze sobą Gordona Moore’a i założyli firmę, która stała się znana jako Integrated Electronics Corporation – nazwę tę mądrze skrócili do Intel. Trzecim wspólnikiem został Andrew Grove, który w latach osiemdziesiątych rozwinął firmę, kładąc nacisk nie na układy pamięci, lecz na mikroprocesory. W ciągu zaledwie kilku lat w regionie pojawiło się ponad pięćdziesiąt przedsiębiorstw wytwarzających półprzewodniki.

Szybki rozwój tego przemysłu korelował z fenomenem odkrytym przez Moore’a, który w roku 1965 narysował wykres przedstawiający prędkości układów scalonych, w zależności od liczby tranzystorów, które można było umieścić w danym układzie. Wykres pokazywał, że liczba tranzystorów podwajała się co dwa lata; wykres pozwalał też oczekiwać, że ten trend utrzyma się w przyszłości. To potwierdziło się w roku 1971, gdy Intel zdołał wytrawić kompletną centralną jednostkę przetwarzającą na jednym układzie (nazwanym Intel 4004), który został ochrzczony mianem mikroprocesora. Prawo Moore’a utrzymało się aż po dziś dzień, a dokonywane na jego podstawie wiarygodne przewidywania zależności pomiędzy wydajnością a ceną pozwoliły dwóm generacjom młodych przedsiębiorców, do których należeli Steve Jobs oraz Bill Gates, przewidywać koszty ich przyszłych produktów.

Region zawdzięczał produkcji układów swą nową nazwę – w styczniu 1971 roku Don Hoefler, felietonista z branżowego tygodnika „Electronic News”, rozpoczął cykl zatytułowany „Dolina Krzemowa USA”. Licząca sobie sześćdziesiąt pięć kilometrów Dolina Santa Clara, rozciągająca się od południowego San Francisco, przez Palo Alto, aż do San Jose, posiada swój handlowy kręgosłup w postaci El Camino Real, czyli Królewskiej Drogi. Niegdyś łączyła ona dwadzieścia jeden misyjnych kościołów w Kalifornii, zaś obecnie stanowi ruchliwą aleję, która łączy istniejące tu już firmy oraz nowe przedsięwzięcia, stanowiące jedną trzecią wszystkich inwestycji typu venture capital[5], jakie dokonywane są każdego roku w USA. „Dorastając tutaj, byłem inspirowany przez historię tego miejsca – stwierdził Jobs. – To sprawiło, że zapragnąłem stać się jej częścią”.

Podobnie jak większość dzieciaków, znajdował się pod wpływem pasji otaczających go dorosłych. „Większość ojców w sąsiedztwie zajmowała się naprawdę świetnymi rzeczami, takimi jak fotoogniwa, baterie i radary – opowiadał Jobs. – Dorastałem więc pełen podziwu dla tych rzeczy i wypytywałem o nie ludzi”. Najważniejszym z owych sąsiadów był mieszkający siedem domów dalej Larry Lang. „Był dla mnie wzorem tego, jaki powinien być inżynier HP: zapalony radioamator, facet do szpiku kości przesiąknięty zamiłowaniem do elektroniki – wspominał Jobs. – Przynosił mi do zabawy najróżniejszy sprzęt”. Kiedy podeszliśmy do dawnego domu Langa, Jobs wskazał na podjazd: „Pewnego razu wziął mikrofon węglowy, akumulator i głośnik i postawił to wszystko na tym podjeździe. Kazał mi mówić do mikrofonu, a z głośnika dobiegał wzmocniony głos”. Ojciec powiedział kiedyś Jobsowi, że mikrofony zawsze potrzebują elektronicznego wzmacniacza. „Pobiegłem więc do domu i oświadczyłem tacie, że nie miał racji”.

Ojciec zapewnił go, że mikrofon potrzebuje wzmacniacza. A gdy Steve mimo to oponował, jego ojciec stwierdził, że syn zwariował: „On nie może działać bez wzmacniacza. To musi być jakaś sztuczka”.

„W kółko zaprzeczałem i powtarzałem tacie, że musi to zobaczyć. W końcu faktycznie poszedł ze mną to obejrzeć. A potem powiedział: »A niech mnie«”.

Jobs przywołuje to zdarzenie, ponieważ to wtedy po raz pierwszy uświadomił sobie, że jego ojciec nie wie wszystkiego. Następnie zaświtało mu w głowie jeszcze bardziej niepokojące spostrzeżenie: że jest bystrzejszy od swoich rodziców. Zawsze podziwiał swego ojca: „Nie był wykształcony, ale zawsze uważałem go za cholernie bystrego. Nie czytał wiele, ale wiele potrafił. Umiał rozpracować niemal wszystko, co miało związek z mechaniką”. A jednak, jak przyznał Jobs, zdarzenie z węglowym mikrofonem zapoczątkowało irytujący proces uświadamiania sobie, że w gruncie rzeczy jest inteligentniejszy i błyskotliwszy od swoich rodziców. „To był bardzo ważny moment, który zapadł mi głęboko w pamięć. Kiedy uświadomiłem sobie, że jestem bystrzejszy niż moi rodzice, poczułem dojmujący wstyd z powodu tego, że w ogóle coś takiego pomyślałem. Nigdy nie zapomnę tamtej chwili”. Jak powiedział później swoim przyjaciołom, tamto odkrycie w połączeniu z faktem, że był adoptowany, sprawiło, że poczuł się nieco wyobcowany – odrębny i oddzielony – zarówno od swojej rodziny, jak i od świata.

Kolejny stopień świadomości osiągnął wkrótce potem. Nie tylko spostrzegł, że jest lotniejszy od rodziców, ale odkrył, że oni także mają tego świadomość. Paul i Clara Jobsowie byli kochającymi rodzicami, gotowymi dostosować swoje życie do sytuacji, w jakiej się znaleźli – do posiadania syna, który był nad wyraz inteligentny, ale też samowolny. Zadali sobie wiele trudu, by go zadowolić, by traktować go jak kogoś wyjątkowego. Wkrótce Steve odkrył także i to. „Oboje moi rodzice mnie rozumieli. Czuli wielką odpowiedzialność, odkąd pojęli, że jestem kimś wyjątkowym. Potrafili podsuwać mi coraz to nowe rzeczy i umieszczać mnie w coraz to lepszych szkołach. Gotowi byli podporządkować się moim potrzebom”.

Jobs dorastał zatem nie tylko z poczuciem, że został kiedyś porzucony, ale też z przeświadczeniem o własnej wyjątkowości. To ostatnie jego zdaniem miało większe znaczenie dla procesu formowania się jego osobowości.

Szkoła

Matka nauczyła go czytać, jeszcze zanim poszedł do szkoły podstawowej. Wyniknęły z tego jednak pewne problemy. Jobs wspomina: „Przez kilka pierwszych lat szkoły byłem dosyć znudzony, znajdowałem więc sobie zajęcie, pakując się w rozmaite tarapaty”. Stało się też szybko jasne, że ani geny Jobsa, ani jego wychowanie nie skłaniają go do poszanowania autorytetów. „Zetknąłem się z autorytetami zupełnie innego rodzaju niż te, z którymi spotykałem się wcześniej, i wcale mi się to nie podobało. Prawie udało im się mnie dopaść. Byli blisko wybicia mi z głowy wszelkiej ciekawości”.

Szkoła podstawowa Monta Loma Elementary, do której uczęszczał Jobs, składała się z kilku niskich budynków pochodzących z lat pięćdziesiątych i była oddalona o cztery przecznice od jego domu. Szkolną nudę zwalczał robieniem kawałów. „Miałem dobrego kolegę, nazywał się Rick Ferrentino. Razem pakowaliśmy się we wszelkie możliwe kłopoty – wspominał. – Jak wtedy, gdy zrobiliśmy małe plakaty: »Przynieś do szkoły swoje zwierzątko«. To było szaleństwo, wszędzie dookoła psy uganiały się za kotami, a nauczyciele wychodzili z siebie ze złości”. Innym razem przekonali dzieciaki, by podały im kombinacje cyfr do swoich zapięć do rowerów: „Następnie wyszliśmy na zewnątrz, pozamienialiśmy wszystkie zapięcia, i nikt nie mógł dostać się do swojego roweru. Była już późna noc, zanim doszli z tym wszystkim do ładu”. Kiedy Jobs dotarł do trzeciej klasy, psikusy stały się nieco bardziej niebezpieczne: „Pewnego razu zdetonowaliśmy ładunek wybuchowy pod krzesłem naszej nauczycielki, pani Thurman. Nabawiła się przez nas tiku nerwowego”.

Nie zaskakuje więc, że zanim skończył trzecią klasę, został dwa lub trzy razy odesłany do domu. Jego ojciec jednak, który zaczął już traktować go jak kogoś wyjątkowego, we właściwy sobie spokojny, ale stanowczy sposób dał do zrozumienia, że tego samego oczekuje od szkoły. „Posłuchajcie państwo, to nie jego wina... – To powiedział nauczycielom, zdaniem jego syna, Paul Jobs. – Jeśli nie potraficie go zainteresować, to jest to wasza wina”.

Jobs nie przypomina sobie, by rodzice ukarali go kiedyś za wykroczenia, których dopuszczał się w szkole. „Ojciec mojego ojca był alkoholikiem i chłostał go pasem, ale ja nie pamiętam, żebym kiedykolwiek dostał klapsa. – I dodaje: – Oboje rodzice zdawali sobie sprawę, że problem tkwił w samej szkole, która starała się zmusić mnie do uczenia się na pamięć głupot, zamiast mnie stymulować”. Zaczynał już wtedy przejawiać mieszaninę wrażliwości i zobojętnienia, zniecierpliwienia i dystansu, która charakteryzować go będzie przez resztę życia.

Kiedy miał pójść do czwartej klasy, szkoła uznała, że Jobsa i Ferrontino lepiej będzie rozdzielić. Nauczycielką w klasie dla najzdolniejszych dzieci była obdarzona zdecydowanym charakterem kobieta, Imogene Hill, znana też jako „Teddy”, która – jak to określił Jobs – stała się „jedną ze świętych mojego życia”. Obserwowała go przez kilka tygodni i zrozumiała, że najlepszą metodą poradzenia sobie z nim będzie przekupstwo. „Pewnego dnia po szkole wręczyła mi książkę z problemami matematycznymi do rozwiązania i powiedziała, że chce, bym zajął się tym w domu. Pomyślałem: »Czyś ty oszalała?«. Potem jednak wyjęła jeden z tych gigantycznych lizaków, które wydają się wielkie jak cały świat. I powiedziała, że kiedy uporam się z zadaniami, a większość z nich będzie rozwiązana poprawnie, da mi tego lizaka i dorzuci jeszcze pięć dolarów. Oddałem jej książkę po dwóch dniach”. Po kilku miesiącach łapówki nie były już potrzebne: „Po prostu chciałem się uczyć, by sprawić jej przyjemność”.

Rewanżowała mu się, ofiarowując zestawy dla majsterkowiczów, pozwalające na przykład samodzielnie oszlifować soczewkę albo skonstruować aparat fotograficzny. „Nauczyłem się od niej więcej, niż od jakiegokolwiek innego nauczyciela; gdyby nie ona, z pewnością trafiłbym do więzienia”. Po raz kolejny wzmocniło to jego przekonanie, że jest kimś wyjątkowym: „Spośród całej klasy dbała tak tylko o mnie. Coś we mnie dostrzegła”.

Tym czymś była nie tylko inteligencja. Wiele lat później nauczycielka lubiła chwalić się zdjęciem tamtej klasy, zrobionym z okazji Dnia Hawajskiego. Jobs przyszedł do szkoły bez zalecanej hawajskiej koszuli, ale na zdjęciu widać, jak stoi z przodu, w samym środku, ubrany w taką właśnie koszulę. Zdołał przekonać innego dzieciaka, by oddał mu swoją.

Pod koniec czwartej klasy pani Hill zrobiła Jobsowi test. „Uzyskałem wynik na poziomie ucznia drugiej klasy szkoły średniej” – wspominał. Kiedy fakt, że Jobs jest wyjątkowo inteligentny, stał się jasny nie tylko dla niego samego oraz jego rodziców, ale także dla nauczycieli, szkoła wysunęła niecodzienną propozycję, aby pozwolić mu przeskoczyć dwie klasy i aby od razu po ukończeniu czwartej przeniósł się do siódmej. To byłby najprostszy sposób, by zapewnić mu intelektualne wyzwania i odpowiednią stymulację. Jego rodzice wykazali się jednak większą rozwagą i postanowili, że przeskoczy tylko jedną klasę.

Przenosiny okazały się bolesne. Jobs był nieporadnym towarzysko samotnikiem, który znalazł się w otoczeniu dzieciaków starszych od siebie o rok. Co gorsza, szósta klasa znajdowała się w innej szkole – Crittenden Middle. Od Monta Loma Elementary dzieliło ją zaledwie osiem przecznic, pod wieloma względami był to jednak inny świat, położony w okolicy, w której roiło się od gangów. „Bójki były na porządku dziennym, tak samo jak wymuszenia pieniędzy w łazienkach – wspomina Michael S. Malone, dziennikarz z Doliny Krzemowej. – Do szkoły regularnie przynoszono noże, by udowodnić, że jest się macho”. Mniej więcej wtedy, gdy do tej szkoły zaczął uczęszczać Jobs, grupa uczniów trafiła do więzienia za zbiorowy gwałt; spalono też autobus należący do sąsiedniej szkoły, po tym jak tamtejsza drużyna pokonała reprezentację Crittenden w zawodach zapaśniczych.

Jobs często padał ofiarą prześladowań i w siódmej klasie, w środku roku szkolnego, postawił rodzicom ultimatum. „Nalegałem, by przenieśli mnie do innej szkoły” – wspominał. Ze względów finansowych było to żądanie trudne do spełnienia. Jego rodzice ledwo wiązali koniec z końcem. Jednak na tym etapie nie było już właściwie wątpliwości, że ustąpią. „Kiedy się opierali, powiedziałem im, że jeśli będę musiał wrócić do Crittenden, po prostu w ogóle przestanę chodzić do szkoły. Sprawdzili więc, gdzie są najlepsze szkoły, po czym wspólnie zebrali grosz do grosza i za dwadzieścia jeden tysięcy dolarów kupili dom w lepszej dzielnicy”.

Przenieśli się zaledwie pięć kilometrów na południe, gdzie na miejscu dawnego sadu morelowego w południowym Los Altos powstało osiedle niczym się od siebie nieróżniących domów jedno rodzinnych. Ich dom, stojący przy Crist Drive 2066, miał jedno piętro, trzy sypialnie i bardzo ważny garaż z opuszczaną, wychodzącą na ulicę bramą. Paul Jobs mógł w nim dłubać przy samochodach, zaś jego syn przy elektronice. Kolejną istotną cechą tego domu było usytuowanie w obrębie, choć tuż przy granicy okręgu szkolnego Cupertino-Sunnyvale – jednego z najlepszych i najbezpieczniejszych w Dolinie. „Kiedy się tu przeprowadziliśmy, na rogach ulic wciąż jeszcze rosły sady – pokazywał Jobs, gdy przechodziliśmy obok jego dawnego domu. – Gość, który tu mieszkał, nauczył mnie, na czym polega naturalne ogrodnictwo i jak zrobić kompost. Wszystko, co uprawiał, rosło doskonale. Nigdy w życiu nie jadłem smaczniejszych owoców. To wtedy zacząłem doceniać owoce i warzywa z ekologicznych upraw”.

Mimo że rodzice Jobsa nie byli żarliwie wierzący, to chcieli, by ich syn odebrał wychowanie religijne i w większość niedziel zabierali go do luterańskiego kościoła. Skończyło się to, gdy Steve miał trzy naście lat. Rodzina Jobsów prenumerowała magazyn „Life”, na którego okładce w lipcu 1968 znalazło się zdjęcie dwójki głodujących dzieci z Biafry. Jobs zabrał ją do szkółki niedzielnej i stanął naprzeciw pastora:

– Czy jeśli podniosę palec, Bóg będzie wiedział, który to będzie, jeszcze zanim to zrobię?

Pastor odparł:

– Tak, Bóg wie wszystko.

Wówczas Jobs wyciągnął okładkę „Life’a” i zapytał:

– Dobrze, a czy Bóg wie o tym i czy wie, co stanie się z tymi dziećmi?

– Steve, rozumiem, że tego nie pojmujesz, ale tak, Bóg o tym wie.

Jobs oznajmił, że nie chce mieć nic wspólnego z oddawaniem czci takiemu Bogu, i nigdy więcej nie poszedł do kościoła. Spędził jednak lata na studiowaniu i próbach praktykowania zasad buddyzmu zen. Rozważając po latach własne poglądy na sprawy duchowe, stwierdził, że jego zdaniem religia ma się najlepiej, gdy kładzie nacisk na duchowe doświadczenia, zamiast na ogólnie przyjęte dogmaty. „Chrześcijaństwo traci soki, gdy zaczyna bazować w zbyt dużym stopniu na wierze, zamiast na życiu i postrzeganiu świata w taki sposób, w jaki robił to Jezus – powiedział mi Steve Jobs. – Wydaje mi się, że różne religie to różne drzwi do tego samego domu. Czasem myślę, że ten dom istnieje, a czasem, że nie. To wielka tajemnica”.

Ojciec Jobsa pracował w tym czasie w położonej opodal Santa Clara firmie Spectra-Physics, produkującej lasery wykorzystywane w sprzęcie elektronicznym i medycznym. Jako operator maszyny wykonywał prototypy produktów zaprojektowanych przez inżynierów. Jego syn był zafascynowany tym, jak ważna była tu precyzja. „Lasery wymagają precyzyjnych ustawień – powiedział Jobs. – Te najbardziej wyrafinowane, stosowane w lotnictwie czy medycynie, miały niezwykle dokładnie wykonane elementy. Przychodzili więc do mojego taty i mówili mu coś w rodzaju: »tego nam potrzeba i chcemy, żeby to było zrobione z jednego kawałka metalu, tak by współczynniki rozszerzalności były jednakowe«. A on musiał sam wykombinować, jak tego dokonać”. Większość części trzeba było wykonywać zupełnie od zera, co oznaczało, że Paul Jobs musiał konstruować narzędzia i matryce według własnego projektu. Jego syn interesował się tym, jednak w warsztacie mechanicznym pojawiał się rzadko. „To byłaby frajda, gdyby tak ojciec nauczył mnie używać frezarki i tokarki. Ale niestety nigdy tam nie chodziłem, bo bardziej interesowała mnie elektronika”.

Pewnego lata Paul Jobs zabrał Steve’a do Wisconsin, by odwiedzić rodzinną farmę. Wiejskie życie do niego nie przemawiało, lecz w pamięci utkwił mu jeden obraz. Obserwował narodziny cielęcia i zdumiało go, jak nowo narodzone zwierzę po trwających kilka minut usiłowaniach zaczyna chodzić. „Nie było to coś, czego się ono nauczyło, ale co było w nim zapisane, niczym informacja na twardym dysku – wspominał. – Ludzkie dziecko by tego nie potrafiło. Wydawało mi się to niezwykłe, nawet jeśli nikt inny tak na to nie patrzył”. Ujął to w kategoriach hardware’u i software’u: „To było zupełnie tak, jakby coś w ciele zwierzęcia i w jego mózgu zostało skonstruowane w ten sposób, by od razu zacząć współpracę, zamiast dopiero się jej uczyć”.

Dziewiątą klasę Jobs rozpoczął w liceum Homestead High, posiadającym rozległy kampus dwupiętrowych budynków z pustaków, w tamtym okresie pomalowanych na kolor różowy. Służyły one dwóm tysiącom uczniów. „Ten kompleks zaprojektował słynny architekt specjalizujący się w więzieniach – wspominał Jobs. – Chcieli, żeby było to niezniszczalne”. Jobs nabrał upodobania do spacerów i każdego dnia maszerował do szkoły przez piętnaście kwartałów.

Miał paru kolegów w swoim wieku, ale poznał też kilka osób z ostatniej klasy, zaangażowanych w kontrkulturę późnych lat sześćdziesiątych. Był to okres, w którym światy technomaniaków i hipisów zaczynały się przenikać. „Moi koledzy byli naprawdę bystrymi dzieciakami – powiedział. – Ja interesowałem się matematyką, naukami ścisłymi i elektroniką. Oni również, a oprócz tego także LSD i całymi tymi kontrkulturowymi »tripami«”.

W tym czasie do swoich kawałów wykorzystywał już elektronikę. W całym domu zainstalował głośniki. Ponieważ zaś głośniki mogą być też wykorzystywane jako mikrofony, zbudował w swojej szafie centrum kontrolne, w którym mógł słuchać wszystkiego, co działo się w innych pomieszczeniach. Pewnej nocy, gdy ze słuchawkami na uszach podsłuchiwał odgłosy z sypialni rodziców, przyłapał go ojciec i ze złością zażądał demontażu całego systemu. Jobs spędził też wiele wieczorów na wizytach w garażu Larry’ego Langa, inżyniera mieszkającego opodal jego dawnego domu. Lang w końcu podarował Jobsowi mikrofon węglowy, który tak bardzo go fascynował, a także zwrócił jego uwagę na ukochane w tamtych czasach przez miłośników zabawy lutownicą zestawy „zrób-to-sam” firmy Heath, umożliwiające samodzielne zbudowanie odbiornika radiowego oraz innego sprzętu elektronicznego. „Zestawy Heath zawierały płytki i części oznaczone odpowiednimi kolorami, ale oprócz tego w instrukcji tłumaczono też teoretyczne podstawy działania – wspominał Jobs. – Dzięki temu zdawałeś sobie sprawę, że możesz zbudować i zrozumieć właściwie wszystko. Kiedy już zbudowałeś kilka radioodbiorników, patrzyłeś na telewizor w katalogu i mówiłeś sobie: »To również potrafiłbym zbudować«, nawet jeśli wcale tak nie było. Miałem wielkie szczęście, bo kiedy byłem dzieckiem, mój tata oraz zestawy Heath przekonali mnie, że jestem w stanie skonstruować wszystko”.

Lang wprowadził go także do Klubu Odkrywcy Hewletta-Packarda – gdzie odbywały się cotygodniowe spotkania, na których gromadziło się około piętnastu uczniów; odbywały się one we wtorkowe wieczory w firmowej kantynie. „Przychodził na nie inżynier z jednego z laboratoriów i opowiadał, nad czym pracuje – wspominał Jobs. – Zawoził mnie tam tata. Byłem wniebowzięty. HP był pionierem w dziedzinie diod świecących. Rozmawialiśmy więc o tym, jak można je wykorzystać”. Temat ten interesował go szczególnie, ponieważ jego ojciec pracował w tamtym czasie dla firmy produkującej lasery. Pewnego wieczoru po dyskusji zaczepił jednego z inżynierów zajmujących się w HP laserami i załatwił sobie zwiedzanie laboratorium holograficznego. Największe wrażenie wywarł na nim widok małych komputerów, nad którymi firma pracowała. „To tam zobaczyłem pierwszy biurkowy komputer w moim życiu. Nazywał się 9100A i był zwykłym kalkulatorem, ale zarazem pierwszym biurkowym komputerem. Był olbrzymi, ważył może z osiemnaście kilogramów, ale był piękny. Zakochałem się w nim”.

Dzieciaki w Klubie Odkrywcy zachęcano do robienia własnych projektów. Jobs postanowił zbudować miernik częstotliwości, służący do pomiaru liczby impulsów na sekundę w sygnale elektrycznym. Potrzebował trochę części produkowanych przez HP, chwycił więc za telefon i zadzwonił do dyrektora generalnego firmy. „W tamtych czasach ludzie nie miewali zastrzeżonych numerów. Znalazłem więc Billa Hewletta w Palo Alto i zadzwoniłem do niego do domu. Odebrał telefon i gawędził ze mną przez dwadzieścia minut. Obiecał mi te części, ale też załatwił mi pracę w fabryce, w której produkowali mierniki częstotliwości”. Jobs pracował tam latem, po ukończeniu pierwszej klasy w Homestead High. „Tata zawoził mnie tam rano i odbierał wieczorem”.

Praca polegała głównie na staniu przy taśmie produkcyjnej i „wkładaniu nakrętek i śrubek w różne rzeczy”. Wśród jego kolegów z pracy panowała pewna niechęć do bezczelnego dzieciaka, który wkręcił się do fabryki, gadając z dyrektorem generalnym. „Pamiętam, że powtarzałem jednemu z brygadzistów: »Uwielbiam tę robotę, uwielbiam tę robotę«, po czym zapytałem, co on lubi robić najbardziej. A on odpowiedział: »Ruchać, ruchać«”. Łatwiejszym zadaniem okazała się dla Jobsa integracja z inżynierami pracującymi piętro wyżej. „Codziennie o dziesiątej rano serwowano tam kawę i pączki. Szedłem więc na górę i siedziałem w ich towarzystwie”.

Jobs lubił pracować. Roznosił też gazety – gdy padało, ojciec woził go samochodem – a w drugiej klasie szkoły średniej pracował w weekendy oraz wakacje jako ekspedient w wielkim sklepie elektronicznym o nazwie Haltek. Był on dla ludzi zajmujących się elektroniką tym, czym złomowiska, po których buszował jego ojciec, dla mechaników samochodowych: rajem poszukiwacza, ciągnącym się na długość całej ulicy, pełnym nowych, używanych, odratowanych i nadmiarowych części, które poupychano w labiryntach półek, powrzucano nieposortowane do koszy i spiętrzono na zewnętrznym dziedzińcu. „Na tyłach, w pobliżu zatoki, mieli ogrodzony obszar, gdzie można było znaleźć takie rzeczy, jak wnętrze łodzi podwodnej Polaris, które zostało wyrwane i sprzedane na części – wspominał Jobs. – Wszystkie kontrolki i przyciski były na swoim miejscu. Kolorystycznie dominowały wojskowa zieleń i szarość, ale przełączniki i osłonki żarówek były bursztynowe i czerwone. Były tam też takie duże, staromodne przełączniki dźwigniowe – kiedy je przełączałeś, czułeś się tak, jakbyś właśnie wysadzał w powietrze Chicago”.

Przy drewnianych, wyładowanych katalogami w obszarpanych segregatorach ladach z przodu sklepu ludzie targowali się o przełączniki, rezystory, kondensatory, a czasem o najnowsze układy pamięci. Ojciec Jobsa tak samo targował się, kupując części do samochodów, i odnosił sukces, ponieważ znał ich wartość lepiej niż sprzedawcy. Jobs poszedł za jego przykładem. Pogłębiał wiedzę na temat części elektronicznych, wspomaganą przez upodobanie do negocjowania i osiągania zysku. Odwiedzał pchle targi z elektroniką, takie jak giełda w San Jose, targował się o obwód drukowany z jakimś wartościowym układem albo o inne części, a następnie sprzedawał je swojemu kierownikowi w sklepie Haltek.

Z pomocą ojca Jobs mógł sobie pozwolić na swój pierwszy samochód, kiedy miał piętnaście lat. Był to dwutonowy nash metropolitan, który ojciec wyposażył w silnik MG. Jobs tak naprawdę nie lubił tego samochodu, ale nie chciał mówić tego ojcu, ani też zaprzepaścić szansy na posiadanie własnego auta. „Z perspektywy czasu nash metropolitan może się wydawać, na swój paskudny sposób, odjazdowym samochodem – powiedział później. – Wtedy był to najbardziej nieodjazdowy samochód na świecie. A jednak był to jakiś samochód i już samo to było świetne”. W ciągu roku dzięki swoim różnym pracom zaoszczędził wystarczająco dużo, by wymienić go na czerwonego fiata 850 z silnikiem Abartha. „Mój tato pomógł mi go kupić i zrobić przegląd. Wyjątkowo ekscytująca była sama satysfakcja płynąca z tego, że na coś zaoszczędziłem i zapłaciłem za to”.

Tego samego lata, między pierwszym a drugim rokiem nauki w Homestead, Jobs zaczął palić marihuanę. „Tamtego lata najarałem się po raz pierwszy, miałem wtedy piętnaście lat. Od tamtej pory paliłem trawkę regularnie”. Pewnego razu ojciec znalazł nieco narkotyku w fiacie należącym do syna. „Co to jest?” – zapytał. Steve spokojnie odparł: „To marihuana”. Był to jeden z niewielu momentów w jego życiu, gdy musiał stawić czoła gniewowi ojca. „To była jedyna prawdziwa kłótnia, w jaką wdałem się z tatą” – stwierdził. Jednak ojciec ponownie nagiął się do jego woli. – „Chciał, żebym obiecał, że nigdy już nie zapalę trawki, ale ja tego nie obiecałem”. W ostatniej klasie zaczął eksperymentować z LSD oraz haszyszem, a także badać odurzające efekty deprywacji snu. „Zacząłem narkotyzować się trochę częściej. Od czasu do czasu zdarzało nam się też zarzucić kwas, zwykle gdzieś na polach lub w samochodzie”.

W ciągu ostatnich dwóch lat spędzonych w liceum Jobs rozwinął się także intelektualnie i znalazł się, jak sam to postrzegał, na skrzyżowaniu dróg tych, którzy maniakalnie wsiąknęli w elektronikę, oraz tych, którzy interesowali się literaturą i podejmowaniem wysiłków twórczych. „Zacząłem częściej słuchać muzyki oraz czytać więcej rzeczy spoza nauk ścisłych i elektroniki – Szekspira, Platona. Uwielbiałem Króla Leara. Do jego ulubionych pozycji należały także Moby Dick oraz wiersze Dylana Thomasa. Zapytałem go, dlaczego przemawiali do niego akurat król Lear i kapitan Ahab – dwaj spośród najbardziej upartych i pełnych determinacji bohaterów literackich, ale ponieważ nie odniósł się do związku, który ja zauważałem, porzuciłem ten temat. „Kiedy byłem w ostatniej klasie, chodziłem na fenomenalne zajęcia z literatury angielskiej. Nauczycielem był gość, który wyglądał jak Ernest Hemingway. Zabrał kilkoro z nas na zimową wędrówkę z rakietami śnieżnymi po Parku Narodowym Yosemite”.

Jeden z kursów, na które uczęszczał Jobs, stał się częścią dziedzictwa Doliny Krzemowej. Były to lekcje elektroniki prowadzone przez Johna McColluma, byłego pilota lotnictwa marynarki wojennej. Miał showmański talent do wzbudzania emocji uczniów za pomocą takich trików, jak uruchomienie cewki Tesli. Jego mały składzik, do którego klucz pożyczał ulubionym uczniom, zapchany był tranzystorami i innymi elementami, które zdobył. Posiadał godną pana Chipsa[6] umiejętność wyjaśniania teorii z zakresu elektroniki oraz wiązania ich z praktycznymi umiejętnościami, takimi jak wykonywanie połączenia szeregowo-równoległego oporników i kondensatorów, a następnie wykorzystywanie zdobytych umiejętności do budowy wzmacniaczy czy radioodbiorników.

Klasa, w której odbywały się zajęcia McCulloma, znajdowała się w przypominającym szopę budynku na skraju kampusu, tuż obok parkingu. „To było tutaj – oświadczył Jobs, zaglądając przez okno. – A te drzwi obok prowadziły kiedyś do warsztatu, w którym odbywały się zajęcia z mechaniki samochodowej”. To zestawienie pokazuje, jak różniły się zainteresowania Jobsa i jego rówieśników od tego, co interesowało pokolenie jego ojca. „Pan McCullom uważał zajęcia z elektroniki za nowe wcielenie warsztat mechaniki samochodowej”.

McCullom wierzył w wojskową dyscyplinę i szacunek dla autorytetów. Jobs jednak tej wiary nie podzielał. Swojej awersji do autorytetów nie starał się już nawet ukrywać; przyjął postawę stanowiącą połączenie nieokrzesanej i niesamowitej żywiołowości z pełną dystansu buntowniczością. „Przeważnie siedział w kącie, robiąc coś w pojedynkę i nie chcąc mieć tak naprawdę nic wspólnego ani ze mną, ani z resztą klasy” – wspominał McCullom. Nigdy nie powierzył Jobsowi klucza do swojego składziku. Pewnego dnia Jobs potrzebował części, która była niedostępna. Zadzwonił więc na koszt rozmówcy do producenta, firmy Burroughs w Detroit, i powiedział, że projektuje nowy wyrób i chciałby ową część przetestować. Przysłano mu ją pocztą lotniczą kilka dni później. Gdy McCullom zapytał, jak ją zdobył, Jobs opisał – z arogancką dumą – swój telefon na koszt rozmówcy oraz historyjkę, którą opowiedział producentowi. „Byłem wściekły – powiedział McCullom. – To nie było zachowanie, jakiego oczekiwałem od moich uczniów”. Odpowiedź Jobsa brzmiała: „Ja nie mam pieniędzy na telefon. Oni mają ich mnóstwo”.

Jobs chodził na zajęcia McCulloma tylko przez jeden rok, mimo że uczniowie mogli uczęszczać na nie przez trzy lata. Jednym z projektów, jakie tam przygotował, było urządzenie z fotokomórką, która pod wpływem światła powodowała zamknięcie obwodu elektrycznego – taki projekt mógł wykonać każdy uczeń szkoły średniej. Jobsa o wiele bardziej interesowała zabawa laserami, coś, co przejął od swojego ojca. Wraz z kilkoma kolegami tworzył na imprezach pokazy łączące muzykę ze światłem – w tym celu odbijał promień lasera od luster przytwierdzonych do głośników zestawu stereo.

[1] (ang. Seaman) – w amerykańskiej straży wybrzeża jest to trzeci w hierarchii stopień wojskowy.

[2] Amerykańska firma produkująca sprzęt rolniczy.

[3] Wybitny amerykański architekt modernistyczny (ur. 8.06.1867, zm. 9.04.1958).

[4] Amerykańskie przedsiębiorstwo wytwarzające urządzenia wykorzystujące energię atomową.

[5] Sposób finansowania innowacyjnych projektów inwestycyjnych; charakteryzuje się wysokim stopniem ryzyka utraty kapitału, ale zarazem wysoką stopą zwrotu w przypadku sukcesu projektu.

[6] Bohater powieści Żegnaj Chips autorstwa Jamesa Hiltona, opowiadającej o nauczycielu prywatnej angielskiej szkoły.

Rozdział 2
Dziwna para
Dwóch Steve’ów

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 3
Odrzucenie
Włącz się, dostrój...

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 4
Atari i Indie
Zen i sztuka projektowania gier

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 5
Apple I 
Włącz, wystartuj, wepnij...

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 6
Apple II
Świt nowej ery

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 7
Chrisann i Lisa
Ten, którego porzucili...

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 8
Xerox i Lisa
Graficzne interfejsy użytkownika

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 9
Wejście na giełdę
Człowiek sławny i bogaty

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 10
Narodziny Maca
Mówicie, że chcecie rewolucji...

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 11
Pole zniekształcania rzeczywistości
Gra według własnych zasad

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 12
Wzornictwo
Prawdziwi artyści upraszczają

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 13
Budowanie Maca
Podróż jest nagrodą

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 14
Oto Sculley
Pepsi Challenge

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 15
Start
Ślad we wszechświecie

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 16
Gates i Jobs
Gdy przecinają się orbity

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 17
Ikar
Co leci w górę, musi spaść

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 18
NeXT
Prometeusz wyzwolony

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 19
Pixar
Technologia spotyka sztukę

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 20
Zwykły facet
Miłość to tylko słowo na sześć liter

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 21
Toy Story
Buzz i Chudy na ratunek

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 22
Drugie przyjście
I cóż za bestia, której czas wreszcie powraca...

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 23
Restauracja
Bo ten, kto dziś jest przegrany...

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 24
Myśl inaczej
Jobs jako iDyrektor

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 25
Zasady projektowania
Studio Jobsa i Ive’a

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 26
iMac
Witaj (ponownie)

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 27
Dyrektor generalny
Po tylu latach – wciąż niezły świr

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 28
Sklepy Apple
Bary geniuszy i piaskowiec ze Sieny

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 29
Cyfrowe centrum
Od iTunes do iPoda

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 30
Sklep iTunes
Szczurołap z cudownym fletem

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 31
Music Man
Ścieżka dźwiękowa jego życia

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 32
Przyjaciele Pixara
...i jego wrogowie

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 33
Mac XXI wieku
Wyjątkowość Apple

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 34
Runda pierwsza
Memento mori

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 35
iPhone
Trzy rewolucyjne produkty w jednym

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 36
Runda druga
Nawrót raka

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 37
iPad
Era post-PC

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 38
Nowe bitwy
...oraz echa dawnych

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 39
Na koniec świata
Chmura, statek kosmiczny i jeszcze dalej

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 40
Runda trzecia
Zmagania o zmierzchu

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Rozdział 41
Dziedzictwo
Najwspanialszy raj wynalazczości

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Epilog

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Portfolio zdjęć Diany Walker

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Z albumu rodzinnego Jobsów

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Postaci

Al Alcorn – główny inżynier w Atari, twórca Ponga i człowiek, który zatrudnił Jobsa.

Bill Atkinson – jeden z pierwszych pracowników Apple; twórca grafiki dla Macintosha.

Gil Amelio – w 1996 został dyrektorem generalnym Apple, wykupił NeXT i w ten sposób ściągnął Jobsa z powrotem do Apple.

Chrisann Bernnan – dziewczyna Jobsa w liceum Homestead; matka jego córki Lisy.

Nolan Bushnell – założyciel Atari; dla Jobsa – wzór do naśladowania w sprawach biznesowych.

Lisa Brennan‑Jobs – córka Jobsa i Chrisann Brennan, urodzona w 1978 roku i przez pierwsze lata życia porzucona przez ojca.

Bill Campbell – szef marketingu w Apple podczas pierwszej kadencji Jobsa; po powrocie Jobsa do firmy w 1997 – jego powiernik oraz członek zarządu Apple.

Edwin Catmull – współzałożyciel Pixara; później członek kierownictwa Disneya.

Kobun Chino – kalifornijski mistrz sōtō zen, który został duchowym nauczycielem Jobsa.

Lee Clow – czarodziej marketingu o szelmowskim usposobieniu; przez trzydzieści lat współpracował z Jobsem i stworzył między innymi reklamę Apple 1984.

Deborah „Debi” Coleman – pełna wigoru menedżer, która pracę w Apple zaczęła za czasów pierwszego Maca; z czasem przejęła obowiązki szefa działu produkcji.

Tim Cook – opanowany, spokojny dyrektor do spraw operacyjnych, zatrudniony przez Jobsa w 1998 roku.

Eddy Cue – szef działu usług internetowych Apple; skrzydłowy Jobsa podczas negocjacji z firmami dysponującymi prawami do utworów.

Andrea „Andy” Cunningham – rzeczniczka prasowa agencji należącej do Regisa McKenny, który pomagał Jobsowi w pierwszych latach działalności Apple.

Michael Eisner – ambitny dyrektor generalny koncernu Disneya; podpisał umowę z Pixarem, a potem starł się z Jobsem.

Larry Ellison – dyrektor generalny Oracle, prywatnie przyjaciel Jobsa.

Tony Fadell – inżynier o stylu punkowca, sprowadzony do Apple w 2001 roku z zadaniem stworzenia iPoda.

Scott Forstall – dyrektor działu oprogramowania urządzeń przenośnych Apple.

Robert Friedland – student college’u Reed; właściciel komuny, będącej jednocześnie farmą jabłoni; duchowy poszukiwacz, który wywarł pewien wpływ na Jobsa, a ostatecznie zajął się prowadzeniem firmy wydobywczej.

Jean‑Louis Gassée – szef francuskiej filii Apple; po tym, jak w 1985 roku usunięto z Apple Jobsa, przejął stery działu firmy zajmującego się rozwojem Macintosha.

Bill Gates – drugie, obok Jobsa, cudowne dziecko epoki komputerowej, które przyszło na świat w roku 1955.

Andy Hertzfeld – pogodny, przyjacielski inżynier oprogramowania i kumpel Jobsa z zespołu pracującego nad pierwszym Makiem.

Joanna Hoffman – członkini zespołu pracującego nad pierwszym Makiem; jedna z osób mających w sobie dość siły, by przeciwstawiać się Jobsowi.

Elizabeth Holmes – dziewczyna Daniela Kottkego w Reed; jedna z pierwszych osób zatrudnionych w Apple.

Rod Holt – palący jak smok marksista zatrudniony przez Jobsa w 1976 roku na stanowisku inżyniera elektryka w zespole Apple II.

Robert Iger – od 2005 roku następca Eisnera na stanowisku dyrektora generalnego Disneya.

Jonathan „Jony” Ive – główny projektant w Apple; z czasem stał się bliskim współpracownikiem i powiernikiem Jobsa.

Abdulfattah „John” Jandali – urodzony w Syrii doktorant na Uniwersytecie Wisconsin; biologiczny ojciec Jobsa oraz Mony Simpson; w późniejszym okresie kierownik do spraw żywności i napojów w kasynie Boomtown opodal Reno.

Clara Hagopian Jobs – córka ormiańskich imigrantów; w 1946 roku poślubiła Paula Jobsa, razem adoptowali Steve’a wkrótce po jego narodzinach w 1955 roku.

Erin Jobs – cicha i spokojna, jest drugim dzieckiem Steve’a Jobsa oraz Laurene Powell.

Eve Jobs – energiczna i pełna życia, jest najmłodszym dzieckiem Steve’a Jobsa oraz Laurene Powell.

Patty Jobs – przybrana córka Paula i Clary Jobsów, adoptowana przez nich dwa lata po Stevie.

Paul Reinhold Jobs – urodzony w Wisconsin marynarz służący w straży wybrzeża; w 1955 roku wraz z żoną Clarą adoptowali Steve’a.

Reed Jobs – najstarsze z dzieci Steve’a Jobsa oraz Laurene Powell; po ojcu odziedziczył czarującą powierzchowność, a po matce – sympatyczne usposobienie.

Ron Johnson – zatrudniony przez Jobsa w 2000 roku z zadaniem zorganizowania sklepów Apple.

Jeffrey Katzenberg – szef Disney Studios; skłócony z Eisnerem odszedł z firmy w 1994 roku i został współzałożycielem DreamWorks SKG.

Daniel Kottke – najbliższy przyjaciel Jobsa w Reed; uczestnik ich wspólnej wyprawy do Indii; jeden z pierwszych pracowników Apple.

John Lasseter – współzałożyciel Pixara oraz jego główna siła kreatywna.

Dan’l Levin – dyrektor do spraw marketingu w Apple, a następnie w NeXT.

Mike Markkula – prezes Apple oraz pierwszy poważny inwestor, który pojawił się w firmie; wielki autorytet dla Jobsa.

Regis McKenna – czarodziej reklamy, który pokierował Jobsem na początku jego działalności; pozostał dla niego kimś w rodzaju guru.

Mike Murray – pierwszy dyrektor do spraw marketingu w dziale Macintosha.

Paul Otellini – dyrektor generalny Intela; pomógł w przestawieniu Macintoshy na procesory Intela, ale nie zrozumiał, jak świetnym interesem będą iPhone’y.

Laurene Powell – bystra, pogodnie usposobiona absolwentka Uniwersytetu Pensylwanii; studiowała także w Szkole Biznesu Uniwersytetu Stanforda, tam poznała Jobsa, którego poślubiła; pracowała początkowo w Goldman Sachs, później założyła własną firmę Terravera.

Arthur Rock – legendarny inwestor z branży technologicznej; we wczesnym okresie działalności członek zarządu Apple; kolejny autorytet Jobsa.

Jonathan „Ruby” Rubinstein – współpracownik Jobsa z NeXT; w 1997 roku mianowany został głównym inżynierem odpowiedzialnym w Apple za hardware.

Mike Scott – sprowadzony do Apple w 1977 roku przez Markkulę; będąc prezesem firmy, usiłował kierować Jobsem.

John Sculley – członek kadry zarządzającej koncernu Pepsi, w 1983 roku zwerbowany przez Jobsa na stanowisko dyrektora generalnego Apple; ich późniejszy konflikt skończył się usunięciem Jobsa z firmy.

Joanne Schieble Jandali Simpson – urodzona w Wisconsin biologiczna matka Steve’a Jobsa, która oddała go do adopcji; wychowała natomiast swoje drugie, późniejsze dziecko – Monę Simpson.

Mona Simpson – biologiczna siostra Jobsa; kontakt z bratem udało jej się nawiązać w roku 1986 – od tamtej pory stali się sobie bardzo bliscy; jest autorką powieści luźno opartych na historiach jej matki Joanne (Anywhere But Here, Jobsa oraz jego córki Lisy (A Regular Guy, a także jej ojca Abdulfattaha Jandaliego (The Lost Father).

Alvy Ray Smith – jeden ze współzałożycieli Pixara; popadł w konflikt z Jobsem.

Burrell Smith – błyskotliwy programista o wyglądzie cherubinka; członek zespołu pracującego nad pierwszym Makiem; w latach dziewięćdziesiątych zapadł na schizofrenię.

Avadis „Avie” Tevanian – pracował w NeXT wraz z Jobsem i Rubinsteinem, a następnie w 1997 roku został głównym inżynierem do spraw oprogramowania w Apple.

James Vincent – zakochany w muzyce Brytyjczyk, młodszy partner Lee Clowa oraz Duncana Milnera w agencji reklamowej obsługującej Apple.

Ron Wayne – poznał Jobsa, pracując w Atari; został pierwszym wspólnikiem Jobsa i Wozniaka w raczkującym Apple, ale szybko podjął nierozważną decyzję o sprzedaniu swoich udziałów w firmie.

Stephen Wozniak – prawdziwa gwiazda wśród pasjonatów elektroniki w liceum Homestead; za sprawą Jobsa niesamowite płytki drukowane Wozniaka szybko zyskały odpowiednie opakowanie i trafiły na rynek.

Źródła

Lista osób, z którymi przeprowadzono wywiady (2009–2011)

Al Alcorn, Roger Ames, Fred Anderson, Bill Atkinson, Joan Baez, Marjorie Powell Barden, Jeff Bewkes, Bono, Ann Bowers, Stewart Brand, Chrisann Brennan, Larry Brilliant, John Seeley Brown, Tim Brown, Nolan Bushnell, Greg Calhoun, Bill Campbell, Berry Cash, Ed Catmull, Ray Cave, Lee Clow, Debi Coleman, Tim Cook, Katie Cotton, Eddy Cue, Andrea Cunningham, John Doerr, Millard Drexler, Jennifer Egan, Al Eisenstat, Michael Eisner, Larry Ellison, Philip Elmer‑DeWitt, Gerard Errera, Tony Fadell, Jean‑Louis Gassée, Bill Gates, Adele Goldberg, Craig Good, Austan Goolsbee, Al Gore, Andy Grove, Bill Hambrecht, Michael Hawley, Andy Hertzfeld, Joanna Hoffman, Elizabeth Holmes, Bruce Horn, John Huey, Jimmy Iovine, Jony Ive, Oren Jacob, Erin Jobs, Reed Jobs, Steve Jobs, Ron Johnson, Mitch Kapor, Susan Kare (e‑mail), Jeffrey Katzenberg, Pam Kerwin, Kristina Kiehl, Joel Klein, Daniel Kottke, Andy Lack, John Lasseter, Art Levinson, Steven Levy, Dan’l Lewin, Maya Lin, Yo‑Yo Ma, Mike Markkula, John Markoff, Wynton Marsalis, Regis McKenna, Mike Merin, Bob Metcalfe, Doug Morris, Walt Mossberg, Rupert Murdoch, Mike Murray, Nicholas Negroponte, Dean Ornish, Paul Otellini, Norman Pearlstine, Laurene Powell, Josh Quittner, Tina Redse, George Riley, Brian Roberts, Arthur Rock, Jeff Rosen, Alain Rossmann, Jon Rubinstein, Phil Schiller, Eric Schmidt, Barry Schuler, Mike Scott, John Sculley, Andy Serwer, Mona Simpson, Mike Slade, Alvy Ray Smith, Gina Smith, Kathryn Smith, Rick Stengel, Larry Tesler, Avie Tevanian, Guy „Bud” Tribble, Don Valentine, Paul Vidich, James Vincent, Alice Waters, Ron Wayne, Wendell Weeks, Ed Woolard, Stephen Wozniak, Del Yocam, Jerry York.

Bibliografia

Amelio Gil, On the Firing Lin, HarperBusiness, 1998

Berlin Leslie, The Man behind the Microchip, Oxford, 2005

Butcher Lee, The Accidental Millionaire, Paragon House, 1988

Carlton Jim, Apple, Random House, 1997

Cringely Robert X., Accidental Empires, Addison Wesley, 1992

Deutschman Alan, The Second Coming of Steve Jobs, Broadway Books, 2000

Elliot Jay, Simon William, The Steve Jobs Way, Vanguard, 2011 [wyd. polskie: Steve Jobs – gdzie pada jabłko?, Wrocław: wyd. Bukowy Las, w zapowiedzi]

Freiberger Paul, Swaine Michael, Fire in the Valley, McGraw‑Hill, 1984

Garr Doug, Woz, Avon, 1984

Hertzfeld Andy, Revolution in the Valley O’Reilly, 2005 [zob. też jego strona internetowa, folklore.org]

Hiltzik Michael, Dealers of Lightning, HarperBusiness, 1999

Jobs Steve, wywiad udzielony Danielowi Morrowowi w ramach projektu Smithsonian Oral History, 20.04.1995

Jobs Steve, przemówienie pożegnalne na uniwersytecie Stanforda, 12.06.2005

Kahney Leander, Inside Steve’s Brain Portfolio, 2008 [zob. też jego strona internetowa cultofmac.com]

Kawasaki Guy, The Macintosh Way, Scott, Foresman, 1989

Knopper Steve, Appetite for Self‑Destruction, Free Press, 2009

Kot Greg, Ripped, Scribner, 2009

Kunkel Paul, AppleDesign, Graphis Inc., 1997

Levy Steven, Hackers, Doubleday, 1984

—, Insanely Great, Viking Penguin, 1994

—, The Perfect Thing, Simon & Schuster, 2006

Linzmayer Owen, Apple Confidential 2.0 No Starch Press, 2004

Malone Michael, Infinite Loop, Doubleday, 1999

Markoff John, What the Dormouse Said, Viking Penguin, 2005

McNish Jacquie, The Big Score, Doubleday Canada, 1998

Moritz Michael, Return to the Little Kingdom Overlook Press, 2009 [pierwotnie wydane bez prologu i epilogu, jako The Little Kingdom (Morrow, 1984)]

Nocera Joe, Good Guys and Bad Guys, Portfolio, 2008

Paik Karen, To Infinity and Beyond!, Chronicle Books, 2007

Price David, The Pixar Touch, Knopf, 2008

Rose Frank, West of Eden, Viking, 1989

Sculley John, Odyssey, Harper & Row, 1987

Sheff David, Steve Jobs, Playboy, luty 1985 [Wywiad Playboya]

Simpson Mona, Anywhere but Here, Knopf, 1986

—, A Regular Guy, Knopf, 1996

Smith Douglas, Alexander Robert, Fumbling the Future, Morrow, 1988

Stross Randall, Steve Jobs and the NeXT Big Thing, Atheneum, 1993

„Triumph of the Nerds”, PBS Television, program prowadzony przez Roberta X. Cringely’ego, czerwiec 1996

Wozniak Steve, Smith Gina, iWoz, Norton, 2006 [wyd. polskie: iWoz, Warszawa: Studio Emka, 2009]

Young Jeffrey, Steve Jobs, Scott, Foresman, 1988

Young Jeffrey, William Simon, iCon, John Wiley, 2005 [wyd. polskie: iCon Warszawa: Studio Emka, 2006]

Przypisy

Rozdział 1. Dzieciństwo

Adopcja: wywiady ze Steve’em Jobsem, Laurene Powell, Moną Simpson, Delem Yocamem, Gregiem Calhounem, Chrisann Brennan, Andym Hertzfeldem. Moritz, 44, 45; Young, 16, 17; Jobs, relacja ustna ze Smithsonian; Jobs, przemówienie pożegnalne na uniwersytecie Stanforda; Andy Behrendt, Apple Computer Mogul’s Roots Tied to Green Bay, (Green Bay) „Press Gazette”, 04.12.2005; Georgina Dickinson, Dad Waits for Jobs to iPhone, „New York Post” oraz „The Sun” (London), 27.07.2011; Mohammad Al‑Haj Ali, Steve Jobs Has Roots in Syria, „Al Hayat”, 16.01.2011; Ulf Froitzheim, Porträt Steve Jobs, „Unternehmen”, 26.11.2007.

Dolina Krzemowa: wywiady ze Steve’em Jobsem, Laurene Powell. Jobs, Smithsonian oral history; Moritz, 46; Berlin, 155–177; Malone, 21, 22.

Szkoła: wywiady ze Steve’em Jobsem. Jobs, relacja ustna ze Smithsonian; Sculley, 166; Malone, 11, 28, 72; Young, 25, 34, 35; Young, Simon, 18; Moritz, 48, 73, 74. Jobs początkowo mieszkał pod adresem 11161 Crist Drive, zanim osiedle zostało włączone w granice miasta. Niektóre źródła wspominają, że Jobs pracował w Halteku i w innym sklepie o podobniej nazwie, Halted. Zapytany o to, Jobs mówi, że pamięta jedynie pracę w Halteku.

Rozdział 2. Dziwna para

Woz: wywiady ze Steve’em Wozniakiem, Steve’em Jobsem. Wozniak, 12–16, 22, 50–61, 86–91; Levy, Hackers, 245; Moritz, 62–64; Young, 28; Jobs, wystąpienie na konferencji Macworld, 17.01.2007.

Blue Box: wywiady ze Steve’em Jobsem, Steve’em Wozniakiem. Ron Rosenbaum, Secrets of the Little Blue Box, „Esquire”, październik 1971. Odpowiedź Wozniaka, woz.org/letters/general/03.html; Wozniak, 98–115. Nieco odmienne relacje zob. Markoff, 272; Moritz, 78–86; Young, 42–45; Malone, 30–35.

Rozdział 3. Odrzucenie

Chrisann Brennan: wywiady z Chrisann Brennan, Steve’em Jobsem, Steve’em Wozniakiem, Timem Brownem. Moritz, 75–77; Young, 41; Malone, 39.

Reed College: wywiady ze Steve’em Jobsem, Danielem Kottke, Elizabeth Holmes. Freiberger, Swaine, 208; Moritz, 94–100; Young, 55; The Updated Book of Jobs, „Time”, 03.01.1983.

Robert Friedland: wywiady ze Steve’em Jobsem, Danielem Kottke, Elizabeth Holmes. We wrześniu 2010 roku spotkałem się z Friedlandem w Nowym Jorku, żeby porozmawiać o jego przeszłości i relacjach z Jobsem, ale nie chciał, bym go cytował w książce. McNish, 11–17; Jennifer Wells, Canada’s Next Billionaire, „Maclean’s”, 03.06.1996; Richard Read, Financier’s Saga of Risk, „Mines and Communities”, 16.10.2005; Jennifer Hunter, But What Would His Guru Say?, (Toronto) „Globe and Mail”, 18.03.1988; Moritz, 96, 109; Young, 56.

...odrzuć: wywiady ze Steve’em Jobsem, Steve’em Wozniakiem; Jobs, przemówienie pożegnalne na uniwersytecie Stanforda; Moritz, 97.

Rozdział 4. Atari i Indie

Atari: wywiady ze Steve’em Jobsem, Alem Alcornem, Nolanem Bushnellem, Ronem Wayne’em. Moritz, 103, 104.

Indie: Wywiady z Danielem Kottke, Steve’em Jobsem, Alem Alcornem, Larrym Brilliantem.

Poszukiwania: wywiady ze Steve’em Jobsem, Danielem Kottke, Elizabeth Holmes, Gregiem Calhounem. Young, 72; Young and Simon, 31, 32; Moritz, 107.

Ucieczka: wywiady z Nolanem Bushnellem, Alem Alcornem, Steve’em Wozniakiem, Ronem Wayne, Andym Hertzfeldem. Wozniak, 144–149; Young, 88; Linzmayer, 4.

Rozdział 5. Apple I

Czułe maszyny: wywiady ze Steve’em Jobsem, Bono, Stewartem Brandem. Markoff, xii; Stewart Brand, We Owe It All to the Hippies, „Time”, 01.03.1995; Jobs, przemówienie pożegnalne na Uniwersytecie Stanforda; Fred Turner, From Counterculture to Cyberculture,(Chicago, 2006).

Amatorski Klub Komputerowy: wywiady ze Steve’em Jobsem, Steve’em Wozniakiem. Wozniak, 152–172; Freiberger, Swaine, 99; Linzmayer, 5; Moritz, 144; Steve Wozniak, Homebrew and How Apple Came to Be, www.atariarchives.org; Bill Gates, Open Letter to Hobbyists, 03.02.1976.

Rodzi się Apple: wywiady ze Steve’em Jobsem, Steve’em Wozniakiem, Mike’em Markkulą, Ronem Waynem. Steve Jobs, wystąpienie na Międzynarodowej Konferencji Wzorniczej w Aspen, 15.06.1983, nagranie w posiadaniu archiwum Aspen Institute; Umowa zawarcia spółki Apple Computer Partnership, Hrabstwo Santa Clara, 01.04.1976, oraz aneks do umowy z dn. 12.04.1976; Bruce Newman, Apple’s Lost Founder, „San Jose Mercury News”, 02.06.2010; Wozniak, 86, 176, 177; Moritz, 149–151; Freiberger, Swaine, 212, 213; Ashlee Vance, A Heaven for Spare Parts Lives on in Silicon Valley, „New York Times”, 04.02.2009; wywiad z Paulem Terrellem, 01.08.2008, mac‑history.net.

Garażowy zespół: wywiady ze Steve’em Wozniakiem, Elizabeth Holmes, Danielem Kottke, Steve’em Jobsem. Wozniak, 179–189; Moritz, 152–163; Young, 95–111; R. S. Jones, Comparing Apples and Oranges, „Interface”, czerwiec 1976.

Rozdział 6. Apple II

Pakiet zintegrowany: wywiady ze Steve’em Jobsem, Steve’em Wozniakiem, Alem Al cornem, Ronem Waynem. Wozniak, 165, 190–195; Young, 126; Moritz, 169, 170, 194, 197; Malone, v, 103.

Mike Markkula: wywiady z Regisem McKenną, Donem Valentine, Steve’em Jobsem, Steve’em Wozniakiem, Mike’em Markkulą, Arthurem Rockiem. Nolan Bushnell, wystąpienie na ScrewAttack Gaming Convention, Dallas, 05.07.2009; Steve Jobs, wystąpienie na Międzynarodowej Konferencji Wzorniczej w Aspen, 15.06.1983; Mike Markkula, The Apple Marketing Philosophy, grudzień 1979; Wozniak, 196, 199. Zob. także Moritz, 182, 183; Malone, 110–111.

Regis McKenna: wywiady z Regisem McKenną, Johnem Doerrem, Steve’em Jobsem. Ivan Raszl, Interview with Rob Janoff, Creativebits.org, 03.08.2009.

Pierwsze mocne wejście: Wywiady ze Steve’em Wozniakiem, Steve’em Jobsem. Wozniak, 201–206; Moritz, 199–201; Young, 139.

Mike Scott: wywiady z Mike’em Scottem, Mike’em Markkulą, Steve’em Jobsem, Steve’em Wozniakiem, Arthurem Rockiem. Young, 135; Freiberger, Swaine, 219, 222; Moritz, 213; Elliot, 4.

Rozdział 7. Chrisann i Lisa

Wywiady z Chrisann Brennan, Steve’em Jobsem, Elizabeth Holmes, Gregiem Calhounem, Danielem Kottke, Arthurem Rockiem. Moritz, 285; The Updated Book of Jobs, „Time”, 03.01.1983; Striking It Rich, „Time”, 15.02.1982.

Rozdział 8. Xerox i Lisa

Nowe dziecko: wywiady z Andreą Cunningham, Andym Hertzfeldem, Steve’em Jobsem, Billem Atkinsonem. Wozniak, 226; Levy, Insanely Great, 124; Young, 168–170; Bill Atkinson, relacja ustna, Computer History Museum, Mountain View, Kalifornia; Jef Raskin, Holes in the Histories, „Interactions”, lipiec 1994; Jef Raskin, Hubris of a Heavyweight, „IEEE Spectrum”, lipiec 1994; Jef Raskin, relacja ustna, 13.04.2000, Stanford Library Department of Special Collections; Linzmayer, 74, 85–89.

Xerox PARC: Wywiady ze Steve’em Jobsem, Johnem Seeleyem Brownem, Adele Goldberg, Larrym Teslerem, Billem Atkinsonem. Freiberger, Swaine, 239; Levy, Insanely Great, 66–80; Hiltzik, 330–341; Linzmayer, 74, 75; Young, 170–172; Rose, 45‑47; Triumph of the Nerds, PBS, część 3.

„Wielcy artyści kradną”: Wywiady ze Steve’em Jobsem, Larrym Teslerem, Billem Atkinsonem. Levy, Insanely Great,,77, 87–90; Triumph of the Nerds, PBS, część 3; Bruce Horn, Where It All Began,(1966), www.mackido.com; Hiltzik, 343, 367–370; Malcolm Gladwell, Creation Myth, „New Yorker”, 16.05.2011; Young, 178–182.

Rozdział 9. Wejście na giełdę

Opcje: Wywiady z Danielem Kottke, Steve’em Jobsem, Steve’em Wozniakiem, Andym Hertzfeldem, Mike’em Markkulą, Billem Hambrechtem. Sale of Apple Stock Barred, „Boston Globe”, 11.12.1980.

Kochanie, jesteś bogaty: Wywiady z Larrym Brilliantem, Steve’em Jobsem. Steve Ditlea, An Apple on Every Desk, „Inc.”, 01.10.1981; Striking It Rich, „Time”, 15.02.1982; The Seeds of Success, „Time”, 15.02.1982; Moritz, 292–295; Sheff.

Rozdział 10. Narodziny Maca

Dziecko Jefa Raskina: wywiady z Billem Atkinsonem, Steve’em Jobsem, Andym Hertzfeldem, Mike’em Markkulą. Jef Raskin, Recollections of the Macintosh Project, Holes in the Histories, The Genesis and History of the Macintosh Project, Reply to Jobs, and Personal Motivation, Design Considerations foran Anthropophilic Computer oraz Computers by the Millions, Biblioteka Uniwersytetu Stanforda; Jef Raskin, A Conversation, „Ubiquity”, 23.06.2003; Levy, Insanely Great, 107–121; Hertzfeld, 19; Macintosh’s Other Designers, Byte, sierpień 1984; Young, 202, 208–214; Apple Launches a Mac Attack, „Time”, 30.01.1984; Malone, 255–258.

Texaco Towers: Wywiady z Andreą Cunningham, Bruce’em Hornem, Andym Hertzfeldem, Mike’em Scottem, Mike’em Markkulą. Hertzfeld, 19, 20, 26, 27; Wozniak, 241, 242.

Rozdział 11. Pole zniekształcania rzeczywistości

Wywiady z Billem Atkinsonem, Steve’em Wozniakiem, Debi Coleman, Andym Hertzfeldem, Bruce’em Hornem, Joanną Hoffman, Alem Eisenstatem, Ann Bowers, Steve’em Jobsem. Niektóre relacje się różnią. Zob. Hertzfeld, 24, 68, 161.

Rozdział 12. Wzornictwo

Estetyka Bauhausu: wywiady z Dan’lem Lewinem, Steve’em Jobsem, Mayą Lin, Debi Coleman. Steve Jobs w rozmowie z Charlesem Hampden‑Turnerem, Międzynarodowa Konferencja Wzornicza w Aspen, 15.06.1983. (Nagrania z konferencji są przechowywane w Aspen Institute. Chciałbym podziękować Deborze Murphy za ich odnalezienie).

Jak porsche: wywiady z Billem Atkinsonem, Alainem Rossmannem, Mike’em Markkulą, Steve’em Jobsem. (The Macintosh Design Team, „Byte”, luty 1984; Hertzfeld, 29–31, 41, 46, 63, 68; Sculley, 157; Jerry Manock, Invasion of Texaco Towers, Folklore.org; Kunkel, 26–30; Jobs, Przemówienie pożegnalne na Uniwersytecie Stanforda; e‑mail od Susan Kare; Susan Kare, World Class Cities:w: Hertzfeld, 165; Laurence Zuckerman, The Designer Who Made the Mac Smile, „New York Times”, 26.08.1996; wywiad z Susan Kare, 08.09.2000, Biblioteka Uniwersytetu Stanforda, dział zbiorów specjalnych; Levy, Insanely Great, 156; Hartmut Esslinger, A Fine Line,(Jossey‑Bass, 2009), 7–9; David Einstein, Where Success Is by Design, „San Francisco Chronicle”, 06.10.1995; Sheff.

Rozdział 13. Budowanie Maca

Konkurencja: wywiad ze Steve’em Jobsem. Levy, Insanely Great, 125; Sheff; Hertzfeld, 71–73; reklama w: „Wall Street Journal”, 24.08.1981.

Całkowita kontrola: wywiad z Berrym Cashem. Kahney, 241; Dan Farber, Steve Jobs, the iPhone and Open Platforms, ZDNet.com, 13.01.2007; Tim Wu, The Master Switch,(Knopf, 2010), 254–276; Mike Murray, „Mac Memo” do Steve’a Jobsa, 19.05.1982 (udost. przez Mike’a Murraya).

Maszyny roku: wywiady z Danielem Kottke, Steve’em Jobsem, Rayem Cave’em. The Computer Moves In, „Time”, 03.01.1983; The Updated Book of Jobs, „Time”, 03.01.1983; Moritz, 11; Young, 293; Rose, 9–11; Peter McNulty, Apple’s Bid to Stay in the Big Time, „Fortune”, 07.02.1983; The Year of the Mouse, „Time”, 31.01.1983.

Zostańmy piratami!: wywiady z Ann Bowers, Andym Hertzfeldem, Billem Atkinsonem, Arthurem Rockiem, Mike’em Markkulą, Steve’em Jobsem, Debi Coleman; e‑mail od Susan Kare. Hertzfeld, 76, 135–138, 158, 160, 166; Moritz, 21–28; Young, 295–297, 301–303; wywiad z Susan Kare, 08.09.2000, Biblioteka Uniwersytetu Stanforda; Jeff Goodell, The Rise and Fall of Apple Computer, „Rolling Stone”, 04.04.1996; Rose, 59–69, 93.

Rozdział 14. Oto Sculley

Zaloty: wywiady z Johnem Sculleyem, Andym Hertzfeldem, Steve’em Jobsem. Rose, 18, 74, 75; Sculley, 58–90, 107; Elliot, 90–93; Mike Murray, okólnik do pracowników „Special Mac Sneak”, 03.03.1983 (udost. przez Mike’a Murraya); Hertzfeld, 149, 150.

Miesiąc miodowy: wywiady ze Steve’em Jobsem, Johnem Sculleyem, Joanną Hoffman. Sculley, 127–130, 154, 155, 168, 179; Hertzfeld, 195.

Rozdział 15. Start

Prawdziwi artyści sprzedają: wywiady z Andym Hertzfeldem, Steve’em Jobsem. Materiał filmowy z konferencji sprzedawców Apple, październik 1983; Personal Computers: And the Winner Is... IBM, „Business Week”, 03.10.1983; Hertzfeld, 208–210; Rose, 147–153; Levy, Insanely Great, 178–180; Young, 327, 328.

Reklama z 1984 roku: wywiady z Lee Clowem, Johnem Sculleyem, Mike’em Markkulą, Billem Campbellem, Steve’em Jobsem. Wywiad ze Steve’em Haydenem, „Weekend Edition”, NPR, 01.02.2004; Linzmayer, 109–114; Sculley, 176.

Reklamowy tryumf: Hertzfeld, 226, 227; Michael Rogers, It’s the Apple of His Eye, „Newsweek”, 30.01.1984; Levy, Insanely Great, 17–27.

Start: 24 stycznia 1984 roku: wywiady z Johnem Sculleyem, Steve’em Jobsem, Andym Hertzfeldem. Materiał filmowy ze spotkania akcjonariuszy Apple, styczeń 1984; Hertzfeld, 213–223; Sculley, 179–181; William Hawkins, Jobs’ Revolutionary New Computer, „Popular Science”, styczeń 1989.

Rozdział 16. Gates i Jobs

Partnerzy Macintosha: wywiady z Billem Gatesem, Steve’em Jobsem, Bruce’em Hornem. Hertzfeld, 52–54; Steve Lohr, Creating Jobs, „New York Times”, 12.01.1997; Triumph of the Nerds, PBS, część 3; Rusty Weston, Partners and Adversaries, „Mac Week”, 14.01.1989; Walt Mossberg, Kara Swisher, wywiad z Billem Gatesem i Steve’em Jobsem, „All Things Digital”, 31.05.2007; Young, 319, 320; Carlton, 28; Brent Schlender, How Steve Jobs Linked Up with IBM, „Fortune”, 09.10.1989; Steven Levy, A Big Brother?, „Newsweek”, 18.08.1997.

Bitwa o GUI: wywiady z Billem Gatesem, Steve’em Jobsem. Hertzfeld, 191–193; Michael Schrage, IBM Compatibility Grows, „Washington Post”, 29.11.1983; Triumph of the Nerds, PBS, część 3.

Rozdział 17. Ikar

Wysokie loty: wywiady z Steve’em Jobsem, Debi Coleman, Billem Atkinsonem, Andym Hertzfeldem, Alainem Rossmannem, Joanną Hoffman, Jean‑Louisem Gasséem, Nicholasem Negroponte, Arthurem Rockiem, Johnem Sculleyem. Sheff; Hertzfeld, 206, 207, 230; Sculley, 197–199; Young, 308, 309; George Gendron, Bo Burlingham, Entrepreneur of the Decade, „Inc.”, 01.04.1989.

Upadek: wywiady z Joanną Hoffman, Johnem Sculleyem, Lee Clowem, Debi Coleman, Andreą Cunningham, Steve’em Jobsem. Sculley, 201, 212–215; Levy, Insanely Great, 186–192; Michael Rogers, It’s the Apple of His Eye, „Newsweek”, 30.01.1984; Rose, 207, 233; Felix Kessler, Apple Pitch, „Fortune”, 15.04.1985; Linzmayer, 145.

Trzydziestolatek: wywiady z Mallorym Walkerem, Andym Hertzfeldem, Debi Coleman, Elizabeth Holmes, Steve’em Wozniakiem, Donem Valentinem. Sheff.

Exodus: wywiady z Andym Hertzfeldem, Steve’em Wozniakiem, Bruce’em Hornem. Hertzfeld, 253, 263, 264; Young, 372–376; Wozniak, 265, 266; Rose, 248, 249; Bob Davis, Apple’s Head, Jobs, Denies Ex‑Partner Use of Design Firm, „Wall Street Journal”, 22.03.1985.

Wielkie starcie, wiosna 1985 roku: wywiady ze Steve’em Jobsem, Alem Alcornem, Johnem Sculleyem, Mike’em Murrayem. Elliot, 15; Sculley, 205, 206, 227, 238–244; Young, 367–379; Rose, 238, 242, 254, 255; Mike Murray, Let’s Wake Up and Die Right, okólnik do nieujawnionych odbiorców, 07.03.1985 (udost. przez Mike’a Murraya).

Knucie przewrotu: wywiady ze Steve’em Jobsem, Johnem Sculleyem. Rose, 266–275; Sculley, ix‑x, 245, 246; Young, 388–396; Elliot, 112.

Siedem dni w maju 1985 roku: wywiady z Jean‑Louisem Gasséem, Steve’em Jobsem, Billem Campbellem, Alem Eisenstatem, Johnem Sculleyem, Mike’em Murrayem, Mike’em Markkulą, Debi Coleman. Bra Uttal, Behind the Fall of Steve Jobs, „Fortune”, 05.08.1985; Sculley, 249–260; Rose, 275–290; Young, 396–404.

Jak spadający głaz: wywiady z Mike’em Murrayem, Mike’em Markkulą, Steve’em Jobsem, Johnem Sculleyem, Bobem Metcalfem, George’em Rileyem, Andym Hertzfeldem, Tiną Redse, Mike’em Merinem, Alem Eisenstatem, Arthurem Rockiem. E‑mail Tiny Redse do Steve’a Jobsa, 20.07.2010; No Job for Jobs, „AP”, 26.07.1985; Gerald Lubenow, Michael Rogers, Jobs Talks about His Rise and Fall, „Newsweek”, 30.09.1985; Hertzfeld, 269–271; Young, 387, 403–405; Young, Simon, 116; Rose, 288–292; Sculley, 242–245, 286, 287; list od Ala Eisenstata do Arthura Hartmana, 23.07.1985 (udost. przez Ala Eisenstata).

Rozdział 18. NeXT

Piraci opuszczają statek: wywiady z Dan’lem Lewinem, Steve’em Jobs,m, Billem Campbellem, Arthurem Rockiem, Mike’em Markkulą, Johnem Sculleyem, Andreą Cunningham, Joanną Hoffman. Patricia Bellew Gray i Michael Miller, Apple Chairman Jobs Resigns, „Wall Street Journal”, 18.09.1985; Gerald Lubenow, Michael Rogers, Jobs Talks about His Rise and Fall, „Newsweek”, 30.09.1985; Bra Uttal, The Adventures of Steve Jobs, „Fortune”, 14.10.1985; Susan Kerr, Jobs Resigns, „Computer Systems News”, 23.09.1985; Shaken to the Very Core, „Time”, 30.09.1985; John Eckhouse, Apple Board Fuming at Steve Jobs, „San Francisco Chronicle”, 17.09.1985; Hertzfeld, 132, 133; Sculley, 313–317; Young, 415, 416; Young, Simon, 127; Rose, 307–319; Stross, 73; Deutschman, 36; Pozew o naruszenie zobowiązań powierniczych, Apple Computer przeciwko Stevenowi P. Jobsowi i Richardowi A. Page’owi, Sąd Najwyższy stanu Kalifornia, hrabstwo Santa Clara, 23.09.1985; Patricia Bellew Gray, Jobs Asserts Apple Undermined Efforts to Settle Dispute, „Wall Street Journal”, 25.09.1985.

Przejście na swoje: wywiady z Arthurem Rockiem, Susan Kare, Steve’em Jobsem, Alem Eisenstatem. Logo for Jobs’ New Firm, „San Francisco Chronicle”, 19.06.1986; Phil Patton, Steve Jobs: Out for Revenge w „New York Times”, 06.08.1989; Paul Rand, prezentacja logo NeXT, 1985; Doug Evans i Allan Pottasch, materiał wideo z wywiadu ze Steve’em Jobsem o Paulu Randzie, 1993; Steve Jobs do Ala Eisenstata, 04.11.1985; Eisenstat do Jobsa, 08.11.1985; Ugoda między Apple Computer Inc. a Stevenem P. Jobsem oraz Wniosek o oddalenie pozwu bez konsekwencji prawnych, złożony w Sądzie Najwyższym stanu Kalifornia, hrabstwo Santa Clara, 17.01.1986; Deutschman, 47, 43; Stross, 76, 118–120, 245; Kunkel, 58–63; Can He Do It Again, „Business Week”, 24.10.1988; Joe Nocera, The Second Coming of Steve Jobs, „Esquire”, grudzień 1986, przedruk w Good Guys and Bad Guys,(Portfolio, 2008), 49; Brenton Schlender, How Steve Jobs Linked Up with IBM, „Fortune”, 09.10.1989.

Komputer: wywiady z Mitchem Kaporem, Michaelem Hawleyem, Steve’em Jobsem. Peter Denning i Karen Frenkle, A Conversation with Steve Jobs, „Communications of the Association for Computer Machinery”, 01.04.1989; John Eckhouse, Steve Jobs Shows off Ultra‑Robotic Assembly Line, „San Francisco Chronicle”, 13.06.1989; Stross, 122–125; Deutschman, 60–63; Young, 425; Katie Hafner, Can He Do It Again?, „Business Week”, 24.10.1988; The Entrepreneurs, PBS, 05.11.1986, reż. John Nathan.

Perot na ratunek: Stross, 102–112; Perot and Jobs, „Newsweek”, 09.02.1987; Andrew Pollack, Can Steve Jobs Do It Again?, „New York Times”, 08.11.1987; Katie Hafner, Can He Do It Again?, „Business Week”, 24.10.1988; Pat Steger, A Gem of an Evening with King Juan Carlos, „San Francisco Chronicle”, 05.10.1987; David Remnick, How a Texas Playboy Became a Billionaire, „Washington Post”, 20.05.1987.

Gates i NeXT: wywiady z Billem Gatesem, Adele Goldberg, Steve’em Jobsem. Brit Hume, Steve Jobs Pulls Ahead, „Washington Post”, 31.10.1988; Brent Schlender, How Steve Jobs Linked Up with IBM, „Fortune”, 09.10.1989; Stross, 14; Linzmayer, 209; William Gates Talks, „Washington Post”, 30.12.1990; Katie Hafner, Can He Do It Again?, „Business Week”, 24.10.1988; John Thompson, Gates, Jobs Swap Barbs, „Computer System News”, 27.11.1989.

IBM: Brent Schlender, How Steve Jobs Linked Up with IBM, „Fortune”, 09.10.1989; Phil Patton, Out for Revenge, „New York Times”, 06.08.1989; Stross, 140–142; Deutschman, 133.

Start, październik 1988 roku: Stross, 166–186; Wes Smith, Jobs Has Returned, „Chicago Tribune”, 13.11.1988; Andrew Pollack, NeXT Produces a Gala, „New York Times”, 10.10.1988; Brenton Schlender, Next Project, „Wall Street Journal”, 13.10.1988; Katie Hafner, Can He Do It Again?, „Business Week”, 24.10.1988; Deutschman, 128; Steve Jobs Comes Back, „Newsweek”, 24.10.1988; The NeXT Generation, „San Jose Mercury News”, 10.10.1988.

Rozdział 19. Pixar

Dział komputerowy Lucasfilmu: wywiady z Edem Catmullem, Alvym Rayem Smithem, Steve’em Jobsem, Pam Kerwin, Michaelem Eisnerem. Price, 71–74, 89–101; Paik, 53–57, 226; Young, Simon, 169; Deutschman, 115.

Animacja: wywiady z Johnem Lasseterem, Steve’em Jobsem. Paik, 28–44; Price, 45–56.

Tin Toy: wywiady z Pam Kerwin, Alvym Rayem Smithem, Johnem Lasseterem, Edem Catmullem, Steve’em Jobsem, Jeffreyem Katzenbergiem, Michaelem Eisnerem, Andym Grove’em. E‑maile: Steve’a Jobsa do Alberta Yu, 23.09.1995; Alberta Yu do Steve’a Jobsa, 25.09.1995; Steve’a Jobsa do Andy’ego Grove’a, 25.09.1995; Andy’ego Grove’a do Steve’a Jobsa, 26.09.1995; Steve’a Jobsa do Andy’ego Grove’a, 01.10.1995; Price, 104–114; Young, Simon, 166.

Rozdział 20. Zwykły facet

Joan Baez: wywiady z Joan Baez, Steve’em Jobsem, Joanną Hoffman, Debi Coleman, Andym Hertzfeldem. Joan Baez, And a Voice to Sing With,(Summit, 1989), 144, 380.

Odnalezienie Joanne i Mony: wywiady ze Steve’em Jobsem, Moną Simpson.

Zaginiony ojciec: wywiady ze Steve’em Jobsem, Laurene Powell, Moną Simpson, Kenem Aulettą, Nickiem Pileggim.

Lisa: wywiady z Chrisann Brennan, Avie’em Tevanianem, Joanną Hoffman, Andym Hertzfeldem. Lisa Brennan‑Jobs, Confessions of a Lapsed Vegetarian, „Southwest Review”, 2008; Young, 224; Deutschman, 76.

Romantyk: wywiady z Jennifer Egan, Tiną Redse, Steve’em Jobsem, Andym Hertzfeldem, Joanną Hoffman. Deutschman, 73, 138. A Regular Guy Mony Simpson to powieść luźno oparta na historii relacji między Jobsem, Lisą i Chrisann Brennan, a także Tiną Redse, która jest pierwowzorem powieściowej Olivii.

Laurene Powell: wywiady z Laurene Powell, Steve’em Jobsem, Kathryn Smith, Aviem Tevanianem, Andym Hertzfeldem, Marjorie Powell Barden.

Ślub, 18 marca 1991 roku: wywiady ze Steve’em Jobsem, Laurene Powell, Andym Hertzfeldem, Joanną Hoffman, Avie’em Tevanianem, Moną Simpson. Simpson, A Regular Guy, 357.

Dom rodzinny: wywiady ze Steve’em Jobsem, Laurene Powell, Andym Hertzfeldem. David Weinstein, Taking Whimsy Seriously, „San Francisco Chronicle”, 13.09.2003; Gary Wolfe, Steve Jobs, „Wired”, luty 1996; Former Apple Designer Charged with Harassing Steve Jobs, „AP”, 08.06.1993.

Lisa się wprowadza: wywiady ze Steve’em Jobsem, Laurene Powell, Moną Simpson, Andym Hertzfeldem. Lisa Brennan‑Jobs, Driving Jane, „Harvard Advocate”, Spring 1999; Simpson, A Regular Guy, 251; e‑mail od Chrisann Brennan, 19.01.2011; Bill Workman, Palo Alto High School’s Student Scoop, „San Francisco Chronicle”, 16.03.1996; Lisa Brennan‑Jobs, Waterloo, „Massachusetts Review”, Spring 2006; Deutschman, 258; strona internetowa Chrisann Brennan, chrysanthemum.com; Steve Lohr, Creating Jobs, „New York Times”, 12.01.1997.

Dzieci: wywiady z Steve’em Jobsem, Laurene Powell.

Rozdział 21. Toy Story

Jeffrey Katzenberg: wywiady z Johnem Lasseterem, Edem Catmullem, Jeffreyem Katzenbergiem, Alvym Rayem Smithem, Steve’em Jobsem. Price, 84–85, 119–124; Paik, 71,90; Robert Murphy, John Cooley Looks at Pixar’s Creative Process, „Silicon Prairie News”, 06.10.2010.

Cięcie!: wywiady ze Steve’em Jobsem, Jeffreyem Katzenbergiem, Edem Catmullem, Larrym Ellisonem. Paik, 90; Deutschman, 194–198; Toy Story: The Inside Buzz, „Entertainment Weekly”, 08.12.1995.

Na koniec świata!: wywiady ze Steve’em Jobsem, Michaelem Eisnerem. Janet Maslin, There’s a New Toy in the House. Uh‑Oh, „New York Times”, 22.11.1995; A Conversation with Steve Jobs and John Lasseter, Charlie Rose, PBS, 30.10.1996; John Markoff, Apple Computer Co‑Founder Strikes Gold, „New York Times”, 30.11.1995.

Rozdział 22. Drugie przyjście

Wszystko w rozpadzie: wywiad z Jean‑Louisem Gasséem. Bart Ziegler, Industry Has Next to No Patience with Jobs’ NeXT, AP; 19.08.1990; Stross, 226–228; Gary Wolf, The Next Insanely Great Thing, „Wired”, luty 1996; Anthony Perkins, Jobs’ Story, „Red Herring”, 01.01.1996.

Apple się słania: wywiady ze Steve’em Jobsem, Johnem Sculleyem, Larrym Ellisonem. Sculley, 248, 273; Deutschman, 236; Steve Lohr, Creating Jobs, „New York Times”, 12.01.1997; Amelio, 190 i przedmowa do wydania w twardej oprawie; Young i Simon, 213, 214; Linzmayer, 273–279; Guy Kawasaki, Steve Jobs to Return as Apple CEO, Macworld, 01.11.1994.

Ciążenie ku Cupertino: wywiady z Jonem Rubinsteinem, Steve’em Jobsem, Larrym Ellisonem, Avie’em Tevanianem, Fredem Andersonem, Larrym Teslerem, Billem Gatesem, Johnem Lasseterem. John Markoff, Why Apple Sees Next as a Match Made in Heaven, „New York Times”, 23.12.1996; Steve Lohr, Creating Jobs, „New York Times”, 12.01.1997; Rajiv Chandrasekaran, Steve Jobs Returning to Apple, „Washington Post”, 21.12.1996; Louise Kehoe, Apple’s Prodigal Son Returns, „Financial Times”, 23.12.1996; Amelio, 189–201, 238; Carlton, 409; Linzmayer, 277; Deutschman, 240.

Rozdział 23. Restauracja

Czekając za kulisami: wywiady ze Steve’em Jobsem, Avie’em Tevanianem, Jonem Rubinsteinem, Edem Woolardem, Larrym Ellisonem, Fredem Andersonem, e‑mail od Giny Smith. Sheff; Brent Schlender, Something’s Rotten in Cupertino, „Fortune”, 03.03.1997; Dan Gillmore, Apple’s Prospects Better Than Its CEO’s Speech, „San Jose Mercury News”, 13.01.1997; Carlton, 414–416, 425; Malone, 531; Deutschman, 241–245; Amelio, 219, 238–247, 261; Linzmayer, 201; Kaitlin Qtistgaard, Apple Spins Off Newton, „Wired.com”, 22.05.1997; Louise Kehoe, Doubts Grow about Leadership at Apple, „Financial Times”, 25.02.1997; Dan Gillmore, Ellison Mulls Apple Bid, „San Jose Mercury News”, 27.03.1997; Lawrence Fischer, Oracle Seeks Public Views on Possible Bid for Apple, „New York Times”, 28.03.1997; Mike Barnicle, Roadkill on the Info Highway, „Boston Globe”, 05.08.1997.

Amelio wychodzi: wywiady z Edem Woolardem, Steve’em Jobsem, Mike’em Markkulą, Steve’em Wozniakiem, Fredem Andersonem, Larrym Ellisonem, Bill Campbell. Wydrukowany własnym nakładem rodzinny pamiętnik Eda Woolarda (udost. przez Woolarda); Amelio, 247, 261, 267; Gary Wolf, The World According to Woz, „Wired”, wrzesień 1998; Peter Burrows, Ronald Grover, Steve Jobs’ Magic Kingdom, „Business Week”, 06.02.2006; Peter Elkind, The Trouble with Steve Jobs, „Fortune”, 05.03.2008; Arthur Levitt, Take on the Street,(Pantheon, 2002), 204–206.

Macworld w Bostonie, sierpień 1997: Steve Jobs, wystąpienie na konferencji Macworld w Bostonie, 06.08.1997.

Pakt z Microsoftem: wywiady z Joelem Kleinem, Billem Gatesem, Steve’em Jobsem. Cathy Booth, Steve’s Job, „Time”, 18.08.1997; Steven Levy, A Big Brother?, „Newsweek”, 18.08.1997. Rozmowa telefoniczna Jobsa z Gatesem została udokumentowana przez fotografa „Time’a” Dianę Walker. Zrobione przez nią zdjęcie Jobsa kucającego na scenie pojawiło się na okładce „Time’a” oraz w tej książce.

Rozdział 24. Myśl inaczej

Za tych, co szaleni...: wywiady ze Steve’em Jobsem, Lee Clowem, Jamesem Vincentem, Normem Pearlstinem. Cathy Booth, Steve’s Job, „Time”, 18.08.1997; John Heilemann, Steve Jobs in a Box, „New York”, 17.06.2007.

iDyrektor: wywiady ze Steve’em Jobsem, Fredem Andersonem. Materiał wideo z zebrania pracowników we wrześniu 1997 (udost. przez Lee Clowa); Jobs Hints That He May Want to Stay at Apple, „New York Times”, 10.10.1997; Jon Swartz, No CEO in Sight for Apple, „San Francisco Chronicle”, 12.12.1997; Carlton, 437.

Wytępienie klonów: wywiady z Billem Gatesem, Steve’em Jobsem, Edem Woolardem. Steve Wozniak, How We Failed Apple, „Newsweek”, 19.02.1996; Linzmayer, 245–247, 255; Bill Gates, Licensing of Mac Technology, notatka do Johna Sculleya, 25.06.1985; Tom Abate, How Jobs Killed Mac Clone Makers, „San Francisco Chronicle”, 06.09.1997.

Ocena linii produktowej: wywiady z Philem Schillerem, Edem Woolardem, Steve’em Jobsem. Deutschman, 248; Steve Jobs, wystąpienie na prezentacji iMaca, 06.05.1998; materiał filmowy z zebrania pracowników we wrześniu 1997.

Rozdział 25. Zasady projektowania

Jony Ive: wywiady z Jonym Ive’em, Steve’em Jobsem, Philem Schillerem. John Arlidge, Father of Invention, „Observer” (Londyn), 21.12.2003; Peter Burrows, Who Is Jonathan Ive?, „Business Week”, 25.09.2006; Apple’s One‑Dollar‑a‑Year Man, „Fortune”, 24.01.2000; Rob Walker, The Guts of a New Machine, „New York Times”, 30.11.2003; Leander Kahney, Design According to Ive, Wired.com, 25.06.2003.

W pracowni: wywiad z Jonym Ive’em. Amerykański Urząd Patentów i Znaków Firmowych, internetowa baza danych, patft.uspto.gov; Leander Kahney, Jobs Awarded Patent for iPhone Packaging, „Cult of Mac”, 22.07.2009; Harry McCracken, Patents of Steve Jobs, Technologizer.com, 28.05.2009.

Rozdział 26. iMac

Powrót do przyszłości: wywiady z Philem Schillerem, Avie’em Tevanianem, Jonem Rubinsteinem, Steve’em Jobsem, Fredem Andersonem, Mike’em Markkulą, Jonym Ive’em, Lee Clowem. Thomas Hormby, Birth of the iMac, „Mac Observer”, 25.05.2007; Peter Burrows, Who Is Jonathan Ive?, „Business Week”, 25.09.2006; Lev Grossman, How Apple Does It, „Time”, 16.10.2005; Leander Kahney, The Man Who Named the iMac and Wrote Think Different, „Cult of Mac”, 03.11.2009; Levy, The Perfect Thing, 198; gawker.com/comment/21123257/: Steve’s Two Jobs, „Time”, 18.10.1999.

Premiera: 6 maja 1998 roku: wywiady z Jonym Ive’em, Steve’em Jobsem, Philem Schillerem, Jonem Rubinsteinem. Steven Levy, Hello Again, „Newsweek”, 18.05.1998; Jon Swartz, Resurgence of an American Icon, „Forbes”, 14.04.2000; Levy, The Perfect Thing, 95.

Rozdział 27. Dyrektor generalny

Tim Cook: wywiady z Timem Cookiem, Steve’em Jobsem, Jonem Rubinsteinem. Peter Burrows, Yes, Steve, You Fixed It. Congratulations. Now What?, „Business Week”, 31.07.2000; Tim Cook, mowa pożegnalna w Auburn, 14.05.2010; Adam Lashinsky, The Genius behind Steve, „Fortune”, 10.10.2008; Nick Wingfield, Apple’s No.2 Has Low Profile, „Wall Street Journal”, 16.10.2006.

Półgolfy i praca zespołowa: wywiady ze Steve’em Jobsem, Jamesem Vincentem, Jonym Ive’em, Lee Clowem, Aviem Tevanianem, Jonem Rubinsteinem. Lev Grossman, How Apple Does It, „Time”, 16.10.2005; Leander Kahney, How Apple Got Everything Right by Doing Everything Wrong, „Wired”, 18.03.2008.

Od dyrektora tymczasowego do generalnego: wywiady z Edem Woolardem, Larrym Ellisonem, Steve’em Jobsem. Wypowiedź rzecznika Apple, 12.03.2001.

Rozdział 28. Sklepy Apple

Doświadczenie klienta: wywiady ze Steve’em Jobsem, Ronem Johnsonem. Jerry Useem, America’s Best Retailer, „Fortune”, 19.03.2007; Gary Ailen, Apple Stores, ifoAppleStore.com.

Pierwowzór: wywiady z Artem Levinsonem, Edem Woolardem, Millardem „Mickeyem” Drexlerem, Larrym Ellisonem, Ronem Johnsonem, Steve’em Jobsem, Artem Levinsonem. Cliff Edwards, Sorry, Steve..., „Business Week”, 21.05.2001.

Drewno, kamień, stal i szkło: wywiady z Ronem Johnsonem, Steve’em Jobsem. Amerykański Urząd Patentowy, D478999, 26.08.2003, US2004/0006939, 15.01.2004; Gary Ailen, About Me, ifoapplestore.com.

Rozdział 29. Cyfrowe centrum

Łączenie punktów: wywiady z Lee Clowem, Jonym Ive’em, Steve’em Jobsem. Sheff; Steve Jobs, wystąpienie na konferencji Macworld, 09.01.2001.

FireWire: wywiady ze Steve’em Jobsem, Philem Schillerem, Jonem Rubinsteinem. Steve Jobs, wystąpienie na konferencji Macworld, 09.01.2001; Joshua Quittner, Apple’s New Core, „Time”, 14.02.2002; Mike Evangelist, Steve Jobs, the Genuine Article, „Writer’s Block Live”, 07.10.2005; Farhad Manjoo, Invincible Apple, „Fast Company”, 01.07.2010; e‑mail od Phila Schillera.

iTunes: wywiady ze Steve’em Jobsem, Philem Schillerem, Jonem Rubinsteinem, Tonym Fadellem. Brent Schlender, How Big Can Apple Get, „Fortune”, 21.02.2005; Bill Kincaid, The True Story of Sound Jam, http://panic.com/extras/audionstory/popup‑sjstory.html; Levy, The Perfect Thing, 49–60; Knopper, 167; Lev Grossman, How Apple Does It, „Time”, 17.10.2005; Markoff, xix.

The iPod: wywiady ze Steve’em Jobsem, Philem Schillerem, Jonem Rubinsteinem, Tonym Fadellem. Steve Jobs, zapowiedź iPoda, 23.10.2001; materiały prasowe Toshiby, PR Newswire, 10.05.2000 i 04.06.2001; Tekla Perry, From Podfather to Palm’s Pilot, „IEEE Spectrum”, wrzesień 2008; Leander Kahney, Inside Look at Birth of the iPod, „Wired”, 21.07.2004; Torn Hormby, Dan Knight, History of the iPod, „Low End Mac”, 14.10.2005.

To jest to!: wywiady z Tonym Fadellem, Philem Schillerem, Jonem Rubinsteinem, Jonym Ive, Steve’em Jobsem. Levy, The Perfect Thing, 17, 59, 60; Knopper, 169; Leander Kahney, Straight Dope on the iPod’s Birth, „Wired”, 17.10.2006.

Białość wieloryba: wywiady z Jamesem Vincentem, Lee Clowem, Steve’em Jobsem. Wozniak, 298; Levy, The Perfect Thing, 73; Johnny Davis, Ten Years of the iPod, „Guardian”, 18.03.2011.

Rozdział 30. Sklep iTunes

Warner Music: wywiady z Paulem Vidichem, Steve’em Jobsem, Dougiem Morrisem, Barrym Schulerem, Rogerem Amesem, Eddym Cue. Paul Sloan, What’s Next for Apple, „Business 2.0”, 01.04.2005; Knopper, 157–161, 170; Devin Leonard, Songs in the Key of Steve, „Fortune”, 12.05.2003; Tony Perkins, wywiad z Nobuyukim Ideim i sir Howardem Stringerem, Światowe Forum Gospodarcze, Davos, 25.01.2003; Dan Tynan, The 25 Worst Tech Products of All Time, „PC World”, 26.03.2006; Andy Langer, The God of Music, „Esquire”, lipiec 2003; Jeff Goodell, Steve Jobs, „Rolling Stone”, 03.12.2003.

Jak stworzyć drużynę z indywidualistów: wywiady z Dougiem Morrisem, Rogerem Amesem, Steve’em Jobsem, Jimmym Iovine’em, Andym Lackiem, Eddym Cue, Wyntonem Marsalisem. Knopper, 172; Devin Leonard, Songs in the Key of Steve, „Fortune”, 12.05.2003; Peter Burrows, Show Time!, „Business Week”, 02.02.2004; Pui‑Wing Tam, Bruce Orwall, Anna Wilde Mathews, Going Hollywood, „Wall Street Journal”, 25.04.2003; Steve Jobs, wystąpienie, 28.04.2003; Andy Langer, The God of Music, „Esquire”, lipiec 2003; Steven Levy, Not the Same Old Song, „Newsweek”, 12.05.2003.

Microsoft: wywiady ze Steve’em Jobsem, Philem Schillerem, Timem Cookiem, Jonem Rubinsteinem, Tonym Fadellem, Eddym Cue. E‑maile od Jima Allchina, Davida Cole’a, Billa Gatesa, 30.04.2003 (e‑maile te później stały się materiałem dowodowym w sprawie sądowej w Iowa, ich kopie otrzymałem od Steve’a Jobsa); Steve Jobs, prezentacja, 16.10.2003; wywiad Walta Mossberga ze Steve’em Jobsem, konferencja All Things Digital, 30.05.2007; Bill Gates, We’re Early on the Video Thing, „Business Week”, 02.09.2004.

Tamburine Man: wywiady z Andym Lackiem, Timem Cookiem, Steve’em Jobsem, Tonym Fadellem, Jonem Rubinsteinem. Ken Belson, Infighting Left Sony behind Apple in Digital Music, „New York Times”, 19.04.2004; Frank Rose, Battle for the Soul of the MP3 Phone, „Wired”, listopad 2005; Saul Hansel, Gates vs. Jobs: The Rematch, „New York Times”, 14.11.2004; John Borland, Can Glaser and Jobs Find Harmony?, „CNET News”, 17.08.2004; Levy, The Perfect Thing, 169.

Rozdział 31. Music Man

Zawartość jego iPoda: wywiady ze Steve’em Jobsem, Jamesem Vincentem. Elisabeth Bumiller, President Bush’s iPod, „New York Times”, 11.04.2005; Levy, The Perfect Thing, 26–29; Devin Leonard, Songs in the Key of Steve, „Fortune”, 12.05.2003.

Bob Dylan: wywiady z Jeffem Rosenem, Andym Lackiem, Eddym Cue, Steve’em Jobsem, Jamesem Vincentem, Lee Clowem. Matthew Creamer, Bob Dylan Tops Music Chart Again‑and Apple’s a Big Reason Why, „Ad Age”, 08.10.2006.

The Beatles; Bono; Yo‑Yo Ma: wywiady z Bono, Johnem Eastmanem, Steve’em Jobsem, Yo‑Yo Ma, George’em Rileyem.

Rozdział 32. Przyjaciele Pixara

Dawno temu w trawie: wywiady z Jeffreyem Katzenbergiem, Johnem Lasseterem, Steve’em Jobsem. Price, 171–174; Paik, 116; Peter Burrows, Antz vs. Bugs i Steve Jobs: Movie Mogul, „Business Week”, 23.11.1998; Amy Wallace, Ouch! That Stings, „Los Angeles Times”, 21.09.1998; Kim Masters, Battle of the Bugs, „Time”, 28.09.1998; Richard Schickel, Antz, „Time”, 12.10.1998; Richard Corliss, Bugs Funny, „Time”, 30.11.1998.

„Własny film Steve’a”: wywiady z Johnem Lasseterem, Pam Kerwin, Edem Catmullem, Steve’em Jobsem. Paik, 168; Rick Lyman, A Digital Dream Factory in Silicon Valley, „New York Times”, 11.06.2001.

Rozwód: wywiady z Mike’em Slade’em, Orenem Jacobem, Michaelem Eisnerem, Bobem Igerem, Steve’em Jobsem, Johnem Lasseterem, Edem Catmullem. James Stewart, Disney War (Simon & Schuster, 2005), 383; Price, 230–235; Benny Evangelista, Parting Slam by Pixar’s Jobs, „San Francisco Chronicle”, 05.02.2004; John Markoff, Laura Holson, New iPod Will Play TV Shows, „New York Times”, 13.10.2005.

Rozdział 33. Mac XXI wieku

Małże, kostki lodu i słoneczniki: wywiady z Jonem Rubinsteinem, Jonym Ive’em, Laurene Powell, Steve’em Jobsem, Fredem Andersonem, George’em Rileyem. Steven Levy, Thinking inside the Box, „Newsweek”, 31.07.2000; Brent Schlender, Steve Jobs, „Fortune”, 14.05.2001; Ian Fried, Apple Slices Revenue Forecast Again, „CNET News”, 06.12.2000; Linzmayer, 301; patent D510577S, przyznany 11.10.2005.

Intel Inside: wywiady z Paulem Otellinim, Billem Gatesem, Artem Levinsonem. Carlton, 436.

Opcje: wywiady z Edem Woolardem, George’em Rileyem, Alem Gore’em, Fredem Andersonem, Erikiem Schmidtem. Geoff Colvin, The Great CEO Heist, „Fortune”, 25.06.2001; Joe Nocera, Weighing Jobs’s Role in a Scandal, „New York Times”, 28.04.2007. Pisemne zeznanie Stevena P. Jobsa, 18.03.2008, SEC przeciwko Nancy Heinen, Sąd Okręgowy Stanów Zjednoczonych, Okręg Północny stanu Kalifornia; William Barrett, Nobody Loves Me, „Forbes”, 11.05.2009; Peter Elkind, The Trouble with Steve Jobs, „Fortune”, 05.03.2008.

Rozdział 34. Runda pierwsza

Rak: wywiady ze Steve’em Jobsem, Laurene Powell, Artem Levinsonem, Larrym Brilliantem, Deanem Ornishem, Billem Campbellem, Andym Grove’em, Andym Hertzfeldem.

Rozdanie dyplomów na Uniwersytecie Stanforda: wywiady ze Steve’em Jobsem, Laurene Powell. Steve Jobs, przemówienie pożegnalne na uniwersytecie Stanforda.

Lew po pięćdziesiątce: wywiady z Mike’em Slade’em, Alice Waters, Steve’em Jobsem, Timem Cookiem, Avie’em Tevanianem, Jonym Ive’em, Jonem Rubinsteinem, Tonym Fadellem, George’em Rileyem, Bono, Waltem Mossbergiem, Stevenem Levym, Karą Swisher. Wywiady Walta Mossberga i Kary ze Steve’em Jobsem i Billem Gatesem, konferencja All Things Digital, 30.05.2007; Steven Levy, Finally, Vista Makes Its Debut, „Newsweek”, 01.02.2007.

Rozdział 35. iPhone

iPod, z którego można zadzwonić: wywiady z Artem Levinsonem, Steve’em Jobsem, Tonym Fadellem, George’em Rileyem, Timem Cookiem. Frank Rose, Battle for the Soul of the MP3 Phone, „Wired”, listopad 2005.

Multi‑touch: wywiady z Jonym Ive’em, Steve’em Jobsem, Tonym Fadellem, Timem Cookiem

Gorilla Glass: wywiady z Wendellem Weeksem, Johnem Seeleyem Brownem, Steve’em Jobsem.

Projekt: wywiady z Jonym Ive’em, Steve’em Jobsem, Tonym Fadellem. Fred Vogelstein, The Untold Story, „Wired”, 09.01.2008.

Wejście na rynek: wywiady z Johnem Hueyem, Nicholasem Negroponte. Lev Grossman, Apple’s New Calling, „Time”, 22.01.2007; Steve Jobs, wystąpienie na konferencji Macworld, 09.01.2007; John Markoff, Apple Introduces Innovative Cellphone, „New York Times”, 10.01.2007; John Heilemann, Steve Jobs in a Box, „New York”, 17.06.2007; Janko Roettgers, Alan Kay: With the Tablet, Apple Will Rule the World, „GigaOM”, 26.01.2010.

Rozdział 36. Runda druga

Bitwy 2008 roku: wywiady ze Steve’em Jobsem, Kathryn Smith, Billem Campbellem, Artem Levinsonem, Alem Gore’em, Johnem Hueyem, Andym Serwerem, Laurene Powell, Dougiem Morrisem, Jimmym Iovine. Peter Elkind, The Trouble with Steve Jobs, „Fortune”, 05.03.2008; Joe Nocera, Apple’s Culture of Secrecy, „New York Times”, 26.07.2008; Steve Jobs, list do społeczności Apple, 05.01 i 14.01.2009; Doron Levin, Steve Jobs Went to Switzerland in Search of Cancer Treatment, Fortune.com, 18.01.2011; Yukari Kanea, Joann Lublin, On Apple’s Board, Fewer Independent Voices, „Wall Street Journal”, 24.03.2010; Micki Maynard (Micheline Maynard), post na Twitterze, 14:45, 18.01.2011; Ryan Chittum, The Dead Source Who Keeps on Giving, „Columbia Journalism Review”, 18.01.2011.

Memphis: wywiady ze Steve’em Jobsem, Laurene Powell, George’em Rileyem, Kristiną Kiehl, Kathryn Smith. John Lauerman, Connie Guglielmo, Jobs Liver Transplant, „Bloomberg”, 21.08.2009.

Powrót: wywiady ze Steve’em Jobsem, George’em Rileyem, Timem Cookiem, Jonym Ive’em, Brianem Robertsem, Andym Hertzfeldem.

Rozdział 37. iPad

Mówicie, że chcecie rewolucji: wywiady ze Steve’em Jobsem, Philem Schillerem, Timem Cookiem, Jonym Ive’em, Tonym Fadellem, Paulem Otellinim. Konferencja All Things Digital, 30.05.2003.

Start, styczeń 2010: wywiady ze Steve’em Jobsem, Danielem Kottke. Brent Schlender, Bill Gates Joins the iPad Army of Critics, bnet.com, 10.02.2010; Steve Jobs, wystąpienie, 27.01.2010; Nick Summers, Instant Apple iPad Reaction, Newsweek.com, 27.01.2010; Adam Frucci, Eight Things That Suck about the iPad, Gizmodo, 27.01.2010; Lev Grossman, Do We Need the iPad?, „Time”, 01.04.2010; Daniel Lyons, Think Really Different, „Newsweek”, 26.03.2010; debata Techmate, „Fortune”, 12.04.2010; Eric Laningan, Wozniak on the iPad, TwiT TV, 05.04.2010; Michael Shear, At White House, a New Question: What’s on Your iPad?, „Washington Post”, 07.06.2010; Michael Noer, The Stable Boy and the iPad, Forbes.com, 08.09.2010.

Reklama: wywiady ze Steve’em Jobsem, Jamesem Vincentem, Lee Clowem.

Aplikacje: wywiady z Artem Levinsonem, Philem Schillerem, Steve’em Jobsem, Johnem Doerrem.

Działalność wydawnicza i dziennikarstwo: wywiady ze Steve’em Jobsem, Jeffem Bewkesem, Richardem Stengelem, Andym Serwerem, Joshem Quittnerem, Rupertem Murdochem. Ken Auletta, Publish or Perish, „New Yorker”, 26.04.2010; Ryan Tate, The Price of Crossing Steve Jobs, Gawker, 30.09.2010.

Rozdział 38. Nowe bitwy

Google – zamknięte kontra otwarte: wywiady ze Steve’em Jobsem, Billem Campbellem, Erikiem Schmidtem, Johnem Doerrem, Timem Cookiem, Billem Gatesem. John Abell, Google’s ‘Don’t Be Evil’ Mantra Is ‘Bullshit’, „Wired”, 30.01.2010; Brad Stone, Miguel Helft, A Battle for the Future Is Getting Personal, „New York Times”, 14.03.2010.

Flash, App Store i kontrola: wywiady ze Steve’em Jobsem, Billem Campbellem, Tomem Friedmanem, Artem Levinsonem, Alem Gore’em. Leander Kahney, What Made Apple Freeze Out Adobe?, „Wired”, lipiec 2010; Jean‑Louis Gassée, The Adobe‑Apple Flame War, „Monday Noyr”, 11.04.2010; Steve Jobs, Thoughts on Flash, Apple.com, 29.04.2010; Walt Mossberg, Kara Swisher, wywiad ze Steve’em Jobsem, konferencja All Things Digital, 01.06.2010; Robert X. Cringely (pseudonim), Steve Jobs: Savior or Tyrant?, „Info World”, 21.04.2010; Ryan Tate, Steve Jobs Offers World ‘Freedom from Porn’, Valleywag, 15.05.2010; JR Raphael, I Want Porn, esarcasm.com, 20.04.2010; Jon Stewart, The Daily Show, 28.04.2010.

Antenagate – wzornictwo kontra inżynieria: wywiady z Tonym Fadellem, Jonym Ive’em, Steve’em Jobsem, Artem Levinsonem, Timem Cookiem, Regisem McKenną, Billem Campbellem, Jamesem Vincentem. Mark Gikas, Why Consumer Reports Can’t Recommend the iPhone4, „Consumer Reports”, 12.07.2010; Michael Wolff, Is There Anything That Can Trip Up Steve Jobs?, newser.com i vanityfair.com, 19.07.2010; Scott Adams, High Ground Maneuver, dilbert.com, 19.07.2010.

Wychodzi Słońce: wywiady ze Steve’em Jobsem, Eddym Cue, Jamesem Vincentem.

Rozdział 39. Na koniec świata

iPad 2: wywiady z Larrym Ellisonem, Steve’em Jobsem, Laurene Powell. Steve Jobs, wystąpienie, prezentacja iPada 2, 02.03.2011.

iCloud: wywiady ze Steve’em Jobsem, Eddym Cue. Steve Jobs, wystąpienie, Międzynarodowa Konferencja Deweloperów, 06.06.2011; Walt Mossberg, Apple's Mobile Me Is Far Too Flawed to Be Reliable, „Wall Street Journal”, 23.07.2008; Adam Lashinsky, Inside Apple, „Fortune”, 23.05.2011; Richard Waters, Apple Races to Keep Users Firmly Wrapped in Its Cloud, „Financial Times”, 09.06.2011.

Nowa siedziba: wywiady ze Steve’em Jobsem, Steve’em Wozniakiem, Ann Bowers. Steve Jobs, wystąpienie przed radą miasta Cupertino, 07.07.2011.

Rozdział 40. Runda trzecia

Więzy rodzinne: wywiady z Laurene Powell, Erin Jobs, Steve’em Jobsem, Kathryn Smith, Jennifer Egan. E‑mail od Steve’a Jobsa, 08.06.2010, 16:55; Tina Redse do Steve’a Jobsa, 20.07.2010 i 06.02.2011.

Prezydent Obama: wywiady z Davidem Axelrodem, Steve’em Jobsem, Johnem Doerrem, Laurene Powell, Valerie Jarrett, Erikiem Schmidtem, Austanem Goolsbeem.

Trzecie zwolnienie lekarskie, 2011: wywiady z Kathryn Smith, Steve’em Jobsem, Larrym Brilliantem.

Goście: wywiady ze Steve’em Jobsem, Billem Gatesem, Mike’em Slade’em.

Rozdział 41. Dziedzictwo

Jonathan Zittrain, The Future of the Internet – And How to Stop It,(Yale, 2008), 2; Cory Doctorow, Why I Won’t Buy an iPad, „Boing Boing”, 02.04.2010.

Spis ilustracji

Źródła ilustracji otwierających poszczególne rozdziały

Rozdział 1

Fotografia ze szkolnej księgi absolwentów;

Dom, w którym Jobs spędził dzieciństwo;

Jobs i Allen Baum;

Jobs i jego ojciec Paul

Rozdział 2

Steve Jobs i Steve Wozniak, © Landov

Rozdział 5

Steve Jobs i Daniel Kottke, © Daniel Kottke

Rozdział 6

Komputer Apple II, © Mark Richards

Rozdział 9

Steve Jobs i Steve Wozniak, © Polaris Images

Rozdział 10

Steve Jobs, koniec lat 80‑tych

Rozdział 11

Zespół Apple, 1984 r., © Norman Seef

Rozdział 14

Steve Jobs i John Sculley, © Norman Seeff

Rozdział 15

Reklama Apple 1984 © Apple Inc.

Rozdział 16

Steve Jobs i Bill Gates, © Contour by Getty

Rozdział 18

Logo NeXT

Rozdział 19

Steve Jobs, Ed Catmull i John Lasseter, 1999 r., © Disney

Rozdział 20

Steve i Laurene Jobs, udostępnione przez Steve’a Jobsa

Rozdział 22

Steve Jobs, 1996 r. udostępnione przez Steve’a Jobsa

Rozdział 23

Steve Jobs, Gil Amelio i Steve Wozniak, Macworld Expo, 1997 r., © Kim Kulish

Rozdział 24

Steve Jobs, Macworld Expo 1998, © John G. Mabanglo–Getty Images

Rozdział 25

Steve Jobs i Jonathan Ive © Michael O’Neill

Rozdział 26

Komputer Apple Bondi Blue, © Mark Richards

Rozdział 27

Steve Jobs i Tim Cook, © European Press Association

Rozdział 28

Sklep Apple, Piąta Aleja, Nowy Jork, © Getty Images

Rozdział 29

Apple iPod

Rozdział 31

Steve Jobs i Bono, © Zuma Press

Rozdział 33

Steve Jobs z iBookiem, © AP

Rozdział 34

Pięćdziesiąte urodziny Steve’a Jobsa, dzięki uprzejmości Mike’a Slade’a

Rozdział 37

Steve Jobs trzymający iPada, © Reuters

Rozdział 41

Steve Jobs na Macworld Expo 2006, © European Press Association

O Autorze

Walter Isaacson. dyrektor generalny Aspen Institute, były szef CNN i redaktor naczelny magazynu „Time”. Autor książek Einstein. Jego życie, jego wszechświat; Benjamin Franklin: An American Life; Kissinger: A Biography oraz The Wise Men: Six Friends and the World They Made (wspólnie z Evanem Tomasem). Mieszka wraz z żoną w Waszyngtonie.