Od Autorki: Lubię przecinki. Daję im artystyczną wolność, nieskrępowaną schematem. Przecinek mówi czasem więcej niż słowo, zatrzymuje myśl, oddziela znaczenia, a czasem nadaje im nowy sens. Także wtedy kiedy znika. I dlatego przecinki w tej książce są postawione i zniknięte zgodnie z artystyczną wolnością, wbrew zaleceniom korekty i na moją odpowiedzialność.

Copyright for the Polish Edition © 2021 Wydawnictwo Edipresse Sp. z o.o.
Copyright for the Text © 2021 by Beata Pawlikowska

Wydawnictwo Edipresse Sp. z o.o.,
ul. Wiejska 19,
00-480 Warszawa

Dyrektor Zarządzająca Segmentem Książek: Iga Rembiszewska
Senior Project Manager: Natalia Gowin
Produkcja: Klaudia Lis
Marketing i promocja: Renata Bogiel-Mikołajczyk
Digital i projekty specjalne: Tatiana Drózdż
Dystrybucja i sprzedaż: Izabela Łazicka (tel. 22 584 23 51)

Tekst, szlaczki i niektóre rysunki: Beata Pawlikowska
Projekt okładki: Beata Pawlikowska i Hubert Grajczak
Opracowanie graficzne: Beata Pawlikowska i Hubert Grajczak
Zdjęcia: Shutterstock

Biuro Obsługi Klienta
mail: bok@edipresse.pl
tel.: 22 278 15 55
(pon.–pt. w godz. 8.00–17.00)
facebook.com/edipresseksiazki
facebook.com/pg/edipresseksiazki/shop
instagram.com/edipresseksiazki

ISBN: 978-83-8177-494-9

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kodowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych w całości lub w części tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer firmy Elibri

Rozdział 1. Dzień jak co dzień

Rozdział 1

Dzień jak co dzień

To było bardzo dziwne. Z jednej strony tego pragnęłam, a z drugiej wiedziałam, że będzie to miało na mnie bardzo negatywny wpływ. Miałam wrażenie, że tego potrzebuję, a jednocześnie w każdej sekundzie tego nienawidziłam. Coś mnie jednak w tym tak pociągało, że tamtego wieczora jak zawsze punktualnie o 18.58 usiadłam przed telewizorem, żeby dowiedzieć się co słychać w świecie.

Tak naprawdę czułam pod skórą, że sama siebie oszukuję. Bo przecież wiedziałam, że nie dowiem się niczego nowego. Zmienią się być może okoliczności, miejsca i osoby, ale jądro zdarzeń pozostanie takie samo. Mogłabym właściwie napisać scenariusz każdego wieczornego wydania wiadomości. Na początek coś aktualnie sensacyjnego. Coś, co zdarzyło się dzisiaj, najlepiej coś kontrowersyjnego, co rozpaliło emocje i poruszyło wszystkich niezależnie od wyznawanego światopoglądu. Potem przegląd ważniejszych międzynarodowych delegacji i przemówień, najlepiej z akcentem egzotycznym oraz z uwzględnieniem naszych obecnych wrogów i sojuszników. Dokąd pojechał cesarz Japonii, kogo przyjęła angielska królowa, co głupiego zrobił prezydent Rosji, a co mądrego powiedział prezydent USA. Jeśli czasy się zmienią i zawrzemy inne sojusze, będziemy w tym miejscu relacjonować co mądrego zrobił prezydent Rosji, a co głupiego powiedział prezydent USA. Potem reporterski materiał dotyczący polskiego przemysłu, przegląd tragedii, katastrof i ważniejszych zabójstw, a na koniec dla równowagi coś miłego albo zabawnego.

Siedziałam przed telewizorem i tonęłam pod lawiną szarpiących mną emocji.

Byłam wściekła na manipulujących polityków, bezsilnie nieszczęśliwa z powodu rzezi delfinów, przerażona tym, że zbliża się epidemia nowej nieznanej choroby, zestresowana informacjami o problemach rolników i wizją dramatycznie drożejącej żywności, niezadowolona z fryzury prezenterki, zdołowana obezwładniającym przekonaniem, że ludzie są podli, fałszywi i nikomu nie można ufać.

Po pierwszym programie informacyjnym przełączałam stację i oglądałam następny, a pół godziny później trzeci. A potem nie miałam już siły na cokolwiek. Czułam się pusta. Czułam się tak, jakby ktoś włączył wiedźmiński odkurzacz i wyssał ze mnie całą życiową energię. Nic mi się nie chciało. Nawet wstać. Myśleć. Czuć cokolwiek. Żyć.

Byłam zmęczona, wyczerpana, wycieńczona. Umysł podpowiadał, że muszę temu zaradzić, tylko jak? Robiłam szybki przegląd znanych mi metod na odzyskanie sił, przypominałam sobie często powtarzaną reklamę ciastek, wyciągałam więc – jak dla mnie logiczny – wniosek, że jestem głodna i muszę coś zjeść. Coś słodkiego, tłustego, dobrego, co wypełni mnie przyjemnością, przywróci mi siły i zdolność myślenia.

W szafce pod blatem miałam zapas błyskawicznych dań z supermarketu. Wystarczyło zalać gorącą wodą, poczekać chwilę i jeść. Zwykle zresztą wcale nie czekałam. Lubiłam kiedy makaron był jeszcze chrupiący, a potem pęczniał w gęstym sosie, w którym było coś tak pysznego, że nie mogłam się mu oprzeć.

Czułam, że wraca energia. Na chwilę. Bo kiedy kończyłam wyskrobywać łyżką sos, czułam się dziwnie ospale, ociężale, tak jakby błyskawiczny makaron najpierw dał mi szybki zastrzyk siły, a potem równie błyskawicznie ją ze mnie wymiatał. Myślałam, że zjadłam za mało i że potrzebuję czekolady. Wtedy znów pojawiało się chwilowe otrzeźwienie. Byłam jak balonik, do którego wpompowano świeże powietrze, nagle unosiłam głowę, czułam mocniejsze bicie serca, nie zdając sobie jednak sprawy z tego, że w baloniku jest gdzieś nieszczelność, więc powietrze uchodziło ze mnie razem z chęcią do życia i energią.

Telewizor był wciąż włączony, właśnie zaczynał się film, a ponieważ czułam się zbyt wyczerpana, żeby zrobić cokolwiek, to siedziałam dalej na kanapie i oglądałam. To mnie trochę relaksowało. Tylko trochę, bo pozwalało zapomnieć o tym, czego nie chciałam pamiętać – na przykład o tym, co mam do zrobienia jutro, o tym, że miotam się w pracy, w związku i we własnych myślach, o tym, że mam do siebie pretensje, czuję się przez kogoś oszukana, muszę z kimś walczyć.

Ale tak naprawdę nie pozwalało mi się w pełni rozluźnić, dlatego że co chwilę ktoś kogoś ścigał, jechał samochodem w ryzykowny sposób, o mały włos omijając ciężarówki jadące z naprzeciwka, ktoś do kogoś znienacka strzelał, ludzie usiłowali się wzajemnie zastraszać, szantażować, bili się, broczyli krwią, zataczali się i cierpieli.

Czułam jak podczas tych scen wszystko się we mnie spina, serce zaczyna walić, mam wilgotne dłonie i oddycham tak szybko, jakbym zmęczyła się biegiem. Potem na szczęście panowała chwila spokoju. Bohaterowie zajmowali się swoimi sprawami, były sceny miłe, romantyczne, wzruszające, a potem znów chwytali za broń i wracali do walki. A ja wraz z nimi. Znów mimowolnie napinały mi się mięśnie, oddech stawał się krótki, zaciskałam zęby i podwijałam palce u stóp.

Piłam wino na „uspokojenie nerwów” i wydawało mi się, że faktycznie, czuję coraz mniej i przestaję się przejmować. Wszystko wydawało się oddalać.

Życie, świat, ludzie, uczucia, radość, sens. Wszystko znajdowało się daleko. Bezpiecznie daleko w taki sposób, że mniej rzeczy mogło mnie dotknąć, zranić, ale jednocześnie… wszystko co dobre też stawało się poza moim zasięgiem.

Niby miałam wszystko, ale czułam się tak, jakbym nie miała nic.Było to bardzo frustrujące uczucie.

W końcu noc rosła tak wielka, ciemna i przenikliwa, że odstawiałam kieliszek, podnosiłam się z westchnieniem i szłam spać. Budziłam się z tym samym poczuciem, że mam za mało. Czegoś mi brakuje. Siły, chęci, powietrza do oddychania, przestrzeni, żeby rozwinąć skrzydła. Miałam ściśnięty żołądek, byłam zmęczona. Nie wiedziałam czego chcę. Nawet gdybyś dał mi dziesięć absolutnie fantastycznych możliwości do wyboru, to nie byłabym w stanie wskazać tej jednej, której naprawdę pragnę.

Trudno mi było zebrać myśli. Czułam pustkę w głowie. Dziwnie lepką mgłę niemocy, która rozlewała się między moimi komórkami. Zaczynał się nowy dzień. Jeszcze jeden męczący dzień.

Włączałam radio. Chciałam słyszeć żywe ludzkie głosy. Może zaczerpnę z nich trochę energii. Wywiad z politykami. Tak, tego właśnie potrzebuję! Wścieka mnie to, irytują mnie, że zamiast rzeczowo odpowiadać na pytanie, atakują się wzajemnie, zarzucając sobie kłamstwa, niewiedzę i manipulacje, ale razem z tą złością i zniecierpliwieniem pojawia się też iskra życia.

Potrzebowałam kawy, żeby postawić się na nogi. I czegoś słodkiego, żeby powstrzymać powieki, które opadały tak, jakby pragnęły więcej snu. Ale przecież spałam długo. Być może zbyt długo. Kawa. Pączek. O, słodka chwilo ulgi!

Ciasto rozpływało mi się w ustach, a razem z nim pojawiało się ukojenie. Niecierpliwie pociągnęłam gorący łyk kawy. Chciałam jak najszybciej poczuć ją w sobie. Kawa była jak galopujący oddział zbrojnych żołnierzy. Na ich widok wszyscy stawali na baczność – serce zaczynało szybko bić, krew szumiała w żyłach, płuca ożywały i chwytały hausty powietrza. Szyja się prostowała, głowa podnosiła się do góry, oczy mrugały i zaczynały widzieć.

Pojawiała się siła. Niewidzialny reżyser mojego życia wołał:

– Akcja! A ja posłusznie zrywałam się od stołu, wrzucałam do plecaka kilka potrzebnych drobiazgów i wybiegałam z domu gotowa do dalszej walki z życiem. Pokonam wszystkich! Będę lepsza, szybsza, sprytniejsza, mądrzejsza, udowodnię im na co mnie stać!

Nic mnie nie zatrzyma!

Patrzyłam na miasto przez okno autobusu. Było dobrze. Czułam, że znów jestem obecna i wracam do gry. Przydałoby się jeszcze coś słodkiego. Tak żeby podtrzymać w sobie ten rozniecony płomień. Wafelek w czekoladzie. Wafelek w czekoladzie!!! Taki kruchy, delikatny, łagodny, słodki, przyjazny, miły! Obejmował mnie jak ramiona ukochanego. Czekałam aż słodycz wypełni mnie aż po czubek głowy, podskakiwałam na siedzeniu, przychylniejszym okiem patrzyłam na ludzi dookoła. Też się śpieszą. Też mają przed sobą cały dzień starć, małych zwycięstw i porażek. Oni też muszą walczyć, muszą ciężko pracować na swój chleb, na dzieci, na urlop, na to, że ktoś ich w końcu doceni.

Tak, tak, wszyscy jesteśmy w sumie tacy sami. Każdy rano staje przed lustrem, patrzy sobie w twarz i usiłuje ukryć przed innymi to co zobaczył.

Taka jest prawda. Mój przystanek. Wysiadam.

Wchodzę do budynku.

Klimatyzacja, szare ściany, bezsilne kwiatki w wazonie. Atmosfera napięcia, wyścigu, rywalizacji, zdobywania, walki. Ktoś ustala za mnie plan, ktoś każe mi biec, osiągać wyniki, przynosić zdobycz. Nie wolno zwolnić, nie wolno stracić z oczu celu, nie wolno się poddać, nie wolno wątpić. Trzeba dać z siebie wszystko, udowodnić swoją lojalność i mówić tym samym językiem.

Monetyzacja, zysk, bilans, wynik, raport, nagroda. Jesteś nam potrzebny choć jesteś kompletnie nieważny z punktu widzenia całej korporacji. Jesteś tylko pionkiem, który ustawiamy na planszy zgodnie z naszymi zasadami gry. Płacimy ci za to, żebyś był wiernym pionkiem, który posłusznie wykonuje swoje zadania. Lubimy cię za to. Dajemy ci za to premię.

Cała moja energia znika, ulatuje, rozpływa się, dezintegruje. Zmęczona siadam przy biurku. Jeszcze jeden dzień! Jak ja mam dotrwać do wieczora?

Rozglądam się bezradnie. Kawa! Kawa postawi mnie na nogi! Duża kawa, odpowiednia do mojego minusowego nastroju.

Pierwszy gorący łyk.

Serce łomocze. Czasem mam wrażenie, że jest jak uwięziony ptak, który chce ze mnie wylecieć na wolność. Nie dziwię mu się. Ja też chciałabym od siebie uciec.

Drugi łyk, trzeci łyk. Już trochę lepiej. Mgła znów się rozsuwa, myśli odzyskują właściwe połączenie, czuję jak zaczynają we mnie buzować. Teraz wystarczy im podsunąć odpowiednie zajęcie. I tak praca zostanie zrobiona.

Potem sałatka z tuńczykiem i majonezem, czekolada na podniesienie nastroju, jakoś da się wytrzymać do popołudnia.

Wyjdę zmęczona, z poczuciem ulgi, jak rozbitek będę stać na przystanku czekając aż z oddali przypłynie autobus numer 16, który mnie ocali.

Szara klatka schodowa, zapach pustki, ostatnie promienie słońca na zakurzonej doniczce, w której kiedyś istniało życie. Ta dziwna cisza, w której echem odbijają się niewidzialne kroki, krzyk dziecka, trzaśnięcie drzwi. Tak jakby w bloku mieszkały duchy.

Przechodzę przez korytarz jak przez ostatni tunel prowadzący do wyzwolenia. Papieros, wino, czekolada. Włączam telewizor. Otwieram szafkę pod blatem. Wybieram „zdrową opcję” z pojemników z jedzeniem w proszku. Zalewam wrzątkiem. Jem makaron póki jest jeszcze chrupiący. Zaczynają się wiadomości.

Dzień jak co dzień. Plecy mnie bolą. Ciężko jest. Trudno się oddycha. Żołądek boli. Ciągle przyplątuje się jakiś katar, opryszczka, zapalenie oka albo ucha, ból głowy, biegunka. Nigdy nie wiem jak się będę czuła, co mnie będzie bolało, w jakim nastroju wstanę z łóżka.

Życie to wieczna walka.

Muszę walczyć o to, żeby nadążyć za wszystkim, co jest do zrobienia. W pracy zawsze jest nie dość. Nieważne jak się staram, zawsze jest za mało. Kiedy zespół osiągnie cel, mówią nam, że dobrze się spisaliśmy, a teraz musimy pracować jeszcze ciężej, żeby utrzymać pozycję. Kiedy bilans kończy się gorszym wynikiem, jest złość i zarzuty, że jesteśmy leniwi, nielojalni i bezwartościowi. Kiedy ktoś protestuje, że to nieprawda, pokazują mu drzwi.

Zawsze jest za mało. Za mało zysków, za mało osiągnięć, za mało wiary, za mało zaufania, za mało motywacji, za mało starania, za mało rzetelności, za mało uczciwości, za mało oddania. Tak jakby życie było ugorem, który sięga aż po horyzont, a każdy jak robotnik haruje od świtu do zmierzchu na polu, które nie ma końca.

Dlatego mówię, że jest ciężko.

Brakuje nadziei. Brakuje siły. Brakuje… No właśnie, czego mi tak naprawdę brakuje?…

Rozdział 2. Kiedy rośnie giełda

Rozdział 2

Kiedy rośnie giełda

Wydawało mi się, że żyję normalnie. Tak jak inni ludzie. Wszyscy dookoła mieli podobne doświadczenia i problemy, robiliśmy zakupy w tych samych sklepach i tak samo korzystaliśmy z dobrodziejstw wysoko rozwiniętej zachodniej cywilizacji. Wyobrażasz sobie jak dużo bardziej skomplikowane byłoby życie gdybym nie mogła sięgnąć po szybką zupę w proszku? Musiałabym pójść do sklepu, kupić warzywa, wymyć je, obrać, znaleźć przepis, odkrywając najprawdopodobniej, że wymaga on użycia przypraw, których nie mam i nawet nie wiem gdzie można je znaleźć, poczułabym więc, że marnuję czas – i wciąż byłabym głodna. I bardziej wściekła niż przed rozpoczęciem gotowania.

W takich momentach czułam wdzięczność za nowoczesne fabryki, które potrafią zamienić warzywa na proszek, dodać potrzebnych składników i przygotować dla mnie małą torebkę, z której w trzy minuty zrobię sobie zupę. Albo kupię sobie pulpety w sosie, które ktoś za mnie zmielił, ulepił, doprawił, oblał sosem i zamknął w wygodnym słoiku. Nie mówiąc już o produktach, których nie byłabym w stanie sama zrobić, takich jak owocowe jogurty, desery, dziesiątki odmian piwa, wina, ciastek i czekolady, tak bardzo potrzebnych dla poprawienia mojego nastroju.

Kiedy szłam do wielkiego sklepu, gdzie na półkach piętrzyły się kolorowe opakowania sosów, dżemów, konserw, pudełek z gotowym jedzeniem, makaronów, wygodnie dla mnie obgotowanego ryżu, ciast w proszku i gotowych wypieków, czułam ulgę. Ktoś się o mnie troszczy! Ktoś dba o to, żeby było mi łatwiej i szybciej.

W supermarkecie mijałam setki innych ludzi robiących podobne zakupy i miałam miłe uczucie, że coś nas łączy. Podobny tryb życia, te same drobne słabości, które ubarwiają szarość dnia, te same potrzeby. Ten sam kierat wiecznie niezałatwionych spraw, niezdobytych i niezdobywalnych szczytów, problemów ze zdrowiem i ogólnego poziomu niespełnienia i towarzyszącego mu cierpienia.

Wydawało mi się, że takie właśnie jest życie. Ludzie, których spotykałam, zdawali się to potwierdzać. Byli tak samo zmęczeni, niesyci, niespokojni i zestresowani. Tak samo jak ja szukali pomocy. W telewizji i w radiu radzono, żeby łykać specjalnie dla nas opracowane tabletki w dużych opakowaniach za mniejszą cenę.

Spotykaliśmy się więc przy półkach z magnezem na poprawę samopoczucia, suplementami na wątrobę, depresję, hemoroidy, łzawiące oczy, osłabione włosy, pękające paznokcie, złe trawienie, nadmierne pocenie się, kaszel, nudności, wysypki, uczulenia, palpitacje, brak apetytu, nadwagę, bezsenność, problemy z koncentracją, kaca, przeziębienie, wzmocnienie odporności i zmęczenie.

Ja też łykałam te tabletki. Wydawało się, że pomagają.

Ale tak naprawdę nic się nie zmieniało. Wszystko było ciągle takie samo.

Kiedy kończył się jeden problem, zaczynał się następny. Kiedy znikały pryszcze z twarzy, pojawiało się zapalenie pęcherza. Kiedy kończyło się przeziębienie, miałam problemy z żołądkiem, a kiedy temu udało się zaradzić, przyplątywał się nowy wirus albo zdarzało się coś, co kompletnie wytrącało mnie z równowagi.

Miałam poczucie osaczenia.

Codziennie towarzyszył mi natłok myśli, spraw, emocji, wrażeń, wspomnień i lęków. Starałam się radzić sobie z nimi w miarę moich możliwości. Prawdę mówiąc nie byłam w stanie ocenić czy działam skutecznie, dlatego że nigdy właściwie nie było czasu, kiedy mogłabym spokojnie zastanowić się, przeanalizować sytuację mojego życia i podjąć decyzje.

Reagowałam na bieżąco. Kiedy czułam niepokój, jadłam słodycze. Kiedy byłam zmęczona, piłam kawę. Kiedy chciałam o czymś zapomnieć, sięgałam po wino. Kiedy nie mogłam się skoncentrować, włączałam telewizor, radio albo internet. To przynosiło chwilową ulgę.

Żyłam w ten sposób przez wiele lat, nie zdając sobie sprawy z tego, że wszystkie moje drobne i większe problemy mają jedno wspólne źródło. Był nim stres.

Jeszcze bardziej niezwykłe było to, że wszystkie sposoby, z których korzystałam, żeby poradzić sobie z problemami, nie tylko niczego nie naprawiały, ale wprost przeciwnie – przyczyniały się do tego, że mój stres był coraz większy.

Usiłowałam leczyć stres stresem.

Nie robiłam tego oczywiście świadomie. Wydawało mi się, że w miarę dobrze dbam o moje życie i zdrowie. Byłam świadomym obywatelem – tak jak wszyscy inni znani mi ludzie, którzy wyznawali podobne wartości i mieli podobny sposób myślenia, który mogłabym streścić następująco:

Świat jest po to, żeby z niego korzystać. Trzeba odnieść sukces. Demokracja jest najlepszym systemem. Moje życie powinno być wygodne, szybkie i łatwe. Wszystko czego pragnę powinno być w zasięgu ręki. Żyjemy w najlepszej części świata. Współczujemy krajom trzeciego świata. Rząd powinien dbać o szybki rozwój gospodarki. Lubimy kiedy giełda rośnie. Czujemy niepokój kiedy akcje spadają. Jedzenie jest i powinno być przyjemnością. Wszystko jest dla ludzi. Kiedy czegoś chcę, muszę to dostać.

Świadomie może tak byśmy tego nie sformułowali, zresztą kto miał czas, żeby zastanawiać się nad wyznawanym przez nas systemem wartości. Wiedzieliśmy jedno: jest najlepszy, inni powinni się od nas uczyć i starać się nam dorównać.

Nie wiedzieliśmy jednocześnie wcale o tym, że nasz sposób myślenia i tryb życia prowadzi nas prosto w objęcia cukrzycy, otyłości, nowotworów i zawałów serca. Ponieważ im więcej stresu było w naszych umysłach, tym więcej blokad powstawało w naszych ciałach. I wtedy zaczynały się choroby.

Rozdział 3. Bez butów

Rozdział 3

Bez butów

Podczas podróży po świecie poznałam różne cywilizacje i kultury. Na początku wydawało mi się, że jako przybysz z Europy mam misję ocalenia i oświecenia tych, którzy mieli mniej szczęścia i urodzili się na innych kontynentach. Współczułam Indianom, że muszą chodzić po dżungli boso, że nie znali smaku kawy, cukru i czekolady, że nie mogą oglądać telewizji, słuchać listy przebojów i zarabiać pieniędzy.

Podczas drugiej wyprawy do Ameryki Południowej kilka miesięcy później nagle zauważyłam coś dziwnego.

Wszyscy Indianie byli szczupli, muskularni i silni. Nie widziałam ani jednego chorego, otyłego, zmęczonego ani zmartwionego. Nie spotkałam nikogo, kto byłby wkurzony, zniecierpliwony, zirytowany, smutny, rozgniewany albo zestresowany.

Nawet w sytuacjach, które były trudne albo nieprzyjemne! To było najbardziej niezwykłe. Wędrowaliśmy przez wiele godzin. Ja miałam już dość, byłam zmęczona, spocona, zgrzana i nieszczęśliwa. Chciałam odpocząć, wziąć prysznic, zjeść kolację. A Indianie szli dalej. Takim krokiem, jak gdyby dopiero co wyruszyli. I z takim wyrazem twarzy, jakby sprawiało im to przyjemność.

Nic z tego nie rozumiałam.

Skąd oni biorą tyle siły? Jak to możliwe, że nigdy nie wściekają się na kolce wbijające im się w skórę albo na splątane ze sobą pnącza, przez które nie można się przecisnąć?…

Jakim cudem nie stresują się tym, że nie zdążymy przed nocą rozbić obozowiska, nie znajdziemy wody do picia i kąpieli, że zabraknie nam jedzenia?

I właściwie – jakby się nad tym lepiej zastanowić – dlaczego nie drażni ich to, że ja nie nadążam, przewracam się, dyszę i rzucam wściekłymi spojrzeniami na ostre jak brzytwy liście rozcinające mi skórę do krwi?… Dlaczego nie próbują mnie pouczać jak się zachować, nie strofują, nie krytykują, nie wyśmiewają?…

Późnym popołudniem, tuż przed zachodem słońca, zatrzymywaliśmy się, rozwieszaliśmy hamaki, Indianie zawsze potrafili znaleźć suche drewno – nawet w największym deszczu – rozpalali ognisko i zaczynali przygotowywać jedzenie. A ja wycieńczona siedziałam i patrzyłam.

I zaczynało do mnie coś docierać.

Pamiętam jak pewnego dnia jeden z Indian zaczął kuleć, bo w stopę wbił mu się kolec. Usiadł na ziemi, wziął dzidę i jej grotem delikatnie wydobył cierń. Był przy tym całkowicie spokojny, pogodny i skupiony. Nie syczał z bólu, nie wzdychał, nie narzekał, nie skarżył się. Raczej lekko się uśmiechał, tak jakby myślał:

– Nie zwracałem uwagi na to jak idę, rozstroiłem się zamiast utrzymywać pełną łączność z tym co mnie otacza. To jest przypomnienie o tym, że muszę być bardziej uważny.

Nagle zrozumiałam, że brak butów ma swój ogromny sens! Zmusza człowieka do tego, żeby być w każdej sekundzie obecnym i świadomym tego co robi. Daje mu poczucie przynależenia do miejsca, w którym żyje. Wyzwala w nim poczucie sensu, jednoczy z przyrodą, koncentruje na tym, co jest tu i teraz, uniemożliwiając mu jednocześnie rozpamiętywanie przeszłości i martwienie się o przyszłość. Daje mu szansę na to, żeby w pełni doświadczać i przeżywać teraźniejszość, czyli daje mu poczucie pełni życia! Czy to nie jest najpiękniejsza rzecz na świecie?…

To było niesamowite!

Czułam się tak, jakbym wylądowała na innej planecie!

Nagle dotarło do mnie, że jestem szczęśliwa.

I niespodziewanie zrozumiałam, że na świecie istnieje coś więcej niż miasto, samochody, spaliny, sukces, pieniądze, zdobycze, sklepy, zakupy, seriale, wojny i katastrofy.

Na świecie istniały również miejsca wolne od strachu, niepokoju, depresji, złości, wyścigu, rozczarowań, klęsk, kłótni i walki. Wolne od stresu.

Jeśli Indianie to potrafią, dlaczego to jest takie trudne dla nas?

I czym właściwie jest stres?

Rozdział 4. Kualalumpur

Rozdział 4

Kualalumpur

Stres jest stanem podwyższonej gotowości umożliwiającej poradzenie sobie z wyzwaniem lub zagrożeniem.

Mówiąc dokładniej:

Stres jest organiczną reakcją organizmu na pojawienie się sytuacji odczytywanej przez niego jako wymagającą natychmiastowego działania lub/i niebezpieczną i zagrażającą życiu lub zdrowiu.

„Organiczną reakcją”, czyli niezależną od naszej woli. Tak samo jak w bardzo mroźny dzień, kiedy serce pompuje więcej krwi do nosa, żeby zapobiec jego odmrożeniu. Dlatego mamy czerwone nosy kiedy jest zimno.

To bardzo genialny mechanizm.

Kiedy świat jest spokojny i bezpieczny, wszystkie wewnętrzne układy działają zgodnie ze zrównoważonym i kompletnym planem, umożliwiającym dokonywanie wszystkich życiowych procesów. Myśli myślą, żołądek trawi, płuca oddychają, serce zajmuje się pompowaniem krwi i taką jej dystrybucją, żeby sprawiedliwie dotarła do każdego zakątka ciała.

Kiedy jednak pojawia się nagłe niebezpieczeństwo, organizm przechodzi w stan wyjątkowy.

Wyjaśnię to na równie genialnym przykładzie działania służb drogowych, z jakim spotkałam się w Malezji.

Stolica kraju, Kualalumpur, to wielkie, nowoczesne miasto, gdzie mieszkają prawie dwa miliony osób, a wraz z przyległościami – ponad siedem milionów. W Kualalumpur wszystko rośnie, rozwija się i kwitnie – finanse, handel, gospodarka, kultura, więc przez cały czas przybywają następni ludzie i wielu z nich chce po mieście jeździć samochodem.

Na jezdniach zaczęło brakować miejsca. W czasie największego ruchu na ulicach stały sznury samochodów na kilku równoległych pasach. Dojazd z pracy do domu zajmował coraz więcej czasu.

Władze miasta przeanalizowały ruch na ulicach i zauważyły pewną prostą zależność. Rano największy ruch jest na trasach dojazdowych do centrum, gdzie znajdują się biura, sklepy, restauracje i inne miejsca pracy. Jednocześnie na pasach prowadzących w odwrotnym kierunku jest prawie pusto. Logiczne. Po południu oczywiście jest odwrotnie. Bardzo mało kierowców jedzie w stronę miasta, natomiast prawie wszyscy wylewają się na ulice, żeby dojechać z powrotem do domu.

Wprowadzono więc proste, skuteczne rozwiązanie.

Podczas porannego szczytu otwarte są wszystkie pasy jezdni prowadzące do miasta oraz dodatkowe pasy utworzone na jezdniach zwykle przeznaczonych do jazdy w odwrotnym kierunku. Wyobraź sobie dwie sześciopasmowe ulice – na jednej odbywa się ruch w stronę miasta, a na drugiej – odwrotnie, ruch z miasta na zewnątrz.

Tak jest na co dzień w czasie umiarkowanego ruchu.

Rano i po południu następuje jednak nadzwyczajne zagęszczenie samochodów. Wszyscy w tym samym czasie chcą wjechać do miasta albo je opuścić. Wtedy wprowadza się specjalne rozwiązanie.

I tak rano w Kualalumpur jest dziesięć pasów przeznaczonych dla kierowców zmierzających do pracy, bo dodaje się im cztery pasy z drugiej jezdni. Kierowcy udający się w podróż poza miasto mają tylko dwa pasy i to im w zupełności wystarcza.

Po południu jest odwrotnie. Dziesięć pasów dla kierowców wyjeżdżających z miasta i dwa pasy dla tych, którzy chcą do miasta wjechać.

W ten sposób rozładowano korki.

Ludzki organizm stosuje podobną zasadę.

Kiedy pojawia się niebezpieczeństwo dla zdrowia albo życia, organizm natychmiast zamyka te rejony ciała, które nie są w tym momencie niezbędne. Tak jak straż miejska w Kualalumpur odcina cztery pasy jezdni, żeby przeznaczyć je do ruchu w przeciwnym kierunku, tak samo twój organizm odcina niektóre wewnętrzne obwody, żeby całą krew skierować tam, gdzie teraz jest potrzebna największa siła i zdolność do błyskawicznego działania.

Zatrzymuje więc chwilowo trawienie pożywienia. Kiedy stajesz w obliczu śmiertelnego niebezpieczeństwa mniej ważne jest to czy odpowiednio strawiłeś obiad i dostarczyłeś swoim komórkom substancji odżywczych, ponieważ jeżeli nie pokonasz wroga, to umrzesz, a to czy w momencie śmierci będziesz miał w jelitach strawiony czy niestrawiony posiłek, ma mniejsze znaczenie.

Zamknięty zostaje układ odpornościowy, którego zadaniem jest rozpoznanie i pokonanie wszystkich potencjalnych czynników chorobotwórczych. Armia czujnych leukocytów nieustannie krąży po twoim organizmie sprawdzając czy wszystko działa bez zarzutu. Kiedy znajduje wirusa, bakterię albo innego nieproszonego gościa, natychmiast włącza alarm i przyzywa do pomocy armię uzbrojonych wojowników. No, ale jeśli stoisz w obliczu rozzłoszczonego potwora, który za chwilę prawdopodobnie zacznie cię ścigać, to mniej istotne staje się to czy wartownicy dokonają regularnego obchodu twojego ciała. Ważniejsze jest to, żeby ratować życie.

Zablokowane zostaje chwilowo odczuwanie bólu. Ból na co dzień jest bardzo pożyteczną informacją o tym, że w jakiejś części ciała pojawiło się zagrożenie jego integralności. Kiedy boli cię noga, instynktownie będziesz ją oszczędzał, wolniej chodził i z całą pewnością będziesz się powstrzymywał od biegania. Ale nie wtedy, kiedy gra toczy się o życie. Ból mógłby cię powstrzymać przed podjęciem koniecznego działania albo skłonić cię do przerwania go przed osiągnięciem celu. Czy byłbyś w stanie wyczołgać się z nory ze złamanym łokciem? Gdybyś w pełni odczuwał wielkość swojego bólu, zapewne nie. Dlatego ból zostaje wyłączony.

Organizm podejmuje decyzję o tym, że chwilowo zablokowane zostaną wszystkie funkcje, które nie są niezbędnie konieczne, po to, żeby całą moc skoncentrować w tych rejonach, które umożliwią walkę albo ucieczkę.

Serce zaczyna mocniej bić, czyli mocniej pompować krew do mięśni nóg i rąk. Oddech staje się krótki i szybki, żeby jak najprędzej doprowadzić do nich tlen. Zatrzymane zostaje całe myślenie z wyjątkiem totalnego skupienia na obecnej sytuacji. Wyostrza się wzrok, słuch i węch.

Stan wyjątkowy. Maksymalna mobilizacja.

Moment, od którego być może zależy przetrwanie.

Całkowita koncentracja na problemie i konieczności podjęcia jednej z trzech możliwych decyzji:

Uciekać.

Walczyć.

Zastygnąć w bezruchu.

Wszystko inne staje się nieważne.

Podobnie reagują inne żywe istoty.

Wąż w sytuacji zagrożenia przestaje się ruszać. Stara się wtopić w otoczenie i stać niewidzialny. Taka reakcja pozwala mu zachować życiową energię i względny spokój. Po co miałby je marnować na bardzo wyczerpujące czynności, takie jak podskakiwanie do większej od siebie ofiary, żeby spróbować ją ukąsić? Zrobi to tylko w ostateczności, kiedy nie będzie miał innego wyjścia – na przykład wtedy, kiedy człowiek podejdzie zbyt blisko z ciekawości albo niechcący na niego nadepnie.

Instynktowne zastygnięcie w bezruchu w obliczu nagłego niebezpieczeństwa pozwala zaoszczędzić energię, ale niesie w sobie inne niebezpieczeństwa. Jeleniom, dzikom, żabom i innym zwierzętom zdarza się nocą znaleźć w pobliżu szosy. Jest ciemno, pusto, wydaje się bezpiecznie. Wchodzą na asfalt, nagle w oddali pojawiają się reflektory samochodu i hałas silnika. Serce zaczyna szybciej bić, wyostrza się wzrok i słuch, napinają się mięśnie w nogach, całe ciało nagle wydaje się lekkie i zwinne, gotowe do podjęcia ponadnaturalnie śmigłego galopu, ale zanim będzie do tego zmuszone, zamarza, nieruchomieje, podświadomie licząc na to, że pozostanie niezauważone i w ten sposób uniknie niebezpieczeństwa.

Jeśli kierowca będzie jechał powoli i uważnie, rzeczywiście, to może się udać. Zatrzyma się w porę albo ostrożnie ominie znieruchomiałe ze strachu i stresu zwierzę. Jak dla mnie, to najważniejszy powód, żeby jeździć zgodnie z przepisami. Zarówno za dnia, jak i w nocy.

Psy reagują inaczej. Pod wpływem nagłego zagrożenia najczęściej stają się agresywne. Instynktownie włącza się funkcja walki. Sierść podnosi się na skórze, żeby sprawić wrażenie większej, groźniejszej postaci. W gardle wzbiera warkot. Pies zaczyna szczekać i szczerzyć zęby, żeby odstraszyć napastnika, a jeśli to nie wystarczy, będzie gotowy atakować.

Kot w tej samej sytuacji zastosuje raczej trzecie rozwiązanie, czyli ucieczkę. Nagły stres uruchomi w nim ten sam mechanizm przetrwania – gwałtowne bicie serca, lepsze ukrwienie wszystkich czterech łap, żeby jak najszybciej uciekać, będąc w stanie pokonać po drodze wszystkie przeszkody, które niespodziewanie znajdą się na jego drodze – wysoki płot, krzaki, drzewo.

Niedawno widziałam dzikiego kota, którego znienacka zaatakowały dwa psy. Kot uciekał zygzakami, poruszając się z nieprawdopodobną prędkością, a na koniec długim, sprężystym, precyzyjnym skokiem przedostał się na dach.

Człowiek pod wpływem nagłego stresu jest w stanie dokonać równie niebywałych czynów. Na pewno też kiedyś ci się to zdarzyło.

Pamiętasz jak przestraszyło cię coś w nocy i zacząłeś biec tak szybko, jak nigdy wcześniej w życiu?

Albo jak dźwignąłeś coś, co w normalnych okolicznościach byłoby dla ciebie zdecydowanie za ciężkie?

A może pamiętasz jak pływałeś w oceanie, nagle kątem oka dostrzegłeś trójkątny kształt płetwy rekina i pobiłeś życiowy rekord płynięcia kraulem do brzegu? Potem okazało się, że to wcale nie był rekin, ale to nieistotne. Pod wpływem nagłego zagrożenia uruchomił się w tobie mechanizm stresu, cała siła została skierowana do twoich rąk i nóg, żebyś mógł ocalić życie.

Stres jest bardzo przydatną i pożyteczną funkcją. Działa jak automatyczny guzik przełączający cały organizm w stan wyjątkowy, który umożliwia wykorzystanie swojego maksymalnego potencjału do uratowania zdrowia i życia.

Na czym więc polega cały problem ze stresem? Dlaczego wszyscy mówią, że trzeba z nim walczyć i nauczyć się go unikać?

A czy dostałeś kiedykolwiek receptę na silny lek? Czy pamiętasz co powiedział lekarz? Zalecił branie leku przez ściśle określony czas w określonych dawkach. Czy wiesz co by się stało, gdybyś brał antybiotyk przez siedemdziesiąt dni zamiast przez siedem? Wtedy lekarstwo ratujące ci życie zamieniłoby się w truciznę, która ci to życie odbiera.

Dokładnie tak samo jest ze stresem.

Rozdział 5. Statek na oceanie

Rozdział 5

Statek na oceanie

Stres jest stanem nadzwyczajnej gotowości do poradzenia sobie z wyjątkowo dużym zagrożeniem. Tak dużym, że organizm w swoim normalnym zrównoważonym stanie nie miałby wystarczającej mocy, żeby go skutecznie i definitywnie przezwyciężyć. Przełącza się więc w tryb awaryjny. Nie dlatego, że coś się zepsuło, lecz po to, żeby zmaksymalizować swoją szansę na sukces i przetrwanie.

Tak samo jak podczas wyprawy morskiej przez ocean.

Na statku jest kapitan, bosman, załoga marynarzy, jest też kucharz, są kelnerzy, stewardzi, osoby zajmujące się obsługą pieców pod pokładem, towarami, bagażami, są mechanicy, inżynierowie, radiotelegrafista, są też osoby dbające o pasażerów.

Przy doskonałej pogodzie wszyscy zajmują się swoimi sprawami. Kucharz gotuje, kapitan uzupełnia notatki w dzienniku pokładowym, instruktor prowadzi dla chętnych lekcje pływania, a pokojówki ścielą koje w kabinach.

Zdarza się jednak czas wyjątkowo złej pogody albo na horyzoncie pojawia się statek piratów lub inne niespodziewane niebezpieczeństwo.

Wtedy kapitan krzyczy:

– Wszystkie ręce na pokład!!!

Sprzątaczki, kucharze, palacze, stewardzi, elektronicy, instruktorzy tańca, kelnerzy, informatycy – wszyscy porzucają swoje zajęcia i biegną tam, gdzie potrzebny jest wspólny, zjednoczony wysiłek.

To oznacza, że kajuty będą nie posprzątane, a w opuszczonej kuchni będą grzechotały puste garnki i patelnie. Być może przestanie działać internet, a pasażerowie z rozczarowaniem usłyszą informacje o odwołanych zajęciach z argentyńskiego tanga. Ale tango jest teraz nieważne. Tak samo jak chwilowo nieistotne stają się kosze pełne śmieci, nieumyte okna czy brak wody w prysznicu.

Wszystkie ręce na pokład! Mniej ważnymi rzeczami zajmiemy się wtedy, kiedy będzie wiadomo, że statek jest znów bezpieczny.

W ludzkim organizmie kapitanem jest część mózgu zwana podwzgórzem. Podwzgórze wygląda jak otwarty ptasi dziób, z którego zwieszają się dwie podłużne sakiewki. Widziałam uproszczony rysunek środkowej części ludzkiego mózgu. To fascynujące, że kiedy spojrzy się na niego z pewnej odległości, wygląda jak ptak. Bezpiecznie ukryty w samym środku kory mózgowej, z czterema komorami o fantazyjnych kształtach, które przypominają skrzydła, głowę z okrągłym okiem i tułów z wypustkami, podobny do rybiego ciała. Otwarty dziób tego ptaka to właśnie podwzgórze. Jego zadaniem jest odbierać sygnały dostarczane przez system nerwowy i przekształcać je w komunikaty, które zostaną przekazane dalej i wywołają odpowiednie działanie.

Tak samo jak kapitan zbiera informacje o pogodzie, wielorybach, piratach, mieliznach, skałach, górach lodowych i innych statkach na morzu – tak samo podwzgórze otrzymuje wiadomości o wszystkim, co jest istotne w najbliższej okolicy.

Kapitan statku wysyła maile, smsy albo dzwoni do następnych osób, którym zleca podjęcie odpowiedniego działania. Podwzgórze wytwarza i wysyła neurohormony, które zarządzają działaniem przysadki mózgowej, czyli podwójnego woreczka zwieszającego się z ptasiego dzioba.

A mówiąc jeszcze bardziej dokładnie, kapitan podwzgórze utrzymuje w gotowości sieć włókien nerwowych, które przez lejek Fendersona (zwany czasem po prostu lejkiem) przechodzą do tylnej części woreczka i są czymś w rodzaju wewnętrznej sieci internetowej, po której w razie potrzeby podwzgórze przesyła wiadomości do przysadki mózgowej.

Tylna część przysadki natychmiast przesyła informacje dalej, do części środkowej i przedniej, która zarządza bardzo ważnymi funkcjami działania organizmu. Można powiedzieć, że jest perfekcyjną asystentką kapitana, która na bazie otrzymanych od niego informacji łączy się z innymi centrami kontroli i koordynuje następne działania. Wzywa specjalistycznych kurierów i wysyła ich dalej z konkretnymi zaleceniami.

Ci posłańcy to hormony.

Przednia część przysadki na bazie informacji otrzymanej z tylnej części podłączonej do podwzgórza wytwarza hormony, które zostają wysłane do odpowiednich gruczołów, żeby wywołać ich pożądane zachowanie.

Przysadka mózgowa jest wielkości zielonego groszku i nie jest zielona, lecz w przedniej części różowa. Maleńka, ukryta w samym środku głowy, otoczona ochronną warstwą tkanki kostnej, która tworzy łagodne zagłębienie zwane siodłem tureckim. Z tej bezpiecznej dolinki przysadka kieruje światem. No, może nie całym światem, ale z całą pewnością dużą jego częścią.

Przysadka zarządza wzrostem całego ciała. To ona jest odpowiedzialna za to czy człowiek jest niski, średni, czy wysoki. Zarządza ciśnieniem krwi w całym organizmie. Zarządza energią, trawieniem, działaniem organów płciowych, odpornością, płodnością, wytwarzaniem mleka, niektórymi aspektami ciąży i porodu, regulowaniem temperatury ciała, poziomem glukozy we krwi, a więc poczuciem głodu lub sytości, rozkładaniem tłuszczu, zatrzymywaniem wody w organizmie, działaniem tarczycy, czyli pośrednio wyglądem włosów i paznokci, rytmem serca, samopoczuciem, a także emocjonalnym przywiązaniem do innych osób.

Kiedy kapitan podwzgórze otrzymuje informację o nagłym zagrożeniu, natychmiast powiadamia o tym swoją asystentkę przysadkę, a ona niezwłocznie wysyła alarmujący komunikat do sztabu sytuacji kryzysowych, który w odpowiedzi błyskawicznie powołuje oddziały do zadań specjalnych.

Trzy najważniejsze nazywają się adrenalina, noradrenalina i kortyzol.

To jest trójkąt kryzysowy.

Podwzgórze i przysadka na wierzchołku, a na dwóch dolnych wierzchołkach trójkąta – nadnercza, czyli niewielkie gruczoły umieszczone nad nerkami.

Rozdział 6. Kurierzy władcy Inków

Rozdział 6

Kurierzy władcy Inków

Imperium Inków w Ameryce Południowej było ogromne. Sięgało od terytorium dzisiejszego Ekwadoru na północy, przez Peru i Boliwię aż do Argentyny i Chile. Miało długość kilku tysięcy kilometrów. Jak sprawnie zarządzać takim rozciągniętym państwem? Jak skutecznie przekazywać wszystkim obywatelom ważne rozkazy inkaskiego władcy?

Inkowie nie używali pojazdów na kołach, nie znali też internetu, samolotów ani pocztowych sów. Mieli jednak grupę ludzi do zadań specjalnych, którzy nazywali się chasqui. Byli to biegacze, którzy pełnili rolę kurierów nieustannie przemierzających sieć świetnie przygotowanych dróg. Każdy rozkaz najwyższego Inki był sprawnie i szybko dostarczany do najodleglejszych zakątków imperium.

W ludzkim organizmie jest tak samo.

Naszymi kurierami są hormony.

Władca mózg wysyła informację do odpowiednich gruczołów. Gruczoły wysyłają kurierów z paczkami informacji, czyli hormony. Hormony wraz z krwią błyskawicznie docierają do właściwych organów, przekazują im rozkazy i wywołują działanie.

Tak właśnie działa mechanizm stresu.

Mózg przesyła do podwzgórza komunikat o niebezpieczeństwie, podwzgórze alarmuje przysadkę, przysadka przekazuje alarm dalej do nadnerczy, które odpowiadają wytworzeniem hormonów stresu i wysłaniem ich wraz z krwią do wszystkich systemów.

Zatrzymane zostają te obwody, które nie będą brały udziału w obronie organizmu przed zagrożeniem.

Wzmocnione zostają te narządy, które staną do walki.

Serce zaczyna bić szybciej i mocniej. Przepływ krwi zwiększa się nawet o 400%. Krew musi jak najszybciej dotrzeć do tych organów, które będą teraz najbardziej potrzebne: do mięśni, płuc i mózgu, które dzięki temu zyskują ponadnaturalną moc. Mózg będzie w stanie błyskawicznie analizować sytuację i podejmować najlepsze decyzje. Mięśnie nabiorą takiej siły, że w razie potrzeby będziesz mógł gołymi rękami podnieść samochód albo przeskoczyć przez wysoki mur.

Nadzwyczajnie wzmocnione zostaną też te rejony ciała, które będą najbardziej narażone na uszkodzenie. Tam, gdzie w normalnych okolicznościach po uderzeniu albo zetknięciu z twardą powierzchnią powstałby siniak, teraz nie będzie nawet śladu.

Spotęgowane zostaną też zdolności percepcji wszystkich zmysłów – żeby dzięki nim otrzymać szczegółowe informacje o tym co dzieje się w otoczeniu.

Ludzki organizm jest tak skonstruowany, że zawsze instynktownie będzie dążył do odzyskania równowagi i optymalnego dla siebie stanu zwanego homeostazą.

Kiedy pojawia się nieoczekiwane zagrożenie, organizm natychmiast przełącza się w nadzwyczajny stan kryzysowy, jednocześnie dążąc do tego, żeby jak najszybciej powrócić do normalnego funkcjonowania, ponieważ tylko wtedy wszystkie wewnętrzne narządy i układy będą w stanie w pełni wykonywać swoje zadania i utrzymywać się w zdrowiu i sile.

To jest tak samo jak w mądrze zarządzanym kraju. Król cieszy się kiedy w państwie panuje pokój, bo wtedy rośnie dobrobyt, można zająć się naprawianiem dachów, czyszczeniem studni, zakładaniem parków i ogrodów. Kiedy pojawia się niebezpieczeństwo z zewnątrz, trzeba jak najszybciej stworzyć armię i stanąć do walki. Wzywa się więc najsilniejszych mężczyzn, którzy przestają wtedy pracować w polu, wyrywać chwasty, budować domy, naprawiać zepsute meble, usuwać na bieżąco różne zanieczyszczenia. Idą walczyć w obronie granic i terytorium, a król zastanawia się jak najszybciej zakończyć tę wojnę, żeby wszyscy mogli wrócić do swoich zadań.

Tak jest w ludzkim organizmie podczas nagłego stresu.

Stan wyjątkowy, wojna, konieczność obrony przed agresorem.

To wspaniale, że mamy tak niezwykle skonstruowane wewnętrzne państwo.

Stres jest naszym sprzymierzeńcem, ponieważ jak sygnał alarmowy gromadzi siły obronne organizmu, które natychmiast stają do walki.

I tu właściwie ta książka mogłaby się skończyć 😊

Stres jest ogromnie przydatnym mechanizmem mobilizującym, dzięki któremu w razie nagłej potrzeby ciało staje się nadzwyczajnie silne, mądre, sprawne i odporne.

Koniec.

Ale zaraz.

To dlaczego wszyscy mówią, że trzeba walczyć ze stresem? Dlaczego stres jest przedstawiony jako potwór? Dlaczego niektórzy twierdzą, że stres jest przyczyną wielu groźnych chorób? Są nawet tacy, którzy upierają się, że źródłem każdego przypadku nowotworu jest w 75% stres, i że tak samo jest z chorobami serca, cukrzycą, bezpłodnością i innymi chorobami.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki