Tytuł oryginału: The Way of Kings

Copyright © 2010 by Brandon Sanderson

Copyright for the Polish translation © 2014 by Wydawnictwo MAG

Redakcja: Urszula Okrzeja

Korekta: Magdalena Górnicka

Ilustracja na okładce: Tomasz Maroński

Opracowanie graficzne okładki: Piotr Chyliński

Ilustracje wewnętrzne: Greg Call, Issac Stewart i Ben McSweeney

Projekt typograficzny, skład i łamanie: Tomek Laisar Fruń

Skład wersji elektronicznej:
pan@drewnianyrower.com

ISBN 978-83-7480-476-9

Wydanie II

Wydawca:
Wydawnictwo MAG
ul. Krypska 21 m. 63, 04-082 Warszawa
tel./fax 22 813 47 43
e-mail: kurz@mag.com.pl
www.mag.com.pl

Wyłączny dystrybutor: Firma Księgarska Jacek Olesiejuk
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością S.K.A.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Maz.
tel. 22 721 30 00
www.olesiejuk.pl

Spis ilustracji

Mapa Rosharu

Mapa Niczyich Wzgórz i Alethkaru

Szkicownik Shallan: Węgorze niebieskie

Mapa składu drzewnego

Szkicownik Shallan: Chulle

Mapa Strzaskanych Równin

Kodeks wojenny Alethich

Mapa obozów wojskowych

Historyczny obraz wielkoskorupa

Mapa Kharbranthu

Mapa Czterech Miast, z Dowodów Kabsala

Szkicownik Shallan: Łupkokora

Szkicownik Shallan: Ostrogar

Historia Ludzkości

Szkicownik Shallan: Skałopąki

Notatnik Navani: Jeden

Szkicownik Shallan: Rośliny

Notatnik Navani: Dwa

Mapa bitwy na Wieży

Relief Nalan’Elin

Emily,
Która jest bardziej cierpliwa
Bardziej życzliwa
I bardziej cudowna
Niż można wyrazić to słowami.
Ale i tak próbuję.

Podziękowania

Pierwszą wersję „Drogi królów” ukończyłem w roku 2003, ale pracę nad fragmentami książki rozpocząłem pod koniec lat dziewięćdziesiątych. Nad pewnymi wątkami zastanawiałem się jeszcze wcześniej. Praca nad żadnym z moich utworów nie trwała tak długo – tworzeniu tej powieści poświęciłem ponad dziesięć lat. I dlatego nikogo nie powinno dziwić, że tak wielu ludzi mi przy niej pomagało. Nie udałoby mi się wymienić ich wszystkich – moja pamięć nie jest aż tak doskonała. Chciałbym jednak podziękować z głębi serca kilku najważniejszym osobom.

Po pierwsze, mojej żonie, Emily, której zadedykowałem tę książkę. Wiele z siebie dała, by ta powieść mogła powstać. Nie chodzi tu jedynie o czytanie manuskryptu i udzielanie rad, ale też brak mojego towarzystwa podczas długich okresów pracy pisarskiej. Jeśli ktoś z czytelników będzie miał okazję się z nią spotkać, należą się jej podziękowania (lubi czekoladę).

Jak zawsze, moi doskonali: redaktor i agent – Moshe Feder i Joshua Bilmes – ciężko pracowali nad tą książką. Należy zwrócić szczególną uwagę na fakt, że Moshe nie zarabia więcej, kiedy jego autorzy przynoszą mu koszmarki o objętości ponad czterystu tysięcy słów. Zredagował tę powieść bez słowa narzekania i był nieocenioną pomocą w uczynieniu z niej książki, którą trzymacie teraz w ręku. Udało mu się również namówić F. Paula Wilsona do sprawdzenia scen dotyczących spraw medycznych, co bardzo dużo im dało.

Szczególne podziękowania kieruję również do Harriet McDougal, jednej z najlepszych redaktorek naszych czasów, która z dobroci serca przeczytała manuskrypt i zajęła się redakcją stylistyczną. Fani „Koła czasu” znają ją jako kobietę, która odkryła, redagowała, a później poślubiła Roberta Jordana. W ostatnich latach zazwyczaj nie podejmuje się pracy redaktorskiej, poza „Kołem czasu”, i dlatego czuję się zaszczycony jej wkładem w tę książkę i pomocą. Alanowi Romanczukowi, który pracował razem z nią, również należą się podziękowania.

Wielką pomoc okazał Paul Stevens z wydawnictwa Tor Books. Pełnił on funkcję łącznika z wydawnictwem i wykonał kawał dobrej roboty. Moshe i ja bardzo cieszymy się, że nam pomagał. Irene Gallo – dyrektor artystyczny – również była wspaniale pomocna i cierpliwa w kontaktach z upartym autorem, który chciał zrobić różne dziwne rzeczy z ilustracjami w tej książce. Dziękuję Irene, Justinowi Golenbockowi, Gregowi Collinsowi, Karlowi Goldowi, Nathanowi Weaverowi, Heather Saunders, Meryl Gross i wszystkim pracownikom Tor Books. Dot Lin, która aż do tej chwili zajmowała się reklamą (a teraz ciężko pracuje, by zdobyć kilka dodatkowych literek przed nazwiskiem), była cudowną pomocą nie tylko w kwestii reklamy, ale też udzielała mi rad i zajęła się mną w Nowym Jorku. Dziękuję Wam wszystkim.

A skoro już mowa o ilustracjach, mogliście zauważyć, że wnętrze tej książki jest o wiele bardziej skomplikowane niż można się było spodziewać po epickiej fantasy. To nadzwyczajne dzieła Grega Calla, Issaca Stewarta i Bena McSweeneya. Pracowali ciężko, tworząc kolejne nowe szkice, by wszystko było tak, jak trzeba. Stworzone przez Bena kartki ze szkicownika Shellan są po prostu piękne, łączą moją wyobraźnię z jego artystyczną interpretacją. Isaac, który stworzył wewnętrzne elementy dekoracyjne w powieściach z cyklu „Z mgły zrodzony” osiągnął znacznie więcej niż można było oczekiwać. W wypadku tej powieści normą była praca po godzinach i wymagające terminy. (Jeśli chcielibyście wiedzieć, to jego dziełem są oznaczenia rozdziałów, mapy, kolorowe wyklejki i kartki z notesu Navani).

Jak zawsze wielką pomocą była moja grupa pisarska. Do jej członków dołącza kilku czytelników alfa i beta. Wymieniając bez określonego porządku, są to: Karen Ahlstrom, Geoff i Rachel Biesinger, Ethan Skarstedt, Nathan Hatfield, Dan Wells, Kaylynn ZoBell, Alan i Jeanette Layton. Janci Olds, Kristina Kugler, Steve Diamond, Brian Delambre, Jason Denzel, Mi’chelle Trammel, Josh Walker, Chris King, Austin i Adam Hussey, Brian T. Hill i ten Ben, którego nazwiska nigdy nie umiem poprawnie zapisać. Jestem pewien, że o kimś zapomniałem. Jesteście cudownymi ludźmi, i gdybym tylko mógł, dałbym wam Ostrza Odprysku.

Uff. Te podziękowania zaczynają nabierać epickich rozmiarów. Ale wciąż pozostało kilka osób, o których należy wspomnieć. Słowa te piszę niemal dokładnie w pierwszą rocznicę dnia, w którym zatrudniłem Nieuniknionego Petera Ahlstroma jako osobistego asystenta, redaktora i dodatkowy mózg. Jeśli przejrzycie podziękowania we wcześniejszych książkach, zawsze na niego natraficie. Jest moim drogim przyjacielem i od lat orędownikiem mojej twórczości. Mam szczęście, że teraz pracuje dla mnie na pełen etat. Dziś wstał o trzeciej nad ranem, żeby zrobić ostatnią korektę tej książki. Jeśli spotkacie go na konwencie, kupcie mu krąg sera.

Byłoby niedbalstwem z mojej strony, gdybym nie podziękował Tomowi Doherty’emu za to, że pozwolił mi napisać tę książkę. Jedynie wiara Toma w ten projekt sprawiła, że mogłem sobie pozwolić na napisanie powieści o takiej objętości, do tego osobiście zadzwonił do Michaela Whelana, namawiając go do stworzenie okładki. Tom dał mi więcej niż zasługuję – przed powieściami tego rodzaju (takiej długości, z tak wieloma ilustracjami) wydawcy uciekają, gdzie pieprz rośnie. Dzięki temu człowiekowi Tor ciągle wydaje takie wspaniałe dzieła.

W końcu poświęcę chwilę cudownej okładce Michaela Whelana. Dla tych, którzy jeszcze nie słyszeli tej historii: jako nastolatek zacząłem czytać powieści fantasy (właściwie w ogóle zacząłem czytać) dzięki pięknym okładkom Michaela Whelana. Ma on niezwykły dar odzwierciedlenia ducha powieści w obrazie – zawsze wiedziałem, że mogę zaufać powieści z jego okładką. Marzyłem, że pewnego dnia będę miał jego dzieło na okładce jednej ze swoich książek. Wydawało mi się to jednak mało prawdopodobne.

Fakt, że w końcu do tego doszło – i to w przypadku tak ważnej dla mnie powieści, nad którą tak długo pracowałem – jest niezwykłym, przyprawiającym o zawrót głowy zaszczytem.

DROGA KRÓLÓW

Preludium do

Archiwum Burzowego Światła

Kalak obszedł kamienną grań i zatrzymał się przed ciałem umierającego skałogrzmota. Ogromna kamienna bestia leżała na boku, przypominające żebra wypustki na jej piersi były połamane i popękane. Potwór kształtem przypominał szkielet, jego nienaturalnie długie kończyny wyrastały z granitowych ramion. Oczy były ciemnoczerwonymi plamami pośrodku twarzy o kształcie strzały, jakby w głębi kamienia płonął ogień. Zgasły.

Nawet po tak wielu stuleciach widok skałogrzmota sprawił, że Kalaka przeszedł dreszcz. Dłoń bestii była wielkości człowieka. Już wcześniej ginął z takich rąk i nie było to przyjemne.

Oczywiście, śmierć rzadko taka była.

Obszedł stwora, ostrożnie stawiając stopy na polu walki. Równina była pełna zniekształconych głazów i skał, wokół niego wznosiły się naturalne kolumny, na ziemi leżały sterty ciał. Rosło tu niewiele roślin.

Skalne granie i kopce nosiły liczne ślady. Zmiażdżone, wypalone odcinki, na których walczyli Mocowiązcy. Z rzadka mijał również popękane, dziwnie ukształtowane wgłębienia – to z nich wyrwały się skałogrzmoty, by dołączyć do walki.

Wiele z otaczających go ciał było ludzkich, lecz równie wiele – nie. Mieszały się różne odcienie krwi. Czerwona. Pomarańczowa. Fioletowa. Choć żadne z widzianych przez niego ciał się nie poruszało, w powietrzu unosiły się niewyraźne dźwięki. Jęki bólu, żałosny płacz. To nie były odgłosy zwycięstwa. Z nielicznych kęp roślinności i stert trupów unosił się dym. Tliły się nawet niektóre skały. Kurzowcy porządnie wykonali swoją pracę.

Ale ja przeżyłem, pomyślał Kalak, unosząc rękę do piersi, gdy pośpiesznie kierował się w stronę miejsca spotkania. Tym razem jednak przeżyłem.

To było niebezpieczne. Kiedy umierał, zostawał odesłany, nie miał wyboru. Jeśli przeżył Spustoszenie, również miał powrócić. Do tego miejsca, którego tak się bał. Do miejsca cierpienia i ognia. A gdyby po prostu zdecydował się... nie pójść?

Niebezpieczne myśli, może zdradzieckie. Pośpiesznie ruszył dalej.

Miejsce spotkania leżało w cieniu dużej formacji skalnej, wznoszącej się ku niebu iglicy. Jak zawsze ich dziesiątka wybrała je przed bitwą. Ci, którzy przeżyją, mieli dotrzeć do tego miejsca. Co dziwne, czekał na niego tylko jeden. Jezrien. Czy pozostała ósemka zginęła? To było możliwe. Ta bitwa była bardzo gwałtowna, jedna z najgorszych. Wróg stawał się coraz bardziej nieustępliwy.

Ale nie. Kalak zmarszczył czoło, kiedy znalazł się u podstawy iglicy. Ujrzał tam siedem wspaniałych mieczy, dumnie wbitych pionowo w skalistą ziemię. Każdy był istnym dziełem sztuki, eleganckim, zdobionym glifami i wzorami. Rozpoznawał każdy z nich. Gdyby ich właściciele zginęli, Ostrza by zniknęły.

Te Ostrza były bronią o mocy wykraczającej nawet poza Ostrza Odprysku. Niezwykłe. Cenne. Jezrien stał przed kręgiem mieczy i spoglądał na wschód.

– Jezrienie?

Postać w bieli i błękicie zwróciła się w jego stronę. Po tak wielu stuleciach Jezrien wciąż wydawał się młody, jakby dopiero osiągnął trzydziesty rok życia. Krótką czarną bródkę nosił starannie przystrzyżoną, choć jego niegdyś piękne szaty były osmalone i splamione krwią. Odwróciwszy się do Kalaka, splótł ręce za plecami.

– Co to takiego, Jezrienie? – spytał Kalak. – Gdzie są pozostali?

– Odeszli. – Głos Jezriena był spokojny, głęboki, władczy. Choć od stuleci nie nosił korony, nadal miał królewskie maniery. Wydawało się, że zawsze wie, co należy zrobić. – Możesz nazwać to cudem. Tym razem zginął tylko jeden z nas.

– Talenel – stwierdził Kalak. Tylko jego Ostrza brakowało.

– Tak. Zginął, broniąc przejścia przy północnym kanale.

Kalak pokiwał głową. Talenel miał tendencję do wybierania z pozoru beznadziejnych bitew i wygrywania ich. Miał również tendencję do umierania w ich trakcie. Wrócił już do miejsca, do którego udawali się między Spustoszeniami. Miejsca koszmarów.

Poczuł, że drży. Kiedy stał się taki słaby?

– Jezrienie, tym razem nie mogę powrócić. – Kalak wyszeptał te słowa, podszedł i chwycił towarzysza za ramię. – Nie mogę.

Poczuł, jak coś w nim pęka. Jak długo to trwało? Stulecia, może tysiąclecia udręki. Tak trudno było to zliczyć. Te ognie, te haki, codziennie od nowa wbijające się w jego ciało. Wypalające skórę jego ręki, później tłuszcz, aż do kości. Czuł ten smród. Na Wszechmocnego, czuł go!

– Zostaw swój miecz – powiedział Jezrien.

– Co takiego?

Jezrien wskazał na krąg Ostrzy.

– Zostałem wybrany, by na ciebie zaczekać. Nie byliśmy pewni, czy przeżyłeś. Podjęto... decyzję. Nadszedł czas końca Przysięgi.

Kalak poczuł ukłucie przerażenia.

– I co się stanie?

– Ishar wierzy, że dopóki jeden z nas jest związany Przysięgą, to może wystarczyć. Istnieje możliwość, że zakończymy cykl Spustoszeń.

Kalak spojrzał nieśmiertelnemu królowi w oczy. Po ich lewej ku niebu wznosił się czarny dym. Zza pleców dochodziły jęki umierających. W oczach Jezriena widział cierpienie i smutek. Może nawet tchórzostwo. To był człowiek, który na nitce wisiał nad krawędzią urwiska.

Wszechmocny w niebiosach, pomyślał Kalak. Ty też się złamałeś? Wszyscy to czuli.

Kalak odwrócił się i zrobił kilka kroków w bok, w stronę niskiej półki wznoszącej się nad polem bitwy.

Leżało tam tak wiele trupów, a między nimi poruszali się żywi. Mężczyźni w prymitywnych strojach, dzierżący włócznie z brązowymi grotami. Pośród nich inni, w błyszczących zbrojach płytowych. Minęła ich grupka czterech mężczyzn w poszarpanych skórach, którzy dołączyli do potężnej postaci w pięknej srebrzystej zbroi płytowej ozdobionej skomplikowanym wzorem. Cóż za kontrast.

Jezrien podszedł do niego.

– Uważają nas za bóstwa – wyszeptał Kalak. – Polegają na nas. Tylko nas mają.

– Mają Świetlistych. To wystarczy.

Kalak pokręcił głową.

– Jego to nie ograniczy. Przeciwnika. Znajdzie sposób, żeby to obejść. Wiesz, że to zrobi.

– Może.

– A Taln? – spytał Kalak. Płonące ciało. Ognie. Ciągłe cierpienie...

– Lepiej, żeby cierpiał jeden człowiek niż dziesięciu – wyszeptał Jezrien.

Wydawał się taki zimny. Jakby światło i ciepło padało na kogoś pełnego honoru i uczciwego, rzucając tę czarną imitację jak cień.

Jezrien wrócił do kręgu mieczy. W jego dłoniach pojawiło się Ostrze, wyłoniwszy się spośród mgły, wilgotne od pary.

– To postanowione, Kalaku. Każdy z nas ruszy w swoją stronę i nie będziemy próbowali się odnaleźć. Musimy zostawić Ostrza. Przysięga się skończyła.

Uniósł miecz i wbił go w ziemię razem z pozostałymi siedmioma. Zawahał się, spoglądając na miecz, pochylił głowę i odwrócił się, jakby zawstydzony.

– Z własnej woli przyjęliśmy na siebie ten ciężar. Możemy więc również go odrzucić.

– A co powiemy ludziom? – spytał Kalak. – Co oni będą mówić o tym dniu?

– To proste – odparł Jezrien, odchodząc. – Powiemy im, że w końcu zwyciężyliśmy. To łatwe kłamstwo. Kto wie, może w końcu okaże się prawdą?

Kalak odprowadzał wzrokiem Jezriena idącego przez spaloną krainę. W końcu przyzwał własne Ostrze i wbił je w kamień obok pozostałej ósemki. Odwrócił się i ruszył w stronę przeciwną niż Jezrien.

A jednak nie mógł nie odwrócić się w stronę kręgu mieczy i jednej luki. Miejsca, w którym powinien znajdować się dziesiąty miecz.

Ten z nich, który zaginął. Ten, którego porzucili.

Wybacz nam, pomyślał Kalak i odszedł.

Księga pierwsza

Droga Królów

4500 lat później

Mapa Alethkaru i okolic,
stworzona przez mierniczych Jego Królewskiej Mości Gavilara Kholina, około 1167 roku.

„Miłość mężczyzny jest lodowata jak górski strumień trzy kroki od lodu. Należymy do niego. Och, Ojcze Burz... należymy do niego. Zaledwie tysiąc dni, a nadejdzie Wieczna Burza”.

Zebrane pierwszego dnia tygodnia Palah miesiąca Shash roku 1171, trzydzieści jeden sekund przed śmiercią. Badaną była ciemnooka ciężarna kobieta w średnim wieku. Dziecko nie przeżyło.

Szeth-syn-syn-Vallano, Kłamca z Shinovaru, miał na sobie biel w dniu, w którym miał zabić króla. Białe ubranie było zgodne z tradycją Parshendich, zupełnie mu obcą. Ale zrobił to, czego chcieli od niego panowie, i nie prosił o wyjaśnienie.

Siedział w wielkiej kamiennej sali, podgrzewanej przez ogromne paleniska, które rzucały jaskrawy blask na bawiących się. Na ich skórze pojawiały się krople potu, kiedy tańczyli i pili, ryczeli, śpiewali i klaskali w dłonie. Niektórzy padali na ziemię, czerwoni na twarzy, zabawa ich przerosła, ich żołądki okazały się słabymi bukłakami. Wydawali się martwi, przynajmniej do chwili, kiedy przyjaciele zabrali ich z sali i zanieśli do przygotowanych łóżek.

Szeth nie kołysał się w rytm bębnów, nie pił szafirowego wina ani nie wstał, by zatańczyć. Siedział na ławie z tyłu, nieruchomy sługa w białych szatach. Na uroczystościach z okazji podpisania traktatu niewiele osób zwracało na niego uwagę. Był tylko służącym, a Shinów łatwo się ignorowało. Na wschodzie większość sądziła, że rodacy Szetha byli potulni i nieszkodliwi. Przeważnie się nie mylili.

Bębniarze zagrali w nowym rytmie. Uderzenia wstrząsały Szethem jak cztery walące serca, pompujące fale niewidzialnej krwi przez salę. Panowie Szetha – których w bardziej cywilizowanych krajach lekceważono jako dzikusów – siedzieli przy swoich stołach. Mieli czarną skórę z czerwonym żyłkowaniem. Parshendi, tak ich zwano – spokrewnieni z bardziej uległą rasą służących, którą większość świata nazywała parshmenami. Dziwactwo. Oni sami nie mówili o sobie Parshendi, to słowo pochodziło z języka alethyjskiego. Znaczyło w przybliżeniu „parshmeni, którzy umieją myśleć”. Żadna ze stron najwyraźniej nie postrzegała tego jako obelgi.

Parshendi sprowadzili muzyków. Z początku jasnoocy Alethi się wahali. Dla nich bębny były prymitywnymi instrumentami ciemnookiego pospólstwa. Jednakże wino zabijało zarówno tradycję, jak i konwenanse, i teraz elita Alethich tańczyła z zapamiętaniem.

Szeth wstał i ruszył przez salę. Zabawa trwała długo, sam król już przed wieloma godzinami udał się na spoczynek. Ale wielu wciąż świętowało. Szeth musiał ominąć Dalinara Kholina – rodzonego brata króla – który oparł głowę na niewielkim stoliku. Starzejący się, lecz potężnie zbudowany mężczyzna odsyłał gestem wszystkich, którzy próbowali zachęcić go, by poszedł spać. Gdzie była Jasnah, córka króla? Elhokar, królewski syn i dziedzic, siedział u szczytu stołu, pod nieobecność ojca rządząc ucztą. Rozmawiał z dwoma mężczyznami, ciemnoskórym z Aziru, który miał na policzku dziwną jasną plamę, i szczuplejszym Alethim, ciągle oglądającym się przez ramię.

Towarzysze dziedzica byli pozbawieni znaczenia. Szeth trzymał się z dala, prześlizgiwał się wzdłuż ścian sali, mijając bębniarzy. Muzykospreny unosiły się w powietrzu wokół nich, niewielkie duchy przyjmowały postać wirujących przezroczystych wstęg. Kiedy Szeth mijał bębniarzy, zauważyli go. Mieli wkrótce się wycofać, razem ze wszystkimi pozostałymi Parshendi.

Nie wydawali się obrażeni. Nie wydawali się źli. A jednak mieli zamiar po kilku godzinach złamać przymierze. To nie miało sensu. Szeth jednak nie zadawał pytań.

Na końcu sali minął rzędy nieruchomych lazurowych świateł, które wyrastały w miejscu, gdzie ściana stykała się z podłogą. Trzymali szafiry napełnione Burzowym Światłem. Bluźnierstwo. Jak ludzie z tych krain mogli wykorzystywać coś tak uświęconego jako banalne źródło światła? Co gorsza, uczeni Alethich podobno byli bliscy stworzenia nowych Ostrzy Odprysku. Szeth miał nadzieję, że to jedynie bezpodstawne przechwałki. Ponieważ, gdyby tak się stało, świat by się odmienił. Prawdopodobnie w sposób, który skończyłby się tym, że mieszkańcy wszystkich krain – od odległego Thaylenah do szczytów Jah Keved – mówiliby do swoich dzieci po alethyjsku.

Ci Alethi byli wielkimi ludźmi. Nawet pijani emanowali naturalną szlachetnością. Wysocy i dobrze zbudowani mężczyźni nosili ciemne jedwabne surduty, zapinane z boku i bogato wyszywane srebrną lub złotą nicią. Każdy z nich wyglądał jak generał.

Kobiety robiły jeszcze większe wrażenie. Były odziane we wspaniałe jedwabne suknie, dobrze dopasowane, a ich jaskrawe barwy kontrastowały z ciemnymi odcieniami preferowanymi przez mężczyzn. Lewy rękaw każdej sukni był dłuższy od prawego i zakrywał dłoń. Alethi mieli dziwne poczucie przyzwoitości.

Gładkie czarne włosy upinały na szczycie głowy, w skomplikowanych warkoczykach albo luźnych kokach. Często wplatały w nie złote wstążki lub ozdoby, jak również klejnoty błyszczące Burzowym Światłem. Piękne. Bluźnierstwo, ale piękne.

Szeth pozostawił za sobą salę, na której trwała uczta. Po chwili minął drzwi prowadzące do Uczty Żebraków. To była tradycja Alethich, w tym pomieszczeniu niektórzy z najuboższych mieszkańców miasta ucztowali podobnie jak król i jego goście. Mężczyzna o długiej, siwiejącej czarnej brodzie osunął się w wejściu i uśmiechał idiotycznie – Szeth nie mógł ocenić, czy z nadmiaru trunku, czy słabości umysłu.

– Widziałeś mnie? – spytał niewyraźnie mężczyzna.

Roześmiał się i zaczął coś bełkotać, po czym sięgnął po bukłak. Czyli jednak trunek. Szeth minął go i ruszył dalej wzdłuż szeregu rzeźb przedstawiających Dziesięciu Heroldów ze starożytnej vorińskiej teologii. Jezerezeh, Ishi, Kelek, Talenelat. Wymienił każdą i zorientował się, że jest ich tylko dziewięć. Jednej brakowało. Dlaczego usunięto rzeźbę Shalasha? Króla Gavilara uważano za gorliwego wyznawcę vorińskiej religii. Zbyt gorliwego, jak na gusta niektórych.

Korytarz skręcał w prawo i biegł wzdłuż ścian zwieńczonego kopułą pałacu. Znajdował się na piętrze króla, dwie kondygnacje nad ziemią, otoczony kamiennymi ścianami, sklepieniem i podłogą. To było bluźnierstwo. Po kamieniu nie należało chodzić. Ale co miał zrobić? Był Kłamcą. Robił to, czego żądali od niego panowie.

Dziś oznaczało to biały strój. Luźne białe spodnie związane w pasie sznurem, a na nich cienka biała koszula z długimi rękawami, rozpięta z przodu. Biały strój dla zabójcy był tradycją Parshendich. Choć Szeth nie pytał, jego panowie wyjaśnili powody.

Biel, by być odważnym. Biel, by nie wtapiać się w ciemność. Biel, by dać ostrzeżenie.

Jeśli ktoś miał zamordować człowieka, ofiara miała prawo go zobaczyć.

Szeth skręcił w prawo i ruszył korytarzem w stronę królewskich komnat. Na ścianach płonęły pochodnie, ich blask go nie zadowalał, jak posiłek z rzadkiego bulionu po długim poście. Wokół nich tańczyły ogniospreny, przypominające owady z zakrzepłego światła. Pochodnie były dla niego bezużyteczne. Sięgnął po sakiewkę i znajdujące się w niej kule, lecz zawahał się, kiedy zobaczył przed sobą kolejne niebieskie światła – na ścianie wisiały dwie lampy wypełnione Burzowym Światłem, znajdujące się w ich wnętrzu szafiry emanowały jasnym blaskiem. Szeth podszedł do jednej i wyciągnął dłoń, by wziąć w nią otoczony szkłem klejnot.

– Hej, ty! – zawołał ktoś po alethyjsku.

Na skrzyżowaniu korytarzy stało dwóch strażników. Podwójna straż, gdyż w Kholinarze tej nocy byli dzicy. Owszem, ci dzicy mieli stać się sojusznikami. Tyle że sojusze potrafią być słabe.

Ten miał przetrwać jeszcze niecałą godzinę.

Szeth spojrzał na zbliżających się strażników. Nosili włócznie – nie byli jasnoocy i dlatego nie mieli prawa do miecza. Jednak ich pomalowane na czerwono napierśniki były zdobione, podobnie jak hełmy. Być może mieli ciemne oczy, ale byli wysoko postawionymi obywatelami i pełnili zaszczytną funkcję w pałacowej straży.

Zatrzymawszy się w odległości kilku stóp, pierwszy strażnik machnął włócznią.

– Ruszaj. To nie jest miejsce dla ciebie.

Miał śniadą skórę typową dla Alethich i cienki wąsik, który otaczał jego wargi, na dole zmieniając się w brodę.

Szeth się nie ruszył.

– No? – odezwał się strażnik. – Na co czekasz?

Szeth odetchnął głęboko, wciągając Burzowe Światło. Wpłynęło weń, wyciągnięte z bliźniaczych szafirowych lamp na ścianach, jakby przywołane oddechem. Burzowe Światło szalało w jego wnętrzu, a na korytarzu nagle zrobiło się ciemniej, jakby chmura zasłoniła słońce, rzucając cień na zbocze góry.

Szeth czuł ciepło Światła, jego wściekłość, jakby ktoś wstrzyknął mu do żył burzę. Moc dodawała mu sił, ale była niebezpieczna. Popychała go do działania. Ruchu. Ataku.

Wstrzymując oddech, zatrzymał Światło. I tak czuł, jak wypływa na zewnątrz. Burzowe Światło dawało się utrzymać bardzo krótko, najwyżej kilka minut. Wypływało, ludzkie ciało było zbyt porowatym pojemnikiem. Słyszał, że Pustkowcy mogli je całkowicie zachować. Ale czy oni w ogóle istnieli? Jego kara głosiła, że ich nie ma. Jego honor wymagał, by byli.

Płonąc świętą energią, Szeth zwrócił się do strażników. Widzieli, że wycieka z niego Burzowe Światło, jego strużki unosiły się znad skóry jak świetlisty dym. Pierwszy strażnik zmrużył oczy i zmarszczył czoło. Szeth był pewien, że mężczyzna nigdy wcześniej nie widział czegoś takiego. O ile wiedział, zabił wszystkich chodzących po kamieniu, którzy widzieli, do czego jest zdolny.

– Kim... kim ty jesteś? – Z głosu strażnika zniknęła pewność. – Duchem czy człowiekiem?

– Kim jestem? – powtórzył Szeth, a odrobina Światła wypłynęła z jego warg, kiedy spojrzał ponad ramieniem mężczyzny na długi korytarz. – Jestem... pełen żalu.

Szeth zamrugał i Związał się z tamtym odległym punktem w korytarzu. Burzowe Światło opuściło go w mgnieniu oka, chłodząc mu skórę, a ziemia natychmiast przestała go przyciągać. Zamiast tego czuł przyciąganie tamtego punktu, jakby tamten kierunek nagle stał się dla niego dołem.

To było Podstawowe Wiązanie, pierwsze z trzech rodzajów Wiązania. Pozwalało mu manipulować nieznaną bliżej mocą, sprenem czy bogiem, który przywiązywał ludzi do ziemi. Tym Wiązaniem mógł mocować ludzi lub przedmioty do różnych powierzchni lub w różnych kierunkach.

Z jego perspektywy korytarz był teraz głębokim szybem, w głąb którego spadał, a dwaj strażnicy stali na jednej ze ścian. Zaskoczyło ich, kiedy trafiły ich stopy Szetha, jedna w twarz pierwszego, druga w drugiego, przewracając obu. Szeth zmienił punkt widzenia i Związał się z podłogą. Wypływało z niego Światło. Podłoga korytarza znów stała się dołem, wylądował między strażnikami, a jego ubranie trzaskało i sypało płatkami śniegu. Wstał i rozpoczął proces przyzywania Ostrza Odprysku.

Jeden ze strażników sięgnął po włócznię. Szeth opuścił rękę, dotknął ramienia żołnierza i podniósł wzrok. Skupił się na punkcie nad głową, jednocześnie siłą woli przekazując Światło w ciało strażnika, Wiążąc biedaka do sufitu.

Strażnik jęknął, kiedy dół nagle zmienił się w górę. Ciągnąc za sobą Światło, uderzył w sufit i puścił włócznię. Broń nie została bezpośrednio Związania i spadła z brzękiem na podłogę obok Szetha.

Zabić. To był największy z grzechów. A jednak oto Szeth, Kłamca, bluźnierczo kroczył po kamieniach wykorzystywanych do budowy. I na tym się nigdy nie kończyło. Kłamcy nie wolno było odebrać tylko jednego życia.

Swojego własnego.

Po dziesięciu uderzeniach serca jego Ostrze Odprysku wpadło w nadstawioną dłoń. Wydawało się, że formuje się z mgły, wzdłuż jego klingi skropliła się woda. Klinga była długa i wąska, o dwóch ostrzach, mniejsza niż większość pozostałych. Szeth zamachnął się nią, pozostawiając ślad na kamiennej posadzce i przecinając gardło drugiego strażnika.

Jak zawsze Ostrze zabijało w dziwaczny sposób – choć bez trudu przecinało kamień, stal czy cokolwiek nieożywionego, metal zamazywał się, kiedy dotykał żywej skóry. Przeszedł przez szyję strażnika, nie pozostawiając śladu, lecz kiedy to nastąpiło, oczy mężczyzny zaczęły dymić i się palić. Poczerniały i skurczyły się, a strażnik padł martwy. Ostrze Odprysku nie przecinało żywego ciała, lecz samą duszę.

Na górze pierwszy strażnik sapnął. Udało mu się podnieść, nawet jeśli nogami opierał się o sufit korytarza.

– Odpryskowy! – krzyknął. – Odpryskowy atakuje króla! Do broni!

W końcu, pomyślał Szeth. Strażnicy nie rozpoznali, kiedy skorzystał z Burzowego Światła, ale umieli rozpoznać Ostrze Odprysku.

Szeth pochylił się i podniósł włócznię, która spadła z góry. Jednocześnie wypuścił powietrze, które wstrzymywał od chwili, kiedy zaczerpnął Burzowego Światła. Dodawało mu sił, kiedy je trzymał, ale w tych dwóch latarniach nie było go dużo i wkrótce musiał znów zacząć oddychać. Światło zaczęło wypływać coraz szybciej, gdy przestał wstrzymywać oddech.

Shin oparł drzewce włóczni o kamienną posadzkę, po czym spojrzał w górę. Strażnik pod sklepieniem przestał krzyczeć i szerzej otworzył oczy, kiedy poły jego koszuli zaczęły opadać, a ziemia poniżej odzyskiwać swoją władzę. Smużki Światła wypływające z jego ciała skurczyły się.

Spojrzał na Szetha. Wpatrzył się w grot włóczni wycelowany prosto w jego serce. Fioletowe strachospreny strachu krążyły wokół niego po suficie.

Światło się wyczerpało. Strażnik spadł.

Wrzasnął w chwili, gdy włócznia przebiła jego pierś. Szeth wypuścił broń z ręki, pozwolił, by się przewróciła, a drżące ciało na jej końcu ze stłumionym łomotem upadło na ziemię. Trzymając w dłoni Ostrze Odprysku, skręcił w boczne przejście, zgodnie ze wskazówkami mapy, której nauczył się na pamięć. Wyskoczył za róg i przylgnął do ściany w chwili, kiedy oddział strażników dotarł do trupów. Przybyli natychmiast zaczęli krzyczeć.

Dostał wyraźne polecenia. Miał zabić króla, ale dać się przy tym zobaczyć. Niech Alethi wiedzą, że nadchodzi i co robi. Dlaczego? Dlaczego Parshendi zgodzili się podpisać traktat, lecz jeszcze tego samego wieczoru wysłali skrytobójcę?

Na ścianach tego korytarza świeciły liczne klejnoty. Król Gavilar lubił olśniewać przepychem, a nie mógł wiedzieć, że pozostawia w ten sposób źródła mocy, którą Szeth mógł wykorzystywać w swoich Wiązaniach. Tego, co robił Szeth, nie widziano od tysiącleci. Kroniki historyczne z tamtych czasów właściwie nie istniały, a legendy znacznie wypaczały prawdę.

Szeth wyjrzał znów na korytarz. Jeden ze strażników na skrzyżowaniu zobaczył go, wskazał palcem i zaczął wrzeszczeć. Szeth upewnił się, że wszyscy mogli mu się przyjrzeć, po czym znów się cofnął. Ruszając biegiem, odetchnął głęboko, wciągając Burzowe Światło z lamp. Wypełniło jego ciało, przyśpieszył, mięśnie wręcz spuchły od energii. Światło stało się burzą w jego wnętrzu, krew grzmiała mu w uszach. To było jednocześnie straszliwe i cudowne.

Przebiegł kolejnymi dwoma korytarzami, skręcił w bok. Otworzył drzwi do magazynu, po czym się zawahał – wystarczająco długo, by jeden ze strażników wybiegł zza rogu, zobaczył go – i wpadł do środka. Przygotowując Pełne Wiązanie, uniósł rękę i rozkazał Burzowemu Światłu, by zebrało się w tym miejscu, aż jego skóra zapłonęła blaskiem. Wyciągnął dłoń w stronę futryny, pokrywając ją światłością jak farbą. Zatrzasnął drzwi w chwili, kiedy strażnicy się do nich zbliżyli.

Burzowe Światło trzymało drzwi w futrynie z mocą setki rąk. Pełne Wiązanie łączyło ze sobą przedmioty, trzymając je razem do chwili, gdy wyczerpało się światło. Stworzenie go wymagało więcej czasu niż Podstawowe Wiązanie, do tego szybciej zużywało Burzowe Światło. Klamka się zatrzęsła, a później drewno zaczęło pękać, kiedy strażnicy oparli się o nie całym swoim ciężarem. Jeden wołał, żeby ktoś przyniósł topór.

Szeth szybkim krokiem przeszedł przez pomieszczenie, omijając okryte płachtami meble, które w nim przechowywano. Dotarł do przeciwległej ściany, po czym – przygotowując się na kolejne świętokradztwo – uniósł Ostrze i ciął poziomo ciemny kamień. Klinga weszła w niego bez trudu – Ostrze Odprysku mogło przeciąć każdy przedmiot nieożywiony. Później dwa pionowe cięcia i kolejne poniżej – w ten sposób wyciął spory kwadratowy blok. Przycisnął do niego dłoń i napełnił kamień Burzowym Światłem.

Drzwi za jego plecami zaczęły pękać. Obejrzał się przez ramię i skupił na drżącym drewnie, Wiążąc z nim kamień. Jego ubranie pokrył szron – Wiązanie czegoś tak wielkiego wymagało mnóstwa Światła. Chaos w jego wnętrzu ucichł, jak burza, która przeszła w mżawkę.

Zrobił krok w bok. Kamienny blok zadrżał i zaczął się wsuwać do komnaty. W normalnych warunkach poruszenie go byłoby niemożliwe, jego własny ciężar przyciskałby go do kamieni poniżej. Teraz jednak ten sam ciężar go uwolnił – dla kamiennego bloku „w dół” prowadziło w stronę drzwi. Z głośnym zgrzytem kamień uwolnił się ze ściany i poleciał przez komnatę, odbijając się od mebli.

Żołnierze w końcu przebili się przez drzwi i wpadli do środka w chwili, kiedy uderzył w nie potężny kamienny blok.

Szeth odwrócił się plecami do straszliwych krzyków, trzasku drewna i pękających kości. Pochylił się i przedostał się przez nowy otwór, wychodząc na korytarz.

Stawiał kroki powoli, wysysając Burzowe Światło z mijanych lamp, wciągając je w siebie, ponownie budząc burzę we wnętrzu. W miarę, jak lampy przygasały, na korytarzu robiło się coraz ciemniej. Na końcu znajdowały się grube drewniane drzwi, a kiedy się do nich zbliżał, nieduże strachospreny – przypominające krople fioletowej mazi – zaczęły odrywać się od ścian i kierować w stronę wejścia. Przyciągała je groza, jaką odczuwał ten, kto znajdował się po drugiej stronie.

Szeth otworzył drzwi i znalazł się na korytarzu prowadzącym do komnat króla. Po obu jego stronach stały wysokie wazy z czerwonej porcelany, a pomiędzy nimi nerwowi żołnierze. Pośrodku korytarza leżał długi, wąski dywan. Czerwony, jak rzeka krwi.

Znajdujący się najbliżej włócznicy nie czekali na niego. Zerwali się i unieśli swoje krótkie włócznie do rzutu. Szeth uderzył dłonią w bok, wpychając Burzowe Światło w futrynę, wykorzystując przy tym trzecie i ostatnie z Wiązań, Odwrócone Wiązanie, które działało na innej zasadzie niż pozostałe. Nie sprawiło, że futryna emanowała Burzowym Światłem – w rzeczy samej, zdawało się, że wciąga w siebie blask, przez co otaczał je dziwny półcień.

Włócznicy rzucili swoją broń, a Szeth stał nieruchomo, trzymając dłoń na futrynie. Odwrócone Wiązanie wymagało ciągłego dotyku, ale pochłaniało stosunkowo niewiele Burzowego Światła. W jego trakcie wszystko, co się do niego zbliżało, szczególnie lżejsze przedmioty, było przyciągane w stronę samego Wiązania.

Włócznie skręciły w powietrzu, ominęły go i wbiły się w futrynę. Kiedy Szeth poczuł ich uderzenie, wyskoczył w powietrze i Przywiązał się do ściany po prawej, a jego stopy uderzyły o kamień.

Perspektywa natychmiast się zmieniła. To nie on stał na ścianie, a żołnierze, czerwony dywan zaś wił się między nimi jak długi gobelin. Szeth ruszył korytarzem i zadał cios Ostrzem Odprysku, przecinając szyje dwóch mężczyzn, którzy rzucili w niego włóczniami. Ich oczy zapłonęły i mężczyźni się przewrócili.

Inni strażnicy w korytarzu wpadli w panikę. Jedni próbowali go zaatakować, drudzy wołali o wsparcie, jeszcze inni się kulili. Ci, którzy próbowali go zaatakować, mieli problem, nie wiedzieli, jak uderzyć kogoś, kto wisi na ścianie. Szeth powalił kilku, po czym wyskoczył w powietrze, zrobił salto i znów Przywiązał się do podłogi.

Uderzył w ziemię między strażnikami. Całkowicie otoczony, ale z Ostrzem Odprysku w dłoni.

Wedle legendy, Ostrza Odprysku przed wielu laty należały do Świetlistych Rycerzy. Były darem od ich boga, dzięki któremu mogli walczyć z potworami ze skał i płomienia, wysokimi na dziesiątki stóp, z oczyma płonącymi nienawiścią. Pustkowcami. Kiedy wróg miał skórę twardą jak skała, zwykła stal okazywała się bezużyteczna. Niezbędne było coś nadnaturalnego.

Szeth wyprostował się, jego luźne białe szaty załopotały. Zacisnął zęby. Uderzył, jego klinga błyszczała odbitym blaskiem pochodni. Eleganckie, szerokie cięcia. Trzy – jedno po drugim. Nie mógł zamknąć uszu na krzyki, które po nich nastąpiły, ani uniknąć widoku powalonych mężczyzn. Padali jak zabawki przewrócone nieostrożnym kopnięciem dziecka. Jeśli Ostrze dotknęło ludzkiego kręgosłupa, taki człowiek umierał, a jego oczy się paliły. Jeśli przecinało kończynę, ta kończyna umierała. Jeden żołnierz odtoczył się od Szetha z niemal odciętą ręką. Już nigdy jej nie poczuje ani nie użyje.

Szeth opuścił Ostrze, stojąc wśród trupów ze spalonymi oczami. Tutaj, w Alethkarze, ludzie często powtarzali legendy – o z trudem wywalczonym zwycięstwie ludzkości nad Pustkowcami. Jednakże, kiedy broń stworzona do zabijania koszmarów została zwrócona przeciwko zwykłym żołnierzom, ludzkie życie stało się zaiste tanim towarem.

Shin odwrócił się i ruszył dalej, jego pantofle dotykały miękkiego czerwonego dywanu. Ostrze Odprysku jak zawsze błyszczało srebrzyście. Kiedy zabijało, nie było krwi. To wydawało się znakiem. Ostrze było jedynie narzędziem, którego nie można obciążyć winą za morderstwa.

Drzwi na końcu korytarza się otworzyły. Szeth zamarł, kiedy ze środka wypadła niewielka grupka żołnierzy, prowadząc mężczyznę w królewskim stroju, który pochylił głowę, jakby chciał uniknąć strzał. Żołnierze mieli szafirowe szaty, w kolorze Gwardii Królewskiej, a na widok trupów nawet się nie zawahali. Wiedzieli, czego może dokonać Odpryskowy. Otworzyli boczne drzwi i wprowadzili do środka swojego podopiecznego, a kilku uniosło włócznie w stronę Szetha.

Z królewskich komnat wyłoniła się inna postać – miała na sobie błyszczący błękitny pancerz składający się ze starannie połączonych płyt. Jednak w przeciwieństwie do zwyczajnej zbroi, w przestrzeni między płytami nie było widać skóry ani kolczugi – jedynie mniejsze metalowe płytki, idealnie do siebie dopasowane. Pancerz był piękny, każdą płytkę otaczała złota obwódka, hełm zaś zdobiły trzy rzędy skrzydeł przypominających rogi.

Pancerz Odprysku, zwyczajowe dopełnienie Ostrza Odprysku. Mężczyzna miał również miecz, ogromne Ostrze długie na sześć stóp, którego klingę zdobił wzór przypominający płomienie. Srebrzysty metal błyszczał, wręcz emanował światłem. Broń stworzona, by zabijać mrocznych bogów, większy odpowiednik miecza, który nosił Szeth.

Szeth się zawahał. Nie rozpoznawał pancerza – nie ostrzeżono go, że może się tego spodziewać, i nie miał czasu zapamiętać różnych Pancerzy i Ostrzy należących do Alethich. Ale nim ruszy za królem, musiał się zająć Odpryskowym – nie mógł pozostawić takiego przeciwnika za plecami.

Poza tym, być może tamten mógłby go pokonać, zabić i zakończyć to żałosne życie. Wiązania nie wpływały na kogoś w Pancerzu, a zbroja dodawała sił, wspomagała go. Honor Szetha nie pozwalał mu porzucić misji ani szukać śmierci. Ale gdyby tak się jednak wydarzyło, przyjąłby ją z radością.

Odpryskowy zaatakował, a wtedy Szeth Przywiązał się do boku korytarza, wyskoczył w powietrze i wylądował na ścianie. Cofnął się, unosząc Ostrze. Przeciwnik ustawił się w gotowości, przyjmując jedną z postaw szermierczych, jakie ceniono na wschodzie. Poruszał się o wiele zwinniej, niż można by się spodziewać po kimś w tak masywnej zbroi. Jednakże Pancerz Odprysku był wyjątkowy, równie starodawny i magiczny jak Ostrza, które dopełniał.

Odpryskowy uderzył. Szeth odskoczył w bok i Przywiązał się do sufitu, kiedy Ostrze przeciwnika przecięło ścianę. Czując dreszczyk pojedynku, Shin rzucił się naprzód i zaatakował z góry ciosem zza głowy, próbując trafić w hełm przeciwnika. Mężczyzna uchylił się i opadł na kolano, a Ostrze Szetha przecięło powietrze.

Szeth odskoczył do tyłu, kiedy Odpryskowy zamachnął się swoim Ostrzem, przecinając sufit. Shin nie miał Pancerza i wcale go nie potrzebował. Jego Wiązania miały negatywny wpływ na klejnoty, które dawały moc Pancerzowi Odprysku, dlatego musiał wybrać.

Kiedy przeciwnik się odwrócił, Szeth pobiegł po suficie. Jak się spodziewał, tamten znów się zamachnął, a wtedy Szeth odskoczył w bok i przetoczył się. Wyprostował się, zrobił salto i znów Przywiązał się do ziemi za plecami Odpryskowego. Wbił Ostrze w odsłonięte plecy przeciwnika.

Niestety, Pancerz miał jedną niezaprzeczalną zaletę – mógł powstrzymać cios Ostrza Odprysku. Broń Szetha uderzyła w cel, a wtedy na napleczniku pojawiła się siateczka drobnych pęknięć, przez które zaczęło wypływać Burzowe Światło. Na Pancerzu Odprysku nie pojawiały się wgniecenia jak na zwykłym metalu. Szeth wiedział, że aby go przebić, musiałby trafić Odpryskowego w to samo miejsce przynajmniej jeszcze raz.

Szeth cofnął się, kiedy przeciwnik zamachnął się w gniewie, próbując przeciąć jego kolana. Szalejąca w nim burza dawała mu sporą przewagę – między innymi zdolność szybkiego leczenia drobnych ran. Ale w wypadku kończyn zabitych przez Ostrze Odprysku nic by to nie dało.

Okrążył przeciwnika, po czym wybrał odpowiednią chwilę i rzucił się naprzód. Mężczyzna znów się zamachnął, ale Szeth na chwilę Przywiązał się do sufitu, żeby się podnieść. Wystrzelił w powietrze, przelatując nad uniesioną bronią przeciwnika, po czym znów Przywiązał się do podłogi. W chwili, kiedy dotknął ziemi, znów uderzył, lecz tamten szybko odzyskał równowagę i zadał kolejny, niemal doskonały cios, o włos mijając Szetha.

Ten mężczyzna niebezpiecznie dobrze radził sobie z Ostrzem. Wielu z Odpryskowych zbytnio polegało na mocy swojej broni i pancerza. Ten był inny.

Szeth skoczył na ścianę i zaczął szybko, gwałtownie atakować przeciwnika, jak węgorz. Tamten powstrzymywał go szerokimi ripostami. Długość jego ostrza sprawiała, że Szeth nie mógł się przebić.

To trwa zbyt długo, pomyślał. Gdyby królowi udało się wymknąć do kryjówki, Szeth nie wypełniłby swojej misji, niezależnie od tego, ilu ludzi by zabił. Pochylił się, by zadać kolejny cios, ale przeciwnik zmusił go do cofnięcia się. Każda sekunda tej walki dawała królowi szansę na ucieczkę.

Nadszedł czas na zuchwałość. Szeth rzucił się w powietrze, Przywiązał do drugiego końca korytarza i poleciał stopami w stronę przeciwnika. Tamten bez wahania uniósł ostrze do ciosu, lecz Szeth Przywiązał się pod kątem i natychmiast spadł. Ostrze świsnęło w powietrzu nad jego głową.

Wylądował przykucnięty i wykorzystał swój pęd, by rzucić się naprzód. Znów uderzył Ostrzem w bok przeciwnika, w miejsce, gdzie Pancerz popękał. Zadał potężny cios. Ten kawałek Pancerza rozpadł się, kawałki stopionego metalu spłynęły na ziemię. Przeciwnik sapnął, opadł na kolano i uniósł rękę do boku. Szeth również uniósł nogę do boku mężczyzny i pchnął go w tył mocą Burzowego Światła.

Ciężkie ciało Odpryskowego uderzyło w drzwi komnat króla, przebiło je i częściowo wpadło do środka. Szeth zostawił go i otworzył drzwi po prawej, ruszając za królem. W tym korytarzu również leżał czerwony dywan, a pełne Burzowego Światła lampy pomogły mu odzyskać moc.

Kiedy znów zapłonęła w nim energia, przyśpieszył kroku. Gdyby zyskał odpowiednią przewagę, mógłby zająć się królem, a później wrócić i skończyć walkę z Odpryskowym. Nie zapowiadało się łatwo. Pełne Wiązanie na drzwiach nie powstrzymałoby tamtego, a Pancerz pozwalał mężczyźnie biec nadnaturalnie szybko. Szeth obejrzał się przez ramię.

Tamten nie ruszył za nim. Mężczyzna siedział w zbroi i wydawał się oszołomiony. Szeth ledwie go widział, siedzącego w drzwiach, otoczonego popękanym drewnem. Może zranił go bardziej, niż mu się wydawało?

A może...

Szeth znieruchomiał. Pomyślał o pochylonej głowie mężczyzny, którego wyprowadzano na zewnątrz, jego zasłoniętej twarzy. Odpryskowy nadal za nim nie ruszył. Był tak dobrym wojownikiem. Powiadano, że niewielu mogło dorównać szermierczym umiejętnościom Gavilara Kholina. Czy to możliwe?

Szeth odwrócił się i ruszył z powrotem, ufając swojemu instynktowi. Na jego widok Odpryskowy podniósł się skwapliwie. Szeth jeszcze przyśpieszył. Jakie było najbezpieczniejsze miejsce dla króla? W otoczeniu strażników, podczas ucieczki? Czy w Pancerzu Odprysku, na tyłach, zlekceważonego jako osobistego strażnika władcy?

Sprytne, pomyślał Szeth, gdy jeszcze niedawno niemrawy przeciwnik przyjął postawę szermierczą. Shin zaatakował z nową mocą, zasypując przeciwnika – króla – gradem uderzeń. Tamten odpowiadał agresywnie szerokimi ciosami. Szeth cofnął się przed jednym z nich, czując podmuch powietrza tuż przy twarzy. Nim wykonał kolejny ruch, odczekał i przebiegł pod następnym ciosem władcy.

Król, spodziewając się kolejnego uderzenia w bok, obrócił się z ręką przyciśniętą do otworu w Pancerzu. To pozwoliło Szethowi przebiec obok niego i wpaść do komnat.

Władca obrócił się, by za nim podążyć, lecz Szeth biegł z wyciągniętą ręką przez urządzoną z przepychem komnatę, dotykając mijanych mebli. Napełniał je Burzowym Światłem i Przywiązywał do punktu za królem. Meble przetaczały się, jakby ktoś przechylił komnatę, sofy, krzesła i stoły spadały w stronę zaskoczonego władcy. Gavilar spróbował ciąć je swoim Ostrzem Odprysku. Broń bez trudu przecięła dużą sofę, ale jej kawałki i tak spadły na króla, wytrącając go z równowagi. Później trafił w niego podnóżek, przewracając go na ziemię.

Gavilar odtoczył się na bok, unikając kolejnych mebli, i rzucił się naprzód; z uszkodzonych części Pancerza wypływało Światło. Szeth skupił się, wyskoczył w powietrze, po czym Przywiązał do tyłu i w prawo. Uskoczył przed ciosem króla, po czym Przywiązał się do przodu dwoma Podstawowymi Wiązaniami z rzędu. Jego ubranie zamarzło, kiedy leciał w stronę króla z prędkością dwa razy większą niż przy normalnym upadku.

Król cofnął się, próbując stanąć tak, by zadać Szethowi cios z dołu. Hełm mężczyzny był popękany i emanował Burzowym Światłem. Władca przyjął postawę obronną, chroniąc bok z pękniętą płytą. Zadał cios jedną ręką, kierując ostrze w stronę sufitu. Szeth natychmiast Przywiązał się w dół, oceniając, że król nie opuści wystarczająco szybko miecza.

Szeth nie docenił swojego przeciwnika. Król zrobił krok naprzód, wystawiając się na cios i udając, że przyjmie go na hełm. W chwili, gdy Szeth po raz drugi trafił weń i go zniszczył, Gavilar uderzył pięścią, wbijając rękawicę w twarz Shina.

W oczach Szetha pojawił się jaskrawy błysk, odpowiadający nagłemu cierpieniu wypełniającemu jego twarz. Zrobiło mu się ciemno przed oczami.

Ból. Tyle bólu!

Wrzasnął, a wtedy Burzowe Światło opuściło go gwałtownie, i uderzył plecami w coś twardego. Drzwi balkonu. Kolejny ból w ramionach, jakby ktoś przebił go setką sztyletów. Uderzył w ziemię i zatrzymał się, jego mięśnie drżały. Ten cios zabiłby zwykłego człowieka.

Nie ma czasu na ból. Nie ma czasu na ból. Nie ma czasu na ból!

Zamrugał i potrząsnął głową. Świat był niewyraźny i ciemny. Oślepł? Nie, na zewnątrz panowała ciemność. Znajdował się na drewnianym balkonie, siła uderzenia wyrzuciła go przez drzwi. Usłyszał łoskot. Ciężkie kroki. Odpryskowy!

Szeth podniósł się z trudem. Miał zawroty głowy. Krew płynęła po policzku, a z jego skóry unosiło się Burzowe Światło, przez co oślepł na lewe oko. Światło. Wyleczyłoby go, gdyby mogło. Wydawało mu się, że szczęka wypadła mu z zawiasów. Złamana? Upuścił Ostrze Odprysku.

Przed nim pojawił się niezgrabny cień – z pancerza władcy wyciekło tyle Światła, że król miał problem z chodzeniem. Ale zbliżał się.

Szeth krzyknął, ukląkł i napełnił Burzowym Światłem drewniany balkon, Przywiązując go w dół. Powietrze wokół niego wypełnił szron. Burza zagrzmiała, wypływając z jego ramion w drewno. Przywiązał je do dołu, później jeszcze raz. Powtórzył to po raz czwarty w chwili, kiedy Gavilar wyszedł na balkon. Ten zakołysał się pod dodatkowym ciężarem. Drewno zatrzeszczało.

Król się zawahał.

Szeth Przywiązał balkon do dołu po raz piąty. Podpory popękały i cała konstrukcja oderwała się od budynku. Shin krzyknął i wykorzystał ostatnią odrobinę Burzowego Światła, by Przywiązać się do boku budynku. Poleciał w bok, mijając wstrząśniętego władcę, po czym uderzył w ścianę i się przetoczył.

Balkon spadał, a król z zaskoczeniem uniósł wzrok, kiedy stracił grunt pod stopami. Upadek nie trwał długo. W blasku księżyca Szeth przyglądał się uważnie – wciąż nie widział zbyt wyraźnie i był ślepy na jedno oko – jak konstrukcja uderza w kamień poniżej. Ściana pałacu zadrżała, a trzask pękającego drewna odbił się echem od pobliskich budynków.

Wciąż na murze, Szeth jęknął i wstał. Czuł się słabo – zbyt szybko zużył Burzowe Światło, przeciążając ciało. Zatoczył się w dół po boku budynku, zbliżając się do ruiny balkonu. Ledwie trzymał się na nogach.

Król nadal się poruszał. Pancerz Odprysku uchroniłby człowieka przed skutkami takiego upadku, ale długi kawałek zakrwawionego drewna wbił się w bok Gavilara w miejscu, gdzie Szeth wcześniej przebił Pancerz. Szeth ukląkł, wpatrując się w pełną cierpienia twarz mężczyzny. Mocne rysy, kwadratowa broda, szpakowaty zarost, uderzająco jasnozielone oczy. Gavilar Kholin.

– Spodziewałem... się... ciebie – powiedział król między jękami.

Szeth sięgnął pod napierśnik mężczyzny i dotknął pasków. Rozwiązały się, a wtedy zdjął napierśnik, obnażając klejnoty po jego wewnętrznej stronie. Dwa były pęknięte i wyczerpane. Trzy wciąż świeciły. Szeth odetchnął głęboko, przyjmując Światło.

Burza znów zaczęła szaleć. Więcej Światła otoczyło bok jego twarzy, lecząc uszkodzoną skórę i kości. Wciąż odczuwał ostry ból – Burzowe Światło bynajmniej nie leczyło błyskawicznie. Minie wiele godzin, nim powróci do pełni zdrowia.

Król zakaszlał.

– Możesz powiedzieć... Thaidakarowi... że jest za późno...

– Nie wiem, kto to – odparł Szeth, wstając. Złamana szczęka sprawiała, że mówił niewyraźnie. Wyciągnął rękę w bok, przyzywając Ostrze Odprysku.

Król zmarszczył czoło.

– To kto...? Restares? Sadeas? Nigdy nie sądziłem...

– Moimi panami są Parshendi – powiedział Szeth. Minęło dziesięć uderzeń serca i Ostrze znalazło się w jego dłoni, wilgotne od rosy.

– Parshendi? To nie ma sensu. – Gavilar zakaszlał, drżącą dłonią sięgnął do piersi i zaczął czegoś szukać w kieszeni. Wyciągnął niewielką kryształową kulę na łańcuszku. – Musisz to zabrać. Oni nie mogą tego dostać. – Wydawał się oszołomiony. – Powiedz... powiedz mojemu bratu... musi odnaleźć najważniejsze słowa, jakie może wypowiedzieć człowiek...

Gavilar znieruchomiał.

Szeth zawahał się, po czym ukląkł i wziął kulę. Była dziwna, nie przypominała niczego, co widział wcześniej. Choć była zupełnie ciemna, zdawało się, że mimo to świeci. Emanuje czarnym blaskiem.

„Parshendi?”, powiedział Gavilar. „To nie ma sensu”.

– Nic już nie ma sensu – wyszeptał Szeth, chowając dziwną kulę. – Wszystko się rozpada. Przykro mi, królu Alethich. Wątpię, by cię to obchodziło. A już szczególnie teraz. – Wyprostował się. – Przynajmniej nie będziesz musiał patrzeć wraz z wszystkimi innymi, jak kończy się świat.

Obok królewskiego ciała z mgły zmaterializowało się jego Ostrze Odprysku i z trzaskiem spadło na kamienie. Było warte fortunę – całe królestwa padały, kiedy ludzie walczyli o panowanie nad jednym Ostrzem.

W pałacu rozległy się okrzyki. Szeth musiał odejść. Ale...

„Powiedz mojemu bratu...”.

Dla ludu Szetha prośba umierającego była święta. Ujął rękę króla, zanurzył ją w jego własnej krwi i wykorzystał, by naskrobać na drewnie: „Bracie. Musisz odnaleźć najważniejsze słowa, jakie może wypowiedzieć człowiek”.

Później Szeth umknął w noc. Pozostawił należące do króla Ostrze Odprysku. Wiedział, że na nic mu się nie przyda. Jego własne Ostrze było wystarczającą klątwą.

Część pierwsza

Ponad ciszą

Kaladin • Shallan

„Zabiliście mnie. Sukinsyny, zabiliście mnie! Gdy słońce wciąż jest gorące, ginę!”.

Zebrane piątego dnia tygodnia Chach miesiąca Betab roku 1171, dziesięć sekund przed śmiercią. Badanym był ciemnooki żołnierz w wieku trzydziestu jeden lat. Próbka uważana jest za wątpliwą.

Pięć lat później

– Umrę, prawda? – spytał Cenn.

Ogorzały weteran obok Cenna odwrócił się i przyjrzał. Weteran nosił krótko przyciętą brodę, która po bokach zaczynała siwieć.

Umrę, pomyślał Cenn, ściskając włócznię. Jej drzewce było śliskie od potu. Umrę. Och, Ojcze Burz, umrę...

– Ile masz lat, synu? – spytał weteran.

Cenn nie pamiętał jego imienia. Trudno było cokolwiek pamiętać, patrząc, jak druga armia ustawia się w szeregach po przeciwnej stronie skalistego pola bitwy. To formowanie szyku wydawało się takie uprzejme. Porządne, zorganizowane. Krótkie włócznie w pierwszych szeregach, długie włócznie i oszczepy dalej, łucznicy po bokach. Ciemnoocy włócznicy mieli wyposażenie podobne do tego, jakie dostał Cenn – skórzana kamizela i długa do kolan spódniczka, prosty stalowy hełm i napierśnik.

Wielu z jasnookich nosiło pełne pancerze. Siedzieli na koniach, straże honorowe otaczały ich napierśnikami, które świeciły rubinowym i szmaragdowym blaskiem. Czy byli wśród nich Odpryskowi? Oświecony Amaram do nich nie należał. A któryś z jego ludzi? A jeśli Cenn musiałby walczyć przeciwko jednemu z nich? Zwykli ludzie nie zabijali Odpryskowych. Zdarzało się to tak rzadko, że przeszło do legendy.

To się naprawdę dzieje, pomyślał z coraz większym przerażeniem. To nie kolejna musztra w obozie. Nie szkolenie na polu, machanie kijami. To było prawdziwe. Uświadomiwszy to sobie – jego serce waliło w piersiach jak przestraszone zwierzątko w klatce, a nogi drżały – Cenn nagle zrozumiał, że jest tchórzem. Nie powinien opuszczać stad! Nie powinien...

– Synu? – odezwał się weteran stanowczym głosem. – Ile masz lat?

– Piętnaście, panie.

– A jak się nazywasz?

– Cenn, panie.

Potężny, brodaty mężczyzna pokiwał głową.

– Ja mam na imię Dallet.

– Dallet – powtórzył Cenn, nadal wpatrując się w armię przeciwnika. Było ich tak wielu! Całe tysiące. – Umrę, prawda?

– Nie. – Dallet miał szorstki głos, co jakimś sposobem działało uspokajająco. – Nic ci się nie stanie. Patrz prosto przed siebie. Trzymaj się z oddziałem.

– Ale miałem niecałe trzy miesiące szkolenia! – Mógłby przysiąc, że słyszał cichy brzęk pancerzy lub tarcz przeciwnika. – Ledwie trzymam tę włócznię. Ojcze Burz, jestem martwy. Nie mogę...

– Synu – przerwał mu Dallet, łagodnie, lecz stanowczo. Uniósł dłoń i położył ją na ramieniu Cenna. Krawędź dużej okrągłej tarczy, która wisiała na jego plecach, odbijała światło. – Nic ci się nie stanie.

– Skąd wiesz? – Zabrzmiało to jak błaganie.

– Ponieważ, chłopcze, jesteś w oddziale Kaladina Burzą Błogosławionego.

Pobliscy żołnierze pokiwali głowami.

Za nimi kolejne grupy żołnierzy ustawiały się w szyku – całe tysiące. Cenn znajdował się na samym przodzie, z liczącym około trzydziestu ludzi oddziałem Kaladina. Dlaczego został w ostatniej chwili przeniesiony do nowego oddziału? Miało to coś wspólnego z obozową polityką.

Dlaczego ten oddział znajdował się na pierwszej linii, gdzie musiało być najwięcej ofiar? Małe strachospreny – jak krople fioletowej mazi – zaczęły wyłazić z ziemi i zbierać się wokół jego stóp. W chwili paniki prawie upuścił włócznię i uciekł. Dallet zacisnął dłoń na jego ramieniu. Spoglądając w spokojne ciemne oczy starszego mężczyzny, Cenn się zawahał.

– Odlałeś się, zanim ustawiliśmy się w szyku? – spytał Dallet.

– Nie miałem czasu...

– Zrób to teraz.

– Tutaj?

– Jeśli tego nie zrobisz, mocz popłynie ci po nodze podczas walki, co cię rozproszy, może nawet zabije. Zrób to.

Zażenowany Cenn podał Dalletowi włócznię i opróżnił pęcherz na kamienie. Kiedy skończył, spojrzał z ukosa na pozostałych. Żaden z żołnierzy Kaladina nie uśmiechał się złośliwie. Stali spokojnie z włóczniami u boku i tarczami na plecach.

Wróg był już prawie gotów. Między oboma wojskami znajdowało się pole płaskiej śliskoskały, zadziwiająco równe i gładkie, na którym jedynie z rzadka wyrastały skałopąki. Byłoby z niego świetne pastwisko. Ciepły wiatr uderzał w twarz Cenna, niosąc ze sobą wilgotny aromat arcyburzy ostatniej nocy.

– Dallet! – zawołał ktoś.

Między szeregami szedł mężczyzna, niosący krótką włócznię, do której drzewca przymocowano dwie skórzane pochwy na noże. Był młody, najwyżej cztery lata starszy od samego Cenna, ale wyższy o kilkanaście palców nawet od Dalleta. Nosił prostą skórznię włócznika, ale pod nią parę ciemnych spodni. To nie było dozwolone.

Jego typowe dla Alethich czarne włosy sięgały mu do ramion i kręciły się, a oczy były ciemnobrązowe. Węzły z białego sznura na ramionach kamizeli świadczyły, że jest dowódcą oddziału.

Trzydziestu mężczyzn wokół Cetta wyprostowało się i uniosło włócznie w pozdrowieniu. To jest Kaladin Burzą Błogosławiony, pomyślał z niedowierzaniem Cenn. Ten młodzik?

– Dallecie, wkrótce będziemy mieli nowego rekruta – powiedział Kaladin. Miał mocny głos. – Musisz... – Urwał, kiedy zobaczył Cenna.

– Trafił tu przed kilkoma minutami, panie – odparł z uśmiechem Dallet. – Zacząłem go przygotowywać.

– Dobra robota. Zapłaciłem spore pieniądze, żeby wyciągnąć tego chłopaka od Gare. Tamten jest tak niekompetentny, że właściwie walczy dla przeciwnika.

Co takiego? – pomyślał Cenn. Dlaczego ktoś miałby za mnie zapłacić?

– A co sądzisz o polu? – spytał Kaladin.

Kilku pozostałych włóczników uniosło dłonie, by osłonić oczy przed słońcem, i przyjrzało się skałom.

– Tamto zagłębienie obok dwóch głazów daleko po prawej? – spytał Dallet.

Dowódca pokręcił głową.

– Zbyt trudno znaleźć oparcie dla stóp.

– Ano. Możliwe. A tamto niskie wzgórze po tamtej stronie? Wystarczająco daleko, żeby uniknąć pierwszej salwy, wystarczająco blisko, by nie wysforować się za bardzo naprzód.

Kaladin pokiwał głową, choć Cenn nie widział, o czym rozmawiają.

– Wygląda nieźle.

– Czy reszta waszej bandy to usłyszała?! – krzyknął Dallet.

Mężczyźni unieśli wyżej włócznie.

– Miej nowego na oku, Dallecie – powiedział Kaladin. – Jeszcze nie zna znaków.

– Oczywiście – odparł z uśmiechem weteran.

Uśmiech! Jak on mógł się uśmiechać? Wróg zadął w rogi. Czy to znaczyło, że byli gotowi? Choć Cenn przed chwilą opróżnił pęcherz, poczuł strużkę moczu na nodze.

– Nie cofajcie się – powiedział Kaladin, po czym pobiegł dalej, by porozmawiać z dowódcą kolejnego oddziału. Łucznicy po obu stronach przygotowali się do strzału.

– Nie martw się, synu – powiedział Dallet. – Nic nam nie będzie. Dowódca Kaladin jest szczęściarzem.

Żołnierz po drugiej stronie Cenna pokiwał głową. Był chudym, rudowłosym Vedenem, jego opalona skóra miała ciemniejszy odcień niż skóra Alethich. Dlaczego walczył w ich armii?

– Zgadza się. Kaladin jest burzą błogosławiony, na pewno. W ostatniej bitwie utraciliśmy... ile, jednego żołnierza?

– Ale ktoś jednak zginął – zauważył Cenn.

Dallet wzruszył ramionami.

– Ludzie zawsze giną. Nasz oddział poniósł najmniejsze straty. Zobaczysz.

Kaladin skończył naradę z drugim dowódcą, po czym powrócił do swojego oddziału. Choć nosił krótką włócznię – przeznaczoną do trzymania jedną ręką, by w drugiej móc trzymać tarczę – jego broń była o dłoń dłuższa niż włócznie pozostałych.

– Przygotować się! – zawołał Dallet.

W przeciwieństwie do innych dowódców oddziałów, Kaladin nie cofnął się do szeregu, lecz stał przed swoim oddziałem.

Otaczający Cenna mężczyźni poruszyli się, wyraźnie podekscytowani. To samo uczyniła cała wielka armia, bezruch ustąpił zapałowi. Setki poruszających się stóp, uderzających tarcz, brzęczących klamer. Kaladin pozostał bez ruchu, wpatrując się w armię przeciwnika.

– Spokojnie – powiedział, nie odwracając się.

Z tyłu minął ich jasnooki oficer na koniu.

– Bądźcie gotowi do walki! Chcę ich krwi, żołnierze. Walczcie i zabijajcie!

– Spokojnie – powtórzył Kaladin, kiedy mężczyzna ich minął.

– Bądź gotów do biegu – powiedział Dallet Cennowi.

– Biegu? Ale szkolono nas, by maszerować w szyku! Nie wyrywać się z niego!

– Pewnie – zgodził się weteran. – Ale większość z żołnierzy nie jest lepiej wyszkolona od ciebie. Ci, którzy dobrze walczą, zostają wysłani na Strzaskane Równiny, do walki z Parshendimi. Kaladin próbuje wyszkolić nas na tyle, byśmy też się tam udali i walczyli za króla. – Dallet wskazał na szeregi żołnierzy. – Większość z nich się wyrwie i ruszy do ataku. Jasnoocy nie są wystarczająco dobrymi dowódcami, by utrzymać ich w szyku. Dlatego zostań z nami i biegnij.

– Czy mam przygotować tarczę?

Wokół oddziału Kaladina inni żołnierze zdejmowali tarcze z pleców. Ale ludzie Kaladina pozostawili je na miejscu.

Nim Dallet zdążył odpowiedzieć, z tyłu zagrzmiał róg.

– Ruszaj! – powiedział Dallet.

Cenn nie miał wielkiego wyboru. Cała armia zaczęła się poruszać z łoskotem wojskowych butów. Jak przewidział weteran, równy marsz nie potrwał długo. Niektórzy żołnierze zaczęli ryczeć, okrzyki podchwycili pozostali. Jasnoocy kazali im ruszać, biec, walczyć. Szyk się rozpadł.

Kiedy to się stało, oddział Kaladina zerwał się i ruszył biegiem naprzód. Cenn z trudem dotrzymywał im kroku, spanikowany i przerażony. Ziemia nie była tak gładka, jak mu się wydawało, i omal nie potknął się o ukryty skałopąk, z pędami wciągniętymi do skorupy.

Wyprostował się i biegł dalej, trzymając włócznię w ręce. Tarcza odbijała się od pleców. Armia przeciwnika również się ruszyła, ich żołnierze nacierali przez pole. Nie widział żadnego równego szyku ani prostych szeregów. Sytuacja w niczym nie przypominała tego, czego go uczono.

Cenn nawet nie wiedział, kim jest przeciwnik. Jeden z właścicieli ziemskich wtargnął na terytorium Oświeconego Amarama – ziemię, która należała do arcyksięcia Sadeasa. To była potyczka na granicy i Cenn sądził, że walczą z innym księstwem Alethich. Dlaczego walczyli między sobą? Może król by to powstrzymał, ale znajdował się na Strzaskanych Równinach, szukając zemsty za śmierć króla Gavilara przed pięciu laty.

Wróg miał wielu łuczników. Panika Cenna osiągnęła szczyt, kiedy pierwsza chmura strzał uniosła się w powietrze. Znów się potknął, kusiło go, żeby sięgnąć po tarczę. Ale Dallet chwycił go za ramię i pociągnął naprzód.

Setki strzał wzniosły się w niebo, zasłaniając słońce. Wspięły się na szczyt łuku i spadły, niczym węgorze niebieskie na ofiary. Żołnierze Amarama unieśli tarcze. Ale nie oddział Kaladina.

Cenn wrzasnął.

A strzały spadły na środkowe szeregi armii Amarama, za ich plecami. Nie przerywając biegu, Cenn obejrzał się przez ramię. Strzały spadały za nim. Żołnierze krzyczeli, strzały łamały się o tarcze, jedynie kilka wylądowało w pobliżu pierwszych szeregów.

– Dlaczego?! – krzyknął do Dalleta. – Skąd wiedziałeś?

– Chcą, żeby strzały trafiły tam, gdzie tłoczy się najwięcej żołnierzy – odparł potężny mężczyzna. – Gdzie mają największe szanse wbić się w ciało.

Kilka innych grupek biegnących na przedzie nie uniosło tarcz, ale większość biegła niezręcznie z tarczami uniesionymi pod kątem do nieba, obawiając się strzał, które na nich nie spadały. To ich spowalniało i ryzykowali, że zostaną stratowani przez żołnierzy z tyłu, w których rzeczywiście trafiały strzały. Cenna i tak kusiło, żeby podnieść tarczę – czuł się niewłaściwie, biegnąc bez niej.

Druga salwa trafiła w cel i ludzie zaczęli krzyczeć z bólu. Oddział Kaladina przebijał się w stronę wrogich żołnierzy, z których część umierała od strzał łuczników Amarama. Cenn słyszał, jak przeciwnik wydaje okrzyki wojenne, widział ich twarze. Nagle oddział Kaladina zatrzymał się i ustawił w ciasnym szyku. Dotarli do niewielkiego wzniesienia, które Kaladin i Dallet wybrali wcześniej.

Weteran chwycił Cenna i wepchnął go w sam środek szyku. Ludzie Kaladina opuścili włócznie i wyciągnęli tarcze w chwili, kiedy wrogowie ruszyli w ich stronę. Przeciwnik nie nacierał w szyku, nie utrzymywał długich włóczni na tyłach, a krótkich włóczni na przedzie. Wszyscy biegli razem, wrzeszcząc gorączkowo.

Cenn niezgrabnie zdjął tarczę z pleców. Rozległ się trzask włóczni, kiedy oddziały zaczęły walkę. Grupa wrogich włóczników podbiegła do oddziału Kaladina, być może pragnąc zyskać przewagę wysokości. Trzy tuziny atakujących zachowały pewien szyk, choć nie tak ścisły, jak ludzie Kaladina.

Wrogowie wydawali się zdecydowani, by nadrobić to gorliwością – wyli i wrzeszczeli w furii, nacierając na oddział Kaladina. Ludzie Kaladina utrzymali się jednak w szyku, chroniąc Cenna, jakby był jasnookim, a oni jego strażą honorową. Dwie siły zderzyły się z trzaskiem metalu o drewno, tarczy o tarczę. Cenn się skulił.

Wszystko skończyło się w mgnieniu oka. Wrogi oddział wycofał się, pozostawiając na skałach dwóch zabitych. Oddział Kaladina nie poniósł żadnych strat. Utrzymali najeżony włóczniami szyk w kształcie litery V, choć jeden z żołnierzy cofnął się i wyciągnął bandaż, by opatrzyć ranę uda. Ranny był masywny i barczysty. Klął, ale rana nie wydawała się poważna. Wkrótce znów się wyprostował, ale nie powrócił na swoje miejsce. Przeszedł na jeden koniec V, w bardziej chronione miejsce.

Na polu bitwy panował chaos. Dwie armie zmieszały się ze sobą, powietrze wypełniały brzęki, trzaski i krzyki. Wiele z oddziałów rozpadało się, ich członkowie biegali od jednej potyczki do drugiej. Poruszali się jak myśliwi, trzy lub czteroosobowe grupki wyszukiwały samotne jednostki i spadały na nie brutalnie.

Oddział Kaladina utrzymywał pozycję, atakując jedynie te oddziały przeciwnika, które zbytnio się zbliżyły. Czy tak naprawdę wyglądała bitwa? Szkolenie przygotowało Cenna do walki w długich szeregach, ramię przy ramieniu. Nie na taki bezład, tak brutalne pandemonium. Dlaczego inni nie utrzymali się w szyku?

Prawdziwych żołnierzy tu nie ma, pomyślał Cenn. Walczą w prawdziwej bitwie na Strzaskanych Równinach. Nic dziwnego, że Kaladin chce, by jego oddział tam trafił.

Wszędzie błyszczały włócznie, trudno było odróżnić przyjaciela od wroga, mimo symboli na napierśnikach i kolorowej farby na tarczach. Pole bitwy rozpadło się na setki malutkich grupek, jak tysiące wojen jednocześnie.

Po kilku pierwszych wymianach ciosów Dallet wziął Cenna za ramię i ustawił go w szeregu na samym końcu litery V. Cenn jednak okazał się bezużyteczny. Kiedy oddział Kaladina walczył z przeciwnikami, opuściło go całe wyszkolenie. Wielkiego wysiłku wymagało od niego powstrzymanie się od ucieczki, trzymanie włóczni wystawionej na zewnątrz i zachowanie groźnego wyglądu.

Przez większość godziny oddział Kaladina utrzymywał niewielkie wzgórze, walcząc ramię przy ramieniu. Dowódca często opuszczał swoje miejsce na przedzie, biegał w różne strony i w dziwnym rytmie uderzał włócznią w tarczę.

To znaki, zorientował się Cenn, kiedy oddział Kaladina przeszedł od litery V w okrąg. Wrzaski umierających i krzyki niezliczonych żołnierzy sprawiały, że właściwie nie dało się usłyszeć głosu jednej osoby. Ale ostry brzęk włóczni o metalową płytę na tarczy Kaladina brzmiał wyraźnie. Za każdym razem, kiedy zmieniali szyk, Dallet chwytał Cenna za ramię i kierował nim.

Oddział Kaladina nie gonił za maruderami. Pozostawał w defensywie. A choć kilku żołnierzy odniosło rany, żaden nie zginął. Ich oddział był zbyt przerażający dla mniejszych grupek, a większe jednostki wroga wycofywały się po kilku wymianach ciosów, szukając łatwiejszego przeciwnika.

W końcu coś się zmieniło. Kaladin odwrócił się i wpatrzył w przypływy i odpływy pola bitwy. Uniósł włócznię i uderzył nią w tarczę w szybkim rytmie, którego wcześniej nie używał. Dallet chwycił Cenna za ramię i odciągnął go od pagórka. Dlaczego mieli go teraz porzucić?

Wtedy właśnie większe siły Amarama załamały się pod naporem wroga, a żołnierze rozproszyli. Cenn nie miał pojęcia, jak źle wyglądała sytuacja jego armii w tej części bitwy. Kiedy oddział Kaladina się wycofywał, mijali wielu rannych i umierających, chłopakowi aż zrobiło się niedobrze. Żołnierze mieli głębokie rany, ich wnętrzności wylewały się na zewnątrz.

Nie miał czasu na przerażenie – ucieczka szybko zmieniła się w pogrom. Dallet zaklął, a Kaladin znów uderzył w tarczę. Ich oddział zmienił kierunek, ruszając na wschód. Tam, jak zauważył Cenn, nadal trzymała się większa grupa żołnierzy Amarama.

Wróg jednak widział, że ich szeregi się załamują, i to dodało mu odwagi. Ruszyli naprzód w dużych grupkach, niczym dzikie ostrogary polujące na rozproszone wieprze. Nim oddział Kaladina zdołał przebyć połowę pola trupów i umierających, drogę odcięła im duża grupa wrogich żołnierzy. Kaladin niechętnie uderzył w tarczę. Oddział zwolnił.

Cenn poczuł, że jego serce zaczyna bić szybciej. W pobliżu ginął oddział żołnierzy Amarama – mężczyźni zataczali się i padali, krzyczeli i próbowali uciec. Wrogowie używali włóczni jak szpikulców, zabijając leżących na ziemi jak kremliki.

Ludzie Kaladina zderzyli się z wrogiem z trzaskiem włóczni i tarcz. Ciała napierały na siebie ze wszystkich stron, Cenn został obrócony. Pośród towarzyszy i wrogów, umierających i zabijanych, chłopak poczuł się oszołomiony. Tak wielu ludzi biegnących w tak wielu kierunkach!

Spanikował, próbując znaleźć bezpieczne miejsce. Grupa żołnierzy w pobliżu nosiła mundury Alethich. Oddział Kaladina. Cenn pobiegł do nich, ale kiedy niektórzy odwrócili się w jego stronę, z przerażeniem zorientował się, że ich nie poznaje. To nie był oddział Kaladina, ale nieduża grupka nieznanych mu żołnierzy utrzymująca nierówny szyk. Ranni i przerażeni, rozproszyli się w chwili, kiedy zbliżył się do nich wrogi oddział.

Cenn zamarł, trzymając włócznię spoconą dłonią. Żołnierze wroga nacierali na niego. Instynkt kazał mu uciekać, ale widział przecież tak wielu ludzi zabijanych jeden po drugim. Musiał stanąć! Musiał stawić im czoła! Nie mógł uciec, nie mógł...

Wrzasnął i pchnął włócznią w stronę pierwszego żołnierza. Tamten swobodnie odepchnął jego broń na bok swoją tarczą, po czym wbił krótką włócznię w udo Cenna. Ból był palący, tak bardzo palący, że krew wypływająca na jego nogę wydawała się w porównaniu z nim zimna. Cenn jęknął.

Żołnierz wyrwał broń. Cenn zatoczył się do tyłu, upuścił włócznię i tarczę. Upadł na skalistą ziemię, rozchlapując krew innego żołnierza. Jego wróg wysoko uniósł włócznię, górująca sylwetka na tle czystego błękitu nieba, gotów wbić ją w serce Cenna.

I wtedy pojawił się on.

Dowódca. Burzą Błogosławiony. Włócznia Kaladina pojawiła się jakby znikąd, w ostatniej chwili powstrzymując cios, który miał zabić Cenna. Kaladin ustawił się przed chłopakiem, samotnie, przeciwko sześciu włócznikom. Nawet nie zadrżał. Ruszył do natarcia.

Wszystko działo się tak szybko. Kaladin podciął mężczyznę, który pchnął Cenna. W chwili, kiedy ten padał, dowódca wyciągnął rękę i wysunął nóż z jednej z pochew przymocowanych do włóczni. Szarpnął dłonią, a wtedy nóż zabłysł i wbił się w udo drugiego wroga. Mężczyzna opadł z wrzaskiem na kolano.

Trzeci żołnierz zamarł, patrząc na powalonych towarzyszy. Kaladin odepchnął rannego wroga na bok i wbił włócznię w brzuch trzeciego mężczyzny. Czwarty padł z nożem w oku. Kiedy Kaladin chwycił za to ostrze? Dowódca obracał się między pozostałymi dwoma, jego włócznia rozmywała się w powietrzu, poruszał nią jak kijem. Przez chwilę Cennowi wydawało się, że widzi coś otaczającego ich dowódcę. Zniekształcenie powietrza, jakby sam wiatr stał się widzialny.

Straciłem tak wiele krwi. Wypływa tak szybko...

Kaladin obracał się, odpierając ataki, i dwaj ostatni włócznicy padli na ziemię z bulgotem, który Cennowi wydał się pełen zaskoczenia. Powaliwszy wszystkich wrogów, Kaladin odwrócił się i ukląkł przy Cennie. Dowódca odłożył włócznię, wyciągnął z kieszeni pasek białej tkaniny i szybko owinął nim mocno udo Cenna. Robił to ze swobodą kogoś, kto wiele razy opatrywał rany.

– Kaladinie, panie! – powiedział Cenn, wskazując na jednego z żołnierzy, których Kaladin ranił.

Żołnierz wroga podniósł się, trzymając się za nogę. W tej samej chwili jednak pojawił się zwalisty Dallet i tarczą pchnął mężczyznę na ziemię. Dallet nie zabił rannego, lecz pozwolił mu się odczołgać bez broni.

Reszta oddziału dotarła na miejsce i otoczyła Kaladina, Dalleta i Cenna kręgiem. Dowódca wstał i uniósł włócznię do ramienia. Dallet podał mu noże, które wyciągnął z ciał zabitych.

– Zmartwiłeś mnie, panie – powiedział Dallet. – Kiedy tak odbiegłeś.

– Wiedziałem, że ruszycie za mną – odparł Kaladin. – Podnieście czerwoną flagę. Cyn, Korater, wracacie z chłopakiem. Dallet, zostań tutaj. Szeregi Amarama wybrzuszają się w tamtą stronę. Wkrótce będziemy bezpieczni.

– A ty, panie? – spytał weteran.

Kaladin rozejrzał się po polu walki. Pośród wrogich szeregów utworzyła się luka, w której ukazał się mężczyzna na białym koniu, wymachujący potężną maczugą. Miał na sobie pełną zbroję płytową, wypolerowaną i emanującą srebrnym blaskiem.

– Odpryskowy – powiedział Cenn.

Dallet prychnął.

– Nie, Ojcu Burz niech będą dzięki. Jedynie jasnooki oficer. Odpryskowi są zbyt cenni, by marnować ich na niewielkie graniczne konflikty.

Kaladin wpatrywał się w jasnookiego z widoczną nienawiścią. Takiej samej nienawiści był pełen ojciec Cenna, kiedy mówił o złodziejach chulli, i jego matka, gdy ktoś wspomniał o Kusiri, która uciekła z synem szewca.

– Panie? – odezwał się z wahaniem Dallet.

– Pododdział drugi i trzeci, kleszcze – powiedział Kaladin ostro. – Zdejmujemy oświeconego z jego tronu.

– Jesteś pewien, że to rozsądne, panie? Mamy rannych.

Kaladin odwrócił się w stronę Dalleta.

– To jeden z oficerów Hallawa. To może być on.

– Nie wiemy tego, panie.

– Tak czy inaczej, jest dowódcą batalionu. Jeśli zabijemy oficera o tak wysokiej randze, wszyscy z pewnością znajdziemy się w kolejnej grupie wysłanej na Strzaskane Równiny. Bierzemy go. – Jego oczy się zamgliły. – Wyobraź to sobie, Dallecie. Prawdziwi żołnierze. Obóz wojskowy pełen dyscypliny i uczciwi jasnoocy. Miejsce, w którym nasza walka będzie miała sens.

Dallet westchnął, lecz pokiwał głową. Kaladin machnął w stronę grupki swoich żołnierzy – ruszyli biegiem przez pole. Mniejsza grupka, w tym Dallet, została z tyłu z rannymi. Jeden z nich – chudy mężczyzna, w którego czarnych włosach znajdowały się nieliczne jasne pasma, świadczące o domieszce obcej krwi – wyciągnął z kieszeni długą czerwoną wstęgę i przywiązał ją do włóczni. Uniósł ją wysoko, pozwalając, by wstążka załopotała na wietrze.

– To wezwanie dla biegaczy, by znieśli naszych rannych z pola walki – wyjaśnił Dallet Cennowi. – Wkrótce cię stąd wydostaniemy. Byłeś bardzo dzielny, stawiając czoło tamtej szóstce.

– Ucieczka wydawała mi się głupia – odparł Cenn, próbując nie myśleć o pulsowaniu w nodze. – Na polu bitwy jest tak wielu rannych, jak możemy wierzyć, że biegacze przyjdą po nas?

– Dowódca Kaladin ich przekupił – stwierdził Dallet. – Zazwyczaj zabierają tylko jasnookich, ale biegaczy jest więcej niż jasnookich rannych. Dowódca przeznacza większość żołdu na łapówki.

– Ten oddział rzeczywiście jest inny – zauważył Cenn, czując zawroty głowy.

– Mówiłem ci.

– Nie ze względu na szczęście, tylko wyszkolenie.

– To jedno. Po drugie, wiemy, że jeśli zostaniemy ranni, Kaladin ściągnie nas z pola walki. – Przerwał, obejrzał się przez ramię. Jak przewidział Kaladin, szeregi wojsk Amarama odzyskiwały pole.

Konny jasnooki oficer przeciwnika energicznie machał maczugą. Grupka jego straży honorowej skierowała się w bok, walcząc z pododdziałami Kaladina. Jasnooki skręcił. Miał hełm bez przyłbicy, rozszerzający się do dołu i ozdobiony wielkim pióropuszem. Cenn nie widział jego oczu, ale wiedział, że są niebieskie albo zielone, może żółte lub jasnoszare. Był oświeconym, wybranym w chwili narodzin przez Heroldów, jego przeznaczeniem zaś była władza.

Beznamiętnie przyglądał się tym, którzy walczyli w pobliżu. I wtedy jeden z noży Kaladina trafił go w oko.

Oświecony wrzasnął i osunął się z siodła, a Kaladin jakimś sposobem prześlizgnął się między żołnierzami i rzucił się na niego z uniesioną włócznią.

– Tak, to dzięki wyszkoleniu – powiedział Dallet, potrząsając głową. – Ale przede wszystkim dzięki niemu. Walczy jak burza i myśli dwa razy szybciej od pozostałych. Sposób, w jaki czasami się porusza...

– Opatrzył mi nogę – stwierdził Cenn.

Zorientował się, że gada bzdury z powodu utraty krwi. Po co zwracać uwagę na opatrzoną ranę? To przecież coś zwyczajnego.

Dallet jedynie pokiwał głową.

– Wie dużo o ranach. Umie też czytać glify. Dziwny z naszego dowódcy człowiek, jak na ciemnookiego włócznika. – Odwrócił się do Cenna. – Ale ty powinieneś oszczędzać siły, synu. Dowódca nie będzie zachwycony, jeśli cię utracimy, nie po tym, ile za ciebie zapłacił.

– Dlaczego? – spytał Cenn.

Na polu bitwy zrobiło się ciszej, jakby wielu z umierających ochrypło już od krzyków. Niemal wszyscy ich otaczający byli sojusznikami, ale Dallet wciąż się rozglądał, by się upewnić, że żaden wróg nie spróbuje zaatakować rannych Kaladina.

– Dlaczego, Dallecie? – powtórzył Cenn. Czuł, że to bardzo ważne. – Dlaczego ściągnął mnie do oddziału? Dlaczego właśnie mnie?

Weteran pokręcił głową.

– Taki po prostu jest. Nienawidzi myśli o tym, że dzieciaki takie jak ty, ledwie wyszkolone, trafiają na pole bitwy. Od czasu do czasu znajduje jednego i ściąga go do naszego oddziału. Dobre pół tuzina z naszych ludzi było kiedyś jak ty. – Oczy Dalleta zamgliły się. – Sądzę, że mu kogoś przypominasz.

Cenn spojrzał na swoją nogę. Bólospreny – jak małe pomarańczowe dłonie o nienaturalnie długich palcach – pełzały wokół niego, reagując na jego cierpienie. Zaczęły się odwracać i ruszać w inne strony, wyszukując innych rannych. Ból Cenna osłabł, jego noga – całe ciało – była odrętwiała.

Odchylił się do tyłu i wpatrzył w niebo. Słyszał odległy grzmot. To wydawało mu się dziwne, niebo było bezchmurne.

Dallet zaklął.

Cenn odwrócił się, a wstrząs wytrącił go z otępienia. W ich stronę galopował potężny czarny koń niosący jeźdźca w błyszczącym pancerzu, który jakby emanował blaskiem. Ten pancerz był gładki – żadnej kolczugi pod spodem, jedynie mniejsze płytki, niewiarygodnie skomplikowane. Postać nosiła pozbawiony ozdób hełm, a pancerz był pozłacany. W jednej ręce trzymał potężne ostrze. Nie było proste jak zwyczajny miecz, lecz zakrzywione, a tępą stronę zdobiły wyżłobienia, jak falę. Całą długość klingi pokrywały grawerunki.

Był piękny. Jak dzieło sztuki. Cenn nigdy nie widział Odpryskowego, ale od razu wiedział, z kim ma do czynienia. Jak mógł pomylić zwykłego jasnookiego w zbroi z jedną z tych majestatycznych istot?

Czy Dallet nie twierdził, że na tym polu bitwy nie będzie Odpryskowych? Weteran podniósł się i wezwał pododdział do zbiórki. Cenn nie ruszył się z miejsca. Rana nogi nie pozwoliłaby mu się podnieść.

Kręciło mu się w głowie. Ile krwi stracił? Z trudem myślał.

Tak czy inaczej, nie mógł walczyć. Przeciwko czemuś takiemu się nie walczyło. Słońce odbijało się od błyszczącego pancerza. I to wspaniałe, ozdobne, wijące się ostrze. Zupełnie jakby... jakby sam Wszechmocny przyjął tę postać, by przejść po polu bitwy.

A czemu ktoś miałby walczyć przeciwko Wszechmocnemu?

Cenn zamknął oczy.

„Dziesięć zakonów. Kiedyś byliśmy kochani. Dlaczego nas opuściłeś, Wszechmocny? Odprysku mojej duszy, gdzie się podziałeś?”.

Zebrane drugiego dnia Kakash roku 1171, pięć sekund przed śmiercią. Badaną była jasnooka kobieta w trzeciej dekadzie życia.

Osiem miesięcy później

Kaladinowi zaburczało w brzuchu, kiedy wyciągnął ręce przez kraty i przyjął miskę brei. Przeciągnął niedużą miseczkę – bardziej kubek – między prętami, powąchał ją i skrzywił się, kiedy wóz znów ruszył. Na szarą breję składały się rozgotowane ziarna tallew, do tego pływały w niej zaschnięte resztki wczorajszej kolacji.

Choć posiłek wywoływał obrzydzenie, niczego innego nie mógł się spodziewać. Zaczął jeść, wystawiając nogi za kraty i przyglądając się krajobrazowi. Inni niewolnicy w jego klatce mocno ściskali miseczki, obawiając się, że ktoś je może ukraść. Jeden z nich pierwszego dnia usiłował ukraść jedzenie Kaladina. Ten prawie złamał mężczyźnie rękę. Teraz nikt go już nie niepokoił.

I to mu odpowiadało.

Jadł palcami, nie zwracając uwagi na brud. Przestał go zauważać przed miesiącami. Dręczyło go, że czuje w sobie część paranoi, którą okazywali pozostali. A jak miałby jej nie czuć po ośmiu miesiącach bicia, nędzy i brutalności?

Spróbował ją stłumić. Nie stanie się taki jak oni. Nawet jeśli oddał już wszystko – nawet jeśli wszystko mu odebrano, nawet jeśli nie miał już nadziei na ucieczkę. To jedno postanowił zachować. Był niewolnikiem. Ale nie musiał tak myśleć.

Szybko dokończył breję. W pobliżu jeden z niewolników zaczął cicho pokasływać. W wozie znajdowało się w sumie dziesięciu mężczyzn, wszyscy zarośnięci i brudni. Był to jeden z trzech wozów w karawanie jadącej przez Niczyje Wzgórza.

Słońce płonęło białawą czerwienią na horyzoncie, jak najgorętsza część ognia w palenisku kowala. Podświetlało otaczające je chmury, zabarwiając je, jak farba rzucona od niechcenia na płótno. Wzgórza, porośnięte wysoką, monotonnie zieloną trawą, nie miały końca. Na pobliskim kopcu, wokół roślin krążyła niewielka postać, poruszając się niczym fruwający owad. Była bezkształtna, częściowo przezroczysta. Wiatrospreny były sprytnymi duchami, które upodobały sobie przebywanie tam, gdzie ich nie chciano. Kaladin miał nadzieję, że ten się znudzi i sobie pójdzie, ale kiedy próbował odrzucić w bok drewnianą miskę, odkrył, że przykleiła się do jego palców.

Wiatrospren zaśmiał się i przeleciał obok, wstęga światła bez określonej postaci. Kaladin zaklął i szarpnął miskę. Wiatrospreny często robiły takie dowcipy. Ciągnął miskę i w końcu udało mu się ją oderwać. Mamrocząc pod nosem, rzucił ją jednemu z niewolników. Mężczyzna zaczął pośpiesznie wylizywać resztki brei.

– Hej – szepnął ktoś.

Kaladin spojrzał w bok. Niewolnik o ciemnej skórze i przylepionych do głowy włosach pełzł w jego stronę, ostrożnie, jakby się spodziewał, że Kaladin będzie zły.

– Nie jesteś taki, jak pozostali.

Niewolnik spojrzał na czoło Kaladina, na którym znajdowały się trzy piętna. Dwa pierwsze tworzyły parę glifów, którą oznaczono go przed ośmioma miesiącami, w ostatnim dniu w armii Amarama. Trzecie było świeże, oznaczył go nim ostatni właściciel. Ostatni glif oznaczał shash, niebezpieczny.

Niewolnik trzymał rękę za plecami. Nóż? Nie, to śmieszne. Żaden z tych niewolników nie mógł przemycić broni, liście ukryte w pasku Kaladina były najbliższym tego miana. Ale stare instynkty nie umierały, więc Kaladin obserwował tę dłoń.

– Słyszałem, jak gadają strażnicy – mówił dalej niewolnik, przysuwając się bliżej. Miał tik, który sprawiał, że zbyt często mrugał. – Próbowałeś uciekać, mówili. Udało ci się uciec.

Kaladin nie odpowiedział.

– Posłuchaj – stwierdził niewolnik, wysuwając rękę zza pleców i ukazując miskę brei. Była w połowie pełna. – Następnym razem weź mnie ze sobą – wyszeptał. – Oddam ci to. Połowa mojego jedzenia od tej chwili do ucieczki. Proszę. – Mówiąc to, przyciągnął kilka głodosprenów. Wyglądały jak brązowe muchy fruwające wokół głowy mężczyzny, niemal zbyt małe, by je zobaczyć.

Kaladin odwrócił się, wpatrując w niekończące się wzgórza i kołyszące trawy. Oparł jedną rękę o kraty i położył na niej głowę. Jego nogi nadal wisiały na zewnątrz.

– I jak? – spytał niewolnik.

– Jesteś głupcem. Gdybyś dawał mi połowę jedzenia, byłbyś zbyt słaby, żeby uciec, gdybym miał zamiar to uczynić. A ja tego nie zrobię. To się nie uda.

– Ale...

– Dziesięć razy – wyszeptał Kaladin. – Dziesięć prób ucieczki w ciągu ośmiu miesięcy od pięciu różnych panów. I jak wiele z nich się powiodło?

– Cóż... to znaczy... wciąż tu jesteś.

Osiem miesięcy. Osiem miesięcy w niewoli, osiem miesięcy brei i bicia. Prawie jak wieczność. Ledwie pamiętał wojsko.

– Nie możesz się ukryć jako niewolnik – powiedział Kaladin. – Nie z tym piętnem na czole. Och, parę razy udało mi się uciec. Ale zawsze mnie odnajdywali. I wracałem.

Kiedyś ludzie nazywali go szczęściarzem. Burzą Błogosławionym. To były kłamstwa – jeśli już, Kaladin miał pecha. Żołnierze byli przesądni, i choć on z początku opierał się takiemu myśleniu, stawało się to coraz trudniejsze. Każda osoba, którą pragnął chronić, umierała. Raz za razem. A teraz znalazł się nawet w gorszej sytuacji niż na początku. Lepiej się nie opierać. Taki był jego los, a on się mu poddał.

Była w tym pewna moc, wolność. Wolność od przejmowania się.

Niewolnik w końcu się zorientował, że Kaladin nic więcej nie powie, więc wycofał się i dojadł breję. Wozy nadal się toczyły, wszędzie wokół rozciągały się pola zieleni. Jednak teren wokół grzechoczących wozów był jałowy. Gdy się zbliżali, trawa cofała się, każde źdźbło wsuwało się do malutkiego otworu w skale. Gdy się oddalili, trawa wysuwała się ostrożnie, wznosząc źdźbła do słońca. I tak oto klatki poruszały się po czymś, co wyglądało jak skalista droga, przygotowana specjalnie dla nich.

Tak daleko w głębi Niczyich Wzgórz arcyburze były niewiarygodnie potężne. Rośliny nauczyły się przetrwania. Tak należało zrobić, nauczyć się przetrwać. Zaprzeć się i wytrzymać arcyburzę.

Kaladin poczuł smród kolejnego spoconego, niemytego ciała i usłyszał odgłos kroków. Rzucił w bok podejrzliwe spojrzenie, spodziewając się powrotu tamtego niewolnika.

Tym razem to był ktoś inny. Miał długą czarną brodę, pełną resztek jedzenia i kołtunów. Kaladin nosił krótszą brodę, pozwalając, by najemnicy Tvlakva przycinali ją od czasu do czasu. Podobnie jak on sam, ten niewolnik nosił resztki brązowego worka związanego sznurem i oczywiście był ciemnooki – może jego oczy miały odcień głębokiej zieleni, choć w wypadku ciemnych oczu trudno było to ocenić. Wszystkie wydawały się czarne lub brązowe, jeśli nie spojrzało się w nie w odpowiednim świetle.

Przybysz cofnął się, unosząc ręce. Miał wysypkę na jednej dłoni, niewielkie przebarwienie skóry. Pewnie zbliżył się, bo zobaczył, że Kaladin odpowiada tamtemu mężczyźnie. Niewolnicy bali się go od pierwszego dnia, ale byli też wyraźnie ciekawi.

Kaladin westchnął i odwrócił się. Niewolnik przysiadł obok niego.

– Nie będziesz miał nic przeciwko, jeśli zapytam, jak zostałeś niewolnikiem, przyjacielu? Ciągle się nad tym zastanawiam. Wszyscy się zastanawiamy.

Oceniając po akcencie i ciemnych włosach, ten mężczyzna był Alethim, podobnie jak on sam. Jak większość niewolników. Kaladin nie odpowiedział na pytanie.

– Ja ukradłem stado chulli – powiedział mężczyzna. Miał chrapliwy głos, jak ocierające się o siebie kartki papieru. – Gdybym zabrał jednego chulla, może by mnie tylko pobili. Ale całe stado. Siedemnaście sztuk... – Zaśmiał się pod nosem z podziwu dla własnej zuchwałości.

W kącie wozu znów ktoś zakaszlał. Wyglądali żałośnie, nawet jak na niewolników. Słabi, chorzy, niedożywieni. Niektórzy, jak Kaladin, byli wielokrotnymi uciekinierami, choć tylko on nosił piętno shash. Najbardziej bezwartościowi z bezwartościowej kasty, kupieni z dużym rabatem. Pewnie zabierano ich na sprzedaż do odległych krain, gdzie rozpaczliwie brakowało siły roboczej. Wzdłuż wybrzeża sąsiadującego z Niczyimi Wzgórzami znajdowało się wiele niedużych, niezależnych miast, gdzie vorińskie prawa dotyczące wykorzystania niewolników były jedynie pogłoską.

Wyprawa w te strony była niebezpieczna. Tymi krainami nikt nie władał, a przejeżdżając przez otwarty teren i trzymając się z dala od szlaków handlowych, Tvlakv mógł wpaść na pozbawionych zatrudnienia najemników. Ludzi, którzy nie mieli honoru i nie obawiali się zamordować handlarza niewolników i samych niewolników, by ukraść parę chulli i wozów.

Ludzie, którzy nie mieli honoru. Czy istnieli ludzie, którzy mieli honor?

Nie, pomyślał Kaladin. Honor umarł przed ośmioma miesiącami.

– I jak? – spytał brodacz. – Co ty zrobiłeś, że zostałeś niewolnikiem?

Kaladin znów uniósł rękę do krat.

– Jak zostałeś złapany?

– To dziwne – odparł mężczyzna. Kaladin nie odpowiedział na jego pytanie, ale odpowiedział. Wydawało się, że to mu wystarcza. – Przez kobietę, oczywiście. Powinienem się domyślić, że mnie sprzeda.

– Nie powinieneś kraść chulli. Są za wolne. Konie byłyby lepsze.

Mężczyzna roześmiał się na całe gardło.

– Konie? Za kogo ty mnie uważasz? Za wariata? Gdyby mnie na tym złapali, powiesiliby mnie. Przez chulle dorobiłem się tylko piętna niewolnika.

Kaladin zerknął w bok. Piętno na czole mężczyzny było starsze niż Kaladina, skóra wokół blizny pobielała. Co to była za para glifów?

– Sas morom – powiedział Kaladin. Tak nazywała się dziedzina lorda, w której tamten został pierwotnie napiętowany.

Mężczyzna uniósł wzrok, wyraźnie wstrząśnięty.

– Ej! Znasz glify? – Kilku z pobliskich niewolników poruszyło się zaskoczonych. – Twoja historia musi być lepsza niż się spodziewałem.

Kaladin wpatrywał się w trawy kołyszące się na słabym wietrze. Kiedy wiatr się wzmagał, delikatniejsze źdźbła kuliły się w jamkach, przez co krajobraz stawał się niejednolity, jak sierść chorego konia. Wiatrospren wciąż tam był, poruszał się między kępami trawy. Jak długo za nimi podążał? Przynajmniej od kilku miesięcy. To było rzeczywiście dziwne. Może to nie był ten sam? Niczym się od siebie nie różniły.

– I jak? – pytał dalej mężczyzna. – Dlaczego tu jesteś?

– Jest wiele powodów, dla których tu jestem – odparł Kaladin. – Porażki. Zbrodnie. Zdrady. Pewnie tak samo, jak każdy z nas.

Wokół niego kilku mężczyzn przytaknęło chrząknięciem. Jedno z tych chrząknięć zmieniło się w suchy kaszel. Uporczywy kaszel, myślała część umysłu, połączony z nadmiarem flegmy i gorączkowym mamrotaniem w nocy. Brzmi jak zgrzytawka.

– Cóż – odezwał się mężczyzna – może powinienem zadać inne pytanie. Więcej szczegółów, jak mawiała moja matka. Mów, o co ci chodzi, i pytaj o to, czego chcesz się dowiedzieć. W jaki sposób dostałeś swoje pierwsze piętno?

Kaladin siedział, czując, jak wóz przetacza się po skale.

– Zabiłem jasnookiego.

Jego bezimienny towarzysz znów zagwizdał, tym razem z podziwem.

– Dziwi mnie, że jeszcze żyjesz.

– Zabijanie jasnookich nie jest powodem, dla którego zrobili ze mnie niewolnika – powiedział Kaladin. – Problemem jest ten, którego nie zabiłem.

– Jak to?

Kaladin potrząsnął głową i przestał odpowiadać na pytania rozgadanego mężczyzny. Tamten w końcu przeszedł na początek klatki i usiadł, wpatrując się w bose stopy.

* * *

Wiele godzin później Kaladin nadal siedział na swoim miejscu, odruchowo obmacując glify na czole. Tak wyglądało jego życie, dzień za dniem, jazda w tych przeklętych wozach.

Pierwsze piętna zagoiły się już dawno, lecz skóra wokół piętna shash była czerwona, podrażniona i pokryta strupami. Pulsowała, prawie jak drugie serce. Bolało nawet bardziej niż oparzenie, którego dorobił się, kiedy jako dziecko chwycił gorący uchwyt kociołka.

Lekcje, których nauczył go ojciec, odzywały się szeptem z tyłu głowy, przypominając, jak należy dbać o oparzenie. Nałożyć balsam, by zapobiec zakażeniu, raz dziennie przemywać. Te wspomnienia wcale go nie pocieszały, wręcz drażniły. Nie miał soku z czworolistu ani olejku listerowego – brakowało mu nawet wody do przemycia.

Części rany, które się zasklepiły, ciągnęły, sprawiając, że jego czoło wydawało się napięte. Co kilka chwil marszczył je, drażniąc w ten sposób ranę. Przyzwyczaił się już do podnoszenia ręki i ocierania strużek krwi sączących się z pęknięć – jego prawe przedramię było całe usmarowane. Gdyby miał lustro, pewnie mógłby zauważyć malutkie czerwone zgniłospreny zbierające się wokół rany.

Słońce opadało na zachód, ale wozy wciąż się toczyły. Fioletowy Salas wyjrzał nad horyzont na wschodzie, z początku jakby z wahaniem, jakby się upewniał, że słońce już zniknęło. To była bezchmurna noc i gwiazdy migotały wysoko. Blizna Talna – pasmo ciemnoczerwonych gwiazd, które wyróżniało się na tle migoczących białych – o tej porze roku wznosiła się wysoko na niebie.

Tamten niewolnik, który kaszlał, znów zaczął. Chrapliwy, wilgotny dźwięk. Niegdyś Kaladin pośpieszyłby na pomoc, ale coś się w nim zmieniło. Tak wielu ludzi, którym chciał pomóc, zginęło. Wydawało mu się – irracjonalnie – że tamtemu będzie lepiej bez jego wtrącania się. Po tym, jak zawiódł Tiena, później Dalleta i oddział, a następnie dziesięć kolejnych grup niewolników, brakowało mu woli, by spróbować ponownie.

Dwie godziny po wschodzie Pierwszego Księżyca Tvlakv w końcu zarządził postój. Jego dwaj brutalni najemnicy zeszli z kozłów i ruszyli rozpalać niewielkie ognisko. Chudy Taran – młody służący – zajął się chullami. Potężne skorupiaki były niemal wielkości wozów. Usadowiły się i schowały na noc w swoich skorupach, wciągając szczypcami piasek. Wkrótce były jedynie trzema bryłami w ciemności, niewiele odróżniającymi się od skał. W końcu Tvlakv podszedł do każdego niewolnika po kolei, dając im po kubku wody i upewniając się, że jego inwestycja zachowa zdrowie. A przynajmniej tyle zdrowia, ile można się było spodziewać po tej żałosnej gromadce.

Tvlakv zaczął od pierwszego wozu, a Kaladin – nie podnosząc się – wcisnął palce za prowizoryczny pasek, sprawdzając ukryte za nim liście. Przyjemnie zatrzeszczały, sztywne wysuszone łuski drapały jego skórę. Wciąż nie był pewien, co z nimi zrobić. Zerwał je pod wpływem kaprysu podczas jednej z okazji, kiedy pozwolono mu wyjść z wozu i rozprostować nogi. Wątpił, by ktokolwiek z karawany umiał rozpoznać czarnozgubę – wąskie liście na trójdzielnym pędzie – więc nie było to wielkie ryzyko.

Od niechcenia wyjął liście i ugniótł je między palcem wskazującym a dłonią. Musiały wyschnąć, by uzyskać pełną moc. Dlaczego nosił je ze sobą? Czy miał zamiar podać je Tvlakvowi, by się zemścić? Czy też były ostatecznym rozwiązaniem, do zachowania na wypadek, gdyby sytuacja stała się zbyt ciężka, zbyt nieznośna?

Z pewnością aż tak bardzo nie upadłem, pomyślał. Prawdopodobnie zadziałał jego instynkt chwycenia napotkanej broni, nawet jeśli była niezwykła. Krajobraz spowijał mrok. Salas był najmniejszym i najciemniejszym z księżyców, a choć jego fioletowa barwa zainspirowała niezliczonych poetów, nie pozwalał zobaczyć nawet dłoni uniesionej do twarzy.

– Och! – usłyszał miękki, kobiecy głos. – Co to takiego?

Przezroczysta istota – wysoka na dłoń – wyjrzała spod podłogi w pobliżu Kaladina. Wspięła się do wozu, jakby wspinała się na wysoki płaskowyż. Wiatrospren przyjął postać młodej kobiety – większe spreny umiały zmieniać kształt i wielkość – o kanciastej twarzy i długich, falujących włosach, które za jej głową rozpływały się we mgle. Kobieta – Kaladin nie mógł myśleć o niej inaczej niż o kobiecie – była stworzona z bladoniebieskich i białych odcieni i nosiła prostą, lejącą się sukienkę dziewczęcego kroju, która sięgała jej do połowy łydki. Podobnie jak włosy, rozpływała się w mgle. Jej stopy, dłonie i twarz były wyraźne, miała też biodra i biust smukłej kobiety.

Kaladin zmarszczył czoło, patrząc na ducha. Spreny były wszędzie, przez większość czasu się je ignorowało. Ale ten zachowywał się dziwnie. Wiatrospren uniósł się, jakby się wspinał po niewidzialnych schodach. Osiągnęła wysokość, na której mogła wpatrzyć się w rękę Kaladina, więc mężczyzna zacisnął palce wokół czarnych liści. Okrążyła jego pięść. Choć emanowała blaskiem jak powidok po wpatrywaniu się w słońce, jej postać nie oświetlała otoczenia.

Pochyliła się, wpatrując się w jego dłoń z różnych stron, niczym dziecko spodziewające się znaleźć ukryty cukierek.

– Co to takiego? – Jej głos przypominał szept. – Możesz mi pokazać. Nikomu nie powiem. Czy to skarb? Czy odciąłeś kawałek płaszcza nocy i go ukryłeś? Czy to serce żuka, tak malutkie, a jednak potężne?

Nic nie odpowiedział, a wtedy spren się nadąsała. Unosiła się w powietrzu, choć nie miała skrzydeł, i spojrzała mu w oczy.

– Kaladinie, dlaczego mnie ignorujesz?

Wzdrygnął się.

– Co powiedziałaś?

Uśmiechnęła się psotnie, po czym odskoczyła, a jej postać rozmyła się w długą wstęgę błękitno-białego światła. Wystrzeliła między prętami – kręcąc się w powietrzu jak pasek tkaniny na wietrze – i wskoczyła pod wóz.

– A niech cię burza! – warknął Kaladin, podrywając się na równe nogi. – Duchu! Co powiedziałaś? Powtórz to!

Spreny nie używały ludzkich imion. Spreny nie były inteligentne. Te większe – wiatrospreny czy rzekospreny – umiały naśladować głosy i wyrazy twarzy, ale nie myślały. Nie...

– Czy ktoś z was to słyszał? – spytał Kaladin, odwracając się do innych niewolników.

Dach klatki znajdował się na tyle wysoko, że mężczyzna mógł się z trudem wyprostować. Pozostali leżeli, czekając na swój kubek wody. Nie dostał żadnej odpowiedzi poza kilkoma mruknięciami, żeby się uciszył, i kaszlem chorego w kącie. Nawet „przyjaciel” z wcześniejszej rozmowy go zignorował. Mężczyzna popadł w otępienie i gapił się w swoje stopy, od czasu do czasu poruszając palcami.

Może nie widzieli sprena. Wiele z większych było niewidzialnych dla wszystkich poza osobą, którą dręczyły. Kaladin usiadł z powrotem na podłodze wozu i wystawił nogi na zewnątrz. Wiatrospren wypowiedziała jego imię, ale bez wątpienia po prostu powtórzyła coś, co usłyszała wcześniej. Tyle że... żaden z mężczyzn w klatce nie znał jego imienia.

Może zaczynam wariować? – pomyślał Kaladin. Widzę rzeczy, których nie ma. Słyszę głosy.

Odetchnął głęboko i otworzył dłoń. Jego uścisk połamał liście. Musiał je schować, żeby uniknąć dalszego...

– Te liście wyglądają interesująco – usłyszał ten sam kobiecy głos. – Bardzo je lubisz, prawda?

Kaladin podskoczył i odwrócił się w bok. Wiatrospren stała w powietrzu tuż obok jego głowy, a jej biała sukienka falowała na wietrze, którego on sam nie czuł.

– Skąd znasz moje imię? – spytał.

Wiatrospren nie odpowiedziała. Przeszła w powietrzu do krat, po czym wystawiła głowę na zewnątrz i patrzyła, jak handlarz Tvlakv podaje wodę ostatnim kilku niewolnikom z pierwszego wozu.

– Dlaczego nie walczysz? Robiłeś to wcześniej. Teraz przestałeś.

– A co cię to obchodzi, duchu?

Przechyliła głowę.

– Nie wiem – odparła, jakby sama siebie zaskoczyła. – Ale tak jest. Czy to nie dziwne?

To było bardziej niż dziwne. Co miał sądzić o sprenie, który nie tylko zwracał się do niego po imieniu, ale najwyraźniej pamiętał rzeczy, które on robił przed wieloma tygodniami?

– Wiesz, Kaladinie, ludzie nie jedzą liści – powiedziała, zaplatając przezroczyste ręce na piersi. – A może jecie? Nie pamiętam. Jesteście tacy dziwni, wpychacie sobie niektóre rzeczy do ust, inne z siebie wylewacie, kiedy myślicie, że nikt nie patrzy.

– Skąd znasz moje imię? – wyszeptał.

– A skąd ty je znasz?

– Znam je, ponieważ... ponieważ jest moje. Rodzice mi o nim powiedzieli. Nie wiem.

– Cóż, ja też nie – stwierdziła i pokiwała głową, jakby właśnie wygrała wielki spór.

– Świetnie – odparł. – Ale dlaczego zwracasz się do mnie po imieniu?

– Bo to uprzejme. A ty jesteś nieuprzejmy.

– Spreny nie wiedzą, co to znaczy!

– Widzisz – powiedziała, wskazując na niego. – Nieuprzejmy.

Kaladin zamrugał. Cóż, znajdował się daleko od miejsca, w którym dorastał, chodził po obcej skale i jadł obcą żywność. Może mieszkające tu spreny były inne niż te w jego ojczyźnie.

– To dlaczego nie walczysz? – spytała i przefrunęła na jego nogi. Spoczęła na nich i uniosła wzrok. Nie miała ciężaru, który mógłby wyczuć.

– Nie mogę walczyć – odparł cicho.

– Wcześniej to robiłeś.

Przymknął oczy i oparł głowę o kraty.

– Jestem taki zmęczony.

Nie chodziło mu o fizyczne wyczerpanie, choć osiem miesięcy jedzenia resztek pozbawiło go większości siły, o którą tak troszczył się na wojnie. Czuł się zmęczony. Nawet kiedy się wyspał. Nawet przy tych rzadkich okazjach, kiedy nie był głodny, zmarznięty albo zesztywniały po biciu. Taki zmęczony...

– Wcześniej też byłeś zmęczony.

– Zawiodłem, duchu – odparł, zaciskając mocno powieki. – Czy musisz mnie tak dręczyć?

Wszyscy byli martwi. Cenn i Dallet, a przedtem Tukks i Łapacze. Wcześniej Tien. Jeszcze wcześniej krew na jego rękach i ciało dziewczynki o bladej skórze.

Niektórzy z siedzących najbliżej niewolników mamrotali, pewnie uważali go za szaleńca. Każdy mógł przyciągnąć sprena, ale wszyscy szybko uczyli się, że rozmawianie z nimi nie ma sensu. Czy zwariował? Może powinien sobie tego życzyć – szaleństwo było ucieczką przed cierpieniem. A jednak przerażało go.

Otworzył oczy. Tvlakv w końcu przydreptał do wozu Kaladina z wiadrem wody. Korpulentny, ciemnooki mężczyzna chodził, lekko utykając – może na skutek złamania. Był Thaylenem, a wszyscy thayleńscy mężczyźni mieli białe brody – niezależnie od wieku i koloru włosów na głowie – oraz białe brwi. Te brwi wyrastały bardzo długie i Thaylenowie nosili je zaczesane za uszy. To sprawiało, że mężczyzna wyglądał, jakby miał dwa białe pasma w czarnych włosach.

Jego ubranie – spodnie w czarno-czerwone pasy i niebieski sweter pasujący do wełnianej czapki w podobnym odcieniu – niegdyś było wysokiej jakości, ale teraz stało się obszarpane. Czy kiedyś był kimś innym niż handlarzem niewolników? Takie życie – swobodne kupowanie i sprzedawanie ludzkiego ciała – zdaje się odciskało na ludziach piętno. Męczyło duszę, nawet jeśli napełniało sakiewkę.

Tvlakv zatrzymał się z dala od Kaladina i podniósł lampę oliwną, by przyjrzeć się kaszlącemu niewolnikowi z przodu klatki. Wezwał swoich najemników. Bluth – Kaladin nie wiedział dlaczego właściwie nauczył się ich imion – podszedł bliżej. Tvlakv powiedział coś cicho, wskazując na niewolnika. Bluth pokiwał głową, lampa rzucała cienie na jego grubo ciosaną twarz, i wyjął zza pasa pałkę.

Wiatrospren przyjęła postać białej wstęgi i podleciała do chorego. Obróciła się i zawirowała kilka razy, po czym wylądowała na dnie wozu i znów stała się dziewczyną. Pochyliła się, by przyjrzeć się mężczyźnie. Jak zaciekawione dziecko.

Kaladin odwrócił się i zamknął oczy, ale wciąż słyszał kaszel. W jego umyśle rozległ się głos ojca. „Aby wyleczyć zgrzytliwy kaszel”, mówił powoli i starannie, „codziennie podawaj dwie garście krwawego bluszczu, zmiażdżonego na proszek. Jeśli go nie masz, podawaj pacjentowi dużo płynów, najlepiej z dodatkiem cukru. Jeśli pacjent się nie odwodni, prawdopodobnie przeżyje. Choroba brzmi o wiele bardziej przerażająco, niż rzeczywiście jest”.

Prawdopodobnie przeżyje...

Kaszel nie ustępował. Ktoś otworzył drzwi klatki. Czy będą wiedzieli, jak pomóc mężczyźnie? Takie proste rozwiązanie. Podać mu wodę, a przeżyje.

To nie ma znaczenia. Lepiej się nie wtrącać.

Ludzie umierający na polu walki. Młodzieńcza twarz, tak znajoma i droga, spoglądająca na Kaladina, licząca na wybawienie. Miecz przecinający bok szyi. Odpryskowy nacierający przez szeregi Amarama.

Krew. Śmierć. Porażka. Ból.

I głos ojca. „Naprawdę możesz go zostawić, synu? Pozwolić mu umrzeć, jeśli mógłbyś pomóc?”.

A niech to burza!

– Przestańcie! – krzyknął Kaladin i wstał.

Inni niewolnicy cofnęli się. Bluth podskoczył, zatrzasnął drzwi klatki i uniósł pałkę. Tvlakv schował się za najemnikiem.

Kaladin odetchnął głęboko, zacisnął dłoń na liściach, a drugą uniósł do głowy, wycierając plamę krwi. Przeszedł przez niewielką klatkę, łomocząc stopami o drewno. Bluth przyglądał się ze złością, jak Kaladin klęka obok chorego. Migoczący płomień lampy ukazywał długą, ściągniętą twarz i niemal pozbawione krwi usta. Mężczyzna odpluł flegmę – była zielonkawa i gęsta. Kaladin sprawdził, czy szyja chorego nie opuchła, i zajrzał mu w oczy.

– Nazywa się to zgrzytliwym kaszlem – powiedział. – Przeżyje, jeśli będziesz mu dawał dodatkowy kubek wody co dwie godziny przez pięć dni. Trzeba ją będzie wlewać siłą. Dodajcie do niej cukru, jeśli macie.

Bluth podrapał się po brodzie, po czym spojrzał na niższego handlarza.

– Wyciągnij go – stwierdził Tvlakv.

Chory niewolnik obudził się, kiedy Bluth otworzył klatkę. Najemnik machnięciem pałki kazał Kaladinowi odejść, a ten niechętnie wykonał polecenie. Schowawszy pałkę, Bluth chwycił niewolnika pod pachami i wyciągnął na zewnątrz, przez cały czas nerwowo spoglądając na Kaladina. W jego ostatniej nieudanej próbie ucieczki brało udział dwudziestu uzbrojonych niewolników. Jego pan powinien go za to stracić, ale stwierdził tylko, że Kaladin jest „intrygujący”, napiętnował go shash i sprzedał za grosze.

Zawsze był jakiś powód, żeby Kaladin przeżył, kiedy ci, którym usiłował pomóc, ginęli. Niektórzy mogliby uważać to za błogosławieństwo, ale on uważał to za swego rodzaju ironię losu i udrękę. Służąc poprzedniemu panu, spędził trochę czasu na rozmowach z niewolnikiem z zachodu, mężczyzną z Selay, który opowiadał o Starej Magii z legend i przekleństwach. Czy to właśnie przytrafiło się Kaladinowi?

Nie bądź głupi, powiedział sobie.

Drzwi klatki zatrzasnęły się. Klatki były niezbędne – Tvlakv musiał chronić swoją kruchą inwestycję podczas arcyburz. Miały drewniane boki, które można było podnieść i zatrzasnąć podczas wściekłej wichury.

Bluth zaciągnął niewolnika do ogniska, w pobliże baryłki z wodą. Kaladin poczuł, że się rozluźnia. Widzisz, powiedział sobie. Może jednak uda ci się pomóc. Może jest powód, żeby się o coś troszczyć.

Otworzył dłoń i spojrzał na zgniecione czarne liście w dłoni. Nie potrzebował ich. Wmieszanie ich do picia Tvlakva byłoby nie tylko trudne, ale i bezcelowe. Czy naprawdę pragnął śmierci handlarza niewolników? Co by przez to osiągnął?

Rozległ się cichy trzask, a po nim drugi, bardziej stłumiony, jakby ktoś upuścił worek zboża. Kaladin gwałtownie podniósł głowę i spojrzał w stronę chorego niewolnika. Najemnik uniósł pałkę po raz kolejny i opuścił ją gwałtownie, a ta z trzaskiem uderzyła w czaszkę niewolnika.

Mężczyzna nie jęknął z bólu ani nie próbował się sprzeciwić. Jego ciało upadło na ziemię. Bluth podniósł je i przerzucił je sobie przez ramię.

– Nie! – wykrzyknął Kaladin, skoczył przez klatkę i zacisnął dłonie na prętach.

Tvlakv ogrzewał się przy ognisku.

– Niech cię burza! – wrzasnął Kaladin. – On mógłby przeżyć, ty sukinsynu!

Handlarz spojrzał na niego, po czym leniwym krokiem podszedł bliżej, poprawiając niebieską czapeczkę.

– Wszyscy byście się przez niego pochorowali, rozumiesz. – Mówił z niewielkim akcentem, łączył słowa ze sobą, nie akcentował właściwych sylab. Zdaniem Kaladina Thaylenowie zawsze brzmieli, jakby mamrotali. – Nie chcę stracić całego wozu przez jednego człowieka.

– On już nie zarażał! – stwierdził Kaladin, znów uderzając dłońmi o kraty. – Gdyby któryś z nas miał się zarazić, już by do tego doszło.

– Miejcie nadzieję, że tak nie będzie. Myślę, że jego nie dało się już uratować.

– Mówiłem, że jest inaczej!

– A ja mam ci uwierzyć, dezerterze? – spytał rozbawiony Tvlakv. – Człowiekowi, którego oczy płoną nienawiścią? Zabiłbyś mnie. – Wzruszył ramionami. – Mnie to nie obchodzi. O ile tylko zachowasz siły do czasu, kiedy będę mógł cię sprzedać. Powinieneś mnie błogosławić, że uchroniłem cię przed chorobą tamtego.

– Pobłogosławię twój kurhan, kiedy go własnoręcznie usypię! – odparł Kaladin.

Tvlakv uśmiechnął się i wrócił do ogniska.

– Zachowaj tę wściekłość, dezerterze, i tę siłę. Dobrze mi za nie zapłacą, kiedy dotrzemy do celu.

O ile dożyjesz tego czasu, pomyślał Kaladin. Tvlak zawsze podgrzewał resztę wody z wiadra, z którego poił niewolników. Zaparzy sobie w nim herbatę, wieszając je nad ogniem. Gdyby udało mu się być ostatnim w kolejce do napojenia, a później zmiażdżyć liście i wrzucić je do...

Kaladin zamarł i spojrzał z góry na dłonie. W pośpiechu zapomniał, że trzyma czarnozgubę. Upuścił płatki, kiedy uderzył rękami w kraty. Tylko kilka kawałków trzymało się jego dłoni, za mało, by uzyskać efekt.

Obrócił się na pięcie – podłoga klatki była brudna. Jeśli kawałki liści tam spadły, nie udałoby się ich zebrać. Wiatr nagle się wzmógł, wywiewając kurz, okruchy i brudy z wozu.

Nawet w tym Kaladin zawiódł.

Opadł na podłogę, plecami do krat, i pochylił głowę. Pokonany. Ta przeklęta wiatrospren krążyła wokół niego, wyraźnie zdezorientowana.

„Mężczyzna stał na krawędzi urwiska i patrzył, jak jego ojczyzna obraca się w pył. Pod nim, jakże daleko, wznosiły się wody. I usłyszał płacz dziecka. To były jego własne łzy”.

Zebrane drugiego dnia Tanates roku 1171, trzydzieści sekund przed śmiercią. Badanym był szewc cieszący się niejaką renomą.

Kharbranth, Miasto Dzwonków, nie było miejscem, które Shallan spodziewałaby się kiedykolwiek odwiedzić. Choć zawsze marzyła o podróżach, oczekiwała, że spędzi większość młodości zamknięta w rodzinnej posiadłości, a książki z biblioteki ojca będą jej jedyną ucieczką. Oczekiwała, że poślubi jednego z sojuszników ojca, a później spędzi resztę życia zamknięta w jego posiadłości.

Jednakże oczekiwania są jak delikatna porcelana. Im mocniej się je ściska, tym bardziej prawdopodobne, że pękną.

Z zapartym tchem przyciskała do piersi oprawiony w skórę szkicownik, kiedy robotnicy portowi wprowadzali statek do doków. Kharbranth był ogromny. Miasto, położone na stromym zboczu, miało kształt klina, jakby wybudowano je w szerokim pęknięciu, z najszerszą częścią leżącą wzdłuż wybrzeża. Budynki były przysadziste, miały kwadratowe okna i wyglądały, jakby powstały z błota lub gliny. Może z kremu? Pomalowano je na jaskrawe kolory, przeważnie na czerwono lub pomarańczowo, choć zdarzał się też niebieski i żółty.

Już słyszała dzwonki, brzęczące na wietrze, dźwięczące czystymi głosami. Musiała wygiąć szyję, żeby spojrzeć w stronę najwyższej krawędzi miasta – Kharbranth był jak góra wznosząca się nad nią. Jak wielu ludzi mieszkało w takim miejscu? Tysiące? Dziesiątki tysięcy? Znów zadrżała – przestraszona, a jednak podekscytowana – po czym zamrugała, zapisując w pamięci obraz miasta.

Na pokładzie kręcili się marynarze. Radość wiatru była wąskim jednomasztowym statkiem, ledwie mieszczącym ją, kapitana, jego żonę i pół tuzina załogi. Z początku wydawała się niezwykle mała, ale kapitan Tozbek był spokojnym i ostrożnym człowiekiem, doskonałym marynarzem, nawet jeśli do tego poganinem. Ostrożnie prowadził swój statek wzdłuż wybrzeża i zawsze znajdował osłoniętą zatoczkę na czas arcyburz.

Kapitan nadzorował pracę załogi, która rzucała cumy. Był niskim mężczyzną, wzrostu Shallan, a długie białe thayleńskie brwi zaczesywał do góry. Wyglądało to tak, jakby miał dwa wachlarze nad oczami, każdy długi na stopę. Nosił prostą wełnianą czapkę i czarny płaszcz ze srebrnymi guzikami. Wyobrażała sobie, że blizna na jego szczęce jest pamiątką po gwałtownej bitwie morskiej z piratami. Poprzedniego dnia, z rozczarowaniem usłyszała, że podczas sztormu dostał w twarz luźną liną.

Jego żona, Ashlv, już schodziła po trapie, by zgłosić ich statek. Kapitan zauważył, że Shallan mu się przygląda, więc podszedł bliżej. Od lat prowadził interesy z jej rodziną i ojciec mu ufał. I dobrze, ponieważ plan, który wymyśliła wraz z braćmi, nie pozwalał, by zabrała ze sobą damę dworu lub niańkę.

Ten plan sprawiał, że Shallan robiła się nerwowa. Bardzo, ale to bardzo nerwowa. Nie znosiła dwulicowości. Ale stan finansów rodu... Potrzebowali albo nagłego przypływu dużej gotówki, albo innej znaczącej przewagi w lokalnych intrygach vedeńskich rodów. Inaczej mogli nie przetrwać roku.

Zacznijmy od najważniejszego, pomyślała Shallan, zmuszając się do zachowania spokoju, Znalezienia Jasnah Kholin. Chyba że znowu wyprowadziła się bez ciebie.

– Wysłałem chłopaka w waszym imieniu, jasności – powiedział Tozbek. – Jeśli księżniczka nadal tu jest, wkrótce się tego dowiemy.

Shallan z wdzięcznością skinęła głową, nadal ściskając szkicownik. W mieście wszędzie byli ludzie. Niektórzy nosili znajome ubrania – mężczyźni spodnie i wiązane z przodu koszule, kobiety spódnice i kolorowe bluzki. Oni mogli pochodzić z jej ojczyzny, Jah Keved. Ale Kharbranth był wolnym miastem. Nieduże i znajdujące się w niepewnej sytuacji politycznej państwo-miasto obejmowało niewielkie terytorium, ale otwierało swoje doki dla wszystkich przepływających statków i nie pytało o narodowość ani pozycję. Wielu do niego przybywało.

A to oznaczało, że wielu z widzianych przez nią ludzi wyglądało egzotycznie. Szaty z jednego kawałka tkaniny owiniętego wokół ciała należały do mężczyzn i kobiet z Tashikku, daleko na zachodzie. Długie płaszcze, sięgające do kostek, ale z przodu rozchylone, jak peleryny... skąd one pochodziły? Rzadko widziała tak wielu parshmenów, jak ci pracujący w dokach, przenoszący towary na grzbietach. Podobnie jak parshmeni należący do jej ojca, byli krępi, o grubych kończynach, z dziwną marmurkową skórą – część blada lub czarna, część szkarłatna. Każdy z nich miał inny wzór plam.

Shallan goniła za Jasnah Kholin od miasta do miasta przez dobre sześć miesięcy i zaczynała już sądzić, że nigdy jej nie dogoni. Czy księżniczka jej unikała? Nie, to nie wydawało się prawdopodobne – po prostu Shallan nie była na tyle ważna, by na nią zaczekać. Jasność Jasnah Kholin była jedną z najpotężniejszych kobiet na świecie. I jedną z najbardziej niesławnych. Jako jedyny członek prawowiernego królewskiego rodu była zdeklarowaną heretyczką.

Shallan próbowała nie czuć niepokoju. Najpewniej odkryją, że Jasnah znów się wyprowadziła. Radość wiatru zostanie na noc w porcie, a Shallan wynegocjuje z kapitanem cenę – z dużym rabatem, ze względu na inwestycje jej rodziny w statki Tozbeka – za którą zabierze ją do kolejnego portu.

Tozbek z pewnością zakładał, że rozstanie się z nią już przed kilkoma miesiącami. Nigdy nie wyczuwała w nim niechęci – honor i lojalność sprawiały, że zgadzał się spełniać jej kolejne prośby. Jednak jego cierpliwość musiała się kiedyś wyczerpać, podobnie jak jej pieniądze. Już wykorzystała połowę kul, które ze sobą zabrała. Nie porzuciłby jej oczywiście w nieznanym mieście, ale mógłby z wielkim żalem nalegać na zabranie jej z powrotem do Vedenaru.

– Kapitanie! – zawołał marynarz, biegnąc po trapie. Nosił kamizelkę i luźne spodnie, a jego mocno opalona skóra świadczyła, że dużo pracował na słońcu. – Żadnej wiadomości, panie. Urzędnik w dokach mówi, że Jasnah jeszcze nie wyjechała.

– Ha! – powiedział kapitan, odwracając się do Shallan. – Polowanie skończone!

– Heroldowie niech będą błogosławieni – odparła cicho Shallan.

Kapitan uśmiechnął się, a jego ekstrawaganckie brwi wyglądały jak promienie światła wypływające z oczu.

– Z pewnością to wasza piękna twarzyczka sprowadziła ten korzystny dla nas wiatr! Jasności Shallan, wiatrospreny były pod waszym urokiem i doprowadziły nas tutaj.

Shallan zarumieniła się, rozważając odpowiedź, która nie była szczególnie odpowiednia.

– Ach! – powiedział kapitan, wskazując na nią. – Widzę, że macie odpowiedź, widzę to w waszych oczach, panienko. Wyplujcie ją. Wiecie, słów nie należy więzić. To wolne istoty, a jeśli zostaną zamknięte, wywołują niepokój w żołądku.

– To nieuprzejme – sprzeciwiła się Shallan.

Tozbek zaryczał ze śmiechu.

– Miesiące podróży, a wy to wciąż powtarzacie! A ja wciąż mówię, że jesteśmy marynarzami! Zapominamy o grzeczności w chwili, kiedy wchodzimy na pokład statku, a teraz nie da się już nas uratować.

Uśmiechnęła się. Surowe opiekunki i guwernantki uczyły ją, by trzymała język za zębami – niestety, jej bracia z jeszcze większą determinacją zachęcali ją, by postępowała odwrotnie. Miała w zwyczaju zabawiać ich dowcipnymi komentarzami, kiedy nikogo nie było w pobliżu. Wspominała z sympatią godziny spędzone przy ogniu w wielkiej sali, kiedy trzej młodsi z jej czterech braci gromadzili się wokół niej i słuchali, jak naśmiewa się z najnowszego pochlebcy ojca albo wędrownego żarliwca. Często wymyślała głupie wersje rozmów, wkładając je w usta ludzi, których widzieli, ale nie słyszeli.

Przez to pojawiła się w niej, jak to określały guwernantki, „skłonność do bezczelności”. A marynarze nawet bardziej niż jej bracia doceniali złośliwe komentarze.

– Cóż – zwróciła się do kapitana, zarumieniona, ale gotowa na rozmowę. – Pomyślałam sobie po prostu coś takiego. Powiedziałeś, że moja uroda skłoniła wiatry, by szybko zawiodły nas do Kharbranthu. Ale czy to nie sugeruje, że podczas innych podróży mój brak urody sprawił, że dotarliśmy za późno?

– Cóż... no...

– Czyli w rzeczywistości – dokończyła Shallan – mówisz mi, że jestem piękna dokładnie przez jedną szóstą czasu.

– Bzdura! Panienko, jesteście jak wschód słońca!

– Jak wschód słońca? Chcesz przez to powiedzieć, że jestem stanowczo zbyt szkarłatna – pociągnęła za długie rude włosy – i często sprawiam, że ludzie na mój widok zrzędzą?

Roześmiał się, przyłączyło się do niego kilku innych marynarzy.

– Dobrze – powiedział kapitan Tozbek – jesteście jak kwiat.

Skrzywiła się.

– Mam uczulenie na kwiaty.

Uniósł brew.

– Naprawdę – przyznała. – Uważam, że są urocze, ale, gdybyś dał mi bukiet, wkrótce dostałabym ataku tak gwałtownego, że szukałbyś po ścianach zaginionych piegów, które obluzowałam siłą kichnięć.

– Jeśli to nawet prawda, i tak mówię, że jesteście śliczna jak kwiatek.

– Jeśli tak, to młodzieńcy w moim wieku muszą cierpieć na podobne uczulenie... bo wyraźnie trzymają się ode mnie na dystans. – Skrzywiła się. – Widzisz, mówiłam, że to nie będzie grzeczne. Młode kobiety nie powinny okazywać takiej irytacji.

– Ach, panienko – powiedział kapitan, uchylając wełnianej czapeczki. – Chłopcy i ja będziemy tęsknić za waszym ostrym językiem. Nie jestem pewien, co bez was zrobimy.

– Pewnie pożeglujecie – odparła. – I będziecie jeść, i śpiewać, i wpatrywać się w fale. Wszystko, co robicie teraz, tyle tylko, że będziecie mieli na to więcej czasu, gdyż nie będziecie się potykać o młodą dziewczynę, siedzącą na pokładzie, rysującą i mamroczącą pod nosem. Ale masz moje podziękowania, kapitanie, za podróż, która była cudowna... nawet jeśli nieco zbyt długa.

Z uznaniem uchylił czapkę.

Shallan uśmiechnęła się – nie spodziewała się, że samotność będzie tak wyzwalająca. Bracia obawiali się, że będzie przerażona. Uważali ją za nieśmiałą, ponieważ nie lubiła się kłócić i zachowywała milczenie, kiedy rozmawiały duże grupy. I może rzeczywiście była nieśmiała – opuszczenie Jah Kevad wydawało się wielkim wyzwaniem. Ale też cudownym. Wypełniła trzy szkicowniki rysunkami istot i ludzi, których spotkała, a choć ciągły niepokój o finanse domu wisiał nad nią jak chmura, równoważyła go przyjemność związana z całym doświadczeniem.

Tozbek zajął się formalnościami związanymi z pobytem w porcie. Był dobrym człowiekiem. Co się tyczyło pochwały jej rzekomej urody, przyjęła ją jako życzliwą, nawet jeśli przesadzoną oznakę sympatii. Odznaczała się bladą cerą w czasach, kiedy za prawdziwie piękną uznawano opaloną skórę Alethich, a choć miała też jasnoniebieskie oczy, o nieczystej krwi jej rodziny wyraźnie świadczyły rude włosy. Ani jednego prawdziwie czarnego kosmyka. Piegi zblakły w okresie dojrzewania – chwała niech będzie Heroldom – ale kilka pozostało wciąż widocznych na jej nosie i policzkach.

– Panienko – powiedział kapitan po naradzie z marynarzami. – Wasza jasność Jasnah, ona z pewnością będzie w Konklawe.

– Och, tam, gdzie jest Palanaeum?

– Tak, tak. Król też tam mieszka. To sam środek miasta, jeśli można tak powiedzieć. Tyle tylko, że na szczycie. – Podrapał się po brodzie. – W każdym razie, jasność Jasnah Kholin jest siostrą króla, na pewno nie zatrzymała się nigdzie indziej, nie w Kharbrancie. Yalb pokaże wam drogę. Później dostarczymy waszą skrzynię.

– Bardzo dziękuję, kapitanie – powiedziała. – Shaylor mkabat nour. – „Wiatry doprowadziły nas bezpiecznie”. Wyraz podziękowań w języku thayleńskim.

Kapitan uśmiechnął się szeroko.

– Mkai bade fortenthis!

Nie miała pojęcia, co to znaczy. Całkiem nieźle czytała po thayleńsku, ale mowa to coś zupełnie innego. Uśmiechnęła się do niego, co wydawało się właściwą odpowiedzią, gdyż roześmiał się i wskazał na jednego z marynarzy.

– Zaczekamy w tym porcie dwa dni – powiedział. – Widzicie, jutro będzie arcyburza, więc nie możemy wypłynąć. Jeśli z jasnością Jasnah nie pójdzie tak, jak liczyliście, zabierzemy was do Jah Keved.

– Dziękuję raz jeszcze.

– To nic takiego, panienko – odparł. – I tak byśmy to zrobili. Możemy zabrać stąd towary i inne takie. Poza tym daliście mi naprawdę śliczny portret mojej żony do powieszenia w kajucie. Śliczny.

Podszedł do Yalba i wydał mu polecenia. Czekając, Shallan schowała szkicownik z powrotem do skórzanej teczki. Yalb. Jej vedeńskiemu językowi trudno było wypowiedzieć to imię. Dlaczego Thaylenowie tak lubili łączyć litery bez samogłosek?

Yalb zamachał do niej. Ruszyła w jego stronę.

– Bądźcie ostrożni, panienko – ostrzegł kapitan. – Nawet w tak bezpiecznym mieście jak Kharbranth kryją się niebezpieczeństwa. Miejcie oczy dookoła głowy.

– Chyba wolałabym je jednak mieć w jednym miejscu, kapitanie – odparła, ostrożnie wstępując na trap. – Gdyby krążyły dookoła, ktoś mógłby się zbyt łatwo zbliżyć do mojej głowy z pałką.

Kapitan roześmiał się i pomachał jej na pożegnanie, kiedy ruszyła trapem, trzymając się relingu. Podobnie jak wszystkie vorińskie kobiety, trzymała lewą dłoń – bezpieczną – w ukryciu, odsłaniając jedynie swobodną dłoń. Ciemnookie kobiety z pospólstwa nosiły rękawiczkę, ale po kobietach z jej klasy spodziewano się większej skromności. Jej bezpieczną dłoń osłaniał przerośnięty mankiet lewego rękawa, zapięty ciasno na guziki.

Suknia miała tradycyjny voriński krój, dopasowany w ramionach, biuście i talii, z luźną spódnicą. Uszyto go z błękitnego jedwabiu, z guzikami z boków skorupy chulla. Teczkę niosła przyciśniętą bezpieczną dłonią do piersi, a swobodną ściskała reling.

Zeszła z trapu do pełnego gorączkowej aktywności portu. Posłańcy biegali we wszystkie strony, kobiety w czerwonych płaszczach zapisywały towary w księgach rachunkowych. Kharbranth był vorińskim królestwem, podobnie jak Alethkar i Jah Keved, ojczyzna Shallan. Nie byli poganami, a pisanie było kobiecą sztuką – mężczyźni poznawali jedynie glify, zostawiając litery i czytanie swoim żonom i siostrom.

Nie pytała, ale była pewna, że kapitan Tozbek umiał czytać. Widziała jak trzymał książki, czuła się z tym niezręcznie. Czytanie nie pasowało mężczyźnie. A przynajmniej mężczyźnie, który nie był żarliwcem.

– Chcecie pojechać? – spytał ją Yalb. Jego wiejski thayleński dialekt był tak silny, że z trudem go zrozumiała.

– Tak, poproszę.

Skinął głową i odbiegł, pozostawiając ją w porcie w otoczeniu grupy parshmenów, którzy z wysiłkiem przenosili drewniane skrzynie z jednego pirsu na drugi. Parshmeni byli tępi, ale dobrze pracowali. Nigdy nie narzekali, zawsze robili, co im powiedziano. Ojciec wolał ich od zwykłych niewolników.

Czy Alethi rzeczywiście walczyli przeciwko parshmenom na Strzaskanych Równinach? To wydawało jej się dziwne. Parshmeni nigdy nie walczyli. Byli potulni i właściwie niemi. Oczywiście, z tego, co słyszała, ci na Strzaskanych Równinach – Parshendi, tak ich nazywano – różnili się od zwyczajnych parshmenów. Silniejsi, wyżsi, bystrzejsi. Może wcale nie byli parshmenami, tylko ich odległymi krewnymi.

Ku swemu zaskoczeniu, wszędzie w dokach widziała oznaki życia zwierzęcego. Kilka węgorzy niebieskich falowało w powietrzu, polując na szczury lub ryby. Malutkie kraby kryły się między pęknięciami w deskach doku, a grupka hasperów trzymała się grubych bali. W ulicy prowadzącej do portu kryła się w cieniach norka, wyglądając kąsków, które mogły upaść na ziemię.

Shallan nie mogła się powstrzymać, otworzyła teczkę i zaczęła szkicować atakującego węgorza. Czy on się nie bał tych wszystkich ludzi? Trzymała szkicownik bezpieczną dłonią, zaciskając ukryte palce na szczycie, i rysowała pałeczką węgla. Nim skończyła, jej przewodnik powrócił z mężczyzną ciągnącym dziwaczne urządzenie z dwoma wielkimi kołami i siedzeniem osłoniętym baldachimem. Z wahaniem opuściła szkicownik. Spodziewała się palankinu.

Mężczyzna ciągnący machinę był niski i ciemnoskóry, miał szeroki uśmiech i pełne wargi. Gestem wskazał, by Shallan usiadła, a ona zrobiła to ze skromnym wdziękiem, który wyćwiczyły w niej guwernantki. Tragarz zadał pytanie w szorstkim, zwięzłym języku, którego nie rozpoznawała.

– Co to znaczy? – spytała Yalba.

– Chce wiedzieć, czy wolicie, żeby pociągnął was dłuższą, czy krótszą drogą. – Yalb podrapał się po brodzie. – Nie jestem do końca pewien, czym się różnią.

– Podejrzewam, że jedna potrwa dłużej – zauważyła Shallan.

– Bardzo sprytnie. – Yalb odezwał się do mężczyzny w tym samym języku, a tamten odpowiedział.

– Dłuższa droga umożliwi obejrzenie miasta – stwierdził Yalb. – Krótka prowadzi prosto do Konklawe. Nie ma zbyt wielu ładnych widoków. Pewnie zauważył, że jesteście nowi w mieście.

– Aż tak się wyróżniam? – spytała Shallan, rumieniąc się.

– No, nie, oczywiście, że nie, jasności.

– A chciałeś przez to powiedzieć, że jestem równie wyraźnie widoczna jak brodawka na nosie królowej.

Yalb się roześmiał.

– Obawiam się, że tak. Ale pewnie nie można przybyć gdzieś po raz drugi, jeśli wcześniej nie było się tam po raz pierwszy. Każdy musi się czasem wyróżniać, więc równie dobrze można to robić w tak śliczny sposób, jak wy!

Minęło trochę czasu, nim przyzwyczaiła się do delikatnego flirtu ze strony marynarzy. Nigdy nie byli zbyt otwarci i przypuszczała, że żona kapitana porozmawiała z nimi surowo, kiedy zauważyła, że Shallan się rumieni. W posiadłości jej ojca słudzy – nawet ci, którzy byli pełnymi obywatelami – obawiali się wyjść ze swoich ról.

Tragarz wciąż czekał na odpowiedź.

– Krótszą drogą poproszę – powiedziała Yalbowi, choć marzyła o malowniczej trasie.

W końcu była w prawdziwym mieście i wybrała najkrótszą drogę? Ale jasność Jasnah okazała się równie nieuchwytna jak dziki pieśnik. Lepiej się pośpieszyć.

Główna droga przecinała zbocze trawersami i nawet tak krótka trasa pozwoliła jej zobaczyć spore fragmenty miasta. Okazało się upajająco bogate, pełne dziwnych ludzi, widoków i dzwonków. Shallan usadowiła się wygodnie i wszystko to chłonęła. Grupy budynków łączył kolor, który zdaje się sygnalizował przeznaczenie. Sklepy sprzedające takie same towary – fiolet dla ubrań, zieleń dla żywności. Domy miały swoje własne wzory, choć Shallan nie umiała ich zinterpretować. Odcienie były łagodne, stonowane, jakby wyblakłe.

Yalb szedł obok wózka, a tragarz coś do niej mówił. Yalb tłumaczył, trzymając ręce w kieszeniach kamizelki.

– Mówi, że miasto jest niezwykłe ze względu na lait.

Shallan pokiwała głową. Wiele miast budowano w laitach – rejonach chronionych przed arcyburzami przez pobliskie formacje skalne.

– Kharbranth jest jednym z najlepiej chronionych dużych miast na świecie – mówił dalej Yalb, tłumacząc – a dzwonki są tego symbolem. Powiadają, że umieszczono je po raz pierwszy, żeby ostrzegać przed nadejściem arcyburzy, ponieważ wiatry były tak delikatne, że ludzie nie zawsze to zauważali. – Yalb się zawahał. – Mówi takie rzeczy, ponieważ chce dostać duży napiwek, jasności. Słyszałem tę historię, ale uważam, że jest głupia. Jeśli wiatr wiał na tyle mocno, by poruszyć dzwonki, to ludzie by go dostrzegli. Poza tym, ludzie nie zauważyli, że pada im na przeklęte łby?

Shallan uśmiechnęła się.

– W porządku. Może mówić dalej.

Mężczyzna mówił dalej krótkimi słowami – jaki to w ogóle był język? Shallan słuchała tłumaczenia Yalba, chłonąc widoki, dźwięki i – niestety – zapachy. Dorastała przyzwyczajona do czystej woni świeżo odkurzonych mebli i podpłomyków piekących się w kuchni. Podróż przez ocean nauczyła ją nowych aromatów, słonej wody i czystego morskiego powietrza.

W tym, co tu czuła, nie było nic czystego. Każda mijana boczna uliczka emanowała swoją własną niepowtarzalną mieszanką obrzydliwych smrodów, na przemian z korzennymi woniami ulicznych sprzedawców jedzenia, a to zestawienie jeszcze bardziej przyprawiało o mdłości. Całe szczęście, tragarz wprowadził ich na środek ulicy i zapachy złagodniały, choć musieli zwolnić, ruch bowiem był tam większy. Gapiła się na tych, których mijali. Ci mężczyźni w rękawiczkach, o błękitnawej skórze, pochodzili z Natanatanu. Ale kim byli ci wysocy, dostojni ludzie w czarnych szatach? I mężczyźni z brodami obwiązanymi sznurem, przez co wyglądały jak pręty?

Dźwięki przypominały Shallan konkurujące ze sobą trele dzikich pieśników w rodzinnej posiadłości, ale zwielokrotnione. Setki głosów wołających do siebie ludzi, mieszające się z trzaskiem drzwi, turkotem kół na kamieniu, krzykami węgorzy niebieskich. Wszechobecne dzwonki brzęczały w tle, głośniej, kiedy powiał wiatr. Wisiały w oknach sklepów i zwieszały się z krokwi. Pod każdą uliczną latarnią wisiał dzwonek, a jej wóz miał malutki dzwoneczek na samym szczycie baldachimu. Kiedy znajdowała się w połowie zbocza, fala dzwonów wybiła godzinę. Ich niezsynchronizowane dźwięki tworzyły razem nieznośny zgiełk.

Tłumy przerzedziły się, kiedy dotarli do górnej dzielnicy miasta i w końcu tragarz podciągnął ją do potężnego budynku na samym szczycie miasta. Pomalowany na biało, został wykuty w skale, nie zaś wybudowany z cegieł czy gliny. Kolumny z przodu wyrastały bezpośrednio z kamienia, a tył budynku wtapiał się gładko w zbocze. Dachy zdobiły przysadziste kopuły pomalowane metalicznymi farbami. Do budynku wchodziły lub go opuszczały jasnookie kobiety w sukniach podobnych do tej należącej do Shallan, ze stosownie zasłoniętymi lewymi dłońmi i przyrządami do pisania. Mężczyźni, którzy przechodzili przez wejście, mieli na sobie sztywne spodnie i vorińskie płaszcze w stylu wojskowym, zapinane po bokach i kończące się sztywnym kołnierzem, który otaczał całą szyję. Wielu nosiło miecze u pasa, który zapinali na sięgającym do kolan płaszczu.

Tragarz zatrzymał się i powiedział coś do Yalba. Marynarz zaczął się z nim kłócić, opierając ręce na biodrach. Shallan uśmiechnęła się, widząc jego surową minę, i zamrugała, utrwalając scenę w pamięci, by później ją naszkicować.

– Proponuje, że podzieli się ze mną różnicą, jeśli pozwolę mu zawyżyć opłatę za drogę – powiedział Yalb, kręcąc głową.

Wyciągnął rękę do Shallan i pomógł jej wysiąść z wózka. Stanęła na ziemi i spojrzała na tragarza, który wzruszył ramionami i uśmiechnął się jak dziecko złapane na podkradaniu słodyczy.

Przycisnęła teczkę dłonią okrytą rękawem, a swobodną ręką sięgnęła do sakiewki.

– Ile powinnam mu tak naprawdę dać?

– Dwa czyste odłamki to aż nad to. Ja bym zaproponował jeden. Złodziej chciał zażądać pięciu.

Przed tą podróżą nie korzystała z pieniędzy – podziwiała kule ze względu na ich urodę. Każda składała się ze szklanego paciorka nieco większego od paznokcia z o wiele mniejszym klejnotem pośrodku. Klejnoty mogły pochłaniać Burzowe Światło, to sprawiało, że kule świeciły. Kiedy otworzyła sakiewkę, rubiny, szmaragdy, diamenty i szafiry rozświetliły jej twarz. Wyciągnęła trzy odłamki diamentu, najdrobniejszy nominał. Szmaragdy były najcenniejsze, gdyż Duszniki mogły wykorzystać je do stworzenia żywności.

Przywiozła jedynie napełnione kule, słyszała bowiem, że ciemne uważano za podejrzane i czasem wzywano pożyczającego pieniądze, by ocenił prawdziwość klejnotu. Najcenniejsze kule trzymała oczywiście w bezpiecznej sakiewce, przypiętej do wewnętrznej strony lewego rękawa.

Podała trzy odłamki Yalbowi, który przechylił głowę. Skinęła na tragarza i zarumieniła się, gdyż zorientowała się, że odruchowo wykorzystała Yalba jako pośrednika, pana-sługę. Czy się obraził?

Roześmiał się i wyprostował sztywno, jakby udając pana-sługę, zapłacił tragarzowi z udawaną surowością. Mężczyzna roześmiał się, ukłonił się Shallan i odciągnął wózek.

– To dla ciebie – powiedziała, wyciągając rubinową markę i podając ją Yalbowi.

– Jasności, to zbyt wiele!

– Częściowo chciałam ci podziękować – stwierdziła – ale również zapłacić, żebyś został tutaj i zaczekał kilka godzin, na wypadek gdybym wróciła.

– Zaczekać kilka godzin za ognistą markę? To wypłata za tydzień żeglowania.

– W takim razie powinnam mieć pewność, że nigdzie sobie nie pójdziesz.

– Będę tutaj! – wykrzyknął Yalb i złożył skomplikowany ukłon, który udało mu się wykonać zadziwiająco poprawnie.

Shallan odetchnęła głęboko i ruszyła schodami prowadzącymi w stronę imponującego wejścia do Konklawe. Rzeźbiona skała wyglądała naprawdę zadziwiająco – jej artystyczna dusza pragnęła zatrzymać się i przyjrzeć dokładniej, ale się nie odważyła. Wejście do tak ogromnego budynku przypominało połknięcie. Korytarz oświetlały lampy wypełnione Burzowym Światłem, które emanowały białym blaskiem. Pewnie w ich wnętrzu umieszczono diamentowe broamy – większość eleganckich budynków oświetlano Burzowym Światłem. Broam – najwyższy nominał kuli – świecił równie mocno jak kilkanaście świec.

Rzucały niezmienny, miękki blask na wielu służących, skrybów i jasnookich idących korytarzem. Wydawało się, że budowlę wykuto wokół jednego szerokiego, wysokiego i długiego tunelu, zagłębionego w skale. Po obu jego stronach znajdowały się wielkie sale, a od centralnej promenady odchodziły boczne korytarze. Czuła się o wiele swobodniej niż na zewnątrz. To miejsce, pełne zaaferowanych służących, pomniejszych oświeconych panów i dam, wyglądało znajomo.

Uniosła swobodną rękę, sygnalizując potrzebę, i oczywiście, w jej stronę pośpieszył pan-sługa w gładkiej białej koszuli i czarnych spodniach.

– Jasności? – spytał, odzywając się w ojczystym vedeńskim, prawdopodobnie ze względu na kolor jej włosów.

– Szukam Jasnah Kholin – odparła Shallan. – Doniesiono mi, że znajduje się za tymi murami.

Pan-sługa ukłonił się energicznie. Większość panów-sług szczyciła się wysokim poziomem swoich usług – tą samą manierą, którą Yalb wyszydził przed kilkoma chwilami.

– Wkrótce powrócę, jasności.

Musiał pochodzić z drugiego nahnu, czyli być ciemnookim obywatelem o bardzo wysokiej pozycji. Według vorińskich wierzeń, Powołanie – zadanie, któremu poświęcało się życie – miało ogromne znaczenie. Wybór właściwego zawodu i ciężka praca były najlepszym sposobem zapewnienia sobie dobrego miejsca w zaświatach. Określony krąg wyznawców, z którymi oddawało się cześć, często miał związek z naturą wybranego Powołania.

Shallan założyła ręce na piersi, czekając. Długo rozważała własne Powołanie. Oczywistym wyborem była sztuka, rzeczywiście uwielbiała szkicować. Jednakże to nie sam akt rysowania ją pociągał, lecz nauka, pytania, jakie pojawiały się w jej głowie podczas obserwacji. Dlaczego węgorze niebieskie nie bały się ludzi? Czym się żywiły haspery? Dlaczego populacja szczurów rozkwitała w jednym miejscu, a w innym nie? Dlatego wybrała historię naturalną.

Pragnęła zostać prawdziwą uczoną, pobierać prawdziwe nauki, poświęcić czas poważnym badaniom i studiom. Czy to dlatego zasugerowała ten zuchwały plan, by odnaleźć Jasnah i zostać jej podopieczną? Być może. Jednak nie mogła się rozproszyć. Zostanie podopieczną Jasnah – a więc i jej uczennicą – stanowiło jedynie pierwszy krok.

Rozmyślając nad tym, podeszła do kolumny i swobodną dłonią dotknęła wypolerowanego kamienia. Podobnie jak większość Rosharu – poza pewnymi rejonami wybrzeża – Kharbranth wybudowano na gołych kamieniach. Budynki na zewnątrz ustawiono bezpośrednio na skale, a ten się w nią wgryzał. Domyślała się, że kolumna jest granitowa, choć miała jedynie ograniczoną wiedzę w dziedzinie geologii.

Podłogę pokrywał długi dywan w odcieniu zgaszonego oranżu. Materiał był gruby, miał robić wrażenie cennego, ale jednocześnie znosić duży ruch. Szeroki, prostokątny korytarz wydawał się stary. Według jednej z książek, którą czytała, Kharbranth powstał w cieniodniach, wiele lat przed Ostatnim Spustoszeniem. To by znaczyło, że miasto jest zaiste bardzo stare. Wybudowane przed tysiącami lat, przed grozą Hierokracji, wiele lat przed samym Odstępstwem. W czasach, kiedy Pustkowcy o ciałach z kamienia chodzili ponoć po świecie.

– Jasności? – spytał ktoś.

Odwróciwszy się, Shallan odkryła, że sługa powrócił.

– Tędy, jasności.

Skinęła służącemu głową, a on poprowadził ją szybko ruchliwym korytarzem. Rozważyła po raz kolejny, jak przedstawić się Jasnah. Kobieta była legendą. Nawet Shallan, mieszkająca w odległej posiadłości w Jah Keved, słyszała o błyskotliwej siostrze króla Alethich, heretyczce. Jasnah miała zaledwie trzydzieści cztery lata, jednak wielu uważało, że już uzyskałaby płaszcz mistrza uczonego, gdyby nie potępiała tak głośno religii. A dokładniej potępiała kręgi wyznawców, kongregacje, do których przyłączali się porządni vorińczycy.

Shallan uznała, że niestosowne uwagi się jej nie przysłużą. Musiała zachowywać się właściwie. Trafienie pod opiekę otoczonej uznaniem kobiety było najlepszą drogą do poznania kobiecych sztuk – muzyki, malarstwa, pisania, logiki i nauki. Podobnie młody mężczyzna szkolił się w straży honorowej oświeconego, którego szanował.

Shallan pierwotnie napisała do Jasnah z prośbą o przyjęcie pod opiekę w desperacji – nie spodziewała się, że kobieta odpowie twierdząco. Kiedy to zrobiła – w liście, w którym żądała, by Shallan w ciągu dwóch tygodni towarzyszyła jej w Dumadari – dziewczyna była wstrząśnięta. Od tego czasu goniła za kobietą.

Jasnah była heretyczką. Czy zażąda, by Shallan odrzuciła wiarę? Wątpiła, by mogła to zrobić. Vorińskie nauki dotyczące ludzkiej Chluby i Powołania były jej ucieczką w trudnych dniach, kiedy ojcu się pogorszyło.

Skręcili w węższy korytarz i wchodzili w przejścia coraz bardziej oddalone od głównej jaskini. W końcu pan-sługa zatrzymał się przed zakrętem i gestem wskazał Shallan, by ruszyła dalej. Z korytarza po prawej dochodziły odgłosy rozmowy.

Shallan się zawahała. Czasem zastanawiała się, jak do tego doszła. Była zawsze cicha, nieśmiała, najmłodsza z piątki rodzeństwa i do tego jedyna dziewczyna. Chroniona przez całe życie. A teraz nadzieje całego rodu spoczywały na jej ramionach.

Ich ojciec nie żył. I musiało to pozostać tajemnicą.

Nie lubiła myśleć o tym dniu – niemal wyparła go z pamięci i nauczyła się myśleć o innych rzeczach. Ale skutków jego odejścia nie dało się zignorować. Złożył wiele obietnic – interesy, łapówki, czasem te ostatnie udające te pierwsze. Ród Davar był winien mnóstwo pieniędzy wielu ludziom, a pod nieobecność ojca, który umiał ich ułagodzić, wierzyciele wkrótce zaczną stawiać żądania.

Nie mieli do kogo się zwrócić. Jej rodzina, głównie ze względu na ojca, była znienawidzona nawet przez sojuszników. Arcyksiążę Valam – oświecony, któremu jej ród składał hołd lenny – niedomagał i nie chronił ich już tak jak kiedyś. Kiedy rozejdą się wieści, że jej ojciec nie żyje, a rodzina zbankrutowała, będzie to koniec rodu Davar. Zostaną wchłonięci i poddani innemu rodowi.

Za karę będą pracować do utraty sił – właściwie mogą nawet zostać zamordowani przez niezadowolonych wierzycieli. Zapobieżenie temu zależało od Shallan, a pierwszy krok stanowiła Jasnah Kholin.

Shallan odetchnęła głęboko i wyszła za róg.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Węglowy odrys mapy obozu Sadeasa sporządzonej przez prostego włócznika.
Została wydrapana na skorupie kremlika wielkości dłoni.
Odrys podpisany tuszem przez nieznaną uczoną Alethi, około 1173 roku

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Interludia

Ishikk • Nan Balat • Szeth

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Część druga

Rozświetlające burze

Dalinar • Kaladin • Adolin

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Podstawowa mapa Strzaskanych Równin. Na wschodzie wyraźnie widać Wieżę, największy płaskowyż w tej okolicy. Na zachodzie leżą obozy wojskowe.
Pary glifów i numery płaskowyżów usunięto, by zachować przejrzystość tej mniejszej reprodukcji oryginału wiszącego w Galerii Map jego wysokości Elhokara.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Mapa obozów wojskowych Alethich dzieła Vandonasa, który raz odwiedził obozy i namalował być może nieco wyidealizowany obraz.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Interludia

Rysn • Axies • Szeth

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Część trzecia

Umierając

Kaladin • Shallan

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Analiza czterech miast świata i ich podstawowej formy, na podstawie planów miast znalezionych w archiwach Palanaeum, w Kharbrancie.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Interludia

Baxil • Geranid • Szeth

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Część czwarta

Burze rozświetlają

Dalinar • Kaladin • Adolin • Navani

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Mapa Bitwy na Wieży, narysowana i opatrzona podpisami przez Navani Kholin, około r. 1173.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ilustracja dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Część piąta

Cisza ponad

Shallan • Dalinar • Kaladin • Szeth • Trefniś

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Posłowie

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Ars Arcanum

Dziesięć esencji i ich historyczne skojarzenia

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.