Tytuł oryginału: The Trouble With Peace

Copyright © 2020 Joe Abercrombie
Copyright for the Polish translation © 2021 by Wydawnictwo MAG

Redakcja: Urszula Okrzeja
Korekta: Magdalena Górnicka

Ilustracja na okładce: Dark Crayon
Opracowanie okładki: Piotr Chyliński

ISBN 978-83-66712-80-5
Wydanie II

Wydawca:
Wydawnictwo MAG
ul. Krypska 21 m. 63,
04-082 Warszawa
tel./fax 22 813 47 43
www.mag.com.pl

Wyłączny dystrybutor:
Dressler Dublin sp. z o. o.
ul. Poznańska 91,
05-850 Ożarów Maz.
tel. 22 733 50 10
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną opracowano w systemie Zecer firmy Elibri

Dla Lou,
z mrocznymi, posępnymi uściskami

Część IV

„W czasie pokoju człowiek wojowniczy atakuje sam siebie”.

Friedrich Nietzsche

Krzywdy tego świata

– Nikomu chyba nie będzie przeszkadzało, jeśli chwilowo się tego pozbędę? – Orso rzucił koronę na stół i rozmasował obolałe miejsca powyżej skroni. Błyskotka zakręciła się na blacie, złoto zalśniło w snopie światła wiosennego słońca rozproszonego na drobinkach kurzu. – Diabelstwo strasznie obciera skórę.

Gdzieś tu kryła się metafora: brzemię władzy, ciężar królewskiej korony… Ale Zamknięta Rada na pewno wszystko to słyszała już wcześniej.

Gdy tylko usiadł, zaczęli zajmować miejsca. Krzywili się, gnąc stare grzbiety. Stękali, sadzając stare tyłki na twardym drewnie krzeseł. Pojękiwali, wsuwając stare kolana pod stół uginający się pod stosami papierów.

– Gdzie naczelnik wydziału podatkowego? – zapytał ktoś, wskazując ruchem głowy puste krzesło.

– Musiał wyjść. Pęcherz go dręczy.

Odpowiedzią był chóralny jęk.

– Możesz zwyciężyć w tysiącu bitew – rzekł lord marszałek Brint, wpatrzony w dal, jakby stał naprzeciw wrogiej armii, i okręcił pierścionek na małym palcu – ale z własnym pęcherzem nie wygrasz.

Orso (młodszy od pozostałych zebranych o dobre trzydzieści lat) uważał swój pęcherz za jeden z najmniej interesujących organów.

– Jest jedna sprawa – powiedział – nim zaczniemy.

Wszyscy spojrzeli na niego – wszyscy prócz siedzącego przy przeciwległym krańcu stołu Bayaza: legendarny mag wyglądał przez okno na pałacowe ogrody, w których pojawiały się pierwsze pąki kwiatów.

– Postanowiłem udać się na objazd Unii – zaczął Orso, siląc się na stanowczy ton. Władczy nawet. Królewski. – Zamierzam odwiedzić każdą prowincję i każde duże miasto. Kiedy po raz ostatni król wizytował Starikland? Czy mój ojciec kiedykolwiek tam był?

Arcylektor Glokta się skrzywił. Bardziej niż zwykle.

– Starikland zawsze miał opinię niebezpiecznego miejsca, Wasza Wysokość – odparł.

– I niepokorny charakter. – Lord kanclerz Gorodets z roztargnieniem przygładzał długą brodę w szpic, mierzwił ją i znów ugłaskiwał. – A teraz jest jeszcze gorzej.

– Ale ja muszę wyjść do ludzi! – Dla dodania powagi swoim słowom Orso grzmotnął dłonią w stół. Jego doradcy nie mieli w sobie za grosz ludzkich uczuć! Wszystko w Białej Sali było zimne, oschłe, beznamiętne, wyrachowane. – Muszę im pokazać, że wszyscy jesteśmy częściami jednego wielkiego przedsięwzięcia. Członkami jednej rodziny. Jesteśmy Unią czy nie? Bo jeśli tak, to powinniśmy się zunifikować, do diabła!

Nigdy nie chciał zasiadać na tronie, bycie królem bawiło go jeszcze mniej niż wcześniej bycie następcą tronu, choć wydawało się to niemożliwe, ale skoro już tym królem został, to zamierzał zrobić ze swojej roli dobry użytek.

– To wspaniały pomysł, Wasza Wysokość. – Na znak aprobaty lord szambelan Hoff wiotką dłonią poklepał lekko blat stołu.

– Wspaniały – zawtórował mu najwyższy sędzia Bruckel, który miał talent oratorski dzięcioła i dość podobny dziób. – Pomysł.

– Szlachetny zamiar – dodał Gorodets, choć uznanie zawarte w jego słowach nie znalazło odbicia w oczach. – W dodatku świetnie ujęty w słowa.

Jeden starzec przekładał papiery, inny wpatrywał się w swoje wino z taką miną, jakby coś zdechło mu w kieliszku. Gorodets w dalszym ciągu gładził się po brodzie, minę miał jednak taką, jakby na języku czuł smak szczyn.

– Ale? – Orso zaczynał się uczyć, że w Zamkniętej Radzie zawsze jest co najmniej jedno „ale”.

– Ale… – Hoff zerknął na Bayaza, który odpowiedział ledwie zauważalnym przyzwalającym skinieniem głowy. – Może warto byłoby poczekać na lepszy, bardziej sprzyjający moment? Na spokojniejsze czasy? Tu, na miejscu, jest wystarczająco wiele pilnych spraw, które wymagają uwagi Waszej Wysokości.

– Wiele. – Najwyższy sędzia sapnął ciężko. – Pilnych spraw.

Z piersi Orso wydarło się coś pomiędzy gardłowym pomrukiem i westchnieniem. Jego ojciec zawsze nienawidził Białej Sali, jej surowych, twardych krzeseł i zasiadających na nich surowych, twardych ludzi. Przestrzegał go, że z posiedzeń Zamkniętej Rady nigdy nie wynika nic dobrego – ale jeśli nie mógł czegoś załatwić tutaj, to gdzie? Przecież to ta mała, duszna, pozbawiona wyrazu komnata była ośrodkiem władzy.

– Sugerujecie, że beze mnie tryby machiny państwowej się zatrą? – zapytał. – Nie przesadzacie z tym słodzeniem mi?

– Niektórych spraw król musi doglądać osobiście – zauważył Glokta. – W Valbecku zadano Destruktorom miażdżący cios…

– Niewdzięczne zadanie – wtrącił Hoff pochlebczo lepkim, oślizłym głosem – które zostało doskonale wykonane, Wasza Wysokość.

– …ale daleko jeszcze do ich unicestwienia – podjął Glokta. – Ci zaś, którzy zbiegli, od tamtej pory dodatkowo się… zradykalizowali.

– Robotnicy. – Najwyższy sędzia Bruckel gwałtownie pokręcił głową. – Buntują się. Organizują. Strajkują. Napadają. Na ludzi. Fabryki.

– I jeszcze te parszywe ulotki – dodał Brint.

Znów rozległ się chóralny jęk.

– Przeklęte. Ulotki.

– Dawniej uważałem próby edukowania pospólstwa za stratę czasu. Dzisiaj sądzę, że stanowią zagrożenie.

– Ten przeklęty Tkacz ma lekkie pióro.

– A te obsceniczne drzeworyty?

– Podburzają lud do nieposłuszeństwa!

– Wzniecają niepokoje!

– Mówią o nadchodzącej Wielkiej Zmianie.

Seria tików wstrząsnęła lewą częścią zmasakrowanej twarzy Glokty.

– Obwiniają Otwartą Radę – powiedział. Publikowane przez buntowników karykatury przedstawiały członków Otwartej Rady jako świnie walczące o dostęp do koryta. – Obwiniają Zamkniętą Radę. – Na karykaturach członkowie Zamkniętej Rady dymali się nawzajem. – Obwiniają Waszą Wysokość. – A król dymał wszystko, co napotkał. – Obwiniają banki.

– Rozpowszechniają niedorzeczne plotki, jakoby dług wobec domu bankowego Valint i Balk paraliżował kraj… – Gorodets zawiesił głos.

W sali zapadło nerwowe milczenie.

Bayaz w końcu oderwał harde spojrzenie zielonych oczu od okna i spojrzał na siedzących przy stole.

– Trzeba położyć kres temu zalewowi fałszywych informacji – stwierdził.

– Zniszczyliśmy tuzin pras drukarskich – odparł Glokta – ale oni cały czas budują nowe, coraz mniejsze i mniejsze. Dzisiaj każdy głupiec może napisać, wydrukować i opublikować swoje zdanie na każdy temat.

– Postęp! – biadał Bruckel, przewracając oczami.

– Ci przeklęci Destruktorzy są jak krety w ogrodzie – poskarżył się lord marszałek Rucksted. Ustawił krzesło nieco krzywo, bokiem do stołu, by dać wyraz swojej nieustraszoności i werwie. – Zabijesz pięć sztuk, uczcisz to lampką wina, a rano trawnik znów masz usiany tymi ich przeklętymi kopczykami.

– Są bardziej irytujący niż mój pęcherz – powiedział Brint, którego słowa przyjęto powszechnymi chichotami.

Glokta mlasnął językiem o puste dziąsła.

– Są jeszcze Podpalacze.

– Szaleńcy! – wysapał Hoff. – Ta cała Sędzia.

Wszyscy wokół stołu wzdrygnęli się z niesmakiem – trudno powiedzieć, czy na myśl o kobiecie w ogóle, czy tylko o tym konkretnym przykładzie.

– Ponoć na trakcie do Kelnu znaleziono zamordowanego właściciela fabryki. – Gorodets wyjątkowo mocno szarpnął brodę. – Przybili mu ulotkę wywrotowców do twarzy.

Rucksted uderzył masywnymi pięściami w blat.

– Inny został zadławiony tysiącem egzemplarzy regulaminu, które rozdawał pracownikom.

– Można by powiedzieć, że nasza reakcja tylko pogorszyła sprawę – zauważył Orso. Przypomniał mu się Malmer w kołysanej wiatrem klatce, z nogami zwieszonymi na zewnątrz. – Może przydałoby się wykonać jakiś gest dobrej woli? Płaca minimalna? Poprawa warunków pracy? Podobno w niedawnym pożarze fabryki zginęło piętnaścioro zatrudnionych w niej dzieci…

– Głupotą byłoby utrudnianie działania wolnego rynku – odparł Bayaz, znów zainteresowany pałacowym ogrodem.

– Wolny rynek służy wszystkim – poparł go lord kanclerz.

– Dobrobyt – zgodził się z nim najwyższy sędzia. – Bezprecedensowy.

– Dzieci też na pewno byłyby zachwycone – powiedział Orso.

– Bez wątpienia – przytaknął lord Hoff.

– Gdyby nie spłonęły żywcem.

– Drabina, w której szczeble są tylko na samej górze – wtrącił Bayaz – nie ma racji bytu.

Orso już otworzył usta, żeby odpowiedzieć, ale ubiegł go najwyższy konsul Matstringer:

– Nie zapominajmy o prawdziwej feerii wrogów za granicą. – W swoich wypowiedziach koordynator polityki zagranicznej Unii niezawodnie mylił zagmatwanie formy z przenikliwością treści. – Gurkhulczycy toną wprawdzie po szyję we własnych wszechogarniających tarapatach…

Na te słowa Bayaz zareagował rzadkim u niego pomrukiem satysfakcji.

– …ale u naszych zachodnich granic cesarscy żołnierze nie przestają wymachiwać mieczami i podburzać mieszkańców Stariklandu do trwania w nielojalności. Na wschodzie Styria również podnosi łeb.

– Budują flotę wojenną. – To lord admirał wybudził się z półdrzemki, by zabrać głos. – Nową, uzbrojoną w armaty. Tymczasem nasze okręty, skrajnie niedoinwestowane, gniją w portach.

Tym razem Bayaz odpowiedział doskonale znajomym pomrukiem niezadowolenia.

– Działają także potajemnie – mówił dalej Matstringer. – Sieją ferment w Zachodnim Porcie, podburzają do buntu tamtejszych deputowanych. Ba, udało im się zaplanować na ten miesiąc głosowanie, które ma przesądzić o ewentualnym wystąpieniu miasta z Unii!

Widząc, jak ci starcy prześcigają się w okazywaniu patriotycznego wzmożenia, Orso sam miał ochotę wystąpić z Unii.

– Nielojalność – zrzędził najwyższy sędzia. – Niesnaski.

– Przeklęci Styryjczycy! – warknął Rucksted. – To w ich stylu, takie ukradkowe pociąganie za sznurki!

– My też nie pozostajemy bierni – zauważył Glokta takim tonem, że pod ciężkim od szamerunku mundurem wszystkie włoski na ciele Orso stanęły dęba. – Moi najlepsi ludzie nieustannie pracują nad zagwarantowaniem nam lojalności Zachodniego Portu.

– Przynajmniej na północy panuje spokój – wtrącił Orso, rozpaczliwie złakniony odrobiny optymizmu.

– Taaak… – Najwyższy konsul jednym afektowanym odęciem warg rozwiał jego nadzieje. – Polityka wobec Północy to istny tygiel, zresztą nie od dziś. Wilczarz się postarzał. Podupadł na zdrowiu. Nikt nie potrafi przewidzieć, jaki los czeka Protektorat po jego śmierci. Lord gubernator Brock zdołał, zdaje się, wykuć silną więź łączącą go z nowym Królem Północnych, Stourem Zmierzchunem…

– To na pewno dobrze wróży – wtrącił Orso.

Siedzący przy stole wymienili pełne powątpiewania spojrzenia.

– Przynajmniej dopóki ta więź nie stanie się… zbyt silna – zauważył Glokta.

– Młody lord gubernator jest bardzo popularny – przyznał Gorodets.

– Popularny. – Najwyższy sędzia zacmokał. – Niech go szlag.

– Przystojniak z niego – powiedział Brint. – I zasłużenie cieszy się opinią niezłego wojownika.

– Poparcie Anglandu, Stour jako sojusznik… Może być groźny.

Rucksted uniósł krzaczaste brwi bardzo, bardzo wysoko.

– Nie zapominajmy, że jego dziadek był niesławnym zdrajcą!

– Nie zgadzam się na to, by kogokolwiek potępiać za czyny jego przodków! – podniósł głos Orso, którego dziadkowie cieszyli się wątpliwą reputacją, oględnie mówiąc. – Leo dan Brock zaryzykował życie, gdy w moim imieniu stanął do pojedynku!

– Zadanie Zamkniętej Rady – przypomniał Glokta – polega na przewidywaniu zagrożeń dla Waszej Wysokości, zanim staną się zagrożeniami.

– Bo potem może być za późno – zauważył przytomnie Bayaz.

– Ludzie są wciąż zagubieni po śmierci ojca Waszej Wysokości – powiedział Gorodets. – Zmarł tak młodo. Tak nieoczekiwanie.

– Młodo. Nieoczekiwanie.

– Wasza Wysokość zaś jest…

– Powszechnie pogardzany? – podsunął Orso.

– Niesprawdzony. – Gorodets uśmiechnął się pobłażliwie. – A w takich czasach ludzie pragną stabilizacji.

– Otóż to – poparł go lord Hoff. – Niewątpliwie znakomitym posunięciem ze strony Waszej Wysokości byłoby… – Odchrząknął. – Małżeństwo.

Orso zamknął oczy i przycisnął powieki kciukiem i palcem wskazującym.

– Czy to naprawdę konieczne?

Małżeństwo było ostatnią rzeczą, o jakiej miał teraz ochotę rozmawiać. W szufladzie nocnej szafki nadal trzymał liścik od Savine, co wieczór patrzył na te okrutne słowa i odczytywał je na nowo, jakby skubał strup na świeżej ranie: Moja odpowiedź musi być odmowna. Proszę, żebyś się więcej ze mną nie kontaktował. Nigdy więcej.

Hoff znowu odkaszlnął.

– Pozycja nowego króla zawsze jest trochę niepewna.

– A króla pozbawionego następcy? – dodał Glokta. – W dwójnasób.

– Niewyjaśniona kwestia sukcesji jest źródłem kłopotliwego wrażenia tymczasowości – zauważył Matstringer.

– Może z pomocą matki Waszej Wysokości mógłbym sporządzić listę panien do wzięcia, dobrych partii, zarówno w kraju, jak i za granicą? – Hoff trzeci raz odchrząknął. – To znaczy… nową listę.

– Ależ oczywiście, zrób tak – burknął Orso, wymawiając każde słowo z osobna z bezlitosną precyzją.

– Jest jeszcze Fedor – wymamrotał najwyższy sędzia. – Dan Wetterlant.

Permanentny grymas na twarzy Glokty dodatkowo się pogłębił.

– Nie zamierzałem zaprzątać tą sprawą uwagi Jego Wysokości – odparł.

– Już została zaprzątnięta – warknął Orso. – Fedor dan Wetterlant… Czy ja z nim kiedyś nie grywałem w karty?

– Mieszkał w Adui do czasu odziedziczenia rodowej posiadłości. Miał reputację…

– Niewiele lepszą niż moja? – podsunął Orso.

Przypominał sobie Fedora: miękka twarz, harde oczy, za często się uśmiechał. Zupełnie jak lord Hoff, który właśnie w tej chwili wykrzywiał twarz w skrajnie służalczym grymasie.

– Fatalną – powiedział. – Tak właśnie zamierzałem powiedzieć, Wasza Wysokość: miał fatalną reputację. Został oskarżony o poważne przestępstwa.

– Zgwałcił praczkę – wyjaśnił Glokta. – Pomagał mu w tym jego ogrodnik. Kiedy jej mąż zaczął się domagać sprawiedliwości, Wetterlant go zamordował, również z pomocą ogrodnika, tyle że w karczmie, na oczach siedemnastu świadków. – Beznamiętny ton zgrzytliwego głosu arcylektora przyprawiał Orso o mdłości. – A potem się napił, jakby nigdy nic. Ogrodnik mu polewał, zdaje się.

– Wielkie nieba… – mruknął Orso.

– To tylko zarzuty – przypomniał Matstringer.

– Sam Wetterlant im nie zaprzecza – zauważył Glokta.

– Ale jego matka już tak – podkreślił Gorodets.

Odpowiedziały mu liczne jęki.

– Lady Wetterlant! Na miłość losu, co za jędza!

– Bezwzględnie. Megiera.

– Powiem tak: nie przepadam za wieszaniem – odparł Orso – ale widziałem, jak ludzie trafiali na szubienicę za mniejsze przewiny.

– Ogrodnika już powieszono – poinformował go Glokta.

– Szkoda. – Głos Brinta ociekał ironią. – Sądząc po tych opowieściach, uroczy był z niego facet.

– Wetterlant chce stanąć przed sądem królewskim – dodał Bruckel.

– To żądanie jego matki!

– A ponieważ zasiada w Otwartej Radzie…

– Tylko teoretycznie, jego tyłek nie tknął tamtejszych ławek.

– …ma prawo być osądzony przez równych sobie, z Waszą Wysokością w roli przewodniczącego sądu. Nie możemy mu odmówić.

– Możemy natomiast przewlekać postępowanie – zauważył Glokta. – Otwarta Rada ma swoje wady, ale jeśli chodzi o opóźnianie spraw, nie ma sobie równych.

– Odwlec. Przeciągnąć. Odroczyć. Mogę go omotać. Procedurami. Formalnościami. Aż umrze w więzieniu. – Najwyższy sędzia uśmiechnął się, jakby to właśnie było najlepsze rozwiązanie.

– Czyli co, odmówimy mu rozprawy i już? – zapytał Orso, chociaż taka perspektywa napawała go obrzydzeniem niewiele mniejszym niż zbrodnia, której miała dotyczyć.

– Oczywiście, że nie – odparł Bruckel.

– Absolutnie nie – zawtórował mu Gorodets. – Niczego mu nie odmówimy.

– Po prostu niczego mu nie damy – wyjaśnił Glokta.

Rucksted pokiwał głową.

– Nie uważam, żeby zasrany Fedor dan Wetterlant albo jego przeklęta matka mieli prawo przystawiać państwu nóż do gardła tylko dlatego, że on nie potrafi nad sobą zapanować.

– A skoro już koniecznie chciał stracić panowanie nad sobą, to mógł lepiej wybrać moment i nie robić tego na oczach siedemnastu świadków.

Uwaga Gorodetsa została skwitowana sporadycznymi chichotami.

– Czyli nie przeszkadza nam, że zgwałcił i zabił, tylko że dał się na tym nakryć, tak? – upewnił się Orso.

Hoff powiódł wzrokiem po innych radnych, jakby ciekaw, czy ktoś się sprzeciwi.

– No cóż…

– Dlaczego nie miałbym wysłuchać zainteresowanych stron i rozsądzić sprawy na podstawie faktów, w taki czy inny sposób?

Twarz Glokty wykrzywiła się jeszcze mocniej niż dotychczas.

– Jakikolwiek wyrok postanowi Wasza Wysokość wydać, będzie on postrzegany jako stronniczy – wyjaśnił. Otaczający go starcy kiwali głowami, pochrząkiwali, robili zbolałe miny i wiercili się na niewygodnych krzesłach. – Uniewinnienie Wetterlanta zostanie uznane za przejaw koteryjności i nepotyzmu i wzmocni pozycję zdrajców takich jak Destruktorzy, którzy podburzą lud przeciw Waszej Wysokości.

– Natomiast skazanie Wetterlanta… – Gorodets z nieszczęśliwym wyrazem twarzy skubnął brodę. Pomruki innych zebranych dowodziły przejmującej ich zgrozy. – Arystokracja uzna to za afront, atak, zdradę. Wyrok skazujący doda skrzydeł przeciwnikom Waszej Wysokości w Otwartej Radzie w tych trudnych czasach, gdy zależy nam na bezproblemowym zapewnieniu ciągłości władzy.

Orso jeszcze raz roztarł obolałe skronie.

– Nie mogę się oprzeć wrażeniu, że każda decyzja, jaką przychodzi mi podjąć w tej sali, sprowadza się do wyboru między dwiema równie fatalnymi ewentualnościami, przez co najlepszym możliwym wyjściem staje się niepodejmowanie żadnej decyzji!

– Hmm… – Hoff ponownie popatrzył po zebranych.

– Opowiadanie się przez króla po którejkolwiek ze stron zawsze jest złym pomysłem – powiedział Pierwszy Wśród Magów.

Wszyscy pokiwali z namaszczeniem głowami, jakby właśnie usłyszeli największą mądrość wszechczasów. Aż dziw brał, że nie zerwali się na równe nogi, by zgotować Bayazowi owację na stojąco. Orso nie miał już cienia wątpliwości, przy którym krańcu stołu znajduje się rzeczywisty ośrodek władzy w kraju. Przypomniał sobie wyraz twarzy ojca, gdy Bayaz przemawiał. Przypomniał sobie malujący się na niej strach.

Podjął jeszcze jedną rozpaczliwą próbę odgadnięcia najlepszego wyjścia z sytuacji.

– Sprawiedliwości powinno stać się zadość, czyż nie? To chyba oczywiste. Bo inaczej… inaczej… to nie będzie żadna sprawiedliwość! Nie mam racji?

Najwyższy sędzia Bruckel obnażył zęby jakby w grymasie ogromnego bólu.

– Na tak wysokim szczeblu. Takie idee. Stają się… płynne. Wasza Wysokość. Sprawiedliwość nie może być twarda. Nieugięta. Jak żelazo. Musi być bardziej jak… galareta. Musi się dostosować. Do ważniejszych spraw.

– Ale przecież… przecież właśnie na tym szczeblu, najwyższym, sprawiedliwość powinna być najbardziej niewzruszona. Musi stanowić moralną opokę! Nie można jej poświęcać, ot tak sobie, na rzecz… pragmatyzmu?

Zirytowany Hoff przeniósł wzrok na przeciwległy koniec stołu.

– Lordzie Bayazie, zechciałbyś może…

Pierwszy Wśród Magów westchnął ciężko, pochylił się, oparł splecione dłonie na blacie i zmierzył Orso przeciągłym spojrzeniem spod na wpół przymkniętych powiek. To było westchnienie zaprawionego w bojach dyrektora szkoły, który po raz nie wiadomo który musi wyłożyć obowiązujące w szkole reguły nowemu rocznikowi tępaków.

– Wasza Wysokość, naszą rolą tutaj nie jest naprawianie wszystkich krzywd tego świata.

Orso wytrzeszczył oczy.

– A co nią jest, wobec tego?

Bayaz nie uśmiechnął się ani nie spochmurniał.

– Dopilnowanie, żebyśmy na nich skorzystali.

Daleko od Adui

Superior Lorsen opuścił trzymany w ręce list i marszcząc brwi, spojrzał na Vick sponad szkieł okularów. Wyglądał na człowieka, który dawno się nie uśmiechał. Może nawet nigdy.

– Jego Eminencja arcylektor wystawił pani znakomite świadectwo. Podobno odegrała pani kluczową rolę w stłumieniu powstania w Valbecku. Uważa, że mogę potrzebować pani pomocy.

Odwrócił się w stronę Łoja, który stał skrępowany w kącie, i posłał mu takie spojrzenie, jakby sama idea jego pomocności była afrontem dla zdrowego rozsądku. Vick wciąż nie bardzo wiedziała, dlaczego przyprowadziła chłopaka ze sobą. Pewnie dlatego, że nie miała nikogo innego.

– Nie chodzi o to, superiorze, że może pan potrzebować mojej pomocy – odparła, pomna faktu, że żaden niedźwiedź, borsuk ani szerszeń zawziętością w obronie swojego terytorium nie dorównuje superiorowi inkwizycji. – Nie muszę jednak tłumaczyć panu, jak wielkie szkody finansowe, polityczne i dyplomatyczne poniosłaby Unia, gdyby Zachodni Port opowiedział się za secesją.

– Nie – odparł oschle Lorsen. – Nie musi pani.

Jako superior Zachodniego Portu byłby bezrobotny.

– Dlatego właśnie Jego Eminencja uznał, że moja pomoc może się panu przydać.

Lorsen odłożył list, poprawił jego ułożenie na biurku i wstał.

– Proszę wybaczyć mi moje powątpiewanie, inkwizytorko, ale operacja chirurgiczna na polityce jednego z największych miast świata to jednak nie to samo, co zdławienie strajku.

Otworzył drzwi prowadzące na balkon zawieszony wysoko nad podłogą wielkiej sali.

– Zagrożenia są poważniejsze, a łapówki okazalsze – zgodziła się z nim Vick, gdy razem wyszli na balkon. Łój, szurając stopami, ruszył za nimi. – Z pewnością nie brakuje jednak podobieństw.

– W takim razie przedstawiam pani naszych hardych robotników: oto deputowani z Zachodniego Portu.

Lorsen podszedł do balustrady i wskazał w dół.

A tam, na zdobionej geometrycznymi wzorami z półszlachetnych kamieni posadzce przepastnej Sali Zgromadzenia Zachodniego Portu, przywódcy miasta prowadzili arcyważną dysputę o wystąpieniu z Unii. Niektórzy na stojąco wygrażali komuś pięściami i trzymanymi w rękach dokumentami. Inni siedzieli, łapali się za głowę i posępnym wzrokiem śledzili rozwój wypadków. Jeszcze inni przekrzykiwali się nawzajem w co najmniej pięciu różnych językach; dźwięczne echo uniemożliwiało choćby rozpoznanie mówców, nie mówiąc już o zrozumieniu treści ich wystąpień. Inni półgłosem porozumiewali się z kolegami albo ziewali, przeciągali się, drapali i gapili w przestrzeń. W kącie pięciu lub sześciu deputowanych zebrało się przy herbatce. Ludzie wszelkich rozmiarów, kształtów i kolorów, przekrój nieprzytomnie różnorodnej populacji miasta nazywanego Skrzyżowaniem Świata, które zajmowało wąski skrawek wysuszonej ziemi wciśnięty pomiędzy Styrię i Południe, pomiędzy Unię i Tysiąc Wysp.

– Według najnowszej rachuby jest ich łącznie dwustu trzynastu i każdy ma prawo głosu. – Ostatnie słowa Lorsen wypowiedział z wyraźnym niesmakiem. – Mieszkańcy Zachodniego Portu słyną na całym świecie ze swojego talentu do kłótni, a tutaj ich najniezłomniejsi dyskutanci przerzucają się najbardziej nieodpartymi argumentami. – Mrużąc oczy, spojrzał na zegar zawieszony przy przeciwległym krańcu balkonu. – Dzisiaj trwa to już siódmą godzinę.

Vick wcale nie była tym zaskoczona. Powietrze kleiło się od marnowanego przez mówców tchu. Zachodni Port był dla niej zbyt ciepły nawet teraz, wiosną, ale podobno latem po szczególnie intensywnych sesjach w Sali Zgromadzenia spadał deszcz, mżawka skroplin napuszonego języka rozjuszonych deputowanych.

– Wygląda na to, że niektórzy nie są skłonni do zmiany poglądów.

– Takich niezłomnych i tak jest zbyt mało. Trzydzieści lat temu, po tym, jak pobiliśmy Gurkhulczyków, nie znalazłoby się tu choćby pięciu zwolenników secesji, ale ostatnio frakcja styryjska urosła w siłę. Wojny. Długi. Powstanie w Valbecku. Śmierć króla Jezala, którego syn nie jest w dodatku traktowany zbyt poważnie na arenie międzynarodowej. Mówiąc wprost…

– Nasz prestiż poszedł w diabły – dokończyła Vick.

– Przystaliśmy do Unii ze względu na jej potęgę militarną! – Czyjś naprawdę potężny głos w końcu wzniósł się ponad ogólną wrzawę. Jego właściciel, krzepki, ciemnoskóry i ogolony na łyso, gestykulował przy tym z niespodziewaną delikatnością. – Kiedy cesarstwo gurkhulskie zagrażało nam od południa, potrzebowaliśmy silnego sojusznika, by je odstraszyć. Ale za przynależność do Unii przyszło nam słono zapłacić: całe tony skarbów, a cena cały czas rośnie!

Echo przyniosło narastający pomruk na wysokość balkonu.

– Co to za krzykacz? – zainteresowała się Vick.

– Solumeo Shudra – odparł skwaszony Lorsen. – Przywódca frakcji prostyryjskiej i potężny wrzód na mojej dupie. Pół Sipani, pół Kadirczyk: idealny symbol tego kulturowego tygla.

Oczywiście Vick wszystko to wiedziała już wcześniej, zawsze starała się być jak najlepiej przygotowana do każdej nowej misji, ale w miarę możliwości wolała zachowywać swoją wiedzę dla siebie. Niech inni mają się za wielkich specjalistów.

– Przez te czterdzieści lat, odkąd przystąpiliśmy do Unii, świat zmienił się nie do poznania! – grzmiał tymczasem Shudra. – Cesarstwo gurkhulskie legło w gruzach, podczas gdy Styria przeobraziła się ze zlepka wojujących miast-państw w silny, zjednoczony kraj pod rządami silnego króla. Pokonała Unię nie w jednej, nie w dwóch, lecz aż w trzech wojnach! Wojnach, do których pchnęły Unię próżność i wybujałe ambicje królowej Terez. Wojnach, za które słono zapłaciliśmy srebrem i krwią.

– Ma gadane – zauważył półgłosem Łój.

– To prawda – przytaknęła Vick. – Jak go słucham, to sama prawie mam ochotę dołączyć do Styrii.

– Unia to potęga chyląca się ku upadkowi! – ciągnął Shudra. – Styria zaś jest naszym naturalnym sojusznikiem. Diuszesa Monzcarro Murcatto wyciąga do nas przyjazną dłoń. Powinniśmy ją przyjąć, póki możemy. Przyjaciele, apeluję do was: głosujcie razem ze mną za wystąpieniem z Unii!

Buczenie było głośne, ale wiwaty głośniejsze. Zdegustowany Lorsen pokręcił głową.

– W Adui moglibyśmy tam wkroczyć, zwlec go z krzesła, wyciągnąć z niego zeznanie i przy następnym odpływie odesłać do Anglandu.

– Ale jesteśmy daleko od Adui – mruknęła Vick.

– Każda ze stron niepokoi się, że otwarta demonstracja siły obróci przeciw niej większość deputowanych, ale w miarę zbliżania się głosowania sytuacja będzie się zmieniać. Zwolennicy i przeciwnicy secesji okopują się na swoich pozycjach, miejsca w środku zostaje coraz mniej. Shylo Vitari, Minister Szeptów w służbie Murcatto, prowadzi szeroko zakrojoną kampanię gróźb, korupcji, szantażu i przymusu. Drukowane ulotki fruną z dachów, a malowane slogany pojawiają się na murach tak szybko, że nie nadążamy z ich zamazywaniem.

– Słyszałam, że Casamir dan Shenkt przybył do Zachodniego Portu. Ponoć Murcatto płaci mu sto tysięcy za przechylenie szali na jej korzyść. Cel ma uświęcać środki.

– Ja również słyszałem… te pogłoski.

Vick odniosła wrażenie, że Lorsen słyszał dokładnie te same plotki co ona, szeptane bez tchu i obfitujące w drastyczne szczegóły: że talenty Shenkta wykraczają poza umiejętności zwykłego śmiertelnika i zahaczają o magię; że jest czarownikiem, który ściągnął na siebie potępienie, żywiąc się ludzkim mięsem. W Zachodnim Porcie, gdzie wezwania do modłów co godzinę niosły się nad miastem, a na każdym rogu jakiś tani prorok wygłaszał swoje kazania, takich pomysłów nie dawało się łatwo zbyć machnięciem ręki.

– Pożyczyć pani kilku praktyków? – Lorsen zerknął z ukosa na Łoja. Prawdę powiedziawszy, chłopak wyglądał, jakby mógł się złożyć wpół pod silniejszym podmuchem wiatru, nie mówiąc o stawieniu czoła magowi-ludożercy. – Jeżeli najsłynniejszy styryjski zabójca rzeczywiście grasuje w naszym mieście, dodatkowa ochrona może się pani przydać.

– Zbrojna eskorta mogłaby być myląca. – W dodatku i tak by się na nic nie zdała, gdyby plotki miały się potwierdzić. – Mam przekonywać, nie zastraszać. Po to mnie przysłano.

– Naprawdę? – Lorsen nie wyglądał na przekonanego.

– Tak to ma wyglądać.

– Niewczesna śmierć wysłanniczki Jego Eminencji wyglądałaby fatalnie.

– Nie śpieszy mi się do grobu, zapewniam pana.

– Mało komu się śpieszy, a mimo to ziemia w końcu połyka nas wszystkich.

– Co pan zamierza, superiorze?

– Mam huk roboty z ochroną naszych deputowanych – odparł z ciężkim westchnieniem Lorsen. – Do wyborów zostało dziewiętnaście dni, nie możemy sobie pozwolić na stratę choćby jednego głosu.

– Zatem warto byłoby odjąć głosy przeciwnikom.

– Byle subtelnie. Jeżeli pojawią się trupy, nastroje antyunijne z pewnością się nasilą. Obecny stan równowagi jest nadzwyczaj delikatny. – Lorsen zacisnął dłonie na poręczy. Niezmordowany Solumeo Shudra cały czas donośnym głosem zachwalał styryjską propozycję sojuszu. – Shudra ma dar przekonywania. Ludzie go uwielbiają. Ostrzegam panią, inkwizytorko: radzę nie brać go na cel.

– Bez urazy, superiorze, ale arcylektor przysłał mnie tutaj, bym robiła rzeczy, których pan robić nie może. Podlegam wyłącznie jego rozkazom.

Lorsen zmierzył Vick przeciągłym, lodowatym spojrzeniem. Być może ten wzrok mroził krew w żyłach ludziom nawykłym do ciepłego klimatu Zachodniego Portu, ale Vick harowała kiedyś w zalewanej wodą kopalni w samym środku anglandzkiej zimy i byle co nie przyprawiało jej o dreszcz.

– Wobec tego – wycedził Lorsen – proszę panią, żeby pani tego nie robiła.

Shudra zakończył właśnie swój hałaśliwy wywód przy wtórze ogłuszającego aplauzu zwolenników i nie mniej głośnych wyrazów dezaprobaty ze strony przeciwnej. Słuchacze wygrażali sobie pięściami, rzucali papierami, miotali obelgi. Jeszcze dziewiętnaście dni tego przedstawienia z udziałem pociągającej za sznurki Shylo Vitari. Kto wie, jaki będzie ostateczny wynik?

– Jego Eminencja chce, żeby Zachodni Port pozostał w Unii. Mam tego dopilnować. – Vick ruszyła do drzwi. Łój deptał jej po piętach. – Za wszelką cenę.

Morze kłopotów

– Witam wszystkich po raz piętnasty na odbywającym się co pół roku spotkaniu Adueńskiego Towarzystwa Słonecznego!

Curnsbick (który wyglądał olśniewająco w kamizelce haftowanej w srebrne kwiaty) uniósł wielgachne dłonie, prosząc o ciszę, chociaż wiwaty i tak były raczej skromne. Niegdyś od entuzjazmu publiki dach teatru prawie fruwał w powietrzu. Savine dobrze pamiętała tamte chwile.

– Dziękuję w tym miejscu naszym szacownym mecenasom: lady Ardee i jej córce Savine dan Glokcie.

Tradycyjnie teatralnym, zamaszystym gestem wskazał lożę, w której siedziała Savine. Aplauz był jeszcze wątlejszy niż przed chwilą. Czyżby z dołu doleciały pierwsze znaczące szepty?

„Nie jest już taka jak dawniej, rozumiesz. Nie jest nawet w połowie taka jak dawniej…”.

– Niewdzięczne dranie – wycedziła z twarzą stężałą w uśmiechu. Czy naprawdę zaledwie parę miesięcy wcześniej ci sami ludzie robili w gacie na dźwięk jej nazwiska?

– Mógłbym stwierdzić, że za nami ciężki rok… – Curnsbick spojrzał w notatki i zasępił się, jakby stanowiły przykrą lekturę. – Ale byłoby to grube niedopowiedzenie, zważywszy na to, z jakimi problemami przyszło nam się zmagać.

– Co racja, to racja, do kurwy nędzy.

Savine schroniła się za wachlarzem, by wciągnąć szczyptę perłowego proszku. Odrobinę, ot, żeby wydobyć się z bagna. Zejść z mielizny. Znowu złapać wiatr w żagle.

– Wojna na północy. Ciągłe kłopoty ze Styrią. Do tego śmierć Jego Wysokości króla Jezala Pierwszego. Zmarł tak młodo, tak wcześnie odszedł z tego świata… – Głos Curnsbicka zaczął się leciutko łamać. – Wielka rodzina, jaką jest nasz naród, straciła ojca.

Savine wzdrygnęła się na dźwięk tego ostatniego słowa, zmuszona dyskretnie otrzeć oko koniuszkiem małego palca, chociaż roniła łzy raczej nad sobą i swoimi przejściami niż nad ojcem, którego praktycznie nie znała i z całą pewnością nie darzyła szacunkiem. W ostatecznym rozrachunku zawsze opłakujemy samych siebie.

– A potem straszne wypadki w Valbecku. – Po teatrze rozszedł się smętny pomruk i szmer, gdy wszyscy kręcili głowami. – Utracone aktywa. Polegli przyjaciele. Manufaktury, które zadziwiały cały świat, w ruinie. – Curnsbick uderzył dłonią w pulpit. – Ale z popiołów już rodzi się nowy przemysł! Na gruzach slumsów wyrastają nowoczesne domy i nowe, większe fabryki, wyposażone w wydajniejsze maszyny obsługiwane przez bardziej zdyscyplinowanych robotników!

Savine starała się nie myśleć o dzieciach zatrudnionych w jej fabryce w Valbecku, zanim ta uległa zniszczeniu. Małe prycze upchane wśród maszynerii. Dławiący gorąc. Ogłuszający zgiełk. Duszący pył. Ale jakie one były przerażająco zdyscyplinowane… jakie okrutnie wydajne.

– Kryzys zachwiał rynkiem – lamentował dalej Curnsbick – inwestorzy się wahają, lecz z chaosu mogą się narodzić nowe sposobności. – Jeszcze raz grzmotnął w pulpit. – Nie tylko mogą, ale wręcz muszą! Jego Wysokość król Orso poprowadzi nas w nową epokę. Postęp musi trwać! Nie dopuścimy, by cokolwiek go powstrzymało! Dla dobra wszystkich my, zrzeszeni w Towarzystwie Słonecznym, będziemy trudzić się niezmordowanie, by wydobyć Unię z grobu niewiedzy na zalane słońcem równiny oświecenia!

Tym razem oklaski trwały długo. Niektórzy słuchacze zerwali się na równe nogi.

– Tak jest! – ryknął ktoś. – Dobrze mówi!

– Postęp! – wypalił ktoś inny.

– Przemowa inspirująca jak najlepsze kazania w wielkiej świątyni w Shaffie – mruknęła Zuri.

– Gdybym go nie znała – odparła Savine – pomyślałabym, że też coś wciągnął dla kurażu.

Pod osłoną wachlarza przyjęła kolejną dawkę proszku, tylko jedną, ostatnią, żeby być gotową do walki.

Pod żyrandolami w foyer batalia rozgorzała na dobre – uczestników było mniej niż na poprzednich zebraniach, zdawali się też bardziej ociężali, ale w rzeczywistości było w nich więcej zaciekłości: bardziej wygłodniałe psy, którym przyszło rozszarpywać skromniejszą niż dawniej zdobycz.

Ścisk w holu przypomniał jej tłumy gromadzące się w Valbecku, gdy Destruktorzy rozprowadzali jedzenie w slumsach. Ci tutaj nosili wprawdzie jedwabie zamiast łachmanów, pachnieli perfumami zamiast zjełczałego potu, a zagrażała im co najwyżej ruina finansowa zamiast przemocy fizycznej, ale ich łapczywość i gwałtowność były bardzo podobne.

„Tylko spokojnie” – poruszyła bezgłośnie ustami. Spróbowała rozluźnić ramiona, żeby ręce jej się nie trzęsły, ale natychmiast straciła cierpliwość i tylko bardziej się spięła. „Spokojnie, spokojnie, spokojnie”.

Z trudem przywołała uśmiech na twarz, z trzaskiem rozłożyła wachlarz i – z Zuri u boku – wbiła się w ciżbę. Nie przywykła do tak hardych spojrzeń – jakby ludzie raczej taksowali ją badawczym wzrokiem, niż po prostu podziwiali, patrzyli raczej ze wzgardą niż z zazdrością. Kiedyś tłoczyli się wokół niej jak świnie przy jedynym korycie na gumnie, dziś najatrakcyjniejsze kąski znajdowały się gdzie indziej. Ledwie widziała Selest dan Heugen, otoczoną wianuszkiem dopominających się o jej uwagę admiratorów: ot, błysnęła w tłumie ta jej ruda peruka, rozległ się ten odrażający, krzykliwy, przesadzony śmiech, który inne kobiety uczyły się naśladować.

– Na miłość losu, jak ja tej baby nienawidzę! – mruknęła.

– To dla niej największy komplement z twojej strony. – Zuri posłała jej ostrzegawcze spojrzenie znad książki. – Obdarzając coś nienawiścią, potwierdzamy istotność tego czegoś.

Miała oczywiście rację, jak zawsze. Odkąd Selest zainwestowała w przedsięwzięcie Kaspara dan Arinhorma – przyjąwszy propozycję, którą Savine jednoznacznie odrzuciła – odnosiła sukces za sukcesem. Inwestycja Savine w anglandzkie kopalnie mocno ucierpiała, gdy Arinhorm zaczął instalować swoje nowe pompy w całej prowincji.

A nie było to jej jedyne rozczarowanie na polu zawodowym w ostatnim czasie. Dawniej umiała jednym uśmiechem zapewnić powodzenie wybranemu przedsięwzięciu; teraz każde jabłko, w które postanowiła się wgryźć, okazywało się zgniłe. Nie została całkiem sama, co to, to nie, ale jej wachlarz znacznie częściej usiłował przywoływać adoratorów niż ich spławić.

Była zmuszona porozmawiać ze starym Ricartem dan Sleisholtem, który snuł jakieś chore wizje pozyskania energii poprzez zatamowanie Białej Strugi. Od razu było po nim widać, że jest życiowym nieudacznikiem, ramiona marynarki miał obficie oprószone łupieżem, a Savine musiała sprawiać wrażenie, że jest bardzo zajęta. Sleisholt gadał więc i gadał, a ona próbowała odsiać z dobiegających ją zewsząd rozmów okazję do zrobienia interesu. Czuła się trochę jak poszukiwacz złota cedzący na sicie wodę z lodowatych strumieni Dalekiej Krainy.

– …zastawę, ozdobne draperie i zegary. Ludzie mają pieniądze i chcą za nie dostać…

– …podobno Valint i Balk upomnieli się o spłatę kredytów. Bogacz z rana, żebrak wieczorem. Pouczająca lekcja dla nas wszystkich…

– …nieruchomości w Valbecku. Nie uwierzyłbyś, ile można zarobić na tamtejszych pustostanach. To znaczy… nie do końca pustostanach, ale tych szumowin łatwo się pozbyć…

– …nie sposób przewidzieć, co zadecyduje Zamknięta Rada w kwestii podatków. W finansach państwa zieje potężna dziura, właściwie cały skarbiec jest jedną wielką dziurą…

– …zapowiedziałem im, że jeśli nie wezmą się do pracy, to sprowadzę na ich miejsce brązowoskórych skurczybyków, którzy zrobią to za nich. W końcu grzecznie wrócili do maszyn…

– …arystokraci się wściekli, pospólstwo się wściekło, kupcy się wściekli, moja żona wprawdzie jeszcze się nie wściekła, ale jej niewiele trzeba…

– Rozumiesz zatem, pani – to Sleisholt zbliżał się do wielkiego finału – że dopóki Biała Struga pozostaje nieujarzmiona niczym rumak bez uzdy…

– Za pozwoleniem! – Curnsbick ujął Savine pod łokieć i zręcznie odciągnął ją na bok.

– Nieujarzmiona, lady Savine! – zawołał za nią Sleisholt. – Chętnie przedyskutuję tę sprawę w szczegółach w dogodnym dla pani terminie!

I zgiął się wpół w napadzie kaszlu, który utonął w gwarze rozmów.

– Niech ci los wynagrodzi, Curnsbick – mruknęła Savine. – Myślałam, że już nigdy się nie uwolnię od tego starego błazna.

– Coś tu masz… – Curnsbick odwrócił wzrok, przytykając palec do nosa w znaczącym geście.

– Oż kurwa…

Savine dała nura pod wachlarz i otarła resztki proszku z obolałych nozdrzy.

Kiedy się wynurzyła, Curnsbick przyglądał się jej z troską spod brwi, których siwiznę przetykały pojedyncze, uparte rude włoski.

– Zaliczam cię do grona moich najbliższych przyjaciół, Savine.

– Nadzwyczaj miło z twojej strony.

– Wiem, że masz szczodre serce…

– W takim razie znasz mnie lepiej niż ja sama.

– …i ogromnie szanuję twój instynkt, nieustępliwość, bystry umysł…

– Nie trzeba być geniuszem, żeby wyczuć, kiedy zbliża się wielkie „ale”.

– Martwię się o ciebie. – Curnsbick zniżył głos. – Doszły mnie plotki, Savine. Niepokoję się o… hm… trzeźwość twoich sądów.

Skóra pod sukienką nieprzyjemnie ją mrowiła.

– Trzeźwość moich sądów? – powtórzyła szeptem, z wysiłkiem odsłaniając w uśmiechu dodatkowo po jeszcze jednym zębie z każdej strony.

– Ten interes w Kelnie, który właśnie się posypał… Ostrzegałem cię, że nic z tego nie będzie. Statki tej wielkości…

– Na pewno jesteś zachwycony, że twoje przewidywania się sprawdziły.

– Co takiego? W żadnym razie! Ani trochę. Domyślam się, że utopiłaś tysiące w finansowaniu Dywizji Następcy Tronu.

Raczej miliony niż tysiące.

– Podobno prace przy budowie kanału Korta ślimaczą się z powodu twoich kłopotów z robotnikami – mówił dalej Curnsbick.

Nie tyle się ślimaczą, ile praktycznie zamarły.

– Nie jest też tajemnicą, że w Valbecku poniosłaś potężne straty…

– Nie masz, kurwa, zielonego pojęcia, co straciłam w Valbecku! – Zaskoczony Curnsbick aż cofnął się o krok, a Savine zdała sobie sprawę, że wygraża mu trzymanym w zaciśniętej kurczowo pięści wachlarzem. – Nie masz pojęcia.

Wstrząśnięta odkryła, że w nosie wierci ją od wzbierających łez. Musiała kolejny raz rozłożyć wachlarz, by pod jego osłoną otrzeć łzy, nie rozmazując sobie przy tym pudru.

Trzeźwość sądów to betka. Była coraz bliższa chwili, w której nie będzie mogła zaufać własnym oczom.

A jednak kiedy podniosła wzrok, Curnsbick w ogóle na nią nie patrzył: odwrócony bokiem spoglądał ponad tłumem w stronę wejścia.

Ożywione rozmowy przycichły, tłum się rozstąpił i w jego środek wszedł młody mężczyzna z licznym orszakiem strażników, oficerów, asystentów i pieczeniarzy. Piaskowej barwy włosy miał starannie ułożone w taki sposób, by sprawiały wrażenie nieuczesanych. Jego biały mundur był obwieszony medalami.

– A niech mnie… – mruknął Curnsbick. Ścisnął łokieć Savine. – Toż to król we własnej osobie!

Bez względu na zalew krytyki (obfitszy niż kiedykolwiek przedtem, regularnie publikowane ulotki nie szczędziły czytelnikom barwnych szczegółów) trzeba było przyznać, że król Orso prezentuje się iście po królewsku. Według Savine bardzo przypominał swojego ojca.

Ojca nas obojga, poprawiła się w myślach z niesmakiem.

A Orso się śmiał, ściskał dłonie, poklepywał ludzi po plecach, żartował. Tak samo jak Jezal tryskał dobrym humorem przemieszanym z odrobiną roztargnienia.

– Wasza Wysokość – zagulgotał przypochlebnie Curnsbick – opromienia swoim blaskiem całe Towarzystwo Słoneczne. Obawiam się, że rozpoczęliśmy obrady, nie czekając na przybycie Waszej Wysokości.

– Bez obaw, panie Curnsbick. – Orso klepnął go w ramię jak starego, dobrego druha. – Wątpię, żebym się wam do czegoś przydał, gdy wdajecie się w rozważania natury technicznej.

Wielki machineus parsknął wybitnie mechanicznym śmiechem.

– Z pewnością zna Wasza Wysokość naszego mecenasa, lady Savine dan Gloktę.

Ich oczy spotkały się dosłownie na moment, ale ten moment wystarczył.

Savine przypomniała sobie, jak Orso dawniej na nią patrzył, przypomniała sobie ten figlarny błysk w jego oku, jakby potajemnie brali udział w cudownej grze, o której nikt inny nie wie. To było dawno, zanim odkryła, że mają wspólnego ojca, kiedy Orso był jeszcze następcą tronu, a trzeźwości jej sądów nikt nie podawał w wątpliwość. Teraz jego spojrzenie było puste, beznamiętne, martwe – jak spojrzenie żałobnika na pogrzebie obcej mu osoby.

Oświadczył jej się. Chciał, żeby została jego królową. A ona bardzo chciała się zgodzić. Kochał ją, a ona kochała jego.

Ich oczy spotkały się dosłownie na moment, ale ten moment wystarczył. Dłużej by tego nie zniosła.

Dygnęła najniżej, jak się dało; żałowała, że wykafelkowana posadzka nie może jej pochłonąć.

– Wasza Wysokość…

– Lady Selest! – usłyszała jego głos. Strzelił obcasami, odwracając się od niej. – Zechce mnie pani oprowadzić?

– Będę zaszczycona, Wasza Wysokość.

Triumfalny śmiech Selest dan Heugen sprawił Savine ból, jakby ktoś nalał jej wrzątku do uszu.

Taka zniewaga nie mogła ujść niczyjej uwagi. Orso wyrządziłby jej mniejszą krzywdę, gdyby po prostu przewrócił ją na ziemię i przydepnął jej szyję butem. Wyprostowała się. Wszyscy wokół szeptali: oto została wzgardzona przez króla na własnym przyjęciu.

Z uśmiechem przyklejonym do pałającej rumieńcem twarzy przeszła przez tłum do wyjścia, skąd, potykając się na schodach, zbiegła na tonącą w półmroku zmierzchu ulicę. Żołądek jej się burzył. Szarpnęła kołnierzyk sukni, ale prędzej przeryłaby się paznokciami przez więzienny mur, niż poluzowała te potrójne szwy.

– Lady Savine? – usłyszała zatroskany głos Zuri.

Zatoczyła się za róg budynku, w mroczny zaułek, zgięła bezradnie wpół i zwymiotowała na ścianę. Rzyganie przypomniało jej Valbeck. Wszystko przypominało jej Valbeck.

Wyprostowała się i wydmuchnęła parzący śluz z nosa.

– Nawet własny żołądek mnie zdradza.

Jedno oko Zuri zabłysło, gdy wąski promyk światła padł na jej śniadą twarz.

– Kiedy ostatnio miałaś miesiączkę? – zapytała półgłosem.

Savine przez chwilę stała bez ruchu, dysząc ciężko, chrapliwie, po czym wzruszyła ramionami.

– Tuż przed tym, jak Leo dan Brock przybył do Aduy. Kto by pomyślał, że zatęsknię za comiesięczną torturą?

Chrapliwy, urywany oddech powinien pewnie przejść w zdławiony szloch, a ona sama powinna paść w ramiona Zuri i wypłakać całe to wielkie nieszczęście, jakim się stała. Curnsbick miał rację, stary dureń: straciła trzeźwość osądu i takie były skutki.

Zamiast się rozpłakać, zaczęła się śmiać.

– No proszę, rzygam w jakimś zaszczanym zaułku, w sukience za pięćset marek, z bękartem w brzuchu. Ja pierdolę, jaka ja jestem żałosna. – Śmiech uwiązł jej w gardle. Oparła się o ścianę, ocierając lepki od wymiocin język o zęby. – Im wyżej się wespniesz, tym dłużej spadasz i tym większe zrobisz z siebie widowisko przy upadku. To się nazywa dramat, co? A widzowie nawet nie muszą kupować biletów. – Zacisnęła pięści. – Wszystkim się wydaje, że już po mnie, ale jeżeli myślą, że poddam się bez walki, to się grubo…

Schyliła się i zwymiotowała ponownie, tym razem wąską strużką żółci. Znów parsknęła śmiechem wstrząsana wymiotnymi spazmami. Wypluła resztkę żółci i otarła usta wierzchem dłoni w rękawiczce. Ręka znów jej się trzęsła.

– Spokojnie – mruknęła. – Uspokój się, ty pojebana suko.

Zuri miała zatroskaną minę – a ona nigdy nie miewała zatroskanej miny.

– Poproszę Rabika, żeby przyprowadził powóz. Powinnaś wrócić do domu.

– Dajże spokój, noc jeszcze młoda.

Savine wyjęła puzderko z perłowym proszkiem. Jeszcze szczypta, ostatnia, żeby pokonać chwilowe wyboje i iść dalej.

Wyszła z zaułka.

– Mam ochotę pooglądać pana Pleczystego przy pracy.

Rutyna

– Znaczy… jesteście tu szczęśliwe, tak?

Liddy się roześmiała. Czasem całymi tygodniami Pleczysty nie widział, by się choć uśmiechnęła, a ostatnio śmiała się nieustannie.

– Gunnarze! Wcześniej mieszkaliśmy w piwnicy.

– Cuchnącej piwnicy – dodała tak samo uśmiechnięta May.

Trudno było sobie to wyobrazić, gdy promienie zachodzącego słońca wpadały do jadalni przez trzy ogromne okna.

– Żywiliśmy się obierkami i piliśmy wodę z kałuż – dodała Liddy, nakładając Pleczystemu na talerz kolejny plaster mięsa.

– I czekaliśmy w kolejce, żeby wysrać się do dziury w ziemi – powiedziała May.

Liddy się skrzywiła.

– Nie wyrażaj się w ten sposób.

– Ale przecież tak było, prawda? Nie można o tym mówić?

– Chodzi mi o formę, nie o treść. – Liddy uczyła się zachowywać jak prawdziwa dama i świetnie się przy tym bawiła. – Ale poza tym masz rację: tak właśnie było. Jak moglibyśmy nie być teraz szczęśliwi?

Podsunęła mężowi sosjerkę. Dawniej Pleczysty nie przypuszczał nawet, że istnieje coś takiego jak specjalny dzbanuszek na sos. Tym bardziej nie wyobrażał sobie, że mógłby taki dzbanuszek mieć.

Też się uśmiechnął. Z wysiłkiem, ale się uśmiechnął.

– Oczywiście – zgodził się. – Jak moglibyśmy nie być szczęśliwi?

Nabrał groszku na widelec i nawet zdołał donieść kilka ziarenek do ust, zanim wszystkie pospadały.

– Kiepsko sobie radzisz z widelcem – zauważyła May.

Popychał sztućcem jedzenie na talerzu. Ręka mu drętwiała od samego trzymania tego draństwa, zbyt delikatnego dla jego obolałych palców.

– Tak sobie miarkuję, że w pewnym wieku trudniej uczyć się nowych rzeczy.

– Za młody jesteś, żeby tkwić w przeszłości.

– Czy ja wiem… – Dziabnął mięso widelcem. Pociekła odrobina krwi. – Przeszłość potrafi się uczepić człowieka.

Zapadło niezręczne milczenie.

– Powiedz, że dziś zostajesz na noc w domu – poprosiła Liddy.

– Chciałbym. Ale muszę nadzorować prace przy kanale.

– W środku nocy?

– To nie potrwa długo. Mam nadzieję. – Odłożył sztućce i wstał. – Trzeba pilnować, żeby robota posuwała się naprzód.

– I lady Savine sobie bez ciebie nie poradzi?

May wypięła dumnie pierś.

– Mówiła mi, że coraz chętniej na nim polega.

– Powiedz jej, że musi cię dzielić z rodziną.

– Sama jej powiedz, jakeś taka mądra – prychnął Pleczysty, obchodząc stół dookoła.

Liddy z uśmiechem uniosła głowę, kiedy ich usta się spotkały. Przybrała na wadze, wszyscy troje przytyli od czasu Valbecku, a ona odzyskała dawne krągłe kształty i blask na policzkach z czasów, gdy zaczynali się spotykać. Pachniała tak samo, jak kiedy pierwszy raz się całowali.

Minęło tyle czasu, a on wciąż tak samo ją kochał.

– Udało nam się – powiedziała, musnąwszy palcami jego policzek. – Prawda?

– Nie moja zasługa. – Coś dławiło go w gardle. – Przepraszam za wszystkie kłopoty, jakie na nas ściągnąłem…

– To już mamy za sobą – przerwała mu stanowczo. – Pracujemy dla pięknej damy i nie mamy żadnych problemów.

– Właśnie – przytaknął. – Żadnych problemów.

I powlókł się do wyjścia.

– Nie przepracowuj się, tatku! – zawołała za nim May.

Kiedy się odwrócił, uśmiechała się do niego. Ten uśmiech coś w nim poruszył, jakby w jego piersi tkwił wbity hak, za który May szarpała każdym swoim słowem i gestem.

Uśmiechnął się w odpowiedzi, podniósł rękę w nieporadnym pożegnalnym geście… Zobaczył tatuaż na wierzchu dłoni i natychmiast ją cofnął, schował, wciągnął w mankiet pięknej, nowej marynarki.

Bardzo starannie zamknął za sobą drzwi.

***

Szedł przez las łuszczących się żelaznych kolumn. W mrokach magazynu majaczyła wyspa światła lampy. Jego kroki niosły się echem w atramentowej czerni.

Halder czekał z rękami założonymi na piersi i twarzą skrytą w cieniu. Należał do ludzi, którzy lubią pracować w milczeniu. Obok stał oparty o kolumnę Bannerman, po swojemu zawadiacko przegięty w biodrach. Należał do ludzi, którzy zawsze za dużo mówią.

Ich gość siedział na jednym z trzech sfatygowanych krzeseł. Ręce miał skrępowane za plecami, nogi przywiązane do nóg krzesła na wysokości kostek. Pleczysty stanął przed nim i ponuro spojrzał na niego z góry.

– Ty jesteś Chudy? – zapytał.

– Tak.

Przynajmniej nie próbował zaprzeczać. Bo niektórzy próbowali. Pleczysty nie miał do nich o to pretensji.

– Śmieszna ksywa, nie? – Bannerman spojrzał na Chudego takim wzrokiem, jakim mógłby obrzucić grudę gliny. – Bo właściwie to on jest całkiem krzepki. Może nie gruby, ale chudym na pewno bym go nie nazwał.

– Trochę szacunku – zgasił go Pleczysty, zdejmując marynarkę. – Róbmy, co do nas należy. Nie musimy być przy tym niegrzeczni.

– To coś zmieni?

Pleczysty przewiesił marynarkę przez oparcie drugiego krzesła i bokiem dłoni wygładził fałdy na materiale.

– Dla mnie tak.

– Nie przyszliśmy się tu zaprzyjaźniać.

– Wiem, po co przyszliśmy. – Pleczysty spojrzał Bannermanowi w oczy i wytrzymał jego spojrzenie do chwili, gdy tamten oblizał nerwowo wargi i odwrócił wzrok.

Pleczysty obrócił krzesło i usiadł naprzeciw Chudego. Podsunął opadające okulary wyżej na nos i splótł dłonie. Przekonał się, że dobrze jest czasem popaść w rutynę. Docenił ją, kiedy sprzątał w browarze w Valbecku. Ot, robota jak każda inna.

Chudy wpatrywał się w niego bez przerwy. Przerażone oczy, naturalnie. Pot na czole. Ale i determinacja. Łatwo nie pęknie. Ale wszystko pęka, wystarczy odpowiednio mocno przycisnąć.

– Jestem Pleczysty – powiedział. Zauważył, że wzrok Chudego spoczął na tatuażu na wierzchu jego dłoni. Odczekał chwilę. – Kiedyś byłem żołnierzem.

– Jak my wszyscy – wtrącił Bannerman.

– Wiesz, dla kogo obecnie pracujemy?

Chudy przełknął ślinę.

– Dla Korta?

– Nie.

Tym razem przełknięcie przyszło mu z większym wysiłkiem.

– Dla Savine dan Glokty – domyślił się.

– Otóż to. Doszły nas słuchy, że próbujesz podburzać robotników, Chudy. Że namawiasz ich do odrzucenia narzędzi.

Bannerman zacmokał z dezaprobatą.

– Zważywszy na warunki pracy w kopalni – odparł Chudy – godziny pracy, nędzne płace… Nie trzeba ich bardzo namawiać.

Pleczysty zsunął okulary niżej, rozmasował obolałą nasadę nosa i umieścił je z powrotem na swoim miejscu.

– Wyglądasz mi na porządnego człowieka, Chudy, dlatego staram ci się dać szansę, ale lady Savine chce, żeby jej kanał został ukończony. Zapłaciła za to. I coś ci powiem: wiem z doświadczenia, że jak pani Savine za coś zapłaciła, to nie warto wchodzić jej w drogę. Naprawdę nie warto.

Chudy wychylił się na krześle daleko w przód, na ile pozwalały mu więzy.

– Przedwczoraj zginął chłopak. Belka rozporowa go zmiażdżyła. Miał czternaście lat. – Wykręcił szyję, żeby spojrzeć na Bannermana. – Wiedzieliście o tym?

– Coś słyszałem. – Sądząc po tym, z jakim namaszczeniem Bannerman oglądał sobie paznokcie, miał to w dupie.

– Szkoda chłopka. – Pleczysty pstryknął obolałymi palcami przed nosem Chudego, żeby zwrócić jego uwagę. – Wielka szkoda. Pytanie brzmi: w jaki sposób zmiażdżenie ciebie miałoby mu pomóc?

Chudy się nie poddawał. Zadarł arogancko głowę. Przypadł Pleczystemu do gustu. Mogliby być sprzymierzeńcami. Pewnie nawet byli, całkiem niedawno.

– Mogę pomóc innym – powiedział Chudy. – Ale tacy jak ty tego nie zrozumieją.

– Zdziwiłbyś się. Byłem w Valbecku, bracie. Z Destruktorami. Toczyliśmy słuszną walkę. Tak mi się przynajmniej wydawało. Wcześniej byłem w Styrii, tam też wydawało mi się, że to słuszna walka. Przez całe życie walczyłem w słusznych sprawach i wiesz, co z tego mam?

– Nic? – podpowiedział Bannerman.

Pleczysty spiorunował go wzrokiem.

– Musisz mi psuć puentę?

– Powinieneś odświeżyć repertuar.

– Pewnie masz rację. Odkryłem, że kiedy walka rozpocznie się na dobre, wszystko, co słuszne, z niej ulatuje.

Ważąc słowa, Pleczysty zaczął podwijać rękawy koszuli. Powoli. Starannie. Rutyna dobra rzecz. Powtarzał sobie, że robi to dla May i Liddy. Zastanowił się przez chwilę, co by zrobiły, gdyby się o tym dowiedziały. Wnioski nie przypadły mu do gustu. Dlatego nie mogły się dowiedzieć. Nigdy.

– Zabiłem… tak sobie myślę… z pięćdziesięciu ludzi. Może więcej. Jeńców, głównie. Niby tylko wykonywałem rozkazy, ale jednak… zabiłem ich. Z początku liczyłem, potem próbowałem stracić rachubę… – Spojrzał na skrawek posadzki między butami Chudego. – Prawdę mówiąc, najczęściej byłem pijany. Nawalony jak stodoła. Wszystko mi się miesza. Pamiętam takiego jednego gościa, z wojny. Chyba Styryjczyk. Gadał coś do mnie i gadał, a ja nie miałem zielonego pojęcia, co mówi. Zrzuciłem go z murów. To było w Musselii, tam mury mają… ile? Ze trzydzieści kroków wysokości? – Spojrzał pytająco na Haldera. – Byłeś w Musselii, nie?

Halder skinął głową.

– Raczej dwadzieścia – powiedział.

– Tak czy inaczej, wystarczyło. Spadł na wóz. – Pleczysty przytknął dłoń do żeber, wskazując miejsce uderzenia. – Złożył się wpół, ale tak na bok, w sposób, w jaki żywy człowiek za diabła się nie zegnie. Stopy wykręciły mu się na wspak. I wtedy zaczął wydawać taki dźwięk… – Pokręcił głową. – Słowo daję, to był odgłos piekła. Jęczał, zawodził i nie przestawał. Na wojnie widzi się różne rzeczy. To zmienia człowieka.

– Fakt – potwierdził Halder.

Chudy wytrzeszczył oczy.

– Uważasz, że jest się czym chwalić?

– Chwalić?! – Pleczysty spojrzał na niego z niedowierzaniem sponad okularów. Chudy stał się rozmazaną jasną plamą w blasku lampy. – Kurwa, no co ty… W życiu. Budzę się spocony jak mysz w połogu. Czasem płaczę, w tych spokojniejszych chwilach. Nie wstydzę się tego.

– Ja też – dodał Halder.

– Po prostu… – Pleczysty pchnął okulary w górę, moszcząc je w wyrobionym zagłębieniu na nosie. – Chcę, żebyś zrozumiał, do czego to zmierza. Żebyś zrozumiał, nim zabrniemy za daleko i stwierdzimy, że… że wcale nie chcieliśmy się tam znaleźć. – Skrzywił się z niesmakiem. Źle to zabrzmiało. Żałował, że nie jest bardziej wygadany, ale prawda była taka, że same słowa w tej robocie rzadko wystarczały. Malmer miał gadane i co? Jak skończył? – Zmierzam do tego…

– Panie Pleczysty?

Odwrócił się zaskoczony. W kantorku na antresoli w głębi magazynu paliło się światło, ktoś stał przy prowadzących na górę schodach, jakaś kobieta: wysoka, smukła, pełna gracji.

Ze strachu ścisnęło go w żołądku. Nastały takie czasy, że drobne kobiety napawały go większym lękiem niż barczyści mężczyźni.

– Poczekaj chwilę – powiedział do Chudego i wstał.

– Nigdzie się nie wybiera – zapewnił Bannerman. Poklepał Chudego po policzku, aż ten się wzdrygnął.

– Pamiętaj: szacunek – upomniał go Pleczysty i ruszył w stronę kantorka. – To nic nie kosztuje.

To była Zuri, wyraźnie zaniepokojona – co z kolei zaniepokoiło jego. Nie znał chyba drugiej osoby, która miałaby równie stalowe nerwy.

– Co się stało?

Skinieniem głowy wskazała schody.

– Przyszła pani Savine.

– Jest teraz tutaj?

– Chce popatrzeć, jak pan pracuje.

Słowa zawisły między nimi w ciemności. Co innego robić takie rzeczy – Pleczysty umiał sobie wmówić, że nie ma wyboru – a co innego chcieć na to patrzeć.

– Może mógłby jej pan to… wyperswadować?

Skrzywił się.

– Gdybym umiał przemawiać ludziom do rozsądku samym gadaniem, nie musiałbym stosować innych metod.

– Mój nauczyciel Pisma mawiał, że ci, którzy próbują i przegrywają, są tak samo błogosławieni jak ci, którym się udaje.

– Życie nauczyło mnie inaczej.

– Spróbować nie zawadzi.

– W tej kwestii również życie nauczyło mnie inaczej – mruknął Pleczysty i wszedł za Zuri na schody.

Widziana z progu Savine wyglądała całkiem zwyczajnie – spokojna, opanowana, cała ona. Dopiero z bliska, w lepszym świetle, Pleczysty stwierdził, że coś jest nie w porządku. Obrzeża nozdrzy miała brzydko zaróżowione, oczy błyszczące osobliwym zapałem, perukę w lekkim nieładzie. Dostrzegł też plamy na żakiecie – rzecz tak samo wstrząsającą, jak w przypadku innej osoby byłaby nagość.

– Lady Savine… Na pewno chce pani przy tym być? – zapytał.

– Rozczula mnie twoja troska, ale zapewniam, mam mocny żołądek.

– Nie wątpię. I nie myślałem o pani. – Zniżył głos. – Prawda jest taka, że wyzwala pani we mnie najgorsze instynkty.

– Twój problem, Pleczysty, polega na tym, że mylisz to, co najlepsze, z tym, co najgorsze. Praca przy budowie kanału musi zostać wznowiona jutro z samego rana. Z samego rana, powtarzam. Kanał musi zostać otwarty i zacząć przynosić dochody.

Ostatnie słowo wypowiedziała z gniewnym grymasem, szczerząc zęby. Na widok jej gniewu Pleczystemu serce zabiło żywiej. Była od niego o głowę niższa, mogłaby być nawet jeszcze mniejsza, a i tak by go przerażała. Nie przez to, co mogła zrobić, tylko przez to, do czego mogła go zmusić.

– A teraz bądź tak miły i załatw to – dodała.

Pleczysty obejrzał się na Zuri, której ciemne oczy zalśniły w półmroku.

– Wszyscy jesteśmy palcami Bożej dłoni – mruknęła przepraszająco, wzruszając ramionami.

Szedł przez magazyn z powrotem w stronę plamy światła. Echo niosło jego kroki, a on wmawiał sobie, że jego zapał jest udawany; że tylko gra wyznaczoną rolę. Prawda była taka, że nigdy nie był wielkim aktorem i teraz nie mógł się doczekać, kiedy zabierze się do pracy.

Być może Chudy zobaczył coś w jego oczach. Skulił się i wykręcił na krześle, jakby mógł uniknąć tego, co nieuchronne. Ale żaden z nich nie mógł przed tym uciec.

– Zaczekaj chwi…

Wytatuowana pięść Pleczystego grzmotnęła go w żebra. Krzesło zatoczyło się w tył. Bannerman złapał je i postawił do pionu. Druga pięść Pleczystego trafiła w drugi bok. Chudy skręcił się w więzach, oczy wychodziły mu z orbit. Przez chwilę trwał w takiej pozycji, drżący, z siniejącą twarzą. Zdążył jeden raz wciągnąć ze świstem powietrze do płuc, zanim zwymiotował.

Zwymiotował na kolana i podłogę. Bannerman cofnął się o krok, z niesmakiem patrząc na swoje nowiutkie, wyglansowane buty.

– Rzygacz nam się trafił…

Powstrzymanie się od dalszych ciosów wymagało wysiłku, podobnie jak opanowanie się i próba powiedzenia czegoś. Kiedy jednak Pleczysty przemówił, sam się zdziwił, że jego głos brzmi tak spokojnie.

– Czas cywilizowanych metod dobiegł końca. Dawajcie go tutaj.

Halder wynurzył się z mroku, wlokąc za sobą młodego chłopaka, związanego i bulgoczącego w knebel.

– Nie! – wyrzęził Chudy.

Halder pchnął chłopaka na krzesło i Pleczysty zaczął go do niego przywiązywać.

– Nie, nie, nie… – Strużka śliny sączyła się z kącika ust Chudego.

– Człowiek potrafi dużo znieść, kiedy myśli, że walczy w słusznej sprawie. – Pleczysty rozmasował knykcie. – Dobrze o tym wiem. Ale kiedy musi patrzeć, jak coś takiego robią jego dziecku? To zupełnie co innego.

Chłopak toczył wzrokiem dookoła, łzy spływały mu po twarzy. Pleczysty żałował, że nie może się napić. Prawie czuł smak alkoholu na języku. Picie wszystko ułatwiało – przynajmniej w trakcie roboty, bo potem było gorzej.

Odsunął tę myśl od siebie.

– Tym też nie zamierzam się chwalić – podjął. Sprawdził, czy rękawy ma należycie zakasane. Z jakiegoś powodu wydało mu się to niezmiernie ważne. – Ale kiedy dorzucić to na szalę do wszelkiego innego kurestwa, jakiego się dopuszczałem, waga nawet nie drgnie.

Podniósł głowę i spojrzał w stronę kantorka. Może miał nadzieję, że Savine zamacha do niego, każe mu przestać, ale nikogo nie zobaczył. Było tylko światło, które dowodziło, że patrzy. Człowiek musi umieć się pohamować, on jednak nigdy nie był w tym dobry. Odwrócił się do chłopaka.

– Chciałbym wrócić do domu – powiedział. Zdjął okulary, złożył je i schował do kieszeni koszuli. Twarze w świetle lampy rozmazały się w niewyraźne plamy. – Ale jeśli będzie trzeba, zostanę tu do rana. – Przerażenie chłopaka, zgroza Chudego, beztroska Bannermana… Trudno było je odróżnić, gdy rozpływały mu się przed oczami. – Spróbuj sobie wyobrazić – ciągnął – w jakim wtedy będziecie stanie. – Krzesło skrzypnęło pod chłopakiem, gdy ustawił je w pożądanym miejscu. – Spodziewam się, że wkrótce obaj będziecie wydawali ten dźwięk. – Podwinął rękawy jeszcze oczko wyżej. Rutyna, rutyna, rutyna. – Odgłos piekła.

Wiedział, jak sam by się czuł, gdyby tkwił bezradnie przywiązany do jednego krzesła i miał przed sobą May przywiązaną do drugiego. Dlatego był w zasadzie pewien, że to podziała.

– Nie będzie strajku! – wysapał Chudy. – Nie będzie żadnego strajku!

Pleczysty się wyprostował. Zamrugał.

– To bardzo dobra wiadomość – powiedział.

Wcale nie czuł się tak, jakby usłyszał dobrą wiadomość. W głębi ducha był rozczarowany. Z wysiłkiem rozluźnił pięści. Z wysiłkiem wyjął z kieszeni okulary, założył je na nos i zahaczył za uszy. Były zbyt delikatne dla jego obolałych palców.

– Twój syn zostanie z nami, na wypadek gdybyś zmienił zdanie – powiedział.

Chłopak szarpał się w uścisku Bannermana, gdy ten wlókł go po podłodze w ciemność.

– Tylko z szacunkiem! – zawołał za nimi Pleczysty, zajęty starannym opuszczaniem rękawów.

Rutyna dobra rzecz.

Sztuka kompromisu

– Precyzja, matołki! – Filio poderwał się z ławki, wrzeszcząc na parę szermierzy, którzy patrzyli na niego z rozdziawionymi ustami i opuszczoną bronią. – Precyzja! Szybkość to zbędna bufonada i efekciarstwo, kiedy brakuje precyzji.

Dobiegał sześćdziesiątki, ale nadal był całkiem żwawy i przystojny. Vick miała chyba więcej siwych włosów niż on. Klapnął na ławkę obok niej, klnąc po styryjsku pod nosem.

– Ech, ci dzisiejsi młodzieńcy… – W końcu przeszedł na wspólną mowę. – Czekają, aż ktoś im poda świat na złotej paterze!

Vick zerknęła na Łoja. Wyglądał, jakby w życiu nie widział z bliska żadnej patery, zwłaszcza złotej. Nawet teraz, w schludnym czarnym stroju praktyka inkwizycji, przypominał jej brata. Tak samo przepraszająco się garbił, jakby stale się spodziewał, że ktoś go spoliczkuje.

– Niektórzy nie mają lekko – zauważyła.

– Mojemu siostrzeńcowi przydałaby się twardsza szkoła życia. – Filio pokręcił głową, patrząc, jak fechmistrze szurają stopami po kręgu treningowym. Pokolenia miękkich szermierskich butów wygładziły deski na wysoki połysk. – Ma talent i szybką rękę, ale musi się jeszcze wiele nauczyć. – Jęknął, gdy jeden z młodzików chybił w wypadzie. – Mam nadzieję, że pewnego dnia będzie reprezentował nasze miasto w Turnieju w Adui, ale talent zda się na nic bez dyscypliny… – Znów zerwał się na równe nogi. – Myśl, ośle! Myśl!

– Sam brałeś udział w Turnieju.

Filio uśmiechnął się chytrze i usiadł.

– Sprawdzałaś mnie?

– W półfinale przegrałeś z przyszłym królem Jezalem. Walka była zacięta do samego końca, jeśli mnie pamięć nie myli.

– Byłaś tam?! Ile miałaś lat, dziesięć?

– Osiem.

Dobry kłamca trzyma się faktów, na ile to możliwe. Rzeczywiście miała osiem lat, kiedy rozegrał się tamten pojedynek, ale kuliła się wtedy w ciemnej, cuchnącej ładowni statku, przykuta do grubego łańcucha łączącego ją z całą rodziną i kilkudziesięciorgiem innych skazańców. Zmierzali do obozów pracy w Anglandzie, z których tylko ona jedna zdołała wrócić. Nie spodziewała się, że prawda wzbudzi taki sam zachwyt Filia, którego oczy rozbłysły na wspomnienie dawnej chwały. Cała prawda mało kogo uszczęśliwia.

– Wiwatujące tłumy, zgrzyt stali, krąg szermierczy wytyczony wśród najwspanialszych budowli Agriontu. W żaden inny dzień nie rozpierała mnie taka duma jak wtedy!

Filio podziwiał strukturę polityczną Unii i towarzyszącą jej bombastyczność, doceniał wagę precyzji i dyscypliny. To dlatego Vick włożyła pełny galowy mundur specjalnego inkwizytora, wypucowała buty na wysoki połysk, zrobiła sobie przedziałek od linijki, włosy brutalnie zaczesała w tył i ciasno związała.

Filio skinął w stronę połyskujących kling.

– Zatem jest pani miłośniczką tej pięknej nauki?

– A kto nie jest? – odpowiedziała pytaniem, chociaż sama nią nie była.

– Domyślam się, że przyszła pani zabiegać o głosy.

– Jego Wysokości bardzo zależy na tym, żeby Zachodni Port pozostał w Unii, gdzie jego miejsce.

– Jego Wysokości czy raczej Jego Eminencji? – mruknął Filio, nie spuszczając z oka fechtujących młodzików. – Z kim jeszcze pani rozmawiała?

– Pan jest pierwszy. – W rzeczywistości był czwarty, ale Vick wiedziała z doświadczenia, że należy zachować szczególną ostrożność, by nie urazić dumy średnio wpływowych ludzi. Zranić ich było znacznie łatwiej niż tych dzierżących prawdziwą władzę. – Superior Lorsen nie może się pana nachwalić: starszy deputowany, darzony powszechnym szacunkiem… Wokół kogoś takiego delegaci mogliby się zjednoczyć.

– Pochlebia mi pani, naturalnie, ale superior jest nazbyt łaskawy w swojej ocenie. Gdyby jedność miasta zależała od jednego głosu… to może Zachodni Port nie byłby tak skłócony.

– Może moglibyśmy panu pomóc go zjednoczyć. Wiem, że wierzy pan w Unię.

– Ależ oczywiście! Zawsze wierzyłem, przez całe życie. Mój dziadek należał do ludzi, którzy nas do niej wprowadzili. – Filio spoważniał. – Ale sprawy się skomplikowały. Wszyscy wiedzieliśmy, czego spodziewać się po królu Jezalu. Król Orso jest zaś młody… – skrzywił się, gdy jego siostrzeniec popisał się zamaszystym manewrem – …i sądząc po tym, co się o nim mówi, przejawia wszystkie wady młodego człowieka, aż do przesady. Niepowodzenia w wojnach ze Styrią też wam nie pomagają. A teraz jeszcze ten Solumeo Shudra! – Zacmokał z troską. – Słyszała pani, jak przemawia?

– Tylko przez chwilę.

– Potrafi przykuć uwagę. Ma dar przekonywania i jest niezwykle… jak to się mówi… charyzmatyczny. Ludzie go kochają, ponieważ kochają polityków, którzy nie mają żadnej władzy: wiedzą, że się nie rozczarują. Wielu przekonał do swoich racji. Unia nie ma nikogo, kto mógłby się z nim równać, wasi politycy są ociężali i niestrawni. Chociaż oczywiście trudno z zapałem zachwalać coś, co człowiek już ma, prawda? To nudne. Co innego piękne alternatywy, toż to istny bukiet obietnic! Worek z marzeniami! Cudowny statek wiozący fantazje i niezagrożony zderzeniem z przykrą koniecznością ich realizacji.

– Czy zatem Jego Wysokość może liczyć na pańskie poparcie?

– Chciałbym móc odpowiedzieć prostym, jednoznacznym unijnym „tak”, obawiam się jednak, że chwilowo… – Filio skrzywił się z niesmakiem. – Mogę dać pani jedynie tradycyjne styryjskie „być może”. Tutaj, w Zachodnim Porcie, balansując na Skrzyżowaniu Świata pomiędzy Gurkhulem, Styrią i Unią, musimy doskonalić się w sztuce kompromisu. Nie przetrwałbym tak długo na scenie politycznej naszego miasta, gdybym uparcie trzymał się raz ustalonego zestawu przekonań.

– Przekonania są jak ubiór. – Vick obciągnęła poły kurtki. – Trzeba je zmieniać, by dostosować się do oczekiwań widowni.

– Otóż to. Może w odpowiednim czasie podyskutujemy o tym, jaka byłaby cena za to, bym przywdział te lub inne barwy, na razie jednak głupotą byłoby pochopne opowiedzenie się po jednej ze stron. Mógłbym sprzymierzyć się z pokonanymi!

Vick nie mogła mieć do Filia pretensji. Życie w obozach nauczyło ją jednego: trzeba trzymać ze zwycięzcami.

– Wrócimy zatem do tej rozmowy, gdy przyszłość nabierze bardziej konkretnych kształtów – zapowiedziała.

Wstała z ławki, starając się nie zwracać uwagi na rwanie w okaleczonym biodrze, strzeliła obcasami i złożyła oficjalny ukłon.

Filio sprawiał wrażenie zadowolonego – choć nie na tyle, by obiecać jej swój głos.

– Mam taką nadzieję – odparł. – Nie traćmy jednak więcej czasu, dopóki nie będziemy pewni naszych rachunków… Oj! – Zerwał się z ławki, gdy czubek klingi jego siostrzeńca zarysował skraj kręgu. – Uważaj na nogę zakroczną, głupcze! Precyzja!

***

W publicznych ogrodach Zachodniego Portu powiewał rzadki w tych rejonach wiaterek, niosący zapachy żywicy, kwiatów i przypraw ze znajdującego się za murem bazaru. Setki różnych liści trzepotały, szeleściły i szeptały. Mocne promienie wiosennego słońca padały na wodną mgiełkę z fontanny i rozpraszały się w ulotną tęczę.

Cień padł na Vick.

– Mogę się przysiąść?

Stała nad nią barczysta kobieta ubrana – na południową modłę – w luźną lnianą szatę. Była ciemnoskóra, miała twarz o wyrazistych rysach i puszek krótko przyciętych szpakowatych włosów na głowie.

– Przykro mi – odparła we wspólnej mowie Vick – nie znam styryjskiego.

Półkłamstwo: umiała się dogadać, co najwyżej nie wychwytywała wszystkich niuansów słowa mówionego, ale w negocjacjach tak delikatnych jak te nie mogła sobie pozwolić na pomyłkę. A poza tym wolała być niedocenianą.

– Typowe dla władz Unii – odparła z westchnieniem nieznajoma. – Przysyłają negocjatora, który nawet nie zna naszego języka.

– Podobno w miejscu zwanym Skrzyżowaniem Świata mówi się wszystkimi językami. Pani Dayep Mozolia, jak mniemam.

– A pani to Victarine dan Teufel.

– Niestety.

Vick doszła do wniosku, że arystokratyczny wydźwięk pełnego nazwiska – choć w tej akurat chwili zupełnie do niej niepasującego – posłuży jej najlepiej przy tym spotkaniu. Mozolia miała opinię upartej kobiety interesów, więc Vick postanowiła się zaprezentować jak pragmatyczna aduenka na zagranicznej wycieczce. Włosy zaplotła w warkocze i starannie upięła, niedopięty górny guzik bluzki miał sugerować swobodną przystępność. Dawno już nie wkładała spódnicy i czuła się w niej tak samo skrępowana jak pod swoim pełnym nazwiskiem, ale luksus nieskrępowania raczej szkodził szpiegom, niż pomagał.

– Jak się pani podobają nasze ogrody? – zagadnęła Mozolia.

– Piękne, choć suchawe.

– Ufundowała je bezdzietna dziedziczka pokaźnej fortuny kupieckiej. – Mozolia nieśpiesznie sadowiła się na ławce. – Przemierzyła cały Krąg Świata w nadziei zgromadzenia wszystkich drzew stworzonych przez Boga. – Skinieniem ręki wskazała niebotyczną jodłę, której dolne gałęzie były zupełnie nagie, a i wyżej ocalały tylko nieliczne suche igły. – Niestety nie wszystkie dobrze się przyjmują w naszym klimacie.

Zerknęła na Łoja w liberii służącego, którego pokryta plamami rumieńców twarz ociekała potem.

Niepotrzebnie go ze sobą zabrała. Zdawała sobie sprawę, że najlepiej poradzi sobie sama: tę lekcję wyniosła z obozów po tym, jak całą rodzinę złożyła w skutej lodem ziemi. Ojciec: drżący z zimna, sinousty, z okaleczonymi, poczerniałymi palcami. Matka: wiecznie dopytująca się, czym zasłużyła na taki los, tak jakby zasługi miały z tym cokolwiek wspólnego. Zdobycie lekarstwa dla siostry wymagało wiele bólu i potu, a gdy wróciła do domu, ściskając kurczowo fiolkę, zastała siostrę zimną i sztywną pod wytartym przykryciem; brat trzymał ją jeszcze za rękę. Potem zostali tylko we dwoje: ona i brat. Miał wielkie, smutne oczy. Całkiem jak Łój.

Nie da się w nieskończoność utrzymać na wodzie kogoś, kto sam nie umie pływać. Prędzej czy później pociągnie nas na dno.

Mozolia z westchnieniem zarzuciła ramię na oparcie ławki.

– Domyślam się jednak, że nie po to przybyła pani z drugiego krańca Kręgu Świata, żeby dyskutować o drzewach.

– Nie. Chcę porozmawiać o zbliżającym się głosowaniu.

– To główny temat wszystkich rozmów tutaj. Doniosła decyzja, w której podjęciu ani pani, ani ja nie będziemy miały jednak żadnego udziału. Kobiety nie mogą być deputowanymi.

– Może same nie zasiadają w Zgromadzeniu – prychnęła Vick – ale z całą pewnością mogą sterować deputowanymi. Ma pani w kieszeni co najmniej pięć głosów.

Mozolia wzruszyła szerokimi ramionami.

– Sześć – odparła. – Może nawet siedem.

– Zastanawiam się, czy dałaby się pani przekonać do poparcia Unii.

– Nie wykluczam tego, ale łatwo nie będzie. Jedno z moich dziadków pochodziło z Yashtavitu, drugie z Sikkuru, trzecie z Osprii, a czwarte ze Starego Cesarstwa. Jestem równie mile (lub równie niemile) widziana w pięciu różnych świątyniach w mieście. Czasami zapominam, do której wersji Boga powinnam się modlić. W innych krajach nazwano by mnie kundlem. W tym mieście kundli jestem normą. – Mozolia z uśmiechem powiodła wzrokiem po zżółkłych trawnikach, gdzie ludzie wszystkich możliwych kolorów i rozmiarów spacerowali, siedzieli, gawędzili w cieniu najprzedziwniejszych i najcudowniejszych drzew, jakie wyszły spod Bożej ręki. – Kupiec bławatny musi mieć szerokie horyzonty. Prowadzę interesy w całym Kręgu Świata, handluję suljuckim jedwabiem, gurkhulskim płótnem, cesarską bawełną i wełną z Północy.

– Nie mówiąc już o tych wszystkich pięknych tkaninach z unijnych fabryk.

– Otóż to.

– Szkoda by było, gdyby kupiec bławatny został nagle odcięty od największego rynku zbytu na świecie.

– Naturalnie byłoby to frustrujące, ale handel jest jak woda: z czasem przeciśnie się przez każdą szczelinę. Zresztą unia ze Styrią też miałaby swoje zalety.

– Podobno Żmija z Talinsu to wymagająca kochanka. Despotyczna. Tak słyszałam.

Tym razem to Mozolia prychnęła lekceważąco.

– O czym niejeden unijny generał przekonał się na własnej skórze – przyznała. – Potrafi jednak być rozsądna, gdy dostrzeże po drugiej stronie wolę kompromisu. Proszę tylko pomyśleć, jak Talins rozkwitł pod jej rządami. Poza tym podoba mi się idea, że to kobieta rządzi, choćby nawet despotyczna. Pani nie? My, kobiety, powinnyśmy współpracować.

– A nie lepiej byłoby naśladować mężczyzn, zapomnieć o sentymentach i po prostu zarabiać pieniądze?

Mozolia odpowiedziała ledwie dostrzegalnym uśmieszkiem.

– No, no… Jednak zna pani styryjski. Mam nadzieję, że Jego Eminencja przysłał wraz z panią jakąś całkiem niesentymentalną sumkę pieniędzy.

– Przysłał coś lepszego. – Vick otworzyła list i ujęła go w dwa palce. U dołu pisma widniał podpis arcylektora Glokty, niczym zabójcza puenta. – Przywileje handlowe dawniej pozostawały w gestii gildii bławatników, ale od trzydziestu lat zarządza nimi Inkwizycja Jego Królewskiej Mości. Jego Eminencja jest gotowy się nimi podzielić. Dobrze pani na tym wyjdzie.

Mozolia wzięła list do ręki i z uwagą przeczytała każde słowo. Vick nie próbowała jej ponaglać: przymknęła powieki, wystawiła twarz na słońce i zaciągnęła się balsamicznym powietrzem. Bardzo rzadko miała okazję tak po prostu posiedzieć i nic nie robić.

– Bardzo zgrabna łapówka. – Mozolia opuściła list. – Celnie wymierzona.

– O ile mi wiadomo, cenicie sobie w Zachodnim Porcie szczerość w kontekście korupcji.

– Cofam wszystko, co wcześniej powiedziałam: po mistrzowsku włada pani styryjskim. – Mozolia bujnęła się na ławce w przód i wstała, ponownie rzucając cień na Vick. – Rozważę waszą propozycję.

– Byle nie trwało to zbyt długo. My, kobiety, rzeczywiście powinnyśmy współpracować.

***

Lekko rozchyliła grube, ciężkie kotary i wyjrzała na zewnątrz. To był zmarnowany dzień. Słońce zachodziło – rozmazana plama jasności nad mrowiem niepasujących do siebie dachów, spragnionych wody drzew, dymiących kominów i iglic setki świątyń poświęconych tuzinowi wariantów Wszechmogącego.

Ciekawe, pomyślała, czy wiara w Boga pomaga? Czy kiedy człowiek żyje w przeświadczeniu, że całe to gówno, które ma przed sobą, jest częścią jakiegoś wielkiego boskiego planu, to bardziej go to przeraża, czy podnosi na duchu?

Przycisnęła kciuk do obolałego biodra. Patrzyła na płomyki świec zapalanych w jakiejś thondyjskiej kaplicy, na migoczące światła w oknach, podrygujące pochodnie przewodników prowadzących cudzoziemców do najlepszych gospód, najlepszych restauracji i w ciemne zaułki, w których roiło się od najlepszych bandziorów. Pomruk głosów przybliżył się do drzwi i oddalił, z głębi korytarza dobiegł zalotny śmiech.

Łój wodził smętnym wzrokiem po pokoju, urządzonym tak, jak półgłówek mógłby sobie wyobrażać pałac, z mnóstwem aksamitów i obłażącej pozłoty.

– Co za dupek umawia się na spotkanie w burdelu?

– Dupek, który lubi dziwki i chce, żeby jego rozmówca poczuł się niezręcznie – odparła Vick.

Sądząc po tym, co o nim mówiono, Sanders Rosimiche spełniał oba te warunki. Poza tym był pyszny jak paw i pyskaty, ale w przeszłości popierał Unię, a teraz każdy głos się liczył. Ludzie mawiają, że tyranowi należy się postawić, ale Vick odkryła, że znacznie lepiej dla niej będzie, kiedy pozwoli im się tyranizować. Dlatego udała się z – rzadką u niej – wizytą do krawcowej, by ta pomogła jej przybrać jak najbardziej kobiecy, uległy wygląd. Spięła włosy, natłuściła je oliwą i zaczesała zgodnie z obowiązującą w Zachodnim Porcie modą. Na miłość losu, użyła nawet perfum! Zrezygnowała tylko z butów na wysokim obcasie: w jej fachu człowiek nigdy nie wiedział, kiedy będzie musiał salwować się ucieczką – albo kopnąć kogoś w twarz.

– Jak ja tego, kurwa, nie znoszę… – Westchnęła, szarpiąc się z gorsetem.

Próbowała go obciągnąć, poluzować, ułożyć wygodniej, ale bez powodzenia. Mimo że szyty na miarę, fatalnie na niej leżał: całkiem możliwe, że został skrojony nie na prawdziwą Vick, lecz na kobietę, którą inni chcieli w niej widzieć.

Zastanawiała się, co by powiedział Sibalt, gdyby zobaczył ją w takim przebraniu. Może coś takiego:

– Szkoda, że nie poznaliśmy się wcześniej. Może inaczej by się między nami ułożyło.

– Ale się nie poznaliśmy – odparłaby wtedy – i się nie ułożyło.

A wtedy on posłałby jej ten swój znużony uśmiech i dodał:

– Twarda z ciebie sztuka, Vick.

I miałby rację.

W najdziwniejszych momentach łapała się na tym, że za nim tęskni – za jego ciepłem, ciężarem w objęciach, dotykiem tulących ją ramion. Brakowało jej kogoś, kogo mogłaby dotknąć.

Ale Sibalt poderżnął sobie gardło po tym, jak go zdradziła. Szkoda czasu na gdybanie.

Puściła skraj kotary i odwróciła się. Łój przyglądał jej się z marsową miną, jakby miał przed sobą łamigłówkę, której nie potrafi rozgryźć.

– Musisz się tak gapić? – warknęła.

– Przepraszam. – Skulił się jak kopnięty szczeniaczek. – Po prostu wyglądasz…

– Niedorzecznie?

– Wyglądasz inaczej…

– Nie zapominaj, że pod spodem jest wciąż ta sama kobieta. Ta, która wzięła twoją siostrę na zakładniczkę.

– Łatwo o tym nie zapomnę, zapewniam cię – odwarknął.

W jego głosie zabrzmiała nuta urażonego, bezużytecznego gniewu. Nawet w tym przypominał jej brata. Przypomniała sobie jego minę, gdy tłumaczył jej, że powinni pomóc innym, na co ona odparła, że muszą pomóc przede wszystkim samym sobie. Pamiętała tę zranioną prawość malującą się na jego twarzy.

– Dlaczego w ogóle tu przyjechałaś?

– Dobrze wiesz dlaczego. Unia jest słaba, zewsząd osaczają ją wrogowie. Jeżeli nie zdołamy utrzymać tego, co mamy…

– Pytam, dlaczego się tym przejmujesz. Przecież to oni zesłali cię do obozów, prawda? Na twoim miejscu zaśmiewałbym się do rozpuku, gdyby cała ta zasrana Unia utonęła w morzu. Dlaczego tu jesteś?

Skrzywiła się gotowa rzucić zjadliwą ripostę: przyjechała do Zachodniego Portu, bo miała do spłacenia dług u Jego Eminencji. Bo szantaż i zdrada były jedynymi umiejętnościami, które opanowała do perfekcji. Bo trzeba trzymać ze zwycięzcami. Miała pół tuzina gotowych odpowiedzi – sęk w tym, że żadna z nich nie była dobra. Mogła przecież zrobić cokolwiek innego, chociażby uciec do Dalekiej Krainy, o czym zawsze żartowali z Sibaltem. A jednak, kiedy Jego Eminencja powiedział „Zachodni Port”, natychmiast zaczęła się szykować do wyjazdu.

Stała tak z otwartymi ustami, z których nie dobyło się ani jedno słowo, gdy drzwi otworzyły się z rozmachem i do pokoju dumnie wkroczył Rosimiche. Nie postarał się tak jak ona: miał na sobie rozchełstany do pasa szlafrok, pod który nie włożył chyba nic innego. Spomiędzy poł szlafroka łyskały owłosiona pierś i brzuch.

– Przykro mi, że kazałem ci czekać – powiedział. Wcale nie było mu przykro.

– Nie szkodzi – odparła z wymuszonym uśmiechem Vick. – Wiem, że jest pan zajętym człowiekiem.

– Co prawda, to prawda. Byłem zajęty ruchaniem.

– Moje gratulacje. – Trudno było jej utrzymać ten uśmiech.

– I chętnie bym do tego wrócił, więc przejdźmy do rzeczy. Zachodni Port dołączy do Styrii. Łączą nas linia brzegowa i wspólna kultura, a trudno się spierać jednocześnie z geografią i historią. Bez urazy.

Tego zwrotu używają ludzie zawsze wtedy, gdy zamierzają cię obrazić.

– Mnie niełatwo urazić – powiedziała Vick nieco ostrzejszym tonem. – Co innego arcylektora.

– Był taki czas, że na wzmiankę o Kalece ludzie srali w gacie. – Rosimiche uśmiechnął się szyderczo, nalewając sobie wina. – Ale dziś w Styrii rządzi Żmija z Talinsu. Murcatto zjednoczyła kraj, tymczasem Unia pruje się w szwach, arystokracja i rząd skaczą sobie do gardeł, do tego jeszcze ci Destruktorzy…

Brak szacunku wobec niej samej jej nie przeszkadzał, ale to lekceważenie – spotkanie w burdelu, szlafrok i tak dalej – kiedy wiedział, dla kogo Vick pracuje? To było niepokojące. Tak jakby Rosimiche wiedział, że zwolennicy sojuszu ze Styrią przeważą, i próbował się im podlizać, upokarzając przedstawicielkę Unii.

– Nie ma rozwoju bez cierpienia – odparła. – Cały świat zazdrości Unii jej przemysłu. Jeżeli Zachodni Port zbłądzi, sam odbierze sobie możliwość zajęcia w przyszłości miejsca, które mu się należy. Rozmawiałam już z kilkoma osobami, które myślą podobnie…

– Masz na myśli tę zdzirę Mozolię? Ha! Słyszałem, że Shudra już ją przeciągnął na swoją stronę. Może lepiej wiedział, czym ją przekupić? Bo widzisz, na tym właśnie polega problem z kobietami: myślą pizdą. Dlatego w sprawach z pizdą niezwiązanych nie powinny zabierać głosu. Ruchanie i rodzenie, to wszystko.

– Nie zapominajmy o comiesięcznym krwawieniu – zauważyła Vick. – Pizda to bardzo uniwersalny organ, często niedoceniany przez mężczyzn.

Rzadko pozwalała sobie na luksus nielubienia kogokolwiek – tak samo zresztą jak i na luksus lubienia: jedno i drugie mogło okazać się słabością. Ale przy tym skurwielu zaczynała tracić cierpliwość.

Rosimiche zjeżył się rozdrażniony, że nie zraził jej swoją tępą gburowatością. Podszedł do niej zawadiackim krokiem, pyszniąc się i zionąc pogardą.

– Podobno Murcatto chce tu przysłać Casamira dan Shenkta.

– Plotki mnie nie przerażają. Może zacznę się bać, kiedy faktycznie przybędzie.

– Może już przybył. – Rosimiche nachylił się ku niej tak blisko, że widziała pot perlący mu się u nasady nosa. – Mówi się, że nie tylko zabija tych, których mu kazano, lecz także ich zjada.

Do diaska, ależ żałowała teraz tego przebrania! Wolałaby mieć na sobie zbroję.

– Ciekawe, od czego by zaczął w twoim przypadku… – ciągnął tymczasem Rosimiche. – Może od wątroby? – Łypnął okiem na Łoja. – A może na początek zarżnąłby twojego chłoptasia na posyłki?

Nagle wszystko inne przestało się liczyć i przed oczami stanęła jej twarz brata, zranionego i bezgranicznie zaskoczonego, gdy praktycy wynurzyli się z cienia.

Wstrząśnięty Rosimiche kwiknął cicho, gdy pięść Vick trafiła go w twarz. Wcześniej trzymała kastet po prostu w ręce, ale przed zadaniem ciosu wsunęła go na palce. Rosimiche zatoczył się do tyłu i złapał kotary. Krwawił obficie z nosa. Uderzyła go z boku w żuchwę, aż chrupnęło. Wypuścił z rąk kieliszek, ochlapując winem ich oboje. Zanim upadł, zdzierając przy okazji zasłony, kastet trafił go jeszcze w czubek głowy.

Zwinął się w kłębek, plując i sapiąc, a wtedy Vick przyklęknęła na jedno kolano, przycisnęła nim bark Rosimiche’a do ziemi i zaczęła go okładać po całym ciele. Straciła rachubę ciosów.

Ktoś złapał ją za rękę i omal nie przewrócił: to Łój próbował ją odciągnąć.

– Kurwa, przestań! – wykrzyknął. – Zostaw! Zabijesz go!

Zadyszana Vick oderwała się od Rosimiche’a. Sukienkę miała poplamioną winem, dłoń zachlapaną krwią, zmierzwione włosy opadały jej na twarz; kiedy je odgarnęła, poczuła oliwę między palcami. To nie była stylizacja dobrze dobrana do bicia ludzi.

Skulony na ziemi Rosimiche pojękiwał cicho. Łój gapił się na niego szeroko otwartymi oczami.

– Dlaczego to zrobiłaś?

W ogóle się nad tym nie zastanawiała, nie ważyła ryzyka, nie skupiała się na konsekwencjach, nie myślała nawet o tym, gdzie bić i jak dopilnować, żeby jej nie oddał. Gdyby był silniejszy, sprawy mogły się bardzo nieprzyjemnie skomplikować.

– Zanim odrzucisz propozycję Jego Eminencji, przemyśl kwestię swoich długów. – Teraz mówiła zupełnie inaczej, ostro, chrapliwie, bardziej jak windykatorka niż dama z socjety. Rzuciła otrzymany od Glokty dokument na podłogę, gdzie upadł obok kolan Rosimiche’a. – Jesteś winny domowi bankierskiemu Valint i Balk siedem tysięcy szalek z groszami, a oni, w odróżnieniu od ciebie, bardzo poważnie traktują swoją przyjaźń z Unią. – Szturchnęła papier stopą w praktycznym obuwiu; Rosimiche wzdrygnął się, gdy dotknął jego nagiej skóry. – Za radą Jego Eminencji postanowili upomnieć się o spłatę zobowiązania. Zabiorą ci twoje domy, twoje dziwki… Zapomnij o Shenkcie, oni pierwsi wyrwą ci wątrobę. – Może jednak niektórym tyranom należy się postawić? Nachyliła się i wysyczała: – Dlatego zagłosujesz, jak ci każemy, zrozumiano? Albo zagłosujesz, jak chcemy, albo zgnieciemy cię jak pluskwę.

– Zagłozuję jak chdzedzie – wybełkotał Rosimiche, łapiąc się drżącą ręką za głowę. Mały palec miał wyłamany w bok. – Zagłozuję jak chdzedzie…

***

Szła ulicą sztywnym krokiem, zgoła niepasującym do pięknej, choć zaplamionej sukienki. Ból w zaciśniętej pięści przeszedł w lodowate pulsowanie, uszkodzone biodro rwało ją coraz mocniej. Stare rany. Rany z długiego życia.

Łój ją dogonił.

– Można chyba powiedzieć, że sam się prosił – powiedział.

Milczenie.

– Gdybyś pozwoliła mu tak dalej gadać, sam bym mu chętnie przywalił.

Milczenie.

– Może by się tym nie przejął, ale i tak bym mu przywalił.

– To był błąd – burknęła Vick. – Nic nie poradzimy na fakt, że świat jest pełen łajdaków. Możemy co najwyżej decydować o tym, jak sobie z nimi radzić.

Łój uśmiechnął się do niej nieśmiało.

– Więc nie jesteś wcale z drewna – zauważył.

Poruszała obolałymi palcami i skrzywiła się z bólu.

– Moja ręka na pewno nie jest.

– Mogło być gorzej. Przynajmniej teraz tubylcy dowiedzą się o czymś, w co ja nigdy nie wątpiłem. – Uśmiechnął się nieco odważniej. – Że nie warto z tobą zadzierać.

Nie odpowiedziała uśmiechem. Ludzie, do których się uśmiechała, źle kończyli.

– Fakty są takie, że drepczemy w miejscu. Zostały dwa tygodnie, a my więcej głosów straciliśmy, niż pozyskaliśmy. Zasrany Solumeo Shudra jest za dobry w swoim fachu. – Vick z roztargnieniem rozmasowała obite knykcie. – Musimy go wyeliminować z gry.

– Niby tak, ale… – Łój nachylił się ku niej, szepcząc: – Jeżeli go zabijesz, wszyscy zwrócą się przeciwko nam. To słowa Lorsena.

– Za wszelką cenę – przypomniała Vick. – To słowa Jego Eminencji.

Łój znów zrobił zmartwioną minę.

– Łatwo mu mówić. Nie on będzie płacił.

Niektóre rany nigdy się nie goją

– Zgniotę cię jak pluskwę – warknął Leo.

Dźgnął i zmusił Juranda do sparowania pchnięcia. Słysząc szczęk stali, od razu poczuł się lepiej. Na pamięć poległych, ależ się stęsknił za mieczem w dłoni!

– Tak jak zgniotłeś Stoura Zmierzchuna? – Jurand odpowiedział pchnięciem. Stal ponownie zgrzytnęła o stal.

– Właśnie tak.

Leo zrobił wypad… i niemal zawył z bólu, czując znajome szarpnięcie w zranionym udzie. Musiał powstrzymać cios i udać, że to tylko finta. Rozczarowanie zabolało jeszcze bardziej.

Jurand przeszedł do natarcia, szczerząc zęby w uśmiechu.

– Czyli wykrwawisz się niemal na śmierć, okażesz się ewidentnie słabszym szermierzem i mimo to wygrasz, ponieważ ja jestem aroganckim durniem?

Antaup, Glaward i Jin parsknęli śmiechem. Jakżeby inaczej. Leo się nie śmiał. Im więcej upływało czasu, tym mniej podobała mu się opowiadana przez jego przyjaciół wersja tamtej historii – wolał tę bardziej pochlebną, znalezioną pewnego dnia w jakimś pamflecie, wedle której niezrównany Młody Lew pokonał Stoura Zmierzchuna w pojedynku, rzucił żart albo dwa, po czym kazał mu gryźć ziemię na oczach stryja, a wszystko to w obronie honoru pięknej czarodziejki. Nie było w niej mowy o tym, że od tamtej pory nie może normalnie chodzić.

Nie licząc prawdziwych pojedynków, walki sparingowe zawsze były jego ulubionym zajęciem. Próbował teraz wykrzesać z siebie ten swobodny uśmiech, z jakim zwykł był fechtować: jak kot, który bawi się myszą. Może nie dorównywał Stourowi Zmierzchunowi w sztuce władania mieczem, ale od Juranda zawsze był wyraźnie lepszy – i zamierzał to udowodnić, nie oglądając się na ból.

– Ha!

Dwoma zajadłymi cięciami zbił klingę Juranda najpierw w jedną stronę, potem w drugą. O tak, od razu lepiej! Zrobił wypad, szykując się do pchnięcia, które będzie musiało zaboleć nawet przy stępionym ostrzu… i nagle sapnął i stęknął, gdy po przeniesieniu ciężaru ciała zraniona noga ugięła się pod nim.

Jurand z dziecinną łatwością uniknął jego słabowitego pchnięcia, wyminął go i ciął odsłonięty bok. Leo skręcił się w talii, próbując odbić cios. Niemal stracił przy tym równowagę i krzyknął jak mała dziewczynka. Ból przeszył jego udo, kolano nie wytrzymało, a on złapał się za nogę i runął jak długi na plecioną z sitowia matę.

– Do diabła! Nic ci się nie stało?

– Nie! – burknął, odtrącając wyciągniętą dłoń Juranda. – Ta przeklęta noga daje mi w kość jak nigdy dotąd!

Chciało mu się rzygać. Miał dość bólu, dość współczucia, dość wściekania się i dość przepraszania za to, że się wścieka.

Widząc urażoną minę Juranda, z wysiłkiem wziął się w garść.

– Przepraszam, zawsze myślałem, że uda mi się zbywać ból śmiechem, ale on nie ustępuje ani na chwilę. Boli, kiedy się budzę, i boli, kiedy kładę się spać. Przejście przez pokój to walka. Zostawienie czegoś przez nieuwagę na piętrze to katastrofa.

– Daj, pomogę ci. – Glaward wyciągnął do niego rękę jak ojciec do zapłakanego berbecia.

– Łapy precz! Nie jestem kaleką, do kurwy nędzy!

Jin z Antaupem wymienili zatroskane spojrzenia. Nic tak głośno nie krzyczy „Jestem kaleką!”, jak uparte zaprzeczanie temu faktowi.

Zanim Glaward zdążył cofnąć dłoń, Leo złapał ją, podciągnął się i wstał. Przez chwilę stał tak, balansując na zdrowej nodze i dysząc ciężko, zanim w końcu zazgrzytał zębami i pogodził się z tym, co nieuchronne.

– Podaj mi laskę! – warknął do Juranda.

– Wiesz, co by ci dobrze zrobiło? – Glaward zmiażdżył ramiona Leo w uścisku, od którego ten poczuł się jeszcze gorzej. – Gdybyś znowu dosiadł konia.

– Bo tam jest twoje miejsce – dodał Antaup, unosząc zaciśniętą pięść. – Powinieneś jechać na czele szyku! Prowadzić ludzi!

– Do tego przydałaby się jakaś bitwa – mruknął niechętnie Leo. – A może sugerujesz, że miałbym ich prowadzić w kółko dookoła rezydencji lorda gubernatora?

– W Stariklandzie zawsze ktoś z kimś walczy – zauważył Glaward. – Podobno buntownicy dają ostatnio nieźle popalić lordowi gubernatorowi Skaldowi. Nie odtrąciłby pomocnej dłoni.

– A niechęć wobec Styryjczyków narasta – dodał Antaup. – Zachodni Port to dziś istna beczka prochu, tak słyszałem: wystarczy jednak iskra i… BAM! – Uśmiechnął się, pokazując gestami wybuch. – A tamtejsze kobiety… – Uśmiechnął się jeszcze szerzej.

Zatroskany Kipielnik Jin przeczesał palcami coraz gęstszą brodę.

– Nie powiem, żeby śpieszno mi było do wojny ze Żmiją z Talinsu – przyznał. – Trzy razy pokonała króla Jezala, a dziś jest jeszcze silniejsza.

– Nie trzeba było być Stolicusem, żeby pobić Jezala – wytknął mu Leo, ale Jin w gruncie rzeczy miał rację: historia pochopnych najazdów na Styrię nie wyglądała zachęcająco.

– Jeżeli szukasz słabego przeciwnika – Glaward odął dolną wargę – to Gurkhulczycy powinni się nadać. Cesarstwo legło w gruzach. Stracili Proroka. Kapłani, książęta, watażkowie i gubernatorzy walczą między sobą o władzę.

– Jak na Północy w dawnych, niedobrych czasach – powiedział Jin.

W dawnych niedobrych czasach na Północy rozgrywały się porywające opowieści o wyczynach Wilczarza. To wtedy wykuwała się legenda takich imion jak Bethod, Czarny Dow i Krwawa Dziewiątka. Imion, na których dźwięk burzyła się krew.

– Tak mówisz? – Leo zacisnął pięści.

Antaup uniósł brwi bardzo, bardzo wysoko.

– Unia zgłasza słuszne pretensje do Dagoski.

Leo zrobił podobną minę.

– Dagoska powinna należeć do nas – zauważył.

Spojrzeli we czterech po sobie, niepewni, czy jeszcze żartują, czy już mówią serio.

– Trzeba przyznać, że klimat mają tam przyjemny. – Jin poklepał Leo po twarzy wielgachną łapą. – Od razu wróciłyby ci rumieńce!

Leo odepchnął jego rękę, ale pomysł przypadł mu do gustu. Na samą myśl o tym, że mógłby znów prowadzić kampanię wojskową, rwanie w nodze słabło. Odzyskać Dagoskę dla Unii? Ach, jak by go wtedy wychwalano w pamfletach! Wszyscy musieliby mu oddać hołd i dać nagrodę lepszą niż tandetnie błyszczący miecz.

– Jak myślisz, Jurandzie, jak moglibyśmy przetransportować tam wojsko?

Wytrzeszczone oczy i zgroza malująca się na twarzy przyjaciela nieco ostudziły jego zapał.

– Powiedz, że żartujesz – poprosił Jurand.

– Jak to?

Jurand spojrzał spode łba na pozostałych, którzy – niczym psotne dzieciaki przyłapane przez dyrektora szkoły na rozrabianiu – jeden po drugim spuszczali głowy z zażenowaniem.

– Jeszcze nie wydobrzał po poprzednim pojedynku na śmierć i życie, a wy już na wyścigi namawiacie go do kolejnego?

– Gadasz jak moja matka! – żachnął się Leo.

– Ktoś musi. Już wcześniej, kiedy byłeś po prostu Młodym Lwem, bywałeś nieznośny. Dziś jesteś lordem gubernatorem Anglandu, do licha! Masz pod sobą całą prowincję, rzeszę ludzi, którzy na ciebie liczą. Nie możesz wywoływać wojen, kiedy przyjdzie ci na to ochota, tylko dlatego, że się nudzisz!

Leo jeszcze przez chwilę stał i szczerzył ze złością zęby, gotowy do bójki, ale zaraz oklapł. Nie umiał długo złościć się na Juranda.

– Masz rację, draniu – przyznał.

– On zawsze ma rację – dodał smętnie Glaward.

– Jest z nas najmądrzejszy – zawtórował mu Antaup, odrzucając z czoła kosmyk ciemnych włosów.

– Zdrowy rozsądek zwyciężył – powiedział Jurand. Wcisnął laskę w dłoń Leo i odszedł, kręcąc głową.

– Trochę szkoda – mruknął Jin.

– Ano szkoda – zgodził się z nim Leo.

***

– Otrzymaliśmy list od Jego Wysokości…

– Od jego Zamkniętej Rady, chciałaś powiedzieć – mruknął zrzędliwie lord Mustred.

– Albo od Kulasa i jego kumpli – burknął równie zrzędliwie lord Clensher.

Ci dwaj potrafili zrzędzić jak nikt inny. Mogliby startować w konkursach na największego zrzędę. Do czego zresztą sprowadzały się te narady.

Matka Leo odkaszlnęła.

– Proszą nas o ściągnięcie dodatkowych stu tysięcy marek w podatkach…

– Znowu?! – zapytał Leo głosem piskliwym ze zgrozy.

Zebrane przy stole dostojne persony – zarówno siwowłose, jak i całkiem łyse – zgodnie pokręciły głowami.

– Twierdzą, że skoro na Północy zapanował pokój, dochody powinny wzrosnąć. Ich zdaniem Angland nie potrzebuje już też tak licznej armii…

– Przecież ten pokój utrzymuje się właśnie dlatego, że mamy liczną armię! – Leo spróbował zerwać się na równe nogi, ale tylko się skrzywił, gdy ból przeszył mu udo, i bezradnie osunął się z powrotem na krzesło. Zacisnął zęby, zacisnął pięści, w ogóle wszystko zacisnął. – Może zamierzają przynajmniej pokryć koszty wojny?

Jego matka znów odchrząknęła.

– Nic o tym nie piszą…

– Jesteśmy poddanymi króla czy jego żywym inwentarzem? – warknął Mustred. – To nie do przyjęcia!

– Hańba! – zawtórował mu Clensher.

– Absurd!

– Łotry bezczelne! – Leo grzmotnął pięścią w stół, aż podskoczyły wszystkie papiery na blacie i większość starców na krzesłach. – Jak śmią, łajdaki?! Podczas wojny przysyłali tylko życzenia powodzenia, a dziś, w czasach pokoju, wysuwają coraz to nowe żądania! Słowo daję, zażyczyliby sobie moich jąder w worku, gdyby tylko uznali, że mogą za nie dostać dobrą cenę!

– Panowie? – Matka Leo z uśmiechem powiodła wzrokiem po sali. – Możecie na chwilę zostawić nas samych?

Starzy lordowie Anglandu powlekli się do wyjścia – znużone głosy, znużone nogi, a jednak Leo miał wrażenie, że nie są nawet w połowie tak zmęczeni, jak on się czuje. Jako lord gubernator miał masę obowiązków. Gdyby nie spędzał po cztery godziny dziennie za biurkiem, utonąłby w papierach. Nie miał pojęcia, jak matka sobie z tym radziła, i jakaś jego cząstka, wcale niemała, żałowała, że musiał przejąć jej kompetencje.

– Ma pan nasze pełne poparcie, lordzie Brock. – Wąsy Mustreda aż zawibrowały z lojalności, gdy przystanął na chwilę w progu.

– Bezwarunkowe. – Policzki Clenshera zatrzęsły się, gdy z animuszem kiwał głową. – Niech piekło pochłonie tych drani z Zamkniętej Rady!

I zamknął za sobą drzwi.

W ponurej komnacie na moment zrobiło się cicho. Złość powoli opuszczała Leo. Zbierał się na odwagę, żeby spojrzeć matce w oczy i zobaczyć w nich znajomą mieszankę rozczarowania, irytacji i rezygnacji, którą doskonaliła, odkąd pamiętał.

– Co teraz, kolejne przeklęte kazanie?

– Raczej usilna prośba, Leo. – Wzięła go za rękę i mocno ścisnęła. – Jestem tak samo poirytowana jak ty, naprawdę, ale jesteś teraz lordem gubernatorem. Musisz zachować cierpliwość.

– Jak mam to zrobić?

Nie mógł usiedzieć spokojnie. Wyrwał dłoń z dłoni matki, przekuśtykał do jednego z wąskich okien i z wysiłkiem je otworzył, stęskniony za świeżym powietrzem. Spojrzał ponad lśniącymi od deszczu dachami Ostenhormu w stronę szarego morza. Rozmasował obolałą nogę.

– Jesteś pewna, że się do tego nadaję? Do rozpatrywania błahych skarg? Szczęśliwszy jestem na wojnie niż w czasach pokoju.

– Twój ojciec był taki sam, ale rolą lorda gubernatora jest zarządzanie krajem w czasie pokoju. Zamknięta Rada wie, że Zmierzchun cię szanuje…

– Wielki Wilk szanuje tylko but, który depcze mu kark! A oni chcą nas rozbroić! Jak można być tak ślepym?! Nie minęło pół roku, odkąd musieliśmy walczyć o życie, nie mogąc liczyć na żadną pomoc tych łajdaków!

– Wiem o tym, ale jeżeli będziesz się złościł za każdym razem, gdy Zamknięta Rada zrobi coś irytującego, bez przerwy będziesz chodził wściekły. Gniew, który ogarnia cię z rzadka, bywa inspirujący, ale gniew ustawiczny zasługuje tylko na pogardę.

Leo odetchnął głęboko. Rozluźnił ramiona. Na pamięć poległych, ostatnio rzeczywiście stale się wściekał.

– Masz rację – przyznał – i ja o tym wiem.

Powiało zimnem. Zamknął okno, zacisnął dłoń na udzie i kulejąc, wrócił na swoje krzesło. Do swojego więzienia. Usiadł ciężko.

– Może powinieneś przestać ćwiczyć – zasugerowała matka. – Dałbyś nodze odpocząć…

– Kiedy dałem jej odpocząć, tylko mnie bardziej rozbolała. Zacząłem ćwiczyć. Było jeszcze gorzej. Więc dałem jej odpocząć. Nie pomogło. Nic nie pomaga, psiakrew. Nic! Czuję się przez nią jak w potrzasku!

– Może zmiana scenerii dobrze by ci zrobiła? Lord Isher zaprasza nas na wesele. Wycieczka do Aduy może być dobrą okazją.

– Do czego? Żeby pocałować króla w tyłek?

– Żeby przedstawić mu swoje racje. Sam mówisz, że to rozsądny człowiek.

Leo spochmurniał. Nie cierpiał tych chwil, gdy jego matka mówiła tak sensownie; trudno mu się było wtedy z nią spierać, bo sam zaczynał gadać od rzeczy. We dwoje z Jurandem trzymali go w bezlitosnych szczypcach zdrowego rozsądku.

– Tak mi się wydaje – przyznał niechętnie.

– No to z nim porozmawiaj. Znajdź nowych przyjaciół w Otwartej Radzie i sojuszników w Zamkniętej. Wykorzystaj ich rywalizację dla swoich celów. Kiedy chcesz, potrafisz być uroczy, Leo. Oczaruj ich.

Uśmiechnął się wbrew sobie.

– Czy nie mogłabyś choć raz się mylić, matko?

– Próbowałam, nawet kilkakrotnie. Ale to nie w moim stylu.

– Na pamięć poległych, co za smród! – Leo krzywił się z bólu i niesmaku, gdy lepkie bandaże niechętnie odklejały się od zranionego uda.

– Odór jest czymś całkowicie naturalnym, Wasza Łaskawość.

Medyk nadgarstkiem poprawił zsuwające się okulary. Można by się spodziewać, że człowiek, który nosi okulary, ale do pracy potrzebuje obu rąk, znajdzie sobie przynajmniej taki egzemplarz, który nie będzie mu ustawicznie spadał z nosa, ale wyglądało na to, że i w tej kwestii (podobnie jak w wielu innych) Leo czekało rozczarowanie.

– Zepsucie wkradło się w ranę.

– Zepsucie? W jaki sposób?

– Niektóre rany tak mają, że się psują.

– Jak wszystko, psiamać.

Leo syknął, gdy chirurg przycisnął kciukami brzegi rany, wyciskając z nich gęstą żółtą łzę. Rana wyglądała jak zaczerwienione oko, które uparcie zaciska powieki, bo woli pozostać ślepe na prawdę.

– Widziałem ludzi, którzy wracali do pełni sił po najgorszych nawet obrażeniach – mówił dalej medyk takim tonem, jakby rozmawiali o ciekawostce naukowej, a nie o życiu Leo. – Ale widziałem też takich, którzy umierali od ukłucia cierniem.

– A toś mi dodał otuchy…

– Jak stara jest ta rana?

– Pięć miesięcy? – stęknął Leo przez zaciśnięte zęby. – Nie, sześć… Auć!

– Zadana mieczem?

– Zadana tym samym mieczem i w tym samym czasie, co inne. – Leo wskazał bladą krechę blizny przecinającą mu twarz, cięcie na boku tułowia i jeszcze jedno, na ramieniu. – Tylko że tamte się zagoiły, a ta… wygląda coraz gorzej.

– Będziemy musieli ją odsączyć. To powinno złagodzić ból.

– Rób, co musisz – wyszeptał Leo i przedramieniem otarł łzy.

– Na pewno nie chce Wasza Łaskawość plew, żeby…

– Nie! – Przed oczami Leo miał postać ojca, który pod koniec życia majaczył i ślinił się bezrozumnie. – Nie. Muszę… zachować trzeźwość umysłu.

Tylko po co? Żeby mógł siedzieć na krześle i patrzeć, jak jego przyjaciele fechtują? Uczestniczyć w niekończących się dyskusjach na temat podatków? O tak, na ten ból plewy byłyby w sam raz.

Medyk podsunął mu skórzany pasek, żeby miał na czym zacisnąć zęby.

– Radzę odwrócić wzrok, Wasza Łaskawość.

– Tak zrobię.

Dawniej błysk stali go zachwycał. Teraz, kiedy słońce zalśniło na malutkim ostrzu, zrobiło mu się słabo.

Był Młodym Lwem! Najdzielniejszym z dzielnych! Nie przerażała go szarża na szyk pikinierów! A teraz krzywił się z bólu na myśl o tym, że miałby poruszyć tą nogą, dotknąć jej, oprzeć się na niej. To była jego pierwsza refleksja, zanim cokolwiek zrobił: jak bardzo zaboli? Ktoś mógłby pomyśleć, że człowiek stale cierpiący ból stopniowo się do niego przyzwyczaja, ale było dokładnie odwrotnie: godzina po godzinie, dzień po dniu ból wyczerpywał cierpliwość Leo, aż dosłownie wszystko stawało się nie do zniesienia.

Zamiast więc cierpieć w heroicznym milczeniu, trząsł się i skomlał podczas zabiegu, szlochał przy każdym muśnięciu noża, przy każdym spodziewanym muśnięciu noża. Kiedy było po wszystkim, wyciągnął ośliniony kawałek skóry spomiędzy zębów.

– Słowo daję – wychrypiał – boli bardziej, niż kiedy zadano mi tę ranę.

– W ogniu walki ból zostaje przytępiony – odparł medyk. Otarł ranę do sucha, powąchał szmatę i skrzywił się. – Zawsze trudniej znieść ból przewlekły niż chwilowy.

Leo wyciągnął się wygodniej, bezwładny jak wyżęta szmata.

– Kiedy się zagoi?

– Może za kilka tygodni, a może za kilka miesięcy.

– Miesięcy? – Zacisnął pięść, jakby zamierzał grzmotnąć nią w udo, ale w porę się pohamował.

– Wasza Łaskawość powinien jednak mieć świadomość… – Medyk pochylił się nad nim, wycierając ręce. – Niektóre rany nigdy się nie goją.

– To znaczy, że już zawsze może być tak jak teraz?

– Nie można tego wykluczyć.

Leo odwrócił się do okna i zapatrzył na szare dachy i szare morze po drugiej stronie mokrych od deszczu, deformujących obraz szybek. Czy zostanie kaleką? Takim jak ten drań Glokta, uwięzionym za biurkiem i grzęznącym w papierach jak robal w brudzie?

Widok za oknem rozpłynął się we łzach. Żałował, że nie ma przy nim Rikke: ona na pewno umiałaby obrócić wszystko w żart, pobłaznować, przy niej poczułby się… dobrze. A dawno już nie czuł się dobrze.

– No, gotowe – orzekł medyk i zaczął bandażować udo, by ukryć to obrzmiałe zaczerwienione oko.

Dawniej Leo marzył o dowodzeniu wojskiem i wielkich triumfach na polach bitew – jak w opowieściach o bohaterach. Marzył o pojedynkach w kręgu i sławie wielkiego wojownika – jak w pieśniach. Marzył o wyjściu z cienia matki, by pławić się w blasku chwały i uwielbienia jako lord gubernator Anglandu.

A potem dokonał tego wszystkiego – i jak skończył?

Na tym właśnie polega problem z pieśniami: kończą się, zanim wszystko obróci się w gówno.

Z prądem

Feler patrzył spode łba na wypalone skorupy szop i domów. Ocalały ze dwa kominy, kilka osmolonych belek dźgało różowe niebo poranka. Odkaszlnął, przeżuł flegmę, jakby smakował piwo, i splunął.

Lubił sobie dobrze splunąć. To chyba była jego ulubiona rozrywka.

Zaraz po zabijaniu.

– Jak wioska, z której pochodzę – powiedział.

– Coś w tym jest – zgodził się z nim Koniczyna. – Po spaleniu wszystkie wioski wyglądają podobnie.

– Mówisz, jakbyś ich trochę widział.

– Dawno temu. – Koniczyna zamyślił się, odchrząknął, zrobił smętną minę. – W czasie wojen, jeszcze przed twoim urodzeniem, łatwiej było na Północy znaleźć spaloną wieś niż niespaloną. Miałem nadzieję, że tamte dni minęły bezpowrotnie, ale wiesz, jak jest. Kiedy człowiek ma na coś nadzieję, to jakby się dopominał o coś dokładnie przeciwnego. – Odwrócił się, słysząc bulgoczący odgłos wymiotowania. – Ty masz jeszcze czym rzygać?

– Już mi tylko… – Prztyczek wyprostował się i otarł usta – …taka jakby żółć leci.

Zerknął w stronę wioski, ale ukradkiem, kątem oka, jakby od tego miała wyładnieć.

Dało się poznać, że to byli ludzie – tu dłoń, tam twarz – ale w większości pozostały skrawki mięsa, poprzybijane na wysokości albo powieszone na spalonych drzewach pośrodku wioski, gdzie deszcz przemienił popiół w czarną maź. Wokół jednego z pni coś owijało się niczym wąż; Koniczyna miał nieprzyjemne przeczucie, że to ludzkie wnętrzności. Scena jak żywcem wyjęta z sennego koszmaru.

– Jebani płaskogłowi – mruknął Prztyczek. Zgiął się, skulił i wykaszlał kolejną porcję zgęstniałej, kwaśnej plwociny.

– Wodzu?

– Na pamięć poległych! – wykrzyknął Koniczyna i niemal podskoczył ze strachu.

Sholla wychynęła z gąszczu krzewów, cicha jak wyrzut sumienia, i przycupnęła niespełna o krok od niego. Jedno wielkie, szeroko otwarte oko błyszczało w jej umazanej popiołem twarzy, drugie ledwie łyskało spod skudlonych włosów.

– Do nich się podkradaj, dziewczyno, nie do mnie! – zrugał ją Koniczyna. – Mało się nie posrałem!

Prawdę mówiąc, bał się, że jednak trochę się posrał. Troszeczkę.

– Przykro mi – powiedziała.

Nie wyglądała, jakby było jej przykro. Wyglądało nijako, czyli jak zwykle. Była zupełnie bez wyrazu.

– Powinienem ci przyczepić dzwoneczek – mruknął Koniczyna. Pochylił się i czekał, aż serce mu się uspokoi. – Co masz?

– Płaskogłowi zostawili ślady. Zabrali owce, wełna pozaczepiała się na gałązkach. Tropy są wszędzie, równie dobrze mogli przyjechać wozem. Wytropię ich bez trudu. Mam to zrobić? Bo mogę. Chcesz, żebym to zrobiła? – Może za dużo czasu spędzała w samotności, mając tylko drzewa za towarzystwo, bo wyraźnie nie umiała odpowiednio dawkować słów: albo mówiła mało i niechętnie, albo gadała jak najęta. – Chcesz za nimi pójść, wodzu?

Koniczynie nadal nie odpowiadało to nazywanie go „wodzem”. Najwyższy kwiat jest często pierwszy do ścięcia, a żaden „wódz” nie dożył przyjemnej emerytury.

– Nie – odparł. – Niespecjalnie chcę za nimi pójść. – Wskazał przybite do drzewa szczątki. – Nie uśmiecha mi się wizja moich bebechów wystawionych w ten sposób na pokaz.

Zapadła cisza. Spojrzenie oczu Sholli – tego widocznego i tego na wpół ukrytego – przeskoczyło najpierw na Felera, który wzruszył potężnymi ramionami, potem na Prztyczka, który wyprostował się z jękiem i znów otarł usta, a potem na szczątki wśród drzew, które – rzecz jasna – tkwiły nieruchomo na swoich miejscach.

W końcu znów spojrzała na Koniczynę.

– Ale mimo to za nimi pójdziemy? – zapytała.

Koniczyna odął policzki. Odymał je tak co rusz, odkąd Stour przydzielił mu tę bandę wyskrobków i kazał zapolować na szanków. Kiedy wódz wysyła cię z misją, to bierzesz się do roboty, prawda? Tak czy nie? Nawet jeśli jest to misja odległa od tej, jaką sam byś dla siebie wybrał.

– Ano tak. – Westchnął. – Pójdziemy.

***

– Wodzu?

– No?

Prztyczek klęczał w mokrej gęstwinie, nerwowo zaciskając zbielałe pięści na drzewcu włóczni.

– O czym myślisz?

Koniczyna wstał, wypatrując luki w listowiu, przez którą mógłby spojrzeć w głąb doliny. Stęknął, rozprostował jedną obolałą nogę, potem drugą, w końcu znowu przykucnął.

– O przeszłości – odparł. – O wyborach, których dokonałem. O rzeczach, które zrobiłem.

– Żal ogarnia, co? – Prztyczek z mądrą miną pokiwał głową, jakby wiedział wszystko na temat żalu. Chociaż Koniczyna zdziwiłby się, gdyby się okazało, że chłopak przeżył więcej niż szesnaście zim na świecie.

– A może wcale nie? Może to było pasmo triumfów i parada sukcesów, hę?

– Jakoś mi się nie wydaje.

– Cóż… – Koniczyna wziął głęboki wdech przez nos. – Trzeba płynąć z prądem. Zapomnieć o przeszłości. Rozpamiętywanie błędów nikomu nie służy.

– Naprawdę tak uważasz?

Koniczyna już, już miał coś odpowiedzieć, ale wzruszył ramionami.

– Stale wygaduję takie rzeczy – powiedział. – Pogwarzymy jeszcze trochę i znów palnę coś o wybieraniu właściwego momentu.

– Siła nawyku, co?

– Jestem jak żona, która od lat co wieczór podaje tę samą potrawkę i z każdym dniem coraz bardziej jej nienawidzi, ale niczego innego nie umie ugotować.

Feler podniósł wzrok znad ostrza topora.

– Kto by się chciał ożenić z taką cipą? – prychnął.

Koniczyna odął policzki.

– Oto jest pytanie.

W tej samej chwili wróciła Sholla: pędziła w górę żlebu, przeskakiwała z kamienia na kamień, w ogóle nie próbowała się skradać. Rzuciła się w gąszcz i wyhamowała gwałtownie w poszyciu tuż obok Koniczyny. Była zadyszana i spocona, ale poza tym wcale nie wyglądała na ofiarę pościgu, której śmierć depcze po piętach.

– Idą? – zapytał Prztyczek głosem piskliwym ze strachu.

– Idą.

– Wszyscy? – zapytał Feler głosem chrapliwym z podniecenia.

– Praktycznie tak.

– Jesteś pewna? – spytał Koniczyna.

Spojrzała na niego zza zasłony włosów, w które wplątały się kawałki gałązek.

– Nikt mi się nie oprze – odparła.

– Z pewnością. – Koniczyna uśmiechnął się lekko. Cudna mogłaby powiedzieć coś takiego.

Wtedy ich usłyszał i natychmiast spoważniał. Najpierw włos mu się zjeżył na karku od wycia jakby grasującej gdzieś w oddali wilczej sfory. Potem zaschło mu w ustach, gdy dobiegł go klekot i szczęk jakby śpieszących mu na spotkanie zbrojnych. A potem dłonie go zaświerzbiły, gdy usłyszał obłąkane węszenie, chrząkanie, jazgotanie i pohukiwanie, jakby stado wygłodniałych wieprzy skrzyżowane z bandą rozjuszonych gęsi pędziło mu na spotkanie.

– Przygotować się! – syknął. Otaczający go ludzie mocniej ścisnęli broń. – Jak mawiał Rudd Trójdrzewiec: postarajmy się zrobić to tak, żebyśmy to my zabili ich, a nie odwrotnie. – Szturchnął Shollę rantem tarczy. – Cofnij się, ale już.

– Umiem walczyć – odparowała szeptem. W rękach trzymała siekierę i paskudny długi nóż o wąskim ostrzu. – Na pewno lepiej niż ten mistrz rzygania.

Prztyczek zrobił urażoną minę, ale nie dało się ukryć, że z lekka pozieleniał na twarzy.

– Takich, co umieją walczyć, to ja mam na pęczki – powiedział Koniczyna – ale mam tylko jedną taką, która potrafi się podkraść i zaskoczyć wiewiórkę. Cofnij się, powiedziałem.

Dostrzegł coś wśród drzew, jakiś ruch, za chwilę drugi, a potem wypadli z gąszczu na otwartą przestrzeń, wyroili się w żlebie i wtłoczeni między strome zbocza rzucili się w górę, prosto na niego. Dokładnie tak, jak to zaplanował.

Chociaż w tej akurat chwili ten plan nie wydawał się najszczęśliwszy.

Wrzeszczeli i zawodzili, biegli, pędzili, gnali na złamanie karku, kuśtykali na nogach nierównej długości, wściekła, zbita masa, mrowie zębów i kłąb pazurów, powykręcani i zdeformowani, ludzkie karykatury ugniecione z gliny przez dzieci pozbawione smykałki do rzeźbienia.

– O kurwa… – jęknął Prztyczek.

Koniczyna mocno ścisnął go za ramię.

– Tylko spokojnie.

W takiej chwili każdy choć trochę myśli o tym, żeby rzucić się do ucieczki, a wystarczy jeden, który naprawdę to zrobi, by przekonać wszystkich, że to znakomity pomysł – i zanim się człowiek zorientuje, staje się zwierzyną ściganą przez las, zamiast świętować zwycięstwo. A kolana Koniczyny stanowczo za bardzo zesztywniały z wiekiem, żeby mógł być choćby myśliwym, nie mówiąc o byciu zwierzyną.

– Spokojnie – syknął ponownie.

Szankowie byli coraz bliżej, słońce lśniło na ich poszczerbionej broni, pancerzach i nitach wprawionych wprost w gruzłowate ciała.

– Spokojnie – powtórzył bezgłośnie.

Patrzył, czekał, starał się wyczuć najlepszą chwilę. Teraz już widział ich twarze – o ile można było to coś nazwać twarzami. Ten na przedzie miał na głowie zakrwawiony kobiecy czepek, drugi wymachiwał zardzewiałym mieczem, trzeci nałożył sobie końską czaszkę, a czwarty hełm zrobiony z łyżek powyginanych w ogniu albo może przybitych do głowy, bo poharatane ciało nabrzmiało wokół metalowych prętów.

Trzeba łapać chwilę, zanim przecieknie ci przez palce.

– Włócznie! – ryknął Koniczyna.

Z podszycia wychynęli zbrojni, mierząc długimi włóczniami w dół, w stronę żlebu, żeby odciąć płaskogłowym możliwość ucieczki. Zaskoczeni lasem lśniących ostrzy szankowie próbowali się zatrzymać, drapiąc ziemię pazurami. Jednemu się nie udało: wpadł na włócznie, z których jedna przebiła mu gardło, i zawisł na niej. Próbował jeszcze zawrócić, ale z niejakim zdumieniem stwierdził, że nie może tego zrobić.

Koniczynie prawie zrobiło się go żal, ale żałowanie kogokolwiek zawsze jest stratą czasu. Zwłaszcza podczas bitwy.

– Strzały! – zakomenderował.

Łucznicy wychynęli zza głazów po obu bokach żlebu. Zaśpiewały cięciwy i strzały sypnęły się na szanków: rykoszetowały, klekotały, trafiały w ciało. Jeden płaskogłowy machał bezradnie ramionami, próbując wykręcić rękę i dosięgnąć tkwiącego w szyi drzewca. Strzelcy napinali łuki i słali strzałę za strzałą, z wielką łatwością, jakby dokonywali rzezi jagniąt w zagrodzie. Jakaś zabłąkana włócznia pofrunęła w drugą stronę, ale odbiła się od głazu, nie czyniąc nikomu krzywdy.

Płaskogłowi byli wstrząśnięci. Wyglądało na to, że szankowie wcale nie różnią się tak bardzo od ludzi, gdy stłoczyć ich w żlebie i zasypać deszczem strzał. Jeden próbował się wspiąć po skałach: zebrał trzy strzały i spadł na drugiego, idącego za nim. Trzeci rzucił się na zjeżone włócznie: jeden grot rozpruł mu bebechy, inne zerwały z barku metalową płytę pancerza i przeszły na wylot. Czwarty wlókł piątego, ze strzałą w piersi, próbując odciągnąć go na tyły szyku.

Całkiem jak człowiek, pomyślał Koniczyna. I to lepszy człowiek niż ja. Krzyczą jak ludzie, krwawią jak ludzie… Ciekawe, czy czują też jak ludzie.

Wlokący dostał strzałą w czoło, padł na wleczonego i na tym skończyło się okazywanie ludzkich uczuć – z obu stron.

Koniczyna wyczuł, że szyk szanków zaraz się załamie.

– Topory! – zagrzmiał.

Włócznicy się rozstąpili. Wyszło im to całkiem sprawnie, niewiele gorzej niż na ćwiczeniach, co – zważywszy na okoliczności – zakrawało na cud. Przez lukę przelała się fala najlepszych wojowników, jakich dał mu Stour: kolczugi, tarcze i solidne topory runęły na szanków z góry z takim łoskotem, jakby grad bębnił w blaszany dach.

Feler znalazł się w pierwszy szeregu, naturalnie. To był kawał skurczybyka, i to szurniętego skurczybyka, kompletnie obojętnego na własne bezpieczeństwo; zwykle człowiek albo szybko z tego wyrasta, albo jeszcze szybciej od tego ginie. Świetny wojownik, którego jednak nikt nie chciał mieć u siebie w drużynie, bo łatwo ponosiły go emocje, a wtedy nie oglądał się na to, komu pierwszemu przywali.

Z drugiej strony, kiedy każą ci walczyć z potworami, warto mieć potwora albo dwa w swoich szeregach. Feler najszczęśliwszy był wtedy, kiedy szarżował wprost na Wielkiego Rozjemcę – przypominał tym Koniczynie jego samego sprzed dwudziestu lat, kiedy nazywali go Jonasem Stromiarzem, a niepowodzenia jeszcze nie nauczyły go ostrożności. Właśnie zaczynał sobie gratulować w duchu, że trzyma się z dala od walki, gdy jeden z włóczników zarzęził przeraźliwie i padł, trzymając się za bark, a ze sfory wynurzył się ryczący szanka-olbrzym z nabijaną ćwiekami pałą w garści.

Koniczyna nigdy jeszcze nie widział szanki, który by był taki wielki i tak bardzo zakuty w żelazo. Płaskogłowi lubili sobie przynitowywać do ciała wszelkie kawałki metalu, jakie wpadły im w łapy, ale ten był dosłownie w całości okryty płytami kutej stali. Ślina pryskała mu z pyska, gdy uderzeniem pałki powalił kolejnego przeciwnika. Ludzie cofali się przed nim pośpiesznie, a Koniczyna – z nisko opuszczoną głową i wysoko podniesioną tarczą – wcale nie wstydził się przyznać, że też znalazł się wśród nich.

Wielki szanka zrobił krok do przodu, zamachnął się pałą… a potem zaskrzeczał i osunął się na jedno kolano. To Sholla zakradła się do niego od tyłu, wsunęła ostrze noża w szparę między dwiema płytami okrywającymi mu łeb i spokojnie, jakby wbijała gwóźdź, grzmotnęła toporkiem w głowicę noża. Z charakterystycznym głuchym bonk! nóż wszedł w głowę szanki aż po rękojeść i wyłupił jedno ślepie z zakutej w stal czaszki. Szanka runął na ziemię z takim hukiem jak skrzynia pełna garnków.

– O kurwa… – sapnął Koniczyna.

– Mówiłam przecież, że umiem walczyć – przypomniała mu Sholla.

Wyglądało na to, że walka się skończyła. Niedobitki szanków rzuciły się do ucieczki. Koniczyna patrzył, jak jeden z nich zostaje ścięty w fontannie krwi, drugi pada ze strzałą w plecach, a dwóch kolejnych pędzi w dół żlebu dwakroć szybciej, niż wcześniej przybyli.

– Nie strzelajcie! – zawołał do łuczników. – Niech uciekają, zaniosą wiadomość do swoich. Dopóki zostaną po północnej stronie gór, będą mieli spokój. Zapuszczą się na południe? Wielki Rozjemca czeka.

Feler odprowadził uciekinierów dzikim wzrokiem; miał pianę na brodzie i krew na twarzy. Nikt nie miał ochoty go powstrzymywać, Koniczyna również, prawdę mówiąc, ale jak się jest wodzem, to czasem człowiek nie ma innego wyjścia. Czasem nie można rozłożyć rąk i powiedzieć, że to nie twój problem.

Dlatego podszedł do Felera. Jedną dłoń uniósł w pojednawczym geście, drugą muskał rękojeść noża za pasem. Zawsze warto mieć nóż pod ręką.

– Spokojnie – powiedział jak do rozjuszonego psa. – Spokojnie.

Feler zmierzył go spojrzeniem – całkiem łagodnym jak na niego.

– Jestem spokojny, wodzu. – Starł krew zalewającą mu oczy. – Ale krwawię.

– Własna gęba to kiepski oręż.

Koniczyna cofnął rękę znad noża i powiódł wzrokiem po posiekanych, podziurawionych włóczniami i najeżonych strzałami trupach zaściełających żleb. Walka wygrana, a on w ogóle nie musiał użyć broni.

– Na pamięć poległych… – mruknął Prztyczek. Nabity na czubek jego włóczni szanka wciąż jeszcze drżał spazmatycznie.

– Trafiłeś jednego – zauważył Feler. Przydepnął kark płaskogłowego i rozrąbał mu czaszkę.

– Na pamięć poległych – powtórzył Prztyczek, wypuścił włócznię z rąk i zwymiotował.

– Pewne rzeczy się nie zmieniają – zauważyła Sholla, usiłując wyrwać nóż tkwiący w głowie olbrzymiego szanki.

– Poszło dokładnie tak, jak mówiłeś, wodzu. – Feler kopniakiem odwrócił trupa na wznak. Szanka gapił się teraz w niebo.

– Nie powinieneś był we mnie wątpić – odparł Koniczyna. – Najważniejszą bronią w walce nie jest włócznia, łuk ani topór.

– Tylko co? – Prztyczek zamrugał. – Miecz?

– Zaskoczenie – wyjaśnił Koniczyna. – Zaskoczony bohater tchórzy, siłacz słabnie, a mędrzec głupieje.

– Paskudne z nich skurwysyny, nie? – Sholla pociągnęła raz, drugi, trzeci, ostatecznie zatoczyła się w tył i omal nie przewróciła, gdy w końcu udało jej się oswobodzić ostrze.

– Nie lubię krytykować wyglądu innych – powiedział Koniczyna. – Czuję, że wchodzę wtedy na grząski grunt. Powiedz mi, Feler, nie terminowałeś ty kiedy u rzeźnika?

– Terminowałem.

– W takim razie pokierujesz porąbaniem skurczybyków na kawałki.

– A ty co, kiełbaski z nich chcesz porobić?

Niektórzy roześmiali się na te słowa – teraz, gdy walka się skończyła, a ich czekała nagroda, byli gotowi śmiać się z byle czego.

– Problem z kiełbasą polega na tym, że nigdy nie wiadomo, co jest w środku – powiedział Koniczyna – a ja nie chcę, żeby ktoś miał jakiekolwiek wątpliwości. Urządź im taką samą jatkę, jak oni mieszkańcom wioski. Może nie umiemy się z szankami dogadywać, ale głowy powieszone na drzewie to uniwersalny język. Przy okazji zbierz parę łbów do jakiegoś wora, zaniesiemy je Stourowi.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki