Tytuł oryginału: Vanity Fair

Wydawca: Joanna Laprus-Mikulska
Redaktor prowadzący: Paulina Kostrzyńska
Korekta: Ewa Grabowska

Copyright © for the Polish translation by Natalia Tarczyńska, 2022
Copyright © for this edition by Dressler Dublin Sp. z o.o., 2022

ISBN 978-83-828-9646-6
Warszawa 2022

Wydawnictwo Świat Książki
02-103 Warszawa, ul. Hankiewicza 2

Księgarnia internetowa: swiatksiazki.pl

Dystrybucja:
Dressler Dublin Sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki ul. Poznańska 91
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. +48 22 733 50 31/32
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

I. Chiswick Mall

I

Chiswick Mall

W słoneczny czerwcowy ranek, kiedy nasz wiek liczył nie więcej niż lat dziesięć, przed okazałą żelazną bramę pensji dla dziewcząt z dobrych domów, prowadzonej przez pannę Pinkerton, a położonej przy ulicy Mall w Chiswick, zajechała z szybkością czterech mil na godzinę ciężka kolasa familijna. Kolasę ciągnęły dwa tłuste konie w lśniącej uprzęży, na koźle zaś siedział tłusty stangret w peruce i trójgraniastym kapeluszu. Gdy ekwipaż zatrzymał się przed błyszczącym mosiężnym szyldzikiem panny Pinkerton, czarny lokaj, który drzemał obok stangreta, rozprostował kabłąkowate nogi, a kiedy pociągnął za dzwonek, co najmniej dwadzieścia głów ozdobiło wąskie okna starej, szacownej budowli z czerwonej cegły. Ba! Uważny obserwator mógłby zobaczyć nawet perkaty, czerwony nosek panny Jemimy Pinkerton sterczący nad doniczkami pelargonii w oknie prywatnego salonu pani przełożonej.

– Kareta pani Sedley, proszę siostry – oznajmiła panna Jemima. – Sambo, czarny lokaj, zadzwonił właśnie, a stangret ma nową, pąsową kamizelkę.

– Czy ukończyłaś, Jemimo, wszelkie przygotowania związane z wyjazdem panny Sedley? – zapytała starsza panna Pinkerton, majestatyczna dama, owa Semiramida Hammersmith, zaprzyjaźniona z doktorem Johnsonem i korespondentka samej pani Chapone.

– Pokojowe, proszę siostry, wstały dziś o czwartej. Kufry panny Sedley już spakowane – odrzekła panna Jemima. – Zrobiłyśmy też wiązankę kwiatów…

– Mówi się bukiet, Jemimo. To bardziej wykwintnie.

– A więc, proszę siostry, bukiet prawie taki jak stóg siana. Do sepetu Amelii włożyłam dwie flaszeczki wody goździkowej dla pani Sedley, a także przepis na tę wodę.

– Mam nadzieję, Jemimo, że nie zapomniałaś o rachunku panny Sedley. Aha! Oto kopia. Bardzo dobrze. Dziewięćdziesiąt trzy funty, cztery szylingi. Bardzo dobrze. Bądź łaskawa zaadresować: Wielmożny Pan John Sedley. Zapieczętuj też mój liścik do jego małżonki.

Dla panny Jemimy odręczny list jej siostry, panny Pinkerton, zasługiwał na szacunek nie mniejszy niż autograf monarchy. Jak wiadomo, sama pani przełożona pisywała osobiście do rodziców wychowanek tylko w przypadkach, kiedy wychowanki te opuszczały pensję albo wybierały się za mąż, i raz jeden, gdy biedna panna Birch zmarła na szkarlatynę. Panna Jemima była przekonana, że jeśli cokolwiek zdołałoby pocieszyć panią Birch po stracie córki, to chyba wymowne i pobożne arcydzieło, w którym panna Pinkerton donosiła o smutnym wydarzeniu.

W danym przypadku „bilecik” panny Pinkerton brzmiał, jak następuje:

Chiswick 15 czerwca 18.. r.

Wielce Szanowna Pani!

Po sześciu latach zwracam Jej Rodzicom Pannę Amelię Sedley jako młodą damę godną zająć stosowne miejsce w wysokich i wykwintnych kołach towarzyskich, do których słusznie przynależy. Oczywiście nie potrzebuję zapewniać Wielce Szanownej Pani, iż uważam to sobie za niewątpliwą przyjemność i prawdziwy zaszczyt. Cnót charakterystycznych dla młodych Angielek z dobrych domów oraz wykształcenia odpowiadającego jej urodzeniu i pozycji na pewno nie braknie przemiłej Pannie Sedley, której pilność i posłuszeństwo zyskały serca wychowawców, a wrodzony wdzięk i niezwykła łagodność usposobienia oczarowały wszystkie koleżanki – starsze i młodsze.

Co do muzyki, tańca, ortografii oraz wszelakich haftów i robótek niewieścich Panna Amelia spełniła najgorętsze pragnienia życzliwych jej osób. Geografia natomiast zostawia jeszcze wiele do życzenia, ponadto zaś pozwalam sobie zalecić na najbliższe trzy lata regularne stosowanie (przez cztery godziny dnia każdego) deski do prostowania pleców, bez której użycia nikt nie zdoła opanować tej wdzięcznej godności ruchów i postawy, tak nieodzownej każdej wykwintnej damie.

Pobożność i zasady moralne Panny Sedley osiągnęły niewątpliwie poziom godny zakładu naukowego, który bywał zaszczycany wizytami Wielkiego Twórcy Słownika i znajdował się pod łaskawym patronatem Pani Chapone.

Opuszczając moją szkołę, Panna Amelia Sedley uwozi ze sobą serca koleżanek oraz życzliwe względy przełożonej, która ma zaszczyt kreślić się uniżoną sługą Wielce Szanownej Pani.

Barbara Pinkerton

PS. Pannie Sedley towarzyszy panna Sharp. Uprzejmie proszę, aby jej wizyta na Russell Square nie przeciągnęła się ponad okres dziesięciodniowy, gdyż arystokratyczna rodzina, która zaangażowała pannę Sharp, życzy sobie rozpocząć korzystanie z jej usług w terminie możliwie najwcześniejszym.

Zakończywszy ową epistołę, panna Pinkerton napisała imię i nazwisko panny Sedley oraz swoje własne na karcie tytułowej Słownika Johnsona, którym to wybitnym dziełem obdarzała z reguły rozstające się z jej pensją wychowanki. Na okładce książki przylepiony był karton z kopią „Kilku słów do Młodej Damy opuszczającej pensję panny Pinkerton przy ulicy Mail w Chiswick – pióra nieodżałowanej pamięci Wielebnego Doktora Samuela Johnsona”. Prawdę rzekłszy, panna Pinkerton miała ustawicznie na ustach nazwisko autora Słownika, jako że jedynej jego wizycie zawdzięczała reputację i majątek.

Otrzymawszy od starszej siostry rozkaz wydobycia Słownika ze schowka, panna Jemima przyniosła dwa egzemplarze, kiedy zaś majestatyczna dama opatrzyła autografem pierwszy, Jemima z niewyraźną i zalęknioną miną podsunęła jej drugi.

– Dla kogóż to, Jemimo? – zapytała panna Pinkerton tonem mrożącego chłodu.

Potulna niewiasta odwróciła się plecami do panny Pinkerton i zadrżała, a gorący rumieniec oblał jej zwiędłą twarz i szyję.

– Dla Becky Sharp, proszę siostry – bąknęła. – Dla Becky Sharp. Przecież i ona wyjeżdża.

– Jemimo! – zawołała majestatycznie dama takim tonem, jak gdyby to imię wypisywała dużymi drukowanymi literami. – Jemimo! Czy postradałaś zmysły? Odłóż egzemplarz do schowka i na przyszłość nie pozwalaj sobie, proszę, na tego rodzaju wybryki.

– Proszę siostry, to kosztuje tylko dwa szylingi i dziewięć pensów, a biedna Becky będzie okropnie zawiedziona, jak nic nie dostanie.

– Proszę mi zaraz przysłać pannę Sedley – zakomenderowała przełożona, a jej siostra, nie odważywszy się powiedzieć już ni słowa, wyszła drobnym kroczkiem z salonu, bardzo zmartwiona i zdenerwowana.

Cóż, panna Sedley była córką zamożnego londyńskiego kupca, a Becky Sharp bezpłatną praktykantką, a zatem (zdaniem panny Pinkerton) dość już dostała i stanowczo mogła się obejść bez zaszczytnego obdarowania Słownikiem na pożegnanie.

Na ogół biorąc, podobne listy właścicieli żeńskich i męskich zakładów naukowych zasługują na wiarę nie bardziej niż cmentarne epitafia. Zdarza się jednak niekiedy, iż osoba, co pożegnała nasz padół, miała zalety charakteru i chrześcijańskie cnoty uwiecznione nad jej kośćmi kamieniarskim dłutem. Mógł to naprawdę być dobry ojciec, mąż czy syn lub dobra matka, żona albo córka – i rodzina pogrążona w rzeczywiście nieutulonym żalu mogła szczerze opłakiwać nieboszczyka lub nieboszczkę. Podobnie w szkołach wychowanek lub wychowanka może czasami zarobić rzetelnie na pochwały szafowane tak hojnie przez bezinteresownych preceptorów. Otóż Amelia Sedley należała do panienek szczególnego pokroju, nie tylko bowiem zasługiwała w pełni na wyrazy uznania zamieszczone w liście przełożonej, lecz zdobiły ją ponadto liczne, pełne uroku cechy, których majestatyczna Minerwa nie potrafiła dostrzec ze względu na znaczne różnice wieku i pozycji.

Otóż panna Sedley nie tylko śpiewała niczym skowronek albo pani Billington, nie tylko tańczyła niczym Hillisberg albo Parisot, nie tylko haftowała przepięknie, a z ortografią radziła sobie nie gorzej niż sam Słownik. Miała także tkliwe, zacne, radosne, szlachetne serduszko i dzięki niemu zyskiwała miłość każdego, kto się do niej zbliżył – od samej surowej Minerwy do zahukanej dziewki kredensowej czy jednookiej sprzedawczyni ciastek, której raz w tygodniu zezwalano je dostarczać młodym damom z renomowanej pensji. Pośród dwudziestu czterech tych młodych dam panna Sedley liczyła co najmniej dwanaście najbliższych przyjaciółek od serca. Nawet zazdrosna panna Briggs nigdy się o niej uszczypliwie nie wyrażała. Wyniosła i kostyczna panna Saltire (wnuczka lorda Dextera) przyznawała łaskawie, że Amelia ma piękną figurę. Panna Swartz pochodząca z St Kitt, bardzo bogata Mulatka o wełnistych włosach, tak rozszlochała się w dniu odjazdu przyjaciółki, że trzeba było wezwać doktora Flossa i solami trzeźwiącymi z lekka odurzyć biedaczkę. Spokojna godność cechowała oczywiście zachowanie panny Pinkerton, damy na eksponowanym stanowisku i obdarzonej wypróbowanymi cnotami, ale panna Jemima pochlipywała od czasu do czasu na myśl o rozstaniu z faworytką i gdyby nie strach przed siostrą, dostałaby zapewne ataku histerycznego, jak bogaczka z St Kitt, która płaciła podwójnie za naukę i pensjonat. Ale na tak zbytkowne objawy żalu mogą sobie pozwolić jedynie pensjonarki zasiadające przy stole pani przełożonej. Tymczasem biedna Jemima miała na głowie rachunki, pranie, wszelkie reperacje, desery, srebra stołowe, porcelanę i ustawiczne dozorowanie służby. Czy warto wszakże mówić o pannie Jemimie? Czytelnik nie usłyszy o niej zapewne do dnia Sądu Ostatecznego i kiedy zostawi ją za ażurową żelazną bramą pensji przy ulicy Mail, ona i jej złowroga siostra nigdy już nie przekroczą granic szczupłego światka naszej opowieści.

Ponieważ jednak z Amelią będziemy mieć do czynienia długo i często, wypada wspomnieć w zaraniu znajomości, że jest to przemiła i urocza osóbka. Wiadomość, iż czeka nas ustawiczne towarzystwo istoty niewinnej i poczciwej, może niewątpliwie dodać otuchy zarówno w życiu, jak i przy czytaniu powieści, gdyż życie i literatura (zwłaszcza ta ostatnia) obfitują na ogół w czarne charaktery najpodlejszego gatunku. Amelia Sedley nie będzie heroiną romansu, nie ma więc potrzeby opisywać jej wdzięków. Obawiam się nawet, że jej nosek jest zbyt krótki, a policzki o wiele za czerstwe i pucołowate – zwłaszcza dla heroiny romansu. Atoli jej przyjemna twarz promieniuje zdrową cerą, świeże usta ujmującym uśmiechem, a piękne oczy radością i niezłośliwym humorem, jeżeli oczywiście nie przepełniają ich łzy, co, niestety, zdarza się nader często. Bo niemądra panienka ma zwyczaj płakać nad zdechłym kanarkiem albo nad myszką pochwyconą przez zwinnego kota, albo nad smutnym zakończeniem najgłupszej nawet powieści. A jeśliby się znalazł ktoś dość bezwzględny, by odezwać się do niej szorstko… no to miałby się z pyszna! Nawet panna Pinkerton – dama wymagająca i podobna antycznym boginiom – przestała łajać Amelię. Spróbowała to zrobić raz jeden i chociaż na wrażliwości uczuć znała się nie lepiej niż na algebrze, nakazała nauczycielkom i metrom, by pannę Sedley traktowali szczególnie wyrozumiale, ponieważ wszelka surowość rani boleśnie tę delikatną młodą damę.

Jako się rzekło, Amelia miała zwyczaj albo śmiać się, albo płakać, kiedy więc wreszcie nadszedł dzień odjazdu, stanęła wobec trudnego wyboru. Cieszyła się serdecznie, iż wraca do domu, zarazem jednak cierpiała dotkliwie z racji rozstania z pensją. Od trzech dni mała Laura Martin, sierota, dreptała za nią nieustannie niby wierny piesek. Amelia musiała ofiarować i przyjąć przynajmniej czternaście prezentów, złożyć przynajmniej czternaście uroczystych przyrzeczeń, że będzie pisywać co tydzień.

– Listy do mnie możesz przesyłać pod adresem mojego dziadunia, hrabiego Dextera – powiedziała panna Saltire (nawiasem mówiąc, młoda dama aż nazbyt skromnie ubrana).

– Nie martw się, ile wydam na porto! Wszystko jedno! Droga, najdroższa! Pisuj codziennie! – wołała raz po raz wełnistogłowa panna Swartz, osóbka popędliwa, lecz uczuciowa i hojna.

Mała Laura Martin, sierota, która zaczynała właśnie uczyć się pisania rondem, ujęła rękę starszej koleżanki i nieśmiało spoglądając jej w oczy, szepnęła:

– Amelio, czy pozwolisz, że w listach będę cię nazywać mateczką?

Jestem przekonany, że Jones, który otworzy tę książkę w swoim klubie, uzna wyżej przytoczone szczegóły za idiotyczne, trywialne, dziecięco naiwne i okrutnie sentymentalne. Widzę nawet, jak ów Jones (nieco zaczerwieniony po zjedzeniu łopatki baraniej i wypiciu pół butelki wina) wydobywa ołówek, podkreśla wyrazy „idiotyczne, trywialne”, następnie zaś dodaje jako własne zdanie: „całkiem słusznie”. Cóż, Jones – osobnik wyższy, o nieprzeciętnym umyśle – uznaje w życiu i powieści tylko to, co wielkie i bohaterskie. Niechaj więc lepiej z góry otrzyma przestrogę i zainteresowanie zwróci w inną stronę.

Ale do rzeczy! Kwiaty, upominki, kufry i pudła na kapelusze panny Sedley znalazły się we wnętrzu i na dachu kolasy, a ich śladem powędrowała bardzo mała i bardzo stara walizka z wołowej skóry opatrzona starannie przymocowanym biletem wizytowym panny Sharp. Sambo z ironicznym uśmiechem podał ów bagaż stangretowi, stangret zaś z odpowiednio drwiącą miną ulokował go w stosownym miejscu. Nadeszła chwila rozstania, którego gorycz znacznie złagodziła podniosła oracja wygłoszona do wychowanki przez pannę Pinkerton. Przemówienie to nie natchnęło wprawdzie Amelii duchem filozoficznego spokoju, było jednak nieporównanie nudne, napuszone i rozwlekłe, a że uczennica nie otrząsnęła się jeszcze ze strachu przed majestatyczną damą, nie ważyła się w jej obecności dać upustu czysto osobistym wzruszeniom. Podobnie jak przy uroczystych okazjach odwiedzin rodzicielskich, podano w salonie butelkę wina i kruche ciasteczka, a po tym skromnym poczęstunku panna Sedley mogła swobodnie odjechać.

– Idź na górę, Becky. Pożegnaj pannę Pinkerton – doradziła poczciwa Jemima młodej osóbce, która nie zwracając niczyjej uwagi, schodziła po schodach z małą torbą podróżną w ręku.

– Trzeba będzie – odparła zagadnięta ze spokojem, który wydawał się dziwny nawet dla siostry samej pani przełożonej.

Kiedy panna Jemima zastukała do drzwi i otrzymała pozwolenie wejścia, Becky wkroczyła do salonu pewnym krokiem i wyrzekła po francusku głośno i z nienagannym akcentem:

– Mademoiselle, je viens vous faire mes adieux¹.

Panna Pinkerton nie rozumiała po francusku, rządziła jedynie tymi, którzy znali ów język. Przygryzła więc wargi, zadarła dumnie w górę rzymski nos i dostojną głowę przystrojoną nader okazałym turbanem i odpowiedziała:

– Panno Sharp, życzę powodzenia.

Z tymi słowy machnęła ręką, aby przy okazji zwykłego gestu pożegnania dać Becky sposobność uściśnięcia jednego ze swoich palców, specjalnie w tym celu wysuniętego. Ale panna Sharp nie skorzystała ze sposobności, lecz skrzyżowała ramiona na piersi i z lodowatym uśmiechem złożyła ukłon, który Semiramida z Hammersmith pokwitowała dostojnym a gniewnym ruchem turbana. Oczywiście było to podjazdowe starcie między damą młodą i starą, w którym ta ostatnia doznała porażki.

– Niechaj cię Bóg ma w swojej pieczy, drogie dziecię – rzekła, ściskając Amelię i nad jej ramieniem mierząc zabójczym spojrzeniem pannę Sharp.

– Chodź ze mną, Becky – szepnęła panna Jemima i spiesznie wyprowadziła z salonu młodą osobę, za którą drzwi salonu zamknęły się raz na zawsze.

Potem nastąpiło burzliwe pożegnanie w sieni i przed domem. Brała w nim udział cała służba i wszystkie najlepsze przyjaciółki, i wszystkie inne młode damy, i nawet przybyły w danym momencie metr tańca. Uścisków, pocałunków, okrzyków, wybuchów płaczu i histerycznego wycia dobywającego się z pokoju panny Swartz (pensjonarki zasiadającej u stołu pani przełożonej) nie zdoła opisać żadne pióro i żadne tkliwe serce nie potrafi znieść spokojnie. Ale zawierucha minęła wreszcie i nastąpiło ostateczne rozstanie – to znaczy Amelia Sedley rozstała się z przyjaciółkami. Panna Sharp od kilku minut siedziała już skromnie w kolasie i z racji jej odjazdu nikt nie zalewał się łzami.

Sambo – właściciel pary kabłąkowatych nóg – zatrzasnął już drzwiczki pojazdu za płaczącą jaśnie panienką i zwinnie wspiął się na kozioł, gdy panna Jemima z paczką w ręku podbiegła żywo do otwartej bramy.

– Stój, stój! – zawołała i zatrzymawszy się koło kolasy, dodała ciszej: – Droga Amelio, oto parę kanapek. Możesz być głodna w podróży. A dla ciebie, Becky… panno Sharp… książka, którą moja siostra… albo raczej ja… Wiesz już, to Słownik Johnsona. Nie możesz przecież odjechać bez upominku. No, do widzenia… Żegnaj. Jazda, stangrecie! Niech was obie Bóg błogosławi!

Zacna niewiasta, drżąc ze wzruszenia, uciekła do ogrodu. Lecz co się stało? W chwili gdy konie ruszały, panna Sharp wychyliła bladą twarz z okna kolasy i rzuciła, naprawdę rzuciła książkę w kierunku bramy!

Panna Jemima omal nie zemdlała z przerażenia.

– Jak żyję, nie widziałam… – wyjąkała. – Co za niebywała… – Wzburzenie nie pozwoliło jej dokończyć ani jednego, ani drugiego z rozpoczętych zdań.

Kolasa odjeżdża szparko. Z trzaskiem zamyka się żelazna brama. Dzwonek wzywa na lekcję tańca.

Świat staje otworem przed dwoma panienkami, my zaś żegnamy na dobre Chiswick.

II. W którym panna Sharp i panna Sedley sposobią się do batalii

II

W którym panna Sharp i panna Sedley sposobią się do batalii

Kiedy panna Sharp spełniała opisany w poprzednim rozdziale czyn bohaterski i rzuciwszy Słownik na brukowaną ścieżkę, patrzyła, jak padał u stóp zdumionej panny Jemimy, z jej twarzy zniknął wyraz zaciętej nienawiści, pojawił się natomiast prawie równie nieprzyjemny uśmiech. Młoda dama cofnęła się w głąb kolasy, zasiadła wygodnie i wielce widać kontenta z siebie rzekła:

– Słownik załatwiony. No i, chwała Bogu, wydostałam się z Chiswick.

Amelia była niemal równie zgorszona jak siostra pani przełożonej, należy jednak pamiętać, że szkołę opuściła zaledwie przed minutą, a zbyt to krótki okres, by zatrzeć sześcioletnie wrażenia. Ba! U niektórych osób strach poczęty w młodości trwa do końca życia. Na przykład mój znajomy – pan liczący sobie lat sześćdziesiąt osiem – powiedział mi pewnego ranka przy śniadaniu: „Śniło mi się, że brałem w skórę od doktora Raine’a”. Twarz miał przy tym wzburzoną, gdyż w ciągu tej nocy wyobraźnia cofnęła go o pięćdziesiąt pięć lat. W głębi serca bał się doktora Raine’a i jego rózgi tak samo, gdy miał lat sześćdziesiąt osiem, jak niegdyś jako trzynastoletni urwis. Gdyby nawet w wieku lat sześćdziesięciu ośmiu ujrzał swojego wychowawcę w całej okazałości i uzbrojonego w wielką rózgę, gdyby usłyszał sakramentalne: „Spuść spodnie, chłopcze!”, wówczas… Zresztą, mniejsza o to! Tak czy inaczej, panna Sedley była wstrząśnięta rażącym objawem niesubordynacji.

– Jak mogłaś, Rebecco? – odezwała się po długiej pauzie.

– Myślisz, że panna Pinkerton wyłoni się ze swej jaskini, zawróci mnie i każe pójść do kozy? – roześmiała się panna Sharp.

– Nie… Ale…

– Nie cierpię tego domu – ciągnęła zbuntowana panna, ulegając coraz gwałtowniejszej złości. – Mam nadzieję, że nie zobaczę go póki życia. Niechby się zapadł na dno Tamizy! A gdyby panna Pinkerton też się tam dostała, nie zrobiłabym nic, absolutnie nic, aby ją wyciągnąć. Możesz być pewna! Ach, cóż by to była za frajda patrzeć, jak się ta jędza pławi ze swoim turbanem, trenem i wszystkim! Cha, cha, cha! Jej nos sterczałby nad wodą niczym dziób łódki!

– Daj spokój! – obruszyła się panna Sedley.

– Dlaczego? Czy twój czarny fagas narobi plotek? – wybuchnęła śmiechem zirytowana młoda dama. – Wolna droga! Niech wróci. Niech powie pannie Pinkerton, że nienawidzę jej z całej duszy. Chciałabym, żeby wrócił. Chciałabym znaleźć okazję, żeby dowieść swojej nienawiści. Rozumiesz? Przez dwa lata spotykały mnie same zniewagi i obelgi. Byłam traktowana gorzej niż ostatnia pomywaczka kuchenna. Nigdy nie miałam przyjaciółek i od nikogo, prócz ciebie, Amelio, nie słyszałam dobrego słowa. Musiałam opiekować się smarkatymi z niższych klas i ze starszymi panienkami gadać po francusku, aż zbrzydł mi wreszcie język macierzysty. Jedną miałam satysfakcję: rozmówki francuskie z panną Pinkerton! To była kapitalna zabawa. Jędza nie rozumie ni słowa, a jest zbyt dumna, by się do tego przyznać. Myślę, że to jeden z powodów, dla których chętnie się mnie pozbyła. Hura! Dziękuję Bogu za swoją ojczyznę. Vive la France! Vive l’Empereur! Vive Bonaparte!

– Ach, Rebecco! Wstyd! Doprawdy wstyd! – zawołała panna Sedley, gdyż jej przyjaciółka wyrzekła potworne bluźnierstwo. W owe lata w Anglii okrzyk: „Niech żyje Bonaparte!” był chyba gorszy niż: „Niech żyje Lucyper!” – Jak możesz, jak śmiesz wyrażać tak grzeszne, mściwe myśli?

– Cóż, zemsta może być grzeszna, ale w gruncie rzeczy jest zupełnie naturalna. Daleko mi do anioła!

Ostatnie zdanie panny Sharp zawierało bezsprzecznie znaczną dozę prawdy. Młodej damie daleko było do anioła. W ciągu przytoczonej rozmowy dwukrotnie dziękowała Bogu, lecz po raz pierwszy z racji uwolnienia się od niemiłej sobie osoby, a po raz wtóry dlatego, że miała możność poniżenia czy zawstydzenia nieprzyjaciółki. Oba te motywy nie stanowią wyrazu chrześcijańskich uczuć i są raczej sprzeczne z obyczajami niewiast o miłym i łagodnym charakterze. Tak! Becky Sharp nie była łagodna ani miła. Młoda mizantropka zwykła twierdzić, że świat źle się z nią obszedł, a nie ulega wątpliwości, że ludzie surowo przez cały świat traktowani na los taki w pełni zasługują. Świat to zwierciadło ukazujące każdemu odbicie jego własnej twarzy. Zrób nadąsaną minę, a świat odpowie ci posępnym, nieżyczliwym wzrokiem. Śmiej się do niego i z nim razem, a okaże się przyjemnym, wesołym kompanem. Młodzież ma wolną wolę i swobodny wybór! Jeżeli nawet świat traktował po macoszemu pannę Sharp, to i panna Sharp nie przysłużyła się nigdy i nikomu żadnym dobrym uczynkiem, nie mogła więc wymagać, by wszystkie młode damy pobierające nauki w Chiswick były równie delikatne i subtelne jak nasza bohaterka, by miały anielski charakter Amelii i na jej wzór starały się uśmiechem i dobrym słowem łagodzić niechęć Rebeki Sharp wobec rodzaju ludzkiego. Dla tych właśnie powodów i dla takich przymiotów charakteru wybraliśmy pannę Sedley na bohaterkę powieści, gdyż w odmiennym przypadku nic nie mogłoby nam przeszkodzić w postawieniu na jej miejscu panny Swartz albo Crump, albo Hopkins.

Ojciec Rebeki był malarzem i w swoim czasie nauczycielem rysunków w szkole panny Pinkerton. Człowiek inteligentny i przyjemny kompan, żywił niechęć do gruntownych studiów i obok skłonności do popadania w długi miał wybitne zamiłowanie do knajpy. Po pijanemu bijał żonę i córkę, a następnego dnia rano cierpiał na migrenę, urągał więc ludzkości, zapoznającej jego geniusz, oraz z wrodzoną inteligencją i często z zupełną słusznością lżył tych durni, kolegów po pędzlu. Na utrzymanie zarabiał z niesłychanym trudem, że zaś w kawalerskich czasach winien był pieniądze wszystkim w promieniu mili od Soho (gdzie zamieszkiwał), przyszło mu na myśl, iż polepszy swoją sytuację, żeniąc się z młodą Francuzką, która pracowała jako operowa statystka. Panna Rebecca Sharp nie mówiła nigdy o skromnym zawodzie swojej rodzicielki, lecz twierdziła, że ród Entrechat zajmował poczesne miejsce wśród gaskońskiej szlachty, i była bardzo dumna z takiego pochodzenia. I – rzecz szczególna – im bardziej młoda dama posuwała się w latach, tym więcej jej przodkowie po kądzieli zyskiwali majątku i splendorów.

Statystka operowa zdobyła gdzieś jakie takie wykształcenie, toteż jej córka mówiła po francusku biegle, z czysto paryskim akcentem i dzięki tej rzadkiej w owe lata umiejętności znalazła miejsce u wymagającej panny Pinkerton. Matkę pochowała wcześnie, a ojciec, utraciwszy wszelką nadzieję na odzyskanie zdrowia, po trzecim ataku delirium tremens napisał do panny Pinkerton męski i patetyczny list i opiece jej polecił osierocone dziecię. Dokonawszy tego dzieła, wyzionął ducha i po kłótni dwóch komorników nad zwłokami został złożony do grobu.

Panna Sharp liczyła siedemnaście lat, kiedy przybyła do Chiswick jako uboga pensjonarka. Jak nam już wiadomo, obowiązkiem jej była konwersacja francuska, w zamian za co korzystała z mieszkania i wyżywienia, otrzymywała kilka gwinei rocznie oraz miała prawo zbierać okruchy wiedzy szafowane przez profesorów wykładających w szkole panny Pinkerton.

Rebecca była drobna, szczupła, blada, jasnowłosa i oczy miała zazwyczaj skromnie spuszczone. Kiedy jednak uniosła je i otworzyła szeroko, były bardzo duże, dziwne i niepokojące – tak niepokojące, że spojrzenia ich, wystrzeliwane przez całą długość kościoła w Chiswick (od ławki szkolnej do pulpitu kaznodziei), przeszyły na wskroś serce przybyłego prosto z Oksfordu wielebnego Crispa, wikarego przy proboszczu Chiswick, wielebnym Flowerdew. Ów młody człowiek, przedstawiony w swoim czasie przez mamusię pannie Pinkerton, bywał niekiedy na herbatce w szkole przy ulicy Mail, kiedy więc zakochał się w pannie Sharp, prawie się jej oświadczył w nieśmiałym liściku, który miał być doręczony przez jednooką handlarkę słodyczy, na nieszczęście jednak został przejęty. Pani Crisp wezwana nagląco z Buxton wywiozła z Chiswick najdroższego chłopca, lecz serce panny Pinkerton trzepotało niespokojnie na samą myśl, iż choćby takiej miary uwodziciel trafił do jej gołębnika. Cnotliwa panna przepędziłaby niebezpieczną pupilkę, gdyby nie czuła się wobec niej zobowiązana, ale nie mogła uwierzyć solennym zapewnieniom, że panna Sharp nie zamieniła słowa z wikarym, nie licząc dwóch okazji, gdy ten ostatni składał wizyty pannie Pinkerton.

W porównaniu z niejedną wysoką i tęgą pensjonarką z zakładu naukowego panny Pinkerton, Rebecca Sharp wyglądała jak małe dziecko. Posiadała jednak żałosną mądrość nędzy. Wielu komorników potrafiła przegnać chytrze i odpędzić od drzwi swojego ojca. Wielu kupców potrafiła wprowadzić w dobry humor, ugłaskać i skłonić do udzielenia kredytu wystarczającego na jeden więcej posiłek. Często siadywała u boku ojca (który pysznił się inteligencją i dowcipem córki) i słuchała rozmów jego rozpasanych przyjaciół – rozmów bardzo nieodpowiednich dla panieńskiego ucha. Ale Becky nigdy nie była panienką. Sama zwykła mawiać, że w dziewiątym roku życia czuła się dojrzałą kobietą. Ach, czemuż panna Pinkerton wpuściła do swojej klatki tak niebezpiecznego ptaszka?

Zagadkę tę nietrudno wyjaśnić. Panna Pinkerton była przekonana, że ma do czynienia z najskromniejszą pod słońcem dziewczyną, gdyż Rebecca potrafiła wybornie grać rolę naiwnej, kiedy ojciec przyprowadzał ją do szkoły w Chiswick. Wystarczy powiedzieć, że na rok przed jej przyjęciem do zakładu, kiedy panna Sharp liczyła szesnaście lat, pani przełożona uroczyście i z krótką mówką okolicznościową podarowała jej lalkę – nawiasem mówiąc, skonfiskowaną pannie Swindle, która niańczyła faworytkę podczas lekcji! Ojciec i córka pękali ze śmiechu, wracając pieszo z przyjęcia wydanego w szkole z okazji rozdawania nagród, a uświetnionego obecnością wszystkich profesorów. Jakże wściekałaby się panna Pinkerton, gdyby mogła zobaczyć własną karykaturę uczynioną później z lalki przez tę małą komediantkę Becky! Młoda osóbka chętnie prowadziła dialogi ze swoim dziełem, czym wielce bawiła mieszkańców Newman Street, Gerard Street i innych uliczek w dzielnicy malarzy. Młodzi artyści, przychodząc na dżin z wodą do siedziby swojego starszego kolegi – jowialnego i dowcipnego lenia, pana Sharpa – zwykli pytać Rebeccę, czy panna Pinkerton jest w domu. Biedacy znali tę damę nie gorzej niż pana Lawrence’a² lub Benjamina Westa³, prezesa Akademii Królewskiej.

Pewnego razu Becky miała zaszczyt spędzić kilka dni w Chiswick i z tej wizyty przywiozła drugą lalkę, którą nazwała Jemimą i na swój sposób upodobniła do siostry pani przełożonej. Wprawdzie zacna niewiasta przyrządzała galaretki owocowe i piekła ciastka, które dawała pannie Sharp w ilościach wystarczających dla trójki łakomych dzieci, a na pożegnanie wręczyła jej aż siedem szylingów, lecz swawolna dziewczyna miała więcej poczucia komizmu niż wdzięczności i pannę Jemimę parodiowała równie bezlitośnie jak jej siostrę.

Potem przyszła katastrofa. Becky została sprowadzona do Chiswick i szkoła stała się jej domem. Dławiła ją bezduszna rutyna tego zakładu, nieznośnie dręczyły modlitwy, posiłki, lekcje, spacery odbywane zgodnie z ustalonym raz na zawsze rytuałem. Biedna dziewczyna tęskniła tak bardzo do swobody i nędzy obskurnej pracowni w Soho, że wszyscy, nie wyłączając jej samej, uwierzyli, iż pożera ją rozpacz po stracie ojca. Zajmowała małą izdebkę na poddaszu i służące słyszały nieraz w nocy, że chodzi tam z kąta w kąt i szlocha. Ale Becky płakała ze złości, nie z żalu. Prawdę mówiąc, nie była obłudna, póki samotność nie nauczyła jej sztuki udawania. Nigdy dotychczas nie przebywała w towarzystwie kobiet, a jej ojciec, choć nicpoń, był człowiekiem utalentowanym i rozmowy z nim były tysiąc razy ciekawsze niż paplanina tego rodzaju osób płci żeńskiej, z jakimi panna Sharp zetknęła się ostatnio. Nudziła ją zarówno pompatyczna próżność pani przełożonej czy idiotyczna pogoda ducha jej siostry, jak lodowata poprawność guwernantek albo głupie plotki i świństewka starszych pensjonarek. Biedaczka nie posiadała tkliwego, macierzyńskiego serca, nie mógł więc ułagodzić jej i pojednać z życiem szczebiot najmłodszych pensjonarek, tak często powierzanych jej opiece. W szkole spędziła dwa lata, lecz ani jedna z małych dziewczynek nie zmartwiła się w dniu jej odjazdu. Dopiero pod koniec pobytu w Chiswick Becky przywiązała się do dobrej, obdarzonej gołębim sercem Amelii Sedley. Któż jednak potrafiłby nie przywiązać się do Amelii?

Szczęście czy też przywileje będące udziałem panienek z jej otoczenia sprawiały Rebece nieznośne męki zazdrości.

– Ale ta się nadyma i zadziera nosa! Dlaczego? Bo ma dziadka hrabiego! – mawiała o jednej z pensjonarek. „Wszystkie głupie gęsi płaszczą się i umizgają do tej Kreolki albo raczej do jej stu tysięcy funtów! Ja jestem tysiąc razy mądrzejsza i bardziej ujmująca mimo wszystkich jej bogactw. Jestem równie dobrze wychowana jak wnuczka hrabiego mimo całego jej arystokratycznego pochodzenia. A przecież ludzie mijają mnie tutaj, jak gdybym była powietrzem. Dawniej, u ojca, inaczej to wyglądało. Niejeden mężczyzna rezygnował chętnie z balu lub wesołej zabawy po to, by ze mną spędzić wieczór”.

Tak czy inaczej, Rebecca postanowiła wyzwolić się z więzienia i snując po raz pierwszy świadome plany na przyszłość, zaczęła samodzielnie zmierzać do celu.

Pilnie korzystała z nadarzającej się okazji nabywania wiedzy, a że była muzykalna i biegle mówiła po francusku, szybko przebrnęła skromny zakres nauk potrzebny, ówczesnym zdaniem, damom z towarzystwa. Grę na fortepianie ćwiczyła wytrwale i pewnego dnia, gdy pensjonarki udały się na przechadzkę, ona zaś została w domu, Minerwa podsłuchała jej nader poprawne wykonanie jakiegoś utworu i pomyślała rozsądnie, że mogłaby oszczędzić wydatku na nauczycielkę muzyki dla młodszych wychowanek. Wobec tego oznajmiła pannie Sharp, iż w przyszłości ona będzie udzielać lekcji małym dziewczynkom. Ku nieopisanemu zdumieniu dostojnej pani przełożonej śmiała dziewczyna odmówiła.

– Jestem tu po to, żeby rozmawiać z dziećmi po francusku, nie by uczyć muzyki – wybuchnęła gwałtownie. – Na mnie nie zaoszczędzi pani pieniędzy. Proszę mi płacić, a będę dawać lekcje.

Minerwa musiała ustąpić i oczywiście znienawidziła Becky od tej pory.

– Od trzydziestu pięciu lat – odrzekła nie bez znacznej dozy słuszności – nie spotkałam nikogo, kto ważyłby się kwestionować mój autorytet w moim domu. Na własnym łonie wyhodowałam żmiję.

– Żmiję! Dobre sobie! – zawołała Becky, a starsza dama zdziwiła się tak bardzo, że omal nie zemdlała. – Przyjęła mnie pani tylko dlatego, że mogłam się przydać. Między nami nie ma mowy o wdzięczności. Nie cierpię tego domu. Pragnę się stąd wydostać. Nie będę robić nic, co nie należy do moich obowiązków.

Daremnie majestatyczna dama pytała Becky, czy zdaje sobie sprawę, iż rozmawia z panną Pinkerton. Krnąbrna dziewczyna roześmiała się jej w nos tak bezczelnie i drwiąco, że pani przełożonej groził atak histeryczny.

– Może mi pani dać jakąś okrągłą sumkę i raz na zawsze odczepić się ode mnie – powiedziała Becky. – Albo jeżeli pani woli, proszę mi znaleźć dobre miejsce guwernantki w arystokratycznym domu. To nic trudnego, jeśli tylko pani zechce.

Do takiego rozwiązania panna Sharp powracała wytrwale we wszystkich późniejszych sporach.

– Niech mi pani znajdzie posadę – mówiła. – Nienawidzimy się wzajemnie, a ja gotowa jestem odejść w każdej chwili.

Szacowna panna Pinkerton miała rzymski nos, turban, wzrost grenadiera i od dawna przywykła do nieograniczonej władzy udzielnej księżnej. Ale charakterem i siłą woli nie dorównywała swojej wychowance i prowadząc walkę, daremnie próbowała przejąć ją grozą i poskromić. Pewnego razu zaczęła strofować ją publicznie, lecz Rebecca zastosowała wówczas wspomnianą już metodę odpowiadania po francusku, czym z kretesem pognębiła starszą damę. Dla utrzymania powagi we własnej szkole należało pozbyć się rebelianta, potwora, węża, zarzewia buntu, ponieważ zaś Minerwa usłyszała właśnie, że niejaki sir Pitt Crawley szuka guwernantki, bez skrupułów zarekomendowała pannę Sharp, choć ta ostatnia była zarzewiem buntu i wężem.

Bez wątpienia – rozumowała – nie mogę jej zarzucić nic, z wyjątkiem postępowania wobec mojej osoby. Muszę też przyznać, że jej wykształcenie i uzdolnienia kwalifikują ją wysoko, bardzo wysoko. Tak! Panna Sharp ma głowę nie od parady i przynajmniej pod tym względem zrobi dobrą renomę systemowi naukowemu stosowanemu w moim zakładzie.

W taki sposób pani przełożona pogodziła rekomendację z własnym sumieniem, umowa z Becky została rozwiązana i młoda osóbka odzyskała wymarzoną wolność dzięki batalii, która trwała kilka miesięcy, chociaż została tutaj opisana w niewielu zdaniach. W tym czasie panna Sedley kończyła siedemnasty rok życia i miała opuścić szkołę, że zaś przyjaźniła się z Becky (Pod tym jednym względem – myślała Minerwa – wychowawczyni może być niezadowolona z postępowania poczciwej Amelii), uprosiła przyjaciółkę, by przed objęciem stanowiska guwernantki w arystokratycznej rodzinie spędziła tydzień w jej domu.

Dzięki takiemu zbiegowi okoliczności panienki jednocześnie wchodziły w świat. Dla Amelii był to świat nowy, olśniewający, spowity we wszystkie wdzięki świeżości. Dla Rebeki krył, być może, mniej zagadek, jeżeli bowiem wyznać całą prawdę o sprawie z wielebnym Crispem, wypada wspomnieć, że handlarka słodyczy szepnęła komuś, a ten ktoś powtórzył komuś innemu, iż nie wszystko, co się tyczy panny Sharp i wielebnego Crispa, przeniknęło do publicznej wiadomości, gdyż jego list nie stanowił początku, lecz ciąg dalszy i był odpowiedzią. Ale któż rozezna całą prawdę w takich sprawach? Tak czy inaczej, Rebecca nie wchodziła może w świat po raz pierwszy, lecz w każdym razie wchodziła weń od nowa.

Zanim panienki przejechały rogatkę kensingtońską, panna Sedley nie zapomniała wprawdzie o przyjaciółkach, lecz zdążyła już osuszyć oczy, a jakiś młody oficer gwardii, który mijając konno karetę, wypatrzył w niej panienkę i powiedział głośno: „Piekielnie ładna dziewuszka!”, wywołał gorący rumieniec na lica Amelii i sprawił jej wiele przyjemności. Po drodze na Russell Square przyjaciółki wiele mówiły o dworze królewskim. Zastanawiały się, czy debiutantki noszą podczas prezentacji krynoliny i pudrowane peruki i czy ten zaszczyt spotka Amelię, która wiedziała już, oczywiście, że wystąpi na balu wydanym przez lorda majora.

Kiedy wreszcie kareta stanęła przed jej domem rodzinnym, panna Sedley wsparła się na ramieniu Sambo i z ekwipażu wyskoczyła tak radosna i roześmiana, że w całym Londynie trudno by było znaleźć ładniejszą i weselszą dziewczynę. Takiego przynajmniej zdania był czarny lokaj i stangret, a także ojciec i matka oraz cała służba, która zgromadziła się w hallu, aby ukłonem, miłym słowem i uśmiechem witać młodą panią.

Oczywiście, Amelia oprowadziła zaraz przyjaciółkę po całym domu i pokazała jej zawartość wszystkich swoich szaf i szuflad, a także wszystkie swoje książki, stroje i broszki, i naszyjniki, i koronki, i drobiazgi, i naturalnie fortepian. Przy sposobności zmusiła Rebeccę do przyjęcia naszyjnika z białych krwawników, pierścionka z turkusem oraz prześlicznej sukienki z tiulu w delikatny rzucik, zbyt ciasnej wprawdzie dla właścicielki, lecz doskonale leżącej na jej przyjaciółce. Ponadto zadecydowała, iż poprosi matkę o pozwolenie ofiarowania Becky białego kaszmirowego szala. Przecież bez tego szala mogła się doskonale obejść, bo brat Joseph przywiózł jej ostatnio z Indii aż dwa nowe!

Kiedy Rebecca zobaczyła owe dwa wspaniałe kaszmirskie szale, przywiezione dla siostry przez Josepha Sedleya, powiedziała zupełnie szczerze, iż „to musi być cudownie mieć brata”. Dzięki temu łatwo zyskała współczucie obdarzonej tkliwym sercem Amelii, przypominając dyskretnie, że jest sama na świecie – sierota bez krewnych ni przyjaciół.

– Ty nie jesteś przecież sama, Rebecco – powiedziała Amelia. – Widzisz, ja zawsze będę twoją przyjaciółką i będę cię kochała jak siostrę. Nie wątpisz chyba?

– Tak… Naturalnie. Ale to zupełnie coś innego mieć takich jak ty rodziców, dobrych, tkliwych, serdecznych, którzy dają ci wszystko, o co poprosisz, a przede wszystkim swoją miłość, skarb najcenniejszy. Mój biedny papa nie mógł mi dać niczego i nigdy nie miałam więcej niż dwie sukienki. A na dodatek mieć brata, drogiego brata! Ach, jak go musisz kochać, Amelio!

Panna Sedley wybuchnęła śmiechem.

– Co? – zdziwiła się Rebecca. – Nie kochasz brata?! Ty, tak skora do miłości do wszystkich i wszystkiego?

– Tak… Oczywiście… Kocham go, ale…

– Ale co?

– Ale Joseph mało, zdaje się, dba o to, czy go kocham, czy nie kocham. Jak wrócił do kraju po dziesięciu latach, ledwo mi podał dwa palce. Jest bardzo miły i dobry, ale prawie się do mnie nie odzywa i o swoją fajkę dba chyba znacznie bardziej niż… – urwała, gdyż nie chciała mówić źle o własnym bracie. – Był dla mnie bardzo dobry, jak byłam mała – dorzuciła żywo. – Widzisz, miałam pięć lat, kiedy wyjechał.

– Musi być bogaczem – podjęła panna Sharp. – Słyszałam, że wszyscy indyjscy nababowie są niesłychanie bogaci.

– Jak mi się zdaje, Joseph ma znaczne dochody.

– A twoja bratowa? Czy to przyjemna, ładna pani?

– Cha, cha, cha! – roześmiała się znowu Amelia. – Przecież Joseph jest kawalerem!

Być może Amelia mówiła już o tym, lecz Becky zupełnie zapomniała i była raczej przekonana, że brat Amelii ma żonę, a Amelia sporą gromadkę bratanków i bratanic. Jaka szkoda, że pan Sedley jest kawalerem! Rebecca sądziła, iż od przyjaciółki słyszała coś przeciwnego. Ona tak przecież uwielbia małe dzieci!

– Czyżby? Zdawało mi się, że w Chiswick miałaś ich zupełnie dosyć – powiedziała panna Sedley, zdziwiona nieoczekiwaną tkliwością przyjaciółki.

Prawdę rzekłszy, w niedalekiej przyszłości panna Sharp nigdy nie wypowiedziałaby zdania, którego nieszczerość tak wyraźnie rzuca się w oczy. Należy jednak pamiętać, że biedna, naiwna dziewczyna miała dopiero dziewiętnaście lat i kunsztu udawania musiała się uczyć własnym kosztem.

Sens przytoczonej ostatnio wymiany zdań kształtował się w sercu owej młodej damy w następujący prosty sposób: „Jeżeli pan Joseph Sedley jest bogaty i wolny, dlaczego ja nie miałabym się za niego wydać? Mam przed sobą tylko dwa tygodnie, ale popróbować nie zawadzi”. Wobec tego Rebecca postanowiła wszcząć właściwe kroki i na początek zdwoiła czułość wobec przyjaciółki. Nakładając naszyjnik z białych krwawników, ucałowała go tkliwie i oznajmiła, że nigdy, przenigdy się z nim nie rozstanie. Kiedy zaś odezwał się dzwon na obiad, zeszła po schodach, otaczając ramieniem kibić koleżanki, jak to panienki mają w zwyczaju. Przed drzwiami salonu opanowało ją takie wzruszenie, że obawiała się tknąć klamki.

– Dotknij mojego serca – szepnęła przyjaciółce. – Prawda, jak bije?

– Całkiem zwyczajnie – odpowiedziała Amelia. – Chodź, nie bój się. Papa na pewno nie zrobi ci krzywdy.

III. Rebecca w obliczu przeciwnika

III

Rebecca w obliczu przeciwnika

Gdy przyjaciółki wkroczyły do salonu, przed kominkiem czytał gazetę bardzo tęgi, pękaty mężczyzna w obcisłych irchowych spodniach i długich butach ozdobionych z przodu chwostami. Miał na sobie kamizelkę w czerwone prążki i żółtozielony surdut ze stalowymi guzami rozmiarów monet pięcioszylingowych. Szyję jego zdobiło kilka jedwabnych halsztuków tak sutych, że niemal zasłaniały nos i dół twarzy. Dżentelmen w modnym naówczas porannym stroju wykwintnego dandysa gwałtownie odepchnął fotel, mocno się zarumienił i stanął przed kominkiem, kryjąc w fałdach swych halsztuków resztę oblicza.

– To tylko twoja siostra, Josephie – Amelia roześmiała się i uścisnęła dwa palce, które do niej wyciągnął. – Wiesz, na stałe przyjechałam do domu. A to moja przyjaciółka, panna Sharp. Na pewno już o niej słyszałeś.

– Nie! Nigdy! Jak Boga kocham! – głowa spowita w halsztuki wykonała kilka nerwowych przeczących ruchów. – Eee… Raczej tak… Naturalnie. Słyszałem. Strasznie dziś zimno, panno Sharp.

Z tymi słowy Joseph Sedley odwrócił się i pogrzebaczem zaatakował kominek, chociaż działo się to w połowie czerwca.

– Jaki przystojny! – szepnęła Rebecca przyjaciółce, nie usiłując zniżyć głosu.

– Tak sądzisz? – roześmiała się Amelia. – Zaraz mu to powtórzę.

– Za nic, kochanie! Za nic na świecie!

Rebecca cofnęła się trwożliwie niczym łania. Uprzednio już złożyła skromny, dziewczęcy ukłon i przez cały czas spoglądała w dywan tak uparcie, że niepodobna pojąć, jakim cudem zdołała ocenić urodę nowego znajomego.

– Dziękuję, bracie, za piękne szale – podjęła panna Sedley, zwracając się do dżentelmena z pogrzebaczem. – Prawda, Rebecco, że są prześliczne?

– Boskie! – szepnęła panna Sharp, a jej wzrok powędrował od dywanu prosto ku żyrandolowi.

Joseph nadal hałasował pogrzebaczem i szczypcami do węgla, wzdychał, sapał i czerwienił się tak, jak to było możliwe przy jego żółtawej cerze.

– Nie stać mnie, Josephie, na tak cenne podarki dla ciebie – ciągnęła siostra. – Ale jeszcze w szkole wyhaftowałam ci bardzo ładne szelki i…

– Słowo daję, Amelio! Jak można? – wybuchnął zaniepokojony na serio dżentelmen i z całej siły pociągnął za sznur dzwonka, który pozostał mu w ręku, powiększając i tak już znaczne jego zmieszanie. – Jak Boga kocham! Spójrz, czy moja kariolka stoi przed domem. Nie mogę dłużej czekać. Słowo daję, nie mogę. Muszę już jechać. Niech dia…! Eee… Gdzie ten mój stangret? Muszę zaraz jechać!

W tej chwili wszedł do salonu ojciec rodziny, pobrzękując brelokami, jak przystało prawdziwemu angielskiemu kupcowi.

– Co się stało, Amy? – zapytał.

– Joseph życzy sobie, abym spojrzała, czyjego kariolka stoi przed domem. Co to jest kariolka, papo?

– Jednokonny palankin – odrzekł starszy pan, który na swój sposób był dowcipnisiem.

Młodszy Sedley wybuchnął wówczas donośnym śmiechem, lecz napotkawszy wzrok Rebeki, umilkł nagle, jak gdyby śmiertelnie ugodzony kulą.

– To twoja młoda przyjaciółka, prawda, Amelio? Bardzo mi miło poznać pannę Sharp. Czy posprzeczały się już panie z Josephem i dlatego tak mu pilno wyjechać? – spytał uśmiechnięty gospodarz.

– Nie, proszę ojca – odezwał się Joseph. – Ale… eee… Umówiłem się na obiad z jednym kolegą z kompanii… Eee… Nazywa się Bonamy.

– A, fe! Przecież mówiłeś matce, że zjesz dziś obiad z nami.

– W takim stroju! Niemożliwe!

– Proszę spojrzeć na niego, panno Sharp. Chyba jest dosyć elegancki i przystojny, by zasiąść do każdego stołu?

Oczywiście panna Sharp zerknęła na Amelię i przyjaciółki zachichotały ku niemałej uciesze starszego pana.

– Sądzę – ciągnął ten ostatni, wykorzystując dotychczasowy sukces – że w szkole panny Pinkerton nie widziałyście nigdy takich irchowych spodni?

– Jak Boga kocham, ojcze! – wybuchnął Joseph Sedley.

– Cóż, uraziłem jego delikatne uczucia – westchnął gospodarz i zwrócił się do żony, która weszła właśnie do bawialni. – Moja droga, uraziłem właśnie delikatne uczucia twojego syna. Niebacznie wspomniałem o jego irchowych spodniach. Zapytaj panny Sharp, czy to nieprawda? No, Josephie, pogódź się z panną Sharp i chodźmy wszyscy na obiad.

– Mamy dziś pilaw, Josephie, taki jak lubisz – powiedziała matka. – A ojciec przywiózł z Billingsgate pięknego tuńczyka.

– No, chodźmy, chodźmy, synku – podjął pan Sedley. – Ty w pierwszą parę z panną Sharp, a za wami ja i te dwie dzierlatki. – Z tymi słowy jowialny dżentelmen podał ramię żonie i córce i raźnie wyszedł z salonu.

Jak wiemy, panna Rebecca postanowiła w głębi duszy, że zawojuje otyłego galanta. Ale, łaskawe panie, czy wolno nam czynić jej z tej racji jakiekolwiek zarzuty? Wprawdzie na ogół, zgodnie z zasadami skromności, młode osoby powierzają mamusiom łowy na mężów, pamiętać jednak należy, że biedna Becky nie miała troskliwej opiekunki, która załatwiłaby za nią tę delikatną sprawę, i że nikt na świecie nie zechciałby jej wyręczyć, gdyby samodzielnie nie postarała się o męża. Przecież tylko szczytne ambicje matrymonialne skłaniają panienki do „bywania”. Co każe im wędrować gromadnie do wód i uzdrowisk? Dlaczego tańczą do piątej rano przez cały śmiertelnie długi sezon? Dlaczego pracują w pocie czoła nad fortepianowymi sonatami i uczą się czterech pieśni u modnego metra, płacąc po gwinei za godzinę? Dlaczego grywają na harfie, jeżeli mają kształtne ramiona i krągłe łokcie? Dlaczego noszą wysokie kapelusze przybrane w zielone woalki i pióra? Dlatego jedynie, by przy pomocy owych niewieścich grotów i łuków ustrzelić jakiegoś młodego człowieka będącego tak zwaną dobrą partią. W imię czego szanowni, poważni rodzice zwijają dywany, przewracają własne domy do góry nogami i trwonią piątą część rocznego dochodu na bal z wystawną kolacją i mrożonym szampanem? Czy w grę wchodzi czysta miłość bliźniego i bezinteresowne pragnienie oglądania roztańczonej, wesołej młodzieży? Nie! Ci ludzie chcą wydać za mąż córki.

Poczciwa pani Sedley uknuła już w skrytości serca dwadzieścia chytrych planów, zmierzających do zabezpieczenia przyszłości kochanej Amelii. Podobnie więc pozbawiona tkliwej opieki Rebecca zdecydowała, iż uczyni wszystko, co w ludzkiej mocy, by zdobyć męża potrzebnego jej nieporównanie bardziej niż przyjaciółce. Miała bujną fantazję, ponadto zaś czytała Baśnie z tysiąca i jednej nocy i Geografię pana Guthriego⁴, kiedy więc po rozmowie z Amelią na temat bogactw jej brata przebierała się do obiadu, zdążyła zbudować okazały i piękny zamek na lodzie. Oczywiście była panią tego zamku, małżonek zaś znajdował się na dalszym planie, bo Rebecca nie widziała go jeszcze, nie mogła więc wyobrazić sobie dokładnie tej postaci. Stroiła się w niezliczone szale, turbany, diamentowe kolie i przy dźwiękach marsza z Sinobrodego dosiadała słonia, aby udać się z oficjalną wizytą do Wielkiego Mogoła. O, czarujące wizje Alnaschara⁵! Jesteście przywilejem beztroskiej wiosny życia, i takie sny na jawie radowały i będą radować zawsze istoty młode i wrażliwe.

Joseph Sedley był o dwanaście lat starszy od swojej jedynej siostry, Amelii. Pracował w służbie cywilnej Kompanii Indii Wschodnich, i w okresie, o którym mowa, w bengalskim dziale „Informatora o Indiach Wschodnich” obok jego nazwiska figurował tytuł: poborca w Boggley Wollah, co – jak wiadomo – jest stanowiskiem zaszczytnym i lukratywnym. Wymieniony już, ukazujący się periodycznie „Informator” może wyjaśnić czytelnikowi, czy i jakie wyższe godności osiągnął w późniejszym okresie Joseph Sedley.

Boggley Wollah – miejscowość położona wśród malowniczej, bezludnej, bagnistej dżungli – słynie z polowań na grubego zwierza i nierzadko można się tam natknąć na tygrysa. Ramgunge, gdzie rezyduje najbliższy sędzia, leży w odległości czterdziestu mil, a o trzydzieści mil dalej stacjonuje niewielki oddział kawalerii; tak przynajmniej pisał Joseph do domu po objęciu urzędu. W tej uroczej miejscowości młody człowiek spędził samotnie osiem lat życia, prawie nie widując białych ludzi, z wyjątkiem dwóch okazji w roku, kiedy do Boggley Wollah przybywał konwój wojskowy, aby odwieźć do Kalkuty zebrane podatki i czynsze.

Po owych ośmiu latach Joseph mógł wrócić do Europy, gdyż na szczęście zaczął cierpieć na wątrobę, której leczenie stanowiło dlań niewyczerpane źródło zadowolenia i rozrywki w czasie pobytu w rodzinnym kraju. Przybywszy do Londynu, nie zamieszkał u rodziców, lecz jak przystało złotemu młodzieńcowi, wynajął własny apartament. Przed wyjazdem do Indii był zbyt młody, aby korzystać z rozrywek eleganckiego szlifibruka, a więc rozrywkom tym począł hołdować wytrwale w czasie przewlekłej kuracji. Powoził własnymi końmi po Hyde Parku, jadał obiady w modnych restauracjach (Klub Orientalny nie został jeszcze założony), uczęszczał do teatrów lub pojawiał się w operze, starannie wystrojony w obcisłe spodnie i trójgraniasty kapelusz.

Po powrocie do Indii i później aż do końca życia zwykł z wielkim entuzjazmem opowiadać o owym wspaniałym okresie swojego życia i dyskretnie dawał do zrozumienia, że on i Brummel⁶ byli wtedy pierwszymi lwami salonów. Wszelako Joseph Sedley żył w Londynie równie odludnie jak w dżungli Boggley Wollah. W całej stolicy nie znał żywego ducha i umarłby chyba z nudów w samotności, gdyby nie lekarz, pigułki i obolała wątroba. Był rozmiłowany w wygodach i zbytku, ale leniwy i nieśmiały. Pojawienie się damy przejmowało go niewypowiedzianym lękiem, toteż rzadko odwiedzał dom rodzinny przy Russell Square, gdzie nie brakowało szczerej wesołości, a żarty krotochwilnego starego ojca raniły miłość własną poborcy z Boggley Wollah. Nadmierna tusza martwiła i niepokoiła Josepha, który od czasu do czasu podejmował rozpaczliwe starania, by stracić nieco zbędnego tłuszczu. Ale wrodzone niedbalstwo i zamiłowanie do dobrej kuchni rychło brały górę nad pobożnymi życzeniami i trzy obfite posiłki na dzień stawały się znów nieodzowne. Sedley nie był nigdy dobrze ubrany, lecz nie szczędził trudów, by przyozdobić swoją okazałą postać, i zajęciu temu poświęcał długie godziny. Lokaj zbijał majątek na jego garderobie. Jego gotowalnię przepełniały rozmaite olejki i pomady w ilości, jakiej nie powstydziłaby się podstarzała piękność. Chcąc zyskać smukłą talię, biedak próbował wszelkich znanych w owe lata sznurówek i pasów. Jak wielu otyłych mężczyzn lubił ubrania przyciasne, nader jaskrawe i skrojone na bardzo młodzieńczą modłę. Kiedy odział się wreszcie, wyruszał po południu ze swoich pokojów, aby odbyć samotną przejażdżkę po parku. Następnie wracał do domu, zmieniał strój i wychodził, aby samotnie zjeść obiad w modnej kawiarni „Piazza”. Był próżny jak dziewczyna i być może jego zdumiewająca nieśmiałość wynikała przede wszystkim ze zdumiewającej próżności. Gdyby Rebecca, zaledwie wkraczając w życie, potrafiła wziąć górę nad takim człowiekiem, dowiodłaby niezbicie, iż jest młodą osóbką wyjątkowej inteligencji.

Pierwszy jej krok świadczył o nie lada sprycie. Szepcąc: „Jaki przystojny!”, Becky zdawała sobie sprawę, że Amelia wspomni o tym matce, ta zaś prawdopodobnie powtórzy pochlebne zdanie synowi, w każdym zaś razie będzie mile połechtana komplementem pod jego adresem. Gdyby ktoś rzekł Sykoraksie⁷, iż jej syn Kaliban⁸ jest piękniejszy niż Apollo, nawet taka wiedźma byłaby zadowolona! Ponadto sam Joseph Sedley mógł posłyszeć miłe słówka, bo Becky nie starała się mówić cicho. Posłyszał je istotnie, ponieważ zaś wierzył w głębi duszy, że jest wspaniałym okazem rodu męskiego, radosny dreszcz wstrząsnął całym jego opasłym cielskiem. Rychło jednak przyszły refleksje: „Na pewno ta mała drwi sobie ze mnie” – pomyślał i natychmiast chwycił sznur dzwonka. Stropił się i chciał ustąpić z pola, lecz żarty ojca i matczyne obietnice kulinarne skłoniły go do pozostania w rodzinnym domu. Kiedy prowadził młodą damę do położonej na parterze jadalni, był zmieszany i usposobiony podejrzliwie.

Czy ona naprawdę sądzi, że jestem przystojny? – myślał – czy też bawi się moim kosztem?

Powiedzieliśmy wyżej, że ów otyły jegomość był próżny jak dziewczyna. Dobry Boże! Niejedna kobieta mogłaby odwrócić sens tego zdania i ze znaczną słusznością powiedzieć o tej lub innej przedstawicielce płci własnej: „Jest próżna jak mężczyzna!”. Płeć brzydka jest równie żądna pochlebstw, równie grymaśna co do swoich toalet, równie dumna z własnych wdzięków, równie świadoma swoich osobistych uroków jak największe pod słońcem kokietki.

Schodzili więc po schodach – Joseph zmieszany i cały w pąsach, Rebecca skromna i uparcie kryjąca pod rzęsami zielone oczy. W białej sukni, odsłaniającej bielsze niż śnieg ramiona, była wizerunkiem młodości, bezbronnej niewinności, ujmującej dziewiczej prostoty.

Muszę być bardzo spokojna – myślała – i bardzo interesować się Indiami.

Jako się rzekło, troskliwa matka przygotowała dla syna wyborną hinduską potrawę doprawioną curry, a w trakcie obiadu daniem tym poczęstowała Rebeccę.

– Co to? – zapytała młoda dama, zwracając ku sąsiadowi niespokojne wejrzenie.

– Kapitalne! – odparł.

Usta miał pełne, twarz zaczerwienioną od miłego wysiłku przełykania wielkich kęsów.

– Matko! To równie dobre jak potrawa z curry, którą sam przyrządziłem w Indiach.

– Ach, muszę skosztować, jeśli to hinduska potrawa – zapaliła się panna Sharp. – Chyba wszystko, co stamtąd pochodzi, jest dobre.

Pan Sedley roześmiał się i rzucił pod adresem żony:

– Moja droga, nałóż pannie Sharp trochę curry.

Rebecca nigdy dotychczas nie próbowała tego przysmaku.

– Czy znajduje pani, że to równie dobre jak wszystko inne, co pochodzi z Indii? – spytał gospodarz.

– Wyśmienite! – westchnęła Becky, którą ostry biały pieprz piekł nieznośnie.

– Panno Sharp – rzekł Joseph, zainteresowany żywo gustami młodej damy – proszę popróbować drugiego naszego specjału. To solona papryka.

– Tak, tak, proszę – odrzekła Becky, z trudem chwytając oddech. – Jaka ładna! Zieloniutka! – dodała, kładąc do ust spory kąsek.

Zdawało się jej, że papryka będzie łagodna i chłodna, przyniesie więc ulgę. Naprawdę jednak piekła okrutniej niż curry. Rebecca nie wytrzymała dłużej i odłożyła gwałtownie nóż i widelec.

– Wody! – jęknęła. – Na miłość boską, wody!

Pan Sedley wybuchnął gromkim śmiechem. Był przecież rubasznym kupcem, stałym bywalcem giełdy, gdzie wielkim wzięciem cieszyły się wszelkie złośliwe kawały.

– Zapewniam panią – zawołał – że ta papryka pochodzi z Indii. Sambo! Podaj pannie Sharp szklankę wody.

Rodzicielskiemu śmiechowi zawtórował jak echo Joseph, któremu żart z curry i papryką wydał się naprawdę kapitalny. Panie uśmiechnęły się tylko, sądziły bowiem, że biedna Becky wycierpiała zbyt wiele. Biedna Becky chętnie udusiłaby starego dowcipnisia, lecz przełknęła oburzenie tak samo, jak musiała przełknąć ohydne curry, i gdy odzyskała mowę, powiedziała z zabawną, pogodną miną:

– Powinnam była pamiętać o pieprzu, którym księżniczka perska z Baśni z tysiąca i jednej nocy przyprawiała swoje ciastka z kremem. Czy w Indiach, proszę pana, również przyprawia się białym pieprzem ciastka z kremem?

Gospodarz roześmiał się i pomyślał, że Rebecca jest sympatyczną, wesołą panienką, a Joseph odpowiedział z prostotą:

– Ciastka z kremem? W Bengalu mamy bardzo podły krem. Na ogół używamy koziego mleka i jak Boga kocham, panno Sharp, wie pani, że przyzwyczaiłem się do tego!

– Teraz, panno Sharp, przestanie się pani podobać wszystko, co pochodzi z Indii – rzekł oględnie gospodarz, lecz kiedy po obiedzie damy odeszły od stołu, stary kpiarz szepnął, zwracając się do syna: – Uważaj, Jos, ta smarkata zarzuca na ciebie sieci.

– Co? Nonsens! – obruszył się Jos, niezmiernie zadowolony z siebie i z ojcowskich pochlebnych domysłów. – Eee… Pamiętam, proszę ojca, jedną dziewczynę z Dumdum. Była to córka niejakiego Cutlera z artylerii. Później ożenił się z nią Lance, chirurg wojskowy, ale w czwartym roku uwzięła się na mnie… Taak… Na mnie i na Mulligatawneya, o którym mówiłem ojcu przed obiadem. Ten Mulligatawney to diabelnie sympatyczny chłopak, sędzia z Budgebudge. Na pewno za pięć lat będzie w Radzie Nadzorczej Kompanii! Otóż, proszę ojca, artyleria wydała bal i na tym balu Quintin z Czternastego Pułku Królewskich Strzelców Pieszych tak mi powiada: „Sedley – powiada – trzymam zakład trzynaście do dziesięciu, że przed porą deszczową Sophie Cutler złowi ciebie albo Mulligatawneya”. „Przyjmuję” – mówię i… jak Boga kocham! Wspaniałe wino, proszę ojca. Skąd? Od Adamsona czy od Carbonella?

Odpowiedzią było jedynie ciche chrapanie. Poczciwy bywalec giełdy usnął, a więc dalszy ciąg opowieści Josepha Sedleya przepadł, przynajmniej na ten dzień. Należy wspomnieć, że poborca z Boggley Wollah był bardzo wymowny wyłącznie w męskim towarzystwie i niedokończoną obecnie interesującą dykteryjką bawił już dziesiątki razy swojego lekarza, doktora Gollopa, który odwiedzał go, aby zbadać nadwerężoną wątrobę i działanie sławetnych pigułek.

Jak wiadomo, Joseph był poważnie chory, toteż wypitą podczas obiadu maderę uzupełnił tylko jedną butelką francuskiego wina, spożył zaś dwa talerze truskawek z bitą śmietaną i dwadzieścia cztery drobne ciasteczka, których pełna patera stała pod ręką. Przy tym deserze na pewno (bo powieściopisarz ma prawo wiedzieć wszystko o wszystkich) medytował wiele o młodej osóbce przebywającej o piętro wyżej.

Miła, pogodna, wesoła dziewczyna – myślał w skrytości ducha. – Jak spoglądała na mnie, kiedy podnosiłem jej chusteczkę przy stole! Dwa razy ją upuściła… Ciekawe, kto to tak śpiewa w salonie. Jak Boga kocham! Chyba pójdę zobaczyć!

W tej chwili jednak wstydliwość podjęła atak z niespotykaną siłą. Ojciec spał, kapelusz leżał w hallu, bardzo blisko – przy Southampton Row – znajdował się postój dorożek.

– Pójdę lepiej zobaczyć Czterdziestu złodziei i popisy taneczne panny Decamp – mruknął do siebie poborca z Boggley Wollah i nie budząc zacnego ojca, ulotnił się cichaczem z jadalni.

– Joseph umyka! – oznajmiła Amelia, która stała w otwartym oknie salonu, słuchając śpiewającej przy fortepianie Rebeki.

– Wystraszyła go panna Sharp – westchnęła pani domu. – Biedny Jos! Czemu jest zawsze taki nieśmiały?

IV. Zielona jedwabna sakiewka

IV

Zielona jedwabna sakiewka

Biedny Jos nie otrząsnął się z panicznego lęku przez parę dni. W tym czasie nie odwiedzał ojcowskiego domu, a panna Rebecca ani razu nie wymieniła jego imienia. Oczarowana nad miarę widokiem sklepów, zdumiona i olśniona teatrem, do którego prowadzała ją pani Sedley, nie szczędziła zacnej matronie dowodów wdzięczności i głębokiego szacunku. Pewnego dnia Amelia cierpiała na ból głowy, nie mogła więc wybrać się na miłą wycieczkę, w której miały wziąć udział obydwie panienki. Wobec tego nic nie zdołało skłonić Rebeki do opuszczenia przyjaciółki.

– Co? Ciebie zostawić samą w domu? Ciebie, Amelio, która pierwsza na świecie pokazałaś biednej sierocie, co znaczy szczęście i miłość? Nigdy! Przenigdy!

Pełne łez zielone oczy pobożnie zwróciły się ku niebu, a pani Sedley pomyślała, że przyjaciółka jej córki ma dobre, poczciwe serduszko.

Z żartów pana Sedleya Becky śmiała się cierpliwie i serdecznie, dzięki czemu zyskiwała coraz większe względy dobrodusznego jegomościa. Ale sprytna panienka zabiegała o łaski nie tylko państwa domu. Panią Blenkinsop pozyskała, interesując się żywo przyrządzaniem galaretki malinowej, która to czynność odbywała się właśnie w pokoju gospodyni. Ku niezmiernej uciesze czarnego Sambo nazywała go wytrwale „panem” lub „panem Sambo”, a ilekroć musiała zadzwonić na pokojówkę, przepraszała ją za kłopot z takim wdziękiem i słodyczą, że w jadalni dla służby zyskała popularność nie mniejszą niż w salonie.

Razu jednego, przeglądając rysunki, nadsyłane niegdyś ze szkoły przez pannę Sedley, Becky wybuchnęła nagle płaczem i zalana łzami wybiegła z salonu. Stało się to w dniu, gdy Joseph zjawił się ponownie w domu.

Amelia pospieszyła śladem przyjaciółki, aby wyjaśnić powód jej wzruszenia, niebawem jednak wróciła smutna i bez Rebeki.

– Widzi mama – powiedziała – jej ojciec był nauczycielem rysunków w Chiswick i robił za nas wszystko, aby nasze prace wypadały jak najlepiej.

– Kochanie! – zawołała pani Sedley. – Panna Pinkerton nieraz mnie zapewniała, że pan Sharp nie dotyka waszych rysunków, tylko je trochę retuszuje.

– To właśnie, proszę mamy, nazywało się retuszowaniem. Rebecca przypomniała sobie jeden rysunek i ojca, który nad nim pracował… Widzi mama, wszystko to spadło na nią nieoczekiwanie i… i…

– Biedne dziecko! – westchnęła zacna dama. – Ona ma naprawdę złote serce.

– Marzę, aby została u nas przez następny tydzień – szepnęła Amelia.

– Jest diabelnie podobna do panny Cutler, mojej dawnej znajomej z Dumdum. Tylko cerę i włosy ma jaśniejsze – odezwał się Jos. – Z panną Cutler ożenił się niejaki Lance, chirurg wojskowy z artylerii. Wie mama, pewnego razu Quintin z Czternastego Pułku założył się ze mną…

– Ach, Joseph, wszyscy znamy twoją powiastkę – roześmiała się Amelia. – Nie trudź się jej opowiadaniem. Lepiej ubłagaj mamę, by napisała do tego pana… jakże mu tam?… Crawleya i poprosiła o tydzień urlopu dla biednej, kochanej Rebeki. Otóż i ona! Oczy ma całkiem czerwone od płaczu.

– Już mi lepiej – szepnęła zapłakana panienka i pokornie ucałowała wyciągniętą do siebie dłoń pani domu. – Wszyscy państwo są dla mnie tacy bardzo, bardzo dobrzy. Wszyscy! – Roześmiała się nagle. – Oprócz pana Josepha!

– Oprócz mnie? – zdziwił się Joseph, marząc o natychmiastowej ucieczce. – Jak Boga kocham! Słowo daję, panno Sharp!

– Tak! Oprócz pana. Czemu pozwolił mi pan przy pierwszym obiedzie skosztować tej okropnej pieprznej potrawy? Jak można było? Nie jest pan dla mnie taki życzliwy jak kochana, najdroższa Amelia.

– Bo nie zna cię tak dobrze jak ja! – zawołała Amelia.

– Stanowczo żądam – dodała pani Sedley – aby wszyscy w moim domu byli dobrzy i życzliwi dla ciebie, drogie dziecko.

– Curry było kapitalne, naprawdę kapitalne – podjął Joseph tonem całkiem serio. – Zdaje mi się tylko, że w tej potrawie brakowało trochę cytryny. Tak! Na pewno! Cytryny było za mało.

– A co pan sądzi o papryce?

– Jak Boga kocham! Ale się pani skrzywiła! – zawołał poborca z Boggley Wollah i przypomniawszy sobie komiczną sytuację, wybuchnął śmiechem, który, jak zwykle, urwał się gwałtownie.

– Następnym razem będę ostrożna, jeżeli pan mi coś zaproponuje – rzekła Becky, idąc z Josephem Sedleyem na drugi wspólny obiad. – Nie wiedziałam, że mężczyźni lubią dręczyć biedne, bezbronne dziewczęta i chętnie ból im sprawiają.

– Jak Boga kocham, panno Rebecco! Za nic na świecie nie chciałbym skrzywdzić pani.

– Tak, wiem, że nie chciałby pan mnie skrzywdzić.

Panna Sharp lekko, bardzo lekko przycisnęła ramię partnera małą, szczupłą rączką i co tchu cofnęła ją lękliwie. Przy sposobności spojrzała mu wymownie w oczy, następnie zaś spuściła wzrok ku metalowym prętom przytrzymującym chodnik na schodach. Nie odważymy się twierdzić, że serce w Josephie nie załomotało w wyniku tego bezwiednego dowodu sympatii okazanego przez wrażliwą, szczerą panienkę.

Ów postępek był niewątpliwie awansem i wiele wytwornych dam, zwolenniczek nienagannej poprawności, miałoby prawo uznać go za nieskromny. Ale, łaskawe panie, biedna Becky musiała wykonać sama całą robotę. Osoba nawet najszykowniejsza, lecz zbyt uboga, by trzymać służbę, musi własnoręcznie zamiatać swoje mieszkanie. Podobnie dziewczę nieposiadające kochającej mamusi, która aranżuje delikatne sprawy z młodymi ludźmi, musi te sprawy załatwiać własnym staraniem. Wielki Boże! Jakie to szczęście, że takie właśnie przedstawicielki płci pięknej nie wykorzystują częściej swojej władzy nad nami! W przeciwnym razie nigdy nie zdołalibyśmy się obronić. Niechaj okażą choć odrobinę sympatii, a mężczyźni, nawet brzydcy i starzy, w jednej chwili padają na klęczki! Pozwolę sobie sformułować bezsporną prawdę: każda kobieta bez widocznego garbu potrafi w średnio sprzyjających okolicznościach poślubić każdego, kogo zechce. My, mężczyźni, powinniśmy tylko dziękować Opatrzności, że urocze istotki, podobnie jak zwierz leśny, nie są świadome swojej własnej mocy, bo gdyby sobie zdawały z niej sprawę, ujarzmiłyby nas ostatecznie.

Jak Boga kocham – myślał Joseph, przestępując próg jadalni – zaczynam czuć się zupełnie podobnie jak na początku historii z panną Cutler w Dumdum.

Podczas obiadu panna Sharp nie szczędziła sąsiadowi pełnych wdzięku i humoru uwag na temat rozmaitych potraw. Mogła sobie na to pozwolić, gdyż ze wszystkimi domownikami była już na poufałej stopie, a z Amelią łączyły ją iście siostrzane uczucia. Tak się zawsze dzieje, gdy młode panienki mają okazję spędzić dziesięć dni pod jednym dachem.

Zdawać się mogło, że panna Sedley postanowiła współdziałać z przyjaciółką pod każdym względem, bo – jak gdyby nie mogła wymyślić nic lepszego – przypomniała bratu obietnicę z czasu ostatnich ferii wielkanocnych.

– Jak byłam jeszcze pensjonarką – powiedziała ze śmiechem – przyrzekłeś, że zabierzesz mnie do ogrodów Vauxhall, prawda? Teraz, kiedy mamy w domu Rebeccę, jest chyba po temu najlepsza pora!

– Cudownie! – zawołała panna Sharp i omal nie klasnęła w dłonie, lecz pohamowała się, jak przystało skromnej młodej osobie.

– Dzisiaj Vauxhall zamknięte – oznajmił Joseph.

– A zatem jutro!

– Jutro papa i ja będziemy na proszonym obiedzie – powiedziała pani Sedley.

– Nie wyobrażaj sobie, moja droga, że ja tam pójdę – obruszył się pan domu. – Lub że pozwolę niewieście twoich lat i tuszy przeziębić się w tak ohydnie wilgotnym miejscu.

– Ale panienki muszą mieć stanowczo opiekę! – zawołała zacna matrona.

– Jos pójdzie z nimi. Chyba jest wystarczająco okazały? – roześmiał się pan Sedley.

Na te słowa zachichotał nawet pan Sambo stojący koło kredensu, a biedny tłusty Jos poczuł nagłą skłonność do ojcobójstwa.

– Rozsznurujcie mu gorset! – ciągnął stary żartowniś bezlitośnie. – Panno Sharp! Proszę mu spryskać twarz wodą albo zanieść go na górę. Biedaczek mdleje. Nieszczęśliwa ofiara! Najlepiej odnieść go na górę. Jest przecież lekki jak piórko.

– Jak Boga kocham, proszę ojca! – wybuchnął poborca z Boggley Wollah. – Niech mnie diabli, jeżeli zniosę dłużej…

– Sambo! Niech podadzą słonia pana Josepha! Sambo! Biegnij zaraz na giełdę! – wołał troskliwy ojciec, widząc jednak, że grubas jest bliski płaczu ze złości, przestał się śmiać i wyciągnął do niego rękę. – Widzisz, Jos, na giełdzie uchodzą wszelkie żarty… Sambo, nie martw się o słonia. Lepiej nalej po szklance szampana dla pana Josepha i dla mnie. Bądź pewien, synku, że lepszego nie ma w swoich piwnicach nawet sam Korsykanin.

Puchar szampana przywrócił równowagę ducha Josephowi, który jeszcze przed końcem butelki (jako ciężko chory wypił jej dwie trzecie) zgodził się zabrać panienki do Vauxhall.

– Dwie damy powinny mieć dwóch kawalerów – orzekł starszy dżentelmen. – A zresztą Jos na pewno zgubi Amy w tłoku, bo będzie całkowicie zajęty obecną tu panną Sharp. Trzeba posłać pod numer dziewięćdziesiąt sześć i zapytać George’a Osborne’a, czy wybierze się z naszą młodzieżą.

Na te słowa pani Sedley spojrzała na małżonka i roześmiała się z niewyjaśnionych powodów. Pan Sedley przymrużył po łobuzersku oko i zerknął na córkę, ta zaś skromnie spuściła głowę i zarumieniła się tak, jak zarumienić się potrafi tylko siedemnastoletnia młoda dama i jak Becky Sharp nie rumieniła się nigdy od dnia, gdy jako ośmioletnia dziewczynka została przyłapana przez chrzestną matkę na kradzieży konfitur ze spiżarni.

– Najlepiej – ciągnął jowialny gospodarz – niech Amelia skreśli bilecik i pokaże George’owi, jak piękny charakter pisma wyniosła od panny Pinkerton. Pamiętasz, Amy, jak zapraszałaś go do nas na wieczór Trzech Króli i „Króli” napisałaś przez u otwarte?

– Ach, to było tyle lat temu! – zawołała Amelia.

– A mnie się zdaje, John, że ledwie wczoraj – szepnęła pani Sedley małżonkowi.

Tegoż wieczoru w sypialni na pierwszym piętrze, pod rodzajem bogatego namiotu z kretonu w efektowny hinduski deseń, podszytego bladoróżową satyną, leżał idealnie miękki piernat, na którym leżały dwie poduszki, na których leżały dwie pucołowate, czerwone twarze, ocienione – jedna czepeczkiem nocnym z koronkami, druga bawełnianą szlafmycą z sutym chwostem. W zaciszu małżeńskiego łoża, pod baldachimem, toczyła się poufała konwersacja i pani Sedley łajała pana Sedleya za jego bezlitosne obejście się z biednym Josem.

– Mój drogi – mówiła – postąpiłeś doprawdy bardzo brzydko, dręcząc tak okrutnie nieszczęśliwego chłopca.

– Pani Sedley! – Bawełniana szlafmyca poruszyła się gwałtownie, jak gdyby zamierzała wystąpić w obronie właściciela. – Jos jest bardziej próżny, niż ty kiedykolwiek byłaś w życiu, a to ma chyba swoją wymowę. Ale ty, moja droga, tak ze trzydzieści lat temu… powiedzmy, w roku tysiąc siedemset osiemdziesiątym, miałaś pewne powody do próżności. Nie będę się o to spierał. Tymczasem Jos… Słowo daję, brak mi już cierpliwości dla niego i jego dandysowskiej cnoty. Widzisz, to Joseph, co skromnością przerasta nawet swego biblijnego imiennika, a zarazem myśli tylko o sobie i o tym, jaki z niego wspaniały mężczyzna. Lękam się, moja droga, że czekają nas z nim nie lada kłopoty. Oto mała przyjaciółka Amy umizga się do niego i robi słodkie oczy. To oczywiste i widoczne. Jeśli ona go nie złapie, złapie go jakaś inna. Ten chłopak musi paść łupem kobiety, jak ja muszę codziennie chodzić na giełdę. Chwała Bogu, moja droga, że nie przywiózł nam z Indii czarnej synowej. Zapamiętaj jednak moje słowa: pierwsza kobieta, która zarzuci nań wędkę, złowi tę rybę.

– Ta mała żmija jutro się od nas wyniesie – powiedziała zacna matrona z niespotykaną u niej energią.

– Pani Sedley! Dlaczego ona ma być gorsza niż jakaś inna? W każdym razie to biała kobieta. Mnie wszystko jedno, z kim Jos się ożeni. Niech robi, co mu się podoba.

Niebawem głosy pod namiotem umilkły, a zastąpiła je miarowa, nieromantyczna muzyka nosów. Gdy zegary kościelne wybiły godzinę i obwołali ją strażnicy nocni, zupełna cisza spowijała dom jaśnie wielmożnego Johna Sedleya, stałego bywalca giełdy, zamieszkałego przy Russell Square.

Gdy zawitał ranek, poczciwa pani Sedley nie myślała nawet o wypełnieniu nocnych pogróżek pod adresem panny Sharp. Wprawdzie trudno sobie wyobrazić uczucie gwałtowniejsze niż matczyna zazdrość, bardziej rozpowszechnione i łatwiejsze do usprawiedliwienia, lecz zacna dama nie mogła naprawdę uwierzyć, by skromna, pokorna, pełna szacunku i wdzięczności mała guwernantka ośmieliła się podnieść wzrok na osobistość tak wysoko postawioną jak poborca z Boggley Wollah. Ponadto prośba o przedłużenie urlopu młodej damy została już wysłana, a więc niełatwo byłoby wymyślić pretekst nagłego odprawienia jej z domu.

Można by pomyśleć – chociaż urocza Rebecca nie myślała tak zrazu – iż wszystko sprzysięgło się, by jej pomagać, nawet ślepe żywioły. W dniu wycieczki do Vauxhall George Osborne przyszedł na obiad, a państwo Sedley udali się zgodnie z planem do rezydencji ławnika Ballsa w Highbury Bam. Wieczorem jednak rozszalała się burza z piorunami, taka, jakie zdarzają się tylko w noce zabaw w Vauxhall, wobec czego młodzież została przymusowo uwięziona w domu. Pan Osborne bynajmniej nie martwił się z tej racji. Podczas miłego tête-à-tête z Josephem wypił w jadalni przystojną ilość porto i słuchał wszystkich najlepszych dykteryjek z Indii, gdyż poborca z Boggley Wollah był nader gadatliwy, jak zwykle w ścisłym męskim towarzystwie. Następnie panna Amelia Sedley czyniła honory pani domu i wieczór upłynął tak miło, że cała czwórka chwaliła jednym głosem nawałnicę, dzięki której eskapada do Vauxhall została odłożona na termin późniejszy.

Osborne był chrześniakiem zacnego kupca z Russell Square i od dwudziestu trzech lat jak gdyby członkiem rodziny. Kiedy miał sześć tygodni, otrzymał w prezencie od Johna Sedleya srebrny kubek, a po ukończeniu sześciu miesięcy – koralowe kółko ze złotym gwizdkiem i takimiż dzwoneczkami. Jako uczniak i później regularnie dostawał od chrzestnego ojca „na cukierki” w okresie świąt Bożego Narodzenia, a wracając do szkoły, dobrze pamiętał cięgi, jakie brał od Josepha Sedleya, gdy ów był tłustym, niezgrabnym, nad miarę wyrośniętym młokosem, zaś George – nieznośnym dziesięcioletnim urwisem. Jednym słowem, Osborne był z całą rodziną na takiej stopie, jaką usprawiedliwić mogą tylko zażyłe codzienne stosunki.

– Pamiętasz, Sedley, w jaką wpadłeś furię, kiedy obciąłem ci chwosty przy długich butach? Od lania uratowała mnie panna… hm… Amelia, bo padła na kolana przed dorosłym bratem i ze łzami w oczach błagała go, by ulitował się nad małym George’em.

Jos pamiętał doskonale to ważne wydarzenie, lecz zapewnił uroczyście, iż kompletnie wywietrzało mu z głowy.

– Hm… Może pamiętasz chociaż, jak przyjechałeś brekiem do szkoły doktora Swishtaila, aby pożegnać się ze mną przed podróżą do Indii? Dałeś mi wtedy pół gwinei i pogłaskałeś po głowie. Zawsze zdawało mi się, że musisz mieć przynajmniej siedem stóp wzrostu, i po twoim powrocie do kraju okropnie się zdziwiłem, że wcale nie jesteś wyższy ode mnie.

– Co? Pan Sedley odwiedzał pana w szkole i dawał małemu przyjacielowi pieniądze? Jaki on dobry! – zawołała Rebecca ze szczerym entuzjazmem.

– I to potem, jak obciąłem mu chwosty u długich butów. Chłopcy pamiętają do końca życia pieniądze otrzymywane w szkole i ich ofiarodawców.

– Uwielbiam długie buty z chwostami – powiedziała panna Sharp, a Jos, który był wielce zadowolony z własnych łydek i zawsze nosił ten efektowny rodzaj obuwia, wsunął nogi pod fotel, chociaż poczuł się mile połechtany.

– Panno Sharp – podjął George Osborne. – Ma pani wielki talent, powinna więc pani namalować wspaniały obraz historyczny ilustrujący słynną scenę z butami. Widzę to płótno! Sedley, ubrany w obcisłe irchowe spodnie, dzierży uszkodzony but w jednej ręce, drugą zaś trzyma mnie za koronkowy kołnierzyk koszuli. Na pierwszym planie mała Amelia klęczy przed bratem i błagalnie wznosi rączyny. Obraz musi mieć szumny, alegoryczny podpis, jak tytułowe ilustracje w szkolnych czytankach i elementarzach.

– Tutaj braknie mi czasu, aby się tym zająć – powiedziała Rebecca. – Namaluję obraz po… po odjeździe… – głos jej się załamał i zrobiła tak żałosną minę, że wszyscy uświadomili sobie, jak srogi los przypadł w udziale biednej sierocie i jak przykra im będzie chwila rozstania.

– Ach, Rebecco! Kochana Becky! Czemu nie możesz zostać z nami dłużej? – westchnęła panna Sedley.

– Po co? – odparła przyjaciółka nie mniej smutnym tonem. – By tym dotkliwiej cier… odczuć utratę tego domu?

Odwróciła głowę, Amelia zaś jęła dawać folgę skłonności do łez, co – jak wspomnieliśmy – było jedną z wrodzonych przywar tej dobrej, niemądrej istotki. George Osborne spojrzał z pewnym rozczuleniem na dwie młode damy, a poborca z Boggley Wollah dobył z potężnej piersi coś zbliżonego do westchnienia i skromnie spuścił wzrok ku swoim ulubionym długim butom z chwostami.

– Poprosimy o trochę muzyki, panno Sed… Amelio – odezwał się wreszcie Osborne, który poczuł nagłe i niekłamane pragnienie, aby porwać wspomnianą młodą damę w ramiona i w obecności całego towarzystwa obsypać ją pocałunkami.

Amelia spojrzała nań wymownie i… I gdybym powiedział, że młodzi zakochali się w sobie w tym momencie, skłamałbym, bo byli chowani przez rodziców dla wzajemnej miłości i przed dziesięcioma laty zapowiedzi ich odczytano w obydwu rodzinach. Po chwili poszli w stronę fortepianu stojącego w drugim salonie, co zazwyczaj bywa udziałem fortepianów. Pokój ów był słabo oświetlony, a zatem panna Amelia gestem bardzo naturalnym wsunęła dłoń w rękę towarzysza, który oczywiście mógł widzieć drogę między fotelami i otomanami nieporównanie lepiej niż ona. Dzięki takiemu obrotowi rzeczy pan Joseph Sedley został sam na sam z Rebeccą siedzącą przy stole i bardzo zajętą robieniem na drutach sakiewki z zielonego jedwabiu.

– Nie ma potrzeby pytać o familijne sekrety – odezwała się panna Sharp. – Ci dwoje wyznali już wszystko.

– Niech on tylko otrzyma dowództwo kompanii, a sprawa będzie ubita – powiedział Jos. – George Osborne to kapitalny facet!

– A pańska siostra jest najcudowniejszą dziewczyną pod słońcem! Szczęśliwy mężczyzna, który ją zdobędzie. –1 Rebecca westchnęła bardzo, bardzo rzewnie.

Gdy dwie młode osoby płci odmiennej i stanu wolnego wiodą rozmowę na tak drażliwy temat, kiełkuje pomiędzy nimi poufna zażyłość. Nie ma powodów, by tę wymianę zdań przytaczać dokładnie, bo – jak wynika z dotychczasowych próbek – nie mogła być szczególnie dowcipna ani błyskotliwa, podobnie jak każda konwersacja w kołach towarzyskich i wszędzie z wyjątkiem napuszonych i bardzo pretensjonalnych powieści. Ze względu na popisy muzyczne rozmowę prowadzono oczywiście stłumionym głosem, chociaż prawdę rzekłszy, nawet najdonośniejsze krzyki nie zdołałyby przeszkodzić młodej parze nader żywo zajętej własnymi sprawami w sąsiednim saloniku.

Joseph Sedley odkrył chyba po raz pierwszy w życiu, że z osobą płci odmiennej gawędzi bez przymusu ni wahania. Panna Rebecca sypała jak z rękawa pytaniami o Indie, co dawało mu sposobność do opowiadania wielu ciekawych anegdot o tym kraju i o sobie. Opisywał bale w pałacu rządowym i sposoby zwalczania skutków upału za pomocą wilgotnych zasłon oraz wielkich wachlarzy poruszanych przez tubylców oraz innych pomysłowych wynalazków. Dowcipkował na temat niezliczonych Szkotów popieranych usilnie przez lorda Minto, gubernatora generalnego. Mówił o polowaniach na tygrysy i strasznym przypadku, gdy rozsierdzona bestia porwała przewodnika z grzbietu słonia. Panna Rebecca zachwycała się oficjalnymi balami, a kwitując śmiechem powiastki o szkockich adiutantach, nazywała Josepha okropnym, złośliwym człowiekiem. Przygoda ze słoniem i tygrysem przejęła ją niewypowiedzianą grozą.

– Ach, panie Sedley! Drogi panie Josephie! – zawołała. – Przez wzgląd na matkę i przez wzgląd na przyjaciół proszę obiecać, że nigdy, nigdy! nie weźmie pan udziału w tak groźnej wyprawie!

– Wolne żarty, panno Sharp – odrzekł poborca z Boggley Wollah, poprawiając kołnierz koszuli. – Niebezpieczeństwo czyni łowy tym przyjemniejszymi.

Prawdę rzekłszy, Joseph Sedley uczestniczył tylko raz w polowaniu na tygrysy. Wówczas to zdarzył się wspomniany przypadek i biedak został niemal zabity przez strach, nie przez groźną bestię. Ale miła rozmowa syciła odwagę i po niejakim czasie grubas ośmielił się zapytać, dla kogo panna Rebecca robi sakiewkę z zielonego jedwabiu. Był zaskoczony i oczarowany własnym, pełnym poufałego wdzięku zachowaniem.

– Dla każdego, komu sakiewka mogłaby się przydać – odrzekła młoda dama z zabójczym uśmiechem i spojrzeniem.

– Ach, panno Sharp! Jak Boga… – rozpoczął Joseph Sedley jedną ze swych najbardziej kwiecistych oracji, lecz w sąsiednim pokoju ustał nagle śpiew, urwał więc, posłyszawszy wyraźnie swoje słowa, zaczerwienił się i z wielkim zakłopotaniem przystąpił do wycierania nosa.

– Czy słyszałaś kiedy, by twój brat tyle gadał? – szepnął George Osborne Amelii. – Ta mała czyni cuda!

– Tym lepiej.

Amelia, jak większość wartych coś niecoś kobiet, była w głębi duszy swatką, upajała się więc myślą, że Jos mógłby wywieźć do Indii żonę. Ponadto w ciągu kilku minionych dni zapałała do Becky gorącą przyjaźnią i odkryła w niej wiele ujmujących zalet, niedostrzeżonych podczas wspólnego pobytu w Chiswick. Panieńskie uczucia mają to do siebie, że jak fasolowe pędy z bajki wyrastają do nieba między zmierzchem a świtem. Trudno winić kobiety, że po ślubie zamiera w nich owa Sehnsucht nach der Liebe⁹. Osoby sentymentalne, przywykłe do szermowania bardzo górnolotnymi słowami, nazywają to zjawisko „głodem ideału”, lecz wyrażając się na pospolitszą modłę, można powiedzieć, że kobieta jest zadowolona dopiero wtedy, gdy znajdzie męża i dzieci i może skapitalizować uczucia wydawane uprzednio gdzie indziej i drobną monetą.

Panna Amelia wyczerpała zapewne szczupły zasób pieśni lub też sądziła, że w drugim salonie przebywała wystarczająco długo, gdyż uważała za stosowne poprosić przyjaciółkę, aby ona z kolei coś zaśpiewała.

– Na pewno nie chciałbyś mnie słuchać wcale, gdybyś wprzódy usłyszał Rebeccę – rzekła panu Osborne’owi, zdając sobie dokładnie sprawę, iż mówi nieprawdę.

– Wobec tego z góry ostrzegam pannę Sharp – odparł młody człowiek – że, słusznie czy niesłusznie, uważam pannę Sedley za pierwszą śpiewaczkę świata.

– Zaraz przekonasz się na własne uszy – powiedziała Amelia, a poborca z Boggley Wollah był na tyle uprzejmy, że własnoręcznie ustawił świecznik na fortepianie.

Osborne napomknął mimochodem, iż chętnie pozostałby w ciemnym salonie, lecz panna Sedley roześmiała się, mówiąc, że nie dotrzyma mu kompanii. Wobec tego młoda para rada nierada podążyła śladem Josepha. Becky śpiewała nieporównanie lepiej niż jej przyjaciółka (co oczywiście nie przeszkadzało panu Osborne’owi zachować własnej opinii) i bardzo się starała ku niemałemu zdziwieniu Amelii, która nigdy nie podejrzewała w niej aż tak znakomitej artystki. Zaczęła od francuskiego romansu, a więc Joseph nic nie rozumiał i milczał, George zaś przyznał otwarcie, że nie rozumie ani słowa. Następnie przeszła do owych modnych przed czterdziestoma laty bezpretensjonalnych ballad na temat brytyjskich wilków morskich, naszego dobrego króla, biednej Zuzanny, błękitnookiej Mary i tym podobnych ogólnie znanych postaci. Nie są to utwory błyskotliwe z muzycznego punktu widzenia, lecz często i skutecznie odwołują się do prostych, ludzkich uczuć, zrozumiałych nieporównanie lepiej niż słodkockliwe lagrime, sospiri i félicità¹⁰ wieczystej dionizettiańskiej muzyki, którą faworyzujemy obecnie.

Sentymentalne, stosowne w takich przypadkach rozmówki toczyły się w przerwach między piosenkami, których pan Sambo (po przyniesieniu herbaty), oczarowana kucharka, a nawet sama pani Blenkinsop słuchali łaskawie z podestu schodów.

Koncert zakończyła rzewna ballada o przytoczonych niżej prostych słowach:

Jałowy, pusty ugór – ach
I głośne wycie zawieruchy – 
A tu spokojnej chatki dach
I żar w kominku ciepły, suchy…

Sierotka zbliżył się do krat,
A gdy zobaczył ognia błyski,
Podwójnie odczuł nocny wiatr
I śnieg na twarzy zimny, śliski.

Zauważyli go, jak szedł,
Ledwie trzymając się na nogach,
I proszą go do chaty wnet,
Witając czule już od proga.

I odszedł gość w poranny zmierzch – 
A ogień wciąż w kominku gorze…
O Boże, Ty wędrowców strzeż,
Gdy wicher świszcze o wieczorze.

W pewnym sensie wyrażała ona to samo, co zdanie Becky, że namaluje obraz „po odjeździe”. Przy ostatnich słowach załamał się głęboki głos panny Sharp i wszyscy zrozumieli aluzję do rozstania i do jej pożałowania godnego sierocego stanu. Joseph Sedley – meloman o wrażliwym sercu – był upojony podczas śpiewu i bardzo smutny po jego zakończeniu. Gdyby potrafił zdobyć się na odwagę, gdyby Amelia posłuchała rady Osborne’a i została w pierwszym salonie, kawalerskie dni poborcy z Boggley Wollah dobiegłyby końca i ta powieść nie zostałaby wcale napisana. Ale Rebecca wstała od fortepianu i ująwszy przyjaciółkę pod ramię, wyszła w półmrok sąsiedniego pokoju. W tej chwili na progu zjawił się pan Sambo z tacą pełną kanapek, ciastek, galaretek i połyskujących pięknie karafek i kielichów, co oczywiście pochłonęło bez reszty uwagę pana Josepha. Kiedy starsi gospodarze powrócili z przyjęcia, zastali młodzież tak zajętą rozmową, że nikt nie usłyszał turkotu karocy, a wchodząc do salonu, usłyszeli wymowne słowa poborcy z Boggley Wollah:

– Droga, kochana panno Sharp! Proszę zjeść chociaż łyżeczkę galaretki po tak męczącym… ehem… eee… tak czarującym popisie.

– Brawo, Jos! – zawołał pan Sedley, a Jos, słysząc dobrze znajomy głos, umilkł niezwłocznie i rychło się pożegnał.

Nie spędził bezsennej nocy. Nie medytował do świtu, czy kocha pannę Sharp, czy też jej nie kocha. Najbardziej nawet płomienne uczucie nie mogłoby wpłynąć ujemnie na apetyt lub sen pana Josepha Sedleya. Po prostu myślał, jak by to było miło słuchać takich piosenek po powrocie z kantoru i że ta mała to bardzo dystyngowana osoba, i stanowiłaby nie lada sensację balów w Kalkucie, bo po francusku paple lepiej niż sama małżonka gubernatora generalnego.

– Widać jak na dłoni – monologował – że smarkula kocha się we mnie na zabój. Jest nie mniej posażna niż większość panien zjeżdżających do Indii. Cóż, mógłbym wpaść bez porównania gorzej. Jak Boga kocham! – i z tymi słowy zapadł w drzemkę.

Nie muszę chyba zapewniać czytelników, że panna Becky leżała bezsennie i zadawała sobie to samo wciąż pytanie: zjawi się jutro czy nie zjawi?

Nadeszło jutro i pan Joseph Sedley zawitał przed południem niby nieuchronny los. Nigdy dotychczas nie zaszczycił rodzinnego domu o tak wczesnej porze. George Osborne już tam był przypadkowo i na próżno kokietował wzrokiem pannę Amelię zajętą pisaniem listów do dwunastu przyjaciółek w Chiswick. Rebecca mozoliła się nadal nad robótką z dnia wczorajszego. Kiedy przed ganek zajechała wiadoma kariolka, rozległo się donośne kołatanie do drzwi i po długim jak zwykle zamieszaniu w przedpokoju były poborca z Boggley Wollah wkroczył ciężko na schody. Osborne i panna Sedley wymienili znaczące spojrzenia, następnie zaś zerknęli na biedną Rebeccę, która spuściła jasne loki ku swym drutom i naprawdę się zapłoniła. Jakże biło jej serce, gdy na progu stanął Joseph, zdyszany po marszu na schody, wystrojony w nową kamizelkę, skrzypiący lśniącymi niczym lustro butami, spocony ze wzruszenia i upału, zarumieniony pod osłoną halsztuków na szyi. Była to chwila wzruszająca dla wszystkich, Amelia zaś uległa mimo woli panice sroższej niż lęk osób zainteresowanych bezpośrednio.

Sambo z trzaskiem otworzył drzwi, zaanonsował pana Josepha Sedleya i uśmiechnięty ruszył jego śladem, dźwigając dwie okazałe wiązanki, które pożeracz serc niewieścich zakupił przed kwadransem na targu Covent Garden. Nie dorównywały one rozmiarami ogromnym bukietom wetkniętym w kielichy z ażurowego papieru noszonym przez damy ze współczesnej nam epoki. Mimo to jednak panienki wdzięcznym sercem przyjęły dowody pamięci złożone im z głębokim ukłonem przez szarmanckiego poborcę z Boggley Wollah.

– Brawo, Jos – zawołał Osborne.

– Serdecznie ci dziękuję, kochany Josephie – powiedziała Amelia, skłonna ucałować brata, gdyby ów objawił ku temu chęci.

– Ach, boskie, niebiańskie kwiaty! – wykrzyknęła panna Sharp.

Ostrożnie powąchała bukiet, przygarnęła go do piersi i w radosnym upojeniu wzniosła wzrok ku sufitowi. Być może przede wszystkim spojrzała dyskretnie, czy billet-doux nie kryje się między kwiatami. Lecz liściku nie było.

– Jak widzę, Sedley, nawet w Boggley Wollah ludzie posługują się mową kwiatów – powiedział George.

– Także pomysł! – obruszył się sentymentalny młodzieniec. – Po prostu kupiłem bukiety u Natana. Bardzo mi miło, że przypadły paniom do gustu. Aha, Amelio! Jednocześnie nabyłem ananas. Ma go już Sambo. W taką upalną pogodę smakuje doskonale, jeżeli podać go z lodu. Przyda się na deser po drugim śniadaniu.

Panna Sharp szepnęła, że nigdy jeszcze nie próbowała ananasa i nade wszystko pragnie go pokosztować.

W podobnym tonie toczyła się dalej konwersacja. Wreszcie Osborne opuścił salon pod jakimś błahym pretekstem, Amelia zaś pospieszyła za nim, być może po to, by dopilnować krajania ananasa. Joseph pozostał sam z Rebeccą zajętą swoją robótką tak pilnie, że zielone jedwabne nitki i srebrzyste druty migały tylko w jej zwinnych, szczupłych palcach.

– Jakże piękną, przepiękną piosenkę śpiewała pani wczoraj wieczorem, droga, kochana panno Sharp – przemówił poborca z Boggley Wollah. – Niewiele brakowało, żebym się rozpłakał. Jak Boga kocham! Bardzo niewiele!

– Bo ma pan dobre, wrażliwe serce, panie Josephie, jak… jak cała pańska rodzina.

– Przez tę piosenkę nie mogłem usnąć w nocy, a z rana próbowałem ją nucić w łóżku. Słowo honom! Gollop, mój lekarz, przyszedł o jedenastej… Bo, widzi pani, jestem poważnie chory i Gollop musi mnie badać codziennie… Otóż, panno Sharp, Gollop przyszedł o jedenastej, a ja śpiewałem jak szczygieł. Jak Boga kocham, panno Sharp! Zupełnie jak szczygieł!

– Jaki pan zabawny! Proszę teraz dla mnie zaśpiewać.

– Ja? Nie! Droga, kochana panno Sharp! Niech lepiej pani zaśpiewa dla mnie tę samą piosenkę.

– Nie, nie, panie Sedley – westchnęła Rebecca. – Nie jestem dziś usposobiona do popisów. A zresztą muszę skończyć sakiewkę. Zechce mi pan pomóc?

Zanim zdążył zapytać, w jaki sposób, stało się coś zdumiewającego. Joseph Sedley, funkcjonariusz administracji cywilnej Kompanii Indii Wschodnich, stwierdził, iż jest w salonie sam na sam z młodą damą, iż siedzi naprzeciw niej i wznosi błagalnym gestem ręce skrępowane pasmem zielonego jedwabiu, który rzeczona dama nader biegle zwija na kłębek.

W tej osobliwej pozie zastali młodą parę Amelia i Osborne, kiedy weszli do salonu, by oznajmić, że drugie śniadanie na stole. Całe pasmo zielonego jedwabiu zdążyło spowić tekturową gwiazdkę, lecz Joseph Sedley nie przemówił słowem.

– Ach, moja droga – szepnęła Amelia, ściskając dyskretnie dłoń przyjaciółki – na pewno dziś wieczorem powie, co ma do powiedzenia.

Tymczasem Sedley wiódł dyskurs z własną duszą i postanowił:

Jak Boga kocham! Dziś wyrąbię wszystko w Vauxhall!

V. Dobbin z naszego pułku

V

Dobbin z naszego pułku

Spotkanie Cuff–Dobbin i nieoczekiwany wynik tej walki na pięści długo zostanie w pamięci wszystkich byłych wychowanków słynnej uczelni doktora Swishtaila. Młodzieniec wymieniony na drugim miejscu (zwany najczęściej Dobbin-Fujara, Dobbin-Niedojda i obdarzany wielu podobnymi epitetami świadczącymi o dziecięcej wzgardzie) był to chyba najspokojniejszy, najbardziej niezdarny i najmniej atrakcyjny spośród młodych dżentelmenów kształconych przez doktora Swishtaila. Jego ojciec miał sklep spożywczo-mydlarski w Londynie i syna umieścił w szkole na zasadzie, że się tak wyrazimy, wzajemnej wymiany usług. Znaczy to, iż opłatę za naukę i pobyt w internacie pokrywał nie gotówką, lecz w naturze. W wyniku tego młody Dobbin, odziany w welwetowe spodenki i wypłowiałą bluzę, której szwy pękały pod naciskiem nadmiernie rozrośniętych kości, zajmował najniższy szczebel uczniowskiej drabiny, jako symbol tylu to a tylu funtów herbaty, świec, mydła, suszonych śliwek (bardzo niewiele zużywano ich na puddingi w kuchni internatu) oraz innych artykułów pokrewnej natury. Biedak miał naprawdę czarny dzień, gdy pewien kolega, który wymknął się do miasta po nielegalny zakup migdałów, cukierków i serdelków, wypatrzył furgon z napisem „Dobbin i Rudge. Artykuły spożywcze i mydlarskie. Londyn. Thames Street”. Wehikuł ów stał przed sienią doktora Swishtaila i wyładowywał asortyment towarów dostarczanych przez rzeczoną firmę.

Od tej pamiętnej chwili młody Dobbin nie zaznał spokoju. Stał się przedmiotem bezlitosnych docinków i żartów.

– Hej, Dobbin! – wołał jakiś młodociany dowcipniś. – W gazecie znalazłem dobrą nowinę. Cukier znowu drożeje.

– Jeżeli funt świec z baraniego łoju kosztuje siedem i pół pensa – improwizował ktoś inny zadanie matematyczne – ile musi kosztować cały Dobbin?

Drwinom takim towarzyszyły z reguły salwy śmiechu, bo mali urwipołcie mniemali słusznie, że detaliczna sprzedaż artykułów spożywczo-mydlarskich jest zajęciem haniebnym, godnym lekceważenia i pogardy prawdziwych dżentelmenów.

– Słuchaj, Osborne – rzekł Dobbin do malca, który wywołał całą burzę. – Przecież i twój ojciec jest kupcem.

– Mój ojciec jest dżentelmenem – brzmiała wyniosła odpowiedź. – Ma karetę i własne konie.

Wobec tego William Dobbin wycofał się do ustronnej altany w głębi szkolnego ogrodu i wolne popołudnie spędził na żałosnych medytacjach. Któż z nas nie przypomina sobie owych bolesnych chwil dziecięcej rozpaczy? Kto silniej niż chłopiec o szlachetnym sercu odczuwa niesprawiedliwość i krzywdę, kogo bardziej boli lekceważenie? W kim wszelka dobroć budzi żywszą, serdeczniejszą wdzięczność? Iluż takich poczciwców dręczy się i poniewiera w imię błahych wiadomości z matematyki i kilku zdań w ohydnej szkolnej łacinie?

Otóż William Dobbin nie potrafił za żadną cenę opanować mowy starożytnych Rzymian wyłożonej przedziwnie w etońskiej Gramatyce języka łacińskiego. W rezultacie należał do najgorszych uczniów szanownego doktora Swishtaila i ustawicznie dystansowali go ubrani jeszcze w dziecinne fartuszki malcy o świeżych, różowiutkich buziach. Niby olbrzym w przyciasnym welwetowym ubraniu maszerował rok po roku pośród najniższej klasy. Otępiałym wzrokiem spoglądał wstydliwie w ziemię, a pod pachą dźwigał elementarz zdobny oślimi uszami. Drwili zeń wszyscy – starsi i młodsi. Zaszywali i tak już za krótkie rękawy jego welwetowej bluzy. Podcinali rzemienne pasy jego łóżka. Ustawiali wiadra i ławki tak, by przewracał się o nie, czego, nawiasem mówiąc, nigdy nie omieszkał uczynić. Pocztą przesyłali mu paczki zawierające rodzicielskie świece lub mydła. Nie było malca, który nie dręczyłby Dobbina-Fujary, on zaś – niemy i nieszczęśliwy – znosił wszystko biernie i cierpliwie.

Cuff znajdował się na przeciwległym biegunie. Był hersztem szkoły i pierwszym jej dandysem. Przemycał wino, staczał bójki z miejskimi ulicznikami. W każdą sobotę przyjeżdżał po niego wolant zaprzęgnięty w kuce. Pod łóżkiem przechowywał długie buty używane podczas wakacji do polowania. Miał złoty repetier, a tabakę zażywał niczym sam Johnson. Bywał w operze i znał czołowych aktorów, przedkładając pana Keana nad pana Kemble’a. Potrafił przez godzinę recytować z pamięci łacińskich poetów. Potrafił pisywać wiersze po francusku. Ba! Czego on nie potrafił i czego nie mógł zrobić! Krążyły słuchy, że nawet pan Swishtail boi się tego ucznia!

Cuff – powszechnie uznany król uczelni – rządził swoimi poddanymi i terroryzował ich z dostojną wyższością. Jeden czyścił mu buty, drugi przysmażał grzanki, trzeci przez całe letnie popołudnie musiał podawać piłki przy krykiecie. Oczywiście Dobbin-Fujara wzbudzał w nim najwyższą pogardę, toteż Cuff nader rzadko zaszczycał go rozmową, chociaż pośrednio dręczył i znieważał ustawicznie. Ale pewnego dnia doszło do osobistej scysji pomiędzy dwoma młodymi dżentelmenami.

Fujara siedział w klasie i biedził się nad listem do domu, kiedy Cuff wszedł niedbałym krokiem, aby wysłać kolegę po jakiś sprawunek, zapewne słodycze lub ciastka.

– Nie mogę – odburknął Dobbin. – Chcę skończyć list.

– Nie możesz? – zdumiał się herszt. – Ty nie możesz? Jutro napiszesz do starej pani Fujarowej. To chyba wystarczy?

Z tymi słowy porwał ćwiartkę papieru. Wiele słów było tam przekreślonych, wiele napisanych z błędami. Ów list kosztował Dobbina dużo myśli i pracy, i łez, gdyż był przeznaczony dla dobrej matki, która kochała syna, chociaż była tylko żoną kupca spożywczo-mydlarskiego i mieszkała przy Thames Street w oficynie za sklepem.

– Nie przezywaj! – burknął Dobbin i bardzo zdenerwowany wstał z ławki.

– No, idziesz czy nie idziesz? – zapytał prowodyr szkoły.

– Oddaj list – rzucił Dobbin. – Dżentelmen nie czyta cudzych listów.

– No, idziesz czy nie idziesz? – powtórzył Cuff.

– Nie idę! A ty nie bij, bo łeb ci rozwalę! – ryknął Fujara i chwyciwszy ciężki ołowiany kałamarz, zrobił tak srogą minę, że pan Cuff cofnął się, opuścił podwinięte już rękawy, wsunął ręce w kieszenie i wyszedł z lekceważącym uśmiechem.

Od tej pory przestał zadawać się ze sklepikarczykiem, lecz za plecami wyrażał się o nim bardzo złośliwie, czego – chcąc oddać temu młodzieńcowi pełną sprawiedliwość – nie wolno nam przemilczeć.

Po pewnym czasie w słoneczne letnie popołudnie pan Cuff znalazł się w niedalekim sąsiedztwie biednego Williama Dobbina, który leżąc pod drzewem w szkolnym ogrodzie, brnął z wielkim trudem przez swój ulubiony egzemplarz Baśni z tysiąca i jednej nocy. Z dala od innych chłopców zajętych rozmaitymi grami sportowymi Fujara był samotny i niemal szczęśliwy. Ach! Gdyby pozostawiać dzieci bardziej samym sobie! Gdyby nauczyciele zechcieli mniej je dręczyć, a rodzice przestali uparcie nadawać kierunek ich myślom i wywierać wpływ na uczucia. Wszak myśli i uczucia stanowią dla nas wszystkich niezgłębioną tajemnicę. Jak wiele wiemy o sobie nawzajem? Jak wiele wiemy o naszych dzieciach, ojcach, sąsiadach? Wyobraźnię biednego, rządzonego bezlitośnie dziecka muszą zapełniać obrazy nieporównanie czystsze i piękniejsze od tych, na jakie stać zepsute, dojrzałe osoby, co owym chłopcem czy dziewczęciem władają krzepką ręką. Gdyby, powtarzam, rodzice i nauczyciele pozostawiali dzieci bardziej samym sobie, zapewne nie wynikłoby stąd nic złego, chociaż mniej powszechna stałaby się wiedza o nieregularnych czasownikach łacińskich.

Otóż William Dobbin zapomniał chwilowo o całym świecie. Towarzyszył Sindbadowi Żeglarzowi w wyprawie do Doliny Diamentów albo też wkraczał z księciem Ahmedem do owej uroczej groty, w której książę poznał wieszczkę Peribanu i gdzie każdy z nas wybrałby się chętnie. Nagle z marzeń obudziły go piskliwe krzyki, jakie wydają zwykle płaczące dzieci. Dobbin podniósł wzrok i zobaczył, że Cuff okłada małego chłopca.

Był to ten sam urwis, który puścił w kurs wiadomość o firmowym wehikule, ale Dobbin nie umiał długo chować urazy, zwłaszcza do mniejszych i słabszych.

– Jak śmiałeś, pętaku, rozbić butelkę? – wołał Cuff, wywijając nad ofiarą żółtym kijem do krykieta.

Chłopiec otrzymał do wykonania trudne zadanie. Musiał przeleźć mur szkolny (w miejscu, gdzie usunięto ze szczytu tłuczone szkło i w cegłach wydrążono wygodne wgłębienia), przebiec ćwierć mili, kupić na kredyt pół kwarty rumowej lemoniady, zmylić czujność mnogich szpiegów doktora Swishtaila i wrócić do szkoły tą samą drogą. W ostatnim stadium ryzykownej wyprawy biedakowi obsunęła się noga, cenna flaszka została stłuczona, rumowa lemoniada rozlana, spodenki gońca poważnie uszkodzone, a sam goniec, choć Bogu ducha winien, stanął przed groźnym Cuffem z potulną i przerażoną miną.

– Jak śmiałeś, pętaku, rozbić butelkę? – grzmiał szkolny tyran. – Ty zasmarkany złodzieju! Wypiłeś rum, a teraz twierdzisz, że butelka się stłukła. Wyciągnij łapę, pętaku!

Kij do krykieta ze świstem spadł na otwartą dłoń dziecka. Rozległ się rozdzierający krzyk. W tej właśnie chwili Dobbin oderwał wzrok od książki. Wieszczka Peribanu umknęła z księciem Ahmedem w mroczną głąb jaskini. Ptak Rok porwał Sindbada Żeglarza z Doliny Diamentów i uniósł go wysoko w gęste chmury. Przed poczciwym Williamem roztoczył się obraz codziennego życia; duży chłopak łoił bez powodu małego.

– Druga łapa, pętaku! – krzyknął Cuff do malca, którego twarz wykrzywiał grymas bólu.

Dobbin zadrżał. Dźwignął się z murawy w swoim starym, przyciasnym ubraniu.

– Masz, ty złodzieju! Masz! – Kij zetknął się ponownie z ręką dziecka.

Łaskawe panie! Proszę się nie przerażać, nie odwracać zgorszonego wzroku! Każdy chłopiec przeżywał takie rzeczy w szkole. Wasi synowie na pewno biją albo są bici w bardzo zbliżony sposób.

Jeszcze raz kij przeciął powietrze, a William Dobbin ruszył z miejsca. Trudno odgadnąć, co nim powodowało. Przecież znęcanie się nad kolegami jest w szkołach nie mniej rozpowszechnione jak używanie knuta w Rosji. Bunt przeciwko takiej torturze uchodzi w pewnym sensie za czyn niedżentelmeński. Być może posępny duch Fujary doznał wstrząsu na widok brutalnej tyranii. Być może w skrytości serca chłopiec hołubił myśl o zemście i pragnął zmierzyć się z władcą i ciemiężycielem, co miał w szkole wszystko: zaszczyty, władzę, chwałę, rozwiane chorągwie, bicie w kotły, fanfary i warty prezentujące broń. Tak czy inaczej, Dobbin skoczył naprzód i krzyknął wielkim głosem:

– Odczep się, Cuff! Przestań tłuc tego malca albo ja ci…

– Albo ty mi co? – zapytał herszt, zdumiony nieoczekiwaną interwencją. – Wyciągaj łapę, szczeniaku!

– Spuszczę ci takie lanie, jakiego nie dostałeś w życiu! – odpowiedział William na pierwszą część krótkiej przemowy.

Mały Osborne, zdyszany i zapłakany, spojrzał z podziwem i uwielbieniem na rycerza, występującego nagle w jego obronie. Cuff był prawie tak samo zdumiony i zaskoczony. Wyobraźmy sobie naszego nieodżałowanego monarchę, króla Jerzego III, w momencie gdy usłyszał o buncie północnoamerykańskich kolonii; wyobraźmy sobie potężnego Goliata, gdy niepokaźny Dawid wystąpił przeciwko niemu, a będziemy mieli wierny wizerunek uczuć pana Reginalda Cuffa, który otrzymał tak niecodzienne wyzwanie.

– Dobrze. Po godzinach zajęć – odrzekł tyran, odzyskawszy mowę, a spojrzał przy tym tak, jak gdyby chciał dodać: „A tymczasem sporządź ostatnią wolę, a przyjaciołom przekaż swoje ostatnie życzenia”.

– Zgoda – powiedział Dobbin. – A ty, Osborne, musisz być moim sekundantem.

– Chętnie, jeżeli sobie życzysz – odparł malec dość chłodno, bo trochę wstyd mu było takiego rycerza; cóż, jego papa miał karetę i własne konie.

Kiedy nadeszła wreszcie wyznaczona pora, malec bardzo nieśmiało zawołał cienkim głosem:

– Śmiało, Fujara! Naprzód!

Przez pierwsze trzy rundy owego słynnego spotkania ani jeden z kolegów nie podchwycił dyskretnego okrzyku. Okazały, doskonale przygotowany do walki Cuff miał od początku lekceważący uśmiech na ustach, poruszał się lekko i niedbale, jak gdyby był na balu, obsypywał niefortunnego przeciwnika ciosami i kilkakroć rozciągnął go na murawie. Po każdym takim upadku brzmiał triumfalny okrzyk i widzowie poczynali się sposobić do złożenia hołdu pogromcy.

Ale dostanę wały, jak się to wreszcie skończy! – myślał smętnie mały Osborne, półgłosem zaś radził mocodawcy, którego podnosił lojalnie:

– Dałbyś lepiej spokój, Dobbin. Poddaj się. O co tu walczyć? O lanie? Przecież do tego przywykłem.

Ale Fujara drżał z podniecenia, parskał gniewnie i odsunąwszy na bok niepozornego sekundanta, ruszył do czwartej rundy. Nie miał pojęcia, jak parować ciosy, ulegał więc dotychczas, gdyż Cuff zaczynał atak i nie pozwalał przeciwnikowi na przejęcie inicjatywy. Tym razem Dobbin postanowił zaatakować, a że był mańkutem, puścił od razu w ruch potężne lewe ramię i dwukrotnie ugodził mistrza: raz w lewe oko, raz w kształtny rzymski nos. Ku nie lada zdumieniu widowni Cuff poszedł na murawę.

– Jak Boga kocham! Czysta robota! – rzekł mały Osborne i z miną znawcy poklepał Fujarę po plecach. – Zawsze mówię: lewy sierp najlepszy. Rób dalej swoje, chłopcze.

Do końca walki lewy sierp Dobbina czynił straszliwe spustoszenie. Cuff walił się z nóg raz po raz, a pod koniec szóstej rundy Fujarze dodawało ducha niemal tyle głosów, co jego popularnemu przeciwnikowi. Po dwunastej rundzie Cuff był, jak to się mówi, kompletnie gotowy. Utracił całą równowagę umysłu i wszelką zdolność do ataku lub obrony. Za to Dobbin był teraz chłodny i rozważny niczym kwakier. Policzki miał bardzo blade, oczy błyszczące i szeroko otwarte, a krew cieknąca obficie ze skaleczonej dolnej wargi nadawała jego młodocianej twarzy wyraz groźny, przejmujący zapewne obawą niejednego spośród widzów. Ale mimo wszystko dzielny przeciwnik Fujary gotował się do trzynastego starcia.

Gdybym miał pióro Napiera¹¹ lub był korespondentem pisma „Bell’s Life”¹², spróbowałbym opisać ten sławny bój właściwie. Był to ostatni szturm gwardii (to znaczy byłby, gdyby bitwa pod Waterloo rozegrała się wcześniej). Zwarte kolumny Neya obsadzają wzgórze La Haye Sainte zjeżone dziesięcioma tysiącami bagnetów i uwieńczone dwudziestką cesarskich orłów. Rozbrzmiewa bojowy okrzyk objedzonych wołowiną Anglików, co jak lawina toczą się po stoku, aby nawiązać z wrogiem straszliwą walkę wręcz! Krótko mówiąc, Cuff, chociaż słaby i chwiejący się na nogach, śmiało ruszył do walki, lecz sklepikarczyk puścił w ruch potężne lewe ramię, trafił w nos przeciwnika i rozciągnął go po raz ostatni.

– Myślę, że mu to starczy – rzekł chłodno Fujara, gdy Cuff padł na murawę tak gładko, jak kula wytrawnego bilardzisty wpada do luki.

Istotnie, po wyliczeniu przepisowego czasu pan Reginald Cuff nie miał siły ani ochoty, by dźwignąć się raz jeszcze.

Wszyscy chłopcy podnieśli taki wrzask na cześć Fujary, jak gdyby on był od początku ogólnym faworytem, i wywabili z kryjówki samego doktora Swishtaila, który zapragnął poznać przyczynę zamieszania. Stwierdziwszy, co się stało, pedagog zagroził Dobbinowi niecodzienną chłostą. Ale Cuff przyszedł już do siebie i przemywał właśnie rany, wyprostował się więc i rzekł po rycersku:

– To moja wina, panie doktorze. Tłukłem młodszego chłopca. Fuja… Dobbin wystąpił w jego obronie. Dostałem akurat tyle, ile mi się należało.

Dzięki tej wspaniałomyślnej postawie młodzieniec uratował nie tylko skórę swojego zwycięzcy, lecz również własny prestiż wśród kolegów, niemal już utracony skutkiem nieoczekiwanej klęski.

Wydarzenie to opisał mały Osborne w liście do rodzicielskiego domu:

Sugarcane House, Richmond

Marzec 18.. r.

Kochana Mamusiu!

Mam nadzieję, że Mamusia dobrze się czuje, i bardzo proszę o placek i pięć szylingów. Była tutaj walka. Bili się Cuff i Dobbin. Cuff, wie Mamusia, był dotąd największym zuchem w szkole. W trzynastej rundzie Dobbin go położył, a więc Cuff jest teraz tylko drugim zuchem. Posprzeczali się o mnie. Cuff tłukł mnie za to, że stłukłem butelkę mleka, a Dobbin wystąpił w mojej obronie. Przezywamy go Fujara. Jego ojciec ma sklep spożywczo-mydlarski: Dobbin i Rudge, przy Thames Street w City. Myślę, że ponieważ on bił się w mojej obronie, powinniśmy tam kupować cukier i herbatę. Cuff jeździ do domu w każdą sobotę, ale w tym tygodniu pewno nie pojedzie, bo oboje oczu ma podbite. Przyjeżdża po niego stajenny na gniadej klaczy i przyprowadza białego kucyka, na którym Cuff jedzie do domu. Mam wielką ochotę, żeby Papa też kupił mi kucyka. Całuję Mamusię, kochający syn

George Sedley Osborne

PS. Pozdrowienia dla małej Amy. Robię dla niej dyliżans z tektury. Proszę, żeby to nie były kruche ciastka, tylko placek ze śliwkami.

Z racji głośnego zwycięstwa Dobbin urósł w opinii kolegów, a epitet Fujara, pogardliwy dotychczas, stał się równie dobry jak każdy inny.

– Przecież on nie winien, że ma ojca kupca spożywczo-mydlarskiego – orzekł George Osborne, chłopiec mały, lecz bardzo popularny wśród młodzieży ze szkoły doktora Swishtaila.

Opinię tę przyjęto z uznaniem i jednomyślnie uchwalono, iż nie wypada dokuczać koledze z racji przypadkowego urodzenia w tej, a nie innej sferze. Dobbina nazywano nadal Fujarą, lecz wyraz ten nabierał ciepłych, przyjacielskich tonów i nie towarzyszyły mu już złośliwe drwiny.

W zmienionych warunkach William z dnia na dzień nabierał ducha. Czynił zdumiewające postępy w naukach i rumienił się ze zdziwienia i radości, gdy sam wyniosły Cuff łaskawie pomagał mu zgłębiać tajniki łacińskich poetów i „obkuwał go” w godzinach rekreacji. Dzięki byłemu przeciwnikowi Dobbin opuścił triumfalnie najniższą klasę i w średniej zdobył zupełnie niezłe miejsce.

Okazało się, że uczeń tępy w naukach klasycznych może być zdolny do matematyki. Ku ogólnemu zadowoleniu Fujara zdobył w algebrze trzecie miejsce i na otwartym egzaminie czerwcowym otrzymał nagrodę w postaci francuskiej książki. Trzeba było widzieć twarz jego matki, gdy dostał Telemaka¹³ (ów prześliczny romans) w obliczu całej szkoły i rodziców, i zgromadzonego licznie doborowego towarzystwa. W dedykacji doktor Swishtail nazwał wychowanka „Gulielmo Dobbin”, sądząc zapewne, iż imię napisał po francusku. Koledzy bili brawo ze szczerej sympatii, a Fujara, wracając na miejsce, rumienił się, potykał, nie wiedział, co zrobić z własnymi rękami, i deptał po drodze cudze stopy. Stary Dobbin po raz pierwszy w życiu poczuł szacunek dla syna, obdarzył go więc publicznie dwoma gwineami, które William wydał niemal w całości na pożegnalną ucztę dla kolegów. Następnie wyjechał na wakacje i z początkiem nowego roku szkolnego wrócił w czarnym surducie z długimi połami.

Dobbin był zbyt skromnym młodzieńcem, aby korzystną zmianę sytuacji przypisywać własnej męskiej postawie i odwadze. Wmówił sobie, że wszystko zawdzięcza dobrym wpływom i poczciwości małego George’a Osborne’a, począł więc darzyć młodszego kolegę taką miłością, na jaką stać jedynie dzieci. O podobnych uczuciach czytamy w pięknych baśniach, a także w starej francuskiej balladzie o Orsonie¹⁴ i jego szlachetnym pogromcy Walentynie. Tak czy inaczej, William niemal na klęczkach wielbił młodszego przyjaciela i kochał go płomiennie. Nawet przed zawarciem formalnej znajomości podziwiał skrycie Osborne’a, ostatnio zaś stał się jego sługą, psem, Piętaszkiem. Uważał George’a za szczyt doskonałości. Widział w nim najprzystojniejszego, najdzielniejszego, najzdolniejszego, najszlachetniejszego chłopca pod słońcem. Dzielił się z nim pieniędzmi, obsypywał go podarkami w postaci scyzoryków, piórników, pieczątek, cukierków, śpiewniczków i romantycznych książek z wielkimi, barwnymi ilustracjami, które przedstawiały rycerzy i zbójców. Wiele tych dzieł opatrzonych dedykacją: „Panu George’owi Sedley Osborne oddany przyjaciel William Dobbin” przetrwało do naszych czasów. Mały Osborne, jak wypadało osobistości stojącej na wyższym szczeblu towarzyskim, przyjmował dobrotliwie te wszystkie dary i wyrazy hołdu.

W dzień przewidziany na wyprawę do ogrodów Vauxhall porucznik Osborne przybył pod wieczór na Russell Square i panią domu powitał takimi słowy:

– Łaskawa pani, mam nadzieję, że przy stole znajdzie się jedno miejsce. Pozwoliłem sobie zaprosić do państwa na obiad Dobbina z naszego pułku. Zaproponowałem mu także, aby towarzyszył nam do Vauxhall. To chłopak prawie równie skromny jak nasz Jos.

– Do diaska ze skromnością! – obruszył się tęgi dżentelmen, mierząc pannę Sharp zabójczym wzrokiem.

– On jest naprawdę skromny, a ty, Sedley, masz nieporównanie więcej wdzięku – roześmiał się George. – Spotkałem go w hotelu Bedford, dokąd wstąpiłem, by rozejrzeć się za tobą. Powiedziałem, że panna Amelia jest już w domu i dziś wybieramy się na lumpkę. Zapewniłem go również, że pani Sedley wybaczyła mu rozbicie wazy z ponczem na kinderbalu. Pamięta pani tę katastrofę sprzed siedmiu lat?

– Naturalnie! – roześmiała się dobroduszna matrona. – Cały poncz poszedł na szkarłatną jedwabną suknię pani Flamingo! Cóż to był za niezgrabiasz! A jego siostry są niewiele lepsze. Wczoraj trzy z nich były z lady Dobbin w Highbury Bam. Co one mają za figury! Dobry Boże!

– Pan ławnik to straszny krezus, prawda? – podjął Osborne z nader chytrą miną. – Nie sądzi pani, że jedna z córek byłaby dla mnie doskonałą partią?

– Także pomysł! – obruszyła się dama. – A kto chciałby ciebie z tą twoją żółtą twarzą?

– Moja twarz ma być żółta? Niech łaskawa pani poczeka trochę i obejrzy Dobbina. To dopiero cera! Trzy razy przechodził żółtą febrę: dwa w Nassau, a raz w Saint Kitt.

– Bardzo możliwe. Ale dla nas twoja cera jest wystarczająco żółta. Prawda, Amy?

Panna Amelia uśmiechnęła się tylko, zapłoniła i spojrzała na interesująco bladą twarz porucznika i na piękne, lśniące, faliste, troskliwie pielęgnowane ciemne faworyty, o których sam młody człowiek miał bardzo wysokie mniemanie. W skrytości małego serduszka pomyślała, że w armii jego królewskiej mości ani w całym szerokim świecie nie ma tak urodziwej twarzy i tak wspaniałego bohatera.

– Nic mi nie szkodzi żółta cera kapitana Dobbina i jego nieśmiałość – powiedziała. – Wiem, że zawsze będę go lubiła.

Dobra panienka miała po temu swoje racje. Przecież niezdarny Dobbin był przyjacielem i obrońcą George’a!

– Trudno o sympatyczniejszego kolegę i lepszego oficera – podjął gorąco Osborne – choć naturalnie Dobbin nie jest Adonisem.

Mówiąc to, piękny porucznik naiwnie zerknął w stronę lustra, lecz odwrócił wzrok i zarumienił się lekko, gdy dostrzegł zwrócone ku sobie bystre spojrzenie panny Sharp.

Ah, mon beau monsieur¹⁵ – pomyślała mała, przebiegła żmijka. – Już wiem, co z ciebie za ziółko.

Tegoż wieczora panna Amelia, ubrana w białą muślinową toaletę i gotowa na podbój Vauxhall, wbiegła lekko do salonu rozśpiewana jak skowronek i kwitnąca niczym róża. Na powitanie jej wstał z fotela bardzo wysoki i całkiem nieurodziwy dżentelmen o wielkich dłoniach, wielkich stopach i wielkich uszach sterczących pod czarną, krótko przystrzyżoną czupryną. W ohydnym wojskowym fraku noszonym w owe lata i ze stosowanym kapeluszem pod pachą ruszył w stronę dziewczyny i złożył jej najniezdarniejszy z niezdarnych ukłonów.

Był to kapitan William Dobbin z takiego to a takiego Pułku Królewskich Strzelców Pieszych. Ostatnio wrócił z Indii Zachodnich, gdzie chorował na żółtą febrę, w czasie gdy liczni jego waleczni koledzy zdobywali laury bojowe na Półwyspie Iberyjskim.

Przybycie swoje oznajmił kołataniem do drzwi tak cichym i nieśmiałym, że panie nie mogły go usłyszeć w swoich pokojach na górnym piętrze. W przeciwnym razie Amelia za nic nie wbiegłaby do salonu z piosenką na ustach. Ale stało się! Słodki, świeży głosik trafił prosto do serca kapitana i znalazł tam wygodne gniazdko. Panienka wyciągnęła rączkę do gościa, ów zaś pomyślał, nim zdążył ująć ją w swoją łapę:

Czy to możliwe? Pamiętam cię jako małą dziewuszkę w różowej sukience. To było tak niedawno, w ów wieczór, kiedy przewróciłem wazę ponczu, wkrótce po mojej nominacji. Więc ty jesteś tą młodą osóbką, co – jak mówi George Osborne – chce się wydać za niego? Piękna, urocza istoto! Ten nicpoń wygra wielki los na loterii!

Wszystko to przemknęło przez głowę kapitana w chwili, gdy podawał rękę Amelii i opuszczał na posadzkę swój stosowany kapelusz z pióropuszem.

Historia Williama Dobbina od ukończenia szkoły do momentu ponownego z nim spotkania wyda się zapewne jasna domyślnemu czytelnikowi, bo chociaż nie została dokładnie streszczona, wynika z rozmów przytoczonych na ostatnich stronach. Dobbin ojciec – godny pogardy kupiec spożywczo-mydlarski – był obecnie ławnikiem miasta Londynu, a zarazem dowódcą Londyńskiego Pułku Lekkiej Kawalerii, pałającej gorącym pragnieniem, by stawić czoło inwazji francuskiej. Oddział pułkownika Dobbina, w którym sam stary Osborne był nic nieznaczącym kapralem, dobrze się spisał w czasie parady w obliczu króla i księcia Yorku, a pułkownik-ławnik otrzymał tytuł szlachecki w nagrodę. Niebawem jego syn zaciągnął się do wojska, a George Osborne podążył śladem przyjaciela do tego samego pułku. Razem służyli w Indiach Zachodnich i w Kanadzie. Pułk wrócił niedawno do kraju, a miłość Williama Dobbina do George’a Osborne’a wytrzymała próbę czasu i była nadal równie gorąca i szlachetna jak w uczniowskich latach.

Niebawem całe godne towarzystwo siadło do stołu. Przy obiedzie toczyła się rozmowa o wojnie i triumfach brytyjskiego oręża, o Korsykaninie i lordzie Wellingtonie, i najświeższym wydaniu „London Gazette”. W owym czasie każdy numer tego czasopisma przynosił wiadomości o zwycięstwach, a więc dwaj młodzi, dzielni oficerowie pragnęli, by ich nazwiska trafiły również na zaszczytną listę, i przeklinali zły los, co kazał im służyć w pułku omijanym stale przez skrzydła sławy. Podczas tych wzruszających rozmów oczy Becky rzucały błyskawice, lecz trwożliwa Amelia przysłuchiwała się w milczeniu, chwilami zaś bladła i była bliska omdlenia. Pan Jos nie skąpił anegdot o swych polowaniach na tygrysy, doprowadził do końca opowieść o pannie Cutler i lekarzu wojskowym Lance, wszystkimi potrawami częstował pannę Sharp, a sam żarł i pił obficie.

Kiedy damy wstawały od stołu, poborca z Boggley Wollah zerwał się również i z zabójczym wdziękiem skoczył, by drzwi otworzyć. Następnie wrócił na miejsce i nerwowo począł nalewać sobie jeden kieliszek wina po drugim.

– Przygotowuje się do natarcia – szepnął Osborne Dobbinowi, gdy nadeszła wreszcie stosowna pora i kareta zajechała przed ganek, aby zabrać do Vauxhall młode towarzystwo.

VI. Vauxhall

VI

Vauxhall

Dokładnie zdaję sobie sprawę, że przygrywam bardzo ckliwie, chociaż rychło nastąpi kilka wstrząsających rozdziałów. Proszę jednak pamiętać, łaskawy czytelniku, że na razie mamy do czynienia jedynie z rodziną maklera giełdowego, rezydującą przy Russell Square. Bohaterowie nasi odbywają przejażdżki, jedzą śniadania i obiady, rozmawiają i kochają się na podobieństwo zwyczajnych ludzi w życiu codziennym, a postępów ich uczuć nie znaczą niezwykłe lub tragiczne wydarzenia. Jak przedstawia się sytuacja? Osborne – zakochany w Amelii – poprosił starego przyjaciela na obiad w rodzinnym kółku i do Vauxhall. Jos Sedley ulega wdziękom Rebeki. Poślubi ją czy nie poślubi? Oto kwestia najistotniejsza w danej chwili.

Temat moglibyśmy oczywiście potraktować na modłę wytworną albo romantyczną, albo humorystycznie-żartobliwą. Gdybyśmy na przykład przenieśli teren akcji w okolice Grosvenor Square, wiele osób interesowałoby się nieporównanie żywiej tym opowiadaniem. Opisywalibyśmy wówczas kwieciście, jak to lord Joseph Sedley kocha się na umór, a markiz Osborne zabiega o rękę lady Amelii i w pełni korzysta z poparcia szlachetnego rodzica wybranki – jaśnie oświeconego księcia. Nic też nie stoi na przeszkodzie, by – miast wzlecieć ku najwyższym szczytom towarzyskim – zstąpić zupełnie nisko, opisując to, co dzieje się w kuchni pana Sedleya. Czarny Sambo, kochanek kucharki (co zgodne jest z prawdą), stacza o nią zaciekłą walkę ze stangretem. Chłopiec kredensowy zostaje przyłapany na kradzieży łopatki baraniej, a nowa pokojówka panny Sedley domaga się woskowej świecy do swojego pokoju. Tego rodzaju przypadki sprowokowałyby na pewno gromkie wybuchy śmiechu i w oczach czytelnika uchodziłyby za scenki wzięte z życia. Równie dobrze moglibyśmy odwołać się do grozy i okropności. Kochankiem pokojówki jest zawodowy bandyta, który na czele swojej bandy włamuje się do domu, morduje czarnego Sambo u stóp jego pana i porywa piękną Amelię w nocnej koszuli, aby zwrócić jej wolność dopiero w trzecim tomie. Łatwo byłoby wtedy snuć straszliwą opowieść, podzieloną na przejmujące dreszczem rozdziały, które czytelnik przebiegałby wzrokiem, tłumiąc pospieszny oddech. Ale moi czytelnicy nie powinni się spodziewać tak romantycznych przygód, tylko całkiem zwykłego opowiadania i muszą się zadowolić rozdziałem o Vauxhall tak niezwykle krótkim, że nie zasługuje chyba na to miano. Wszak każdy z nas ma w swym życiu takie błahe na pozór rozdziały, co wpływają znamiennie na cały dalszy przebieg jego lub jej losów.

Wsiądźmy zatem do karety wraz z towarzystwem z Russell Square i dotrzymajmy mu kompanii w drodze do Vauxhall. Przednią ławeczkę wypełniali całkowicie Rebecca i pan Joseph Sedley, a naprzeciwko nich młody Osborne wbił się jak klin między Amelię a kapitana Dobbina.

Wszyscy byli głęboko przekonani, że jeszcze tego wieczoru poborca z Boggley Wollah zaproponuje pannie Rebece Sharp, by została panią Sedley. Pozostali w domu rodzice również zdawali sobie z tego sprawę i mówiąc między nami, starszy dżentelmen odczuwał dla syna coś bardzo zbliżonego do pogardy. Mówił, że Jos jest próżny, samolubny, leniwy i zniewieściały. Nie cierpiał jego tonów i min światowca, a z jego niemądrych, chełpliwych opowiastek śmiał się do rozpuku.

– Zostawię temu durniowi połowę majątku, chociaż ma pod dostatkiem własnych pieniędzy – mówił do żony. – Ale jestem pewien, że gdybym umarł jutro wraz z tobą i Amy, on powiedziałby tylko: „Jak Boga kocham!” i najspokojniej zjadł obiad. Wobec tego nie myślę zawracać sobie głowy jego sprawami. Niech się żeni, z kim chce. Nie mój interes.

Natomiast panna Amelia – jak przystało młodej osobie o takim sercu i umyśle – entuzjazmowała się przyszłym małżeństwem brata. Kilkakrotnie grubas miał zamiar powiedzieć jej coś bardzo ważnego, czego wysłuchałaby nader chętnie, lecz nie mógł zdobyć się na wyjaśnienie wielkiej tajemnicy i ku wielkiemu rozczarowaniu siostry dobywał tylko z piersi głębokie westchnienie i odchodził bez słowa.

Ta „wielka tajemnica” utrzymywała pannę Sedley w stanie ciągłego podniecenia. Z przyjaciółką nie rozmawiała wprawdzie na drażliwy temat, lecz wynagradzała to sobie długimi, poufnymi gawędami z panią Blenkinsop. Gospodyni napomknęła o interesującej sprawie pokojowej, ta zaś nie mogła zachować sekretu przed kucharką, za której pośrednictwem nowina dotarła do wszystkich okolicznych kupców i sklepikarzy, i konkury pana Josepha Sedleya stały się kwestią omawianą żywo w małym światku Russell Square.

Pani Sedley była naturalnie zdania, że jej syn popełni mezalians, żeniąc się z córką malarza. Wszelako pani Blenkinsop reprezentowała odmienny pogląd.

– Mój Boże, proszę pani – dowodziła z przejęciem. – Przecież i my mieliśmy tylko sklepik, jak pan Sedley żenił się z nami. A pan Sedley był pisarkiem w kantorze maklera giełdowego. Razem mieliśmy niecałe pięćset funtów. A teraz co? Jesteśmy bardzo bogaci.

Amelia bez zastrzeżeń godziła się z gospodynią, a zacna pani Sedley kapitulowała stopniowo.

Ojciec rodziny zachowywał rozważną neutralność.

– Niech Jos żeni się, z kim chce. Nie mój interes – powtarzał. – Ta mała nie ma posagu, ale nie miała go też pani Sedley. Wydaje się wesoła i roztropna, może więc utrzyma bęcwała w ryzach. Moja droga, wolę ją niż czarną synową i pół tuzina wnuków o czekoladowej cerze.

A zatem los uśmiechał się do panny Sharp. Idąc do stołu, wspierała dłoń na ręce poborcy z Boggley Wollah, siadała obok niego na koźle szykownej kariolki (straszny był to dandys, gdy godny, sztywny, nadęty powoził parą swoich siwków!), a całe otoczenie uważało te poczynania za coś oczywistego i chociaż nikt nie mówił słowa na temat rychłego mariażu, wszyscy się z nim liczyli. Jednego jeszcze oczekiwała Rebecca: formalnych oświadczyn. Ach, jak boleśnie odczuwała teraz brak matki – dobrej, kochającej i kochanej matki – co w dziesięć minut ubiłaby interes i podczas krótkiej, serdecznej rozmówki łatwo dobyła wyznanie z ust wstydliwego młodzieńca.

Tak przedstawiała się sytuacja ogólna, gdy kareta jechała przez most Westminsterski.

W odpowiedniej porze młode towarzystwo przybyło do Royal Gardens. Majestatyczny Jos pierwszy wysiadł z familijnego wehikułu, a skoro ów zaskrzypiał pod jego ciężarem, tłum gapiów wzniósł gromki okrzyk na cześć spasionego dżentelmena. Poborca z Boggley Wollah zarumienił się mocno i z Rebeccą u boku ruszył przed siebie bardzo godnie i statecznie. Oczywiście, George Osborne zaopiekował się Amelią, która wyglądała tak pięknie i radośnie jak krzew różany w słońcu.

– Dobbinie, mój stary – powiedział George do przyjaciela – bądź no tak dobry i zaopiekuj się szalami.

Kiedy więc piękny porucznik dotrzymywał kompanii Amelii, a okazały Jos, wiodąc pod rękę pannę Sharp, torował sobie drogę w tłoku, zacnemu Dobbinowi musiało wystarczyć towarzystwo szali, na pociechę zaś mógł tylko uregulować całą należność za wejście.

Nader skromnie trzymał się na uboczu, gdyż nie chciał psuć zabawy. O sprawy Josepha i Rebeki nie dbał ni trochę, uważał jednak, że Amelia godna jest nawet człowieka tak nieporównanego jak sam George Osborne. Pięknie dobrana para przechadzała się z wdziękiem parkowymi alejkami, a poczciwy kapitan patrzył na naiwną, rozbawioną panienkę jak urzeczony i z niemal rodzicielską tkliwością. Zapewne chciałby czuć na ramieniu coś więcej prócz szala, zwłaszcza w momentach, kiedy publiczność chichotała na widok niezdarnego oficera dźwigającego czysto niewieści bagaż. Ale kapitan William Dobbin nie folgował na ogół samolubnym myślom, obecnie zaś musiał się cieszyć, ponieważ jego przyjacielowi dopisywał humor. Prawdę mówiąc, nie widział wszystkich uroków Vauxhall i absolutnie nie zwracał na nie uwagi. A było na co patrzeć! Setki tysięcy lamp i latarń siały wspaniałe blaski. W samym środku Royal Gardens, pod wielką złoconą muszlą, muzykanci w kapeluszach z piórami wygrywali skoczne melodie, a śpiewaczki i śpiewacy czarowali słuch balladami i piosenkami zarówno sentymentalnymi, jak komicznymi. Londyński ludek popisywał się tańcami wśród dzikich skoków, potrącania się i śmiechu. Kapitan William Dobbin nie słyszał hucznych zapowiedzi głoszących, że madame Saqui zamierza wspiąć się wkrótce na linę zawieszoną w powietrzu i strzelającą ku gwiazdom. Nie widział pustelnika przesiadującego cierpliwie w iluminowanym eremie ani cienistych ścieżek sprzyjających gawędom czułych kochanków, ani kufli porteru, roznoszonych przez kelnerów w wyświechtanej liberii, ani jaskrawo malowanych lóż, gdzie biesiadnicy spożywają cienkie płatki szynki, ani łagodnego Simpsona, tego poczciwie uśmiechającego się idioty, który chyba i wówczas patronował zabawie. Młody oficer nie widział, nie słyszał tego wszystkiego. Spokojnie obnosił biały kaszmirowy szal Amelii, a mijając wielką, złoconą muszlę, gdzie pani Salmon śpiewała właśnie Bitwę pod Borodino (bohaterską kantatę przeciwko korsykańskiemu uzurpatorowi, którego niedawno spotkały niepowodzenia w Rosji), chciał zanucić tę pieśń bojową, lecz zorientował się szybko, że pomrukuje melodyjkę, z którą panna Sedley wbiegła tego dnia do salonu.

Kapitan William Dobbin umilkł i roześmiał się sam z siebie, bo, mówiąc szczerze, głos miał nie lepszy niż sowa.

Dwie młode pary z Russell Square postanowiły oczywiście, że wspólnie spędzą cały wieczór, po to jedynie, by zgubić się w ciągu pierwszego kwadransa. W Vauxhall podobny los czeka wszystkie pary, które spotykają się dopiero w porze kolacji i wówczas opowiadają sobie nawzajem o przygodach minionych godzin.

Jakież były przygody pana Osborne’a i uroczej Amelii? To tajemnica. Na pewno jednak ci dwoje spędzili czas przyjemnie i zachowywali się nader poprawnie. Należy pamiętać, że od piętnastu lat przywykli do siebie, a więc sam na sam nie stanowiło dla nich atrakcyjnej nowości.

Kiedy jednak panna Sharp i jej zażywny kawaler utonęli w mrokach alejki (gdzie błądziło nie więcej niż sto podobnych im par), obydwoje odczuli, że sytuacja brzemienna jest czułością, moment krytyczny bliski, a Becky pomyślała, że teraz lub nigdy sprowokuje wyznanie drżące na lękliwych wargach poborcy z Boggley Wollah. Poprzednio oglądali panoramę Moskwy i w ścisku jakiś grubianin nastąpił na nóżkę panny Sharp. Dziewczyna pisnęła z cicha i cofnęła się prosto w ramiona pana Josepha Sedleya. Drobne to wydarzenie rozczuliło go i ośmieliło do tego stopnia, że grubas z niezwykłą swadą i co najmniej po raz szósty opowiedział towarzyszce kilka swoich najlepszych anegdot z Indii.

– Ach, jak bardzo, bardzo pragnęłabym zobaczyć Indie! – westchnęła panna Sharp.

– Pragnęłaby pani? – powiedział Jos tonem zabójczej czułości i niewątpliwie pytanie to uzupełniłby następnym, jeszcze bardziej czułym, gdyż sapał i dyszał ciężko, a dłoń Becky znajdująca się w pobliżu jego serca wyczuwała gwałtowne i nieregularne bicie tego szlachetnego organu.

Niestety! W owym krytycznym momencie zabrzmiał dzwon oznajmujący ognie sztuczne, tłum się ruszył i zakołysał, i chcąc nie chcąc, młoda para musiała popłynąć z wartkim nurtem do wspólnego wszystkim celu.

Kapitan Dobbin – znudzony po trosze dostępnymi mu w Vauxhall rozrywkami – zamierzał przyłączyć się do towarzystwa w czasie kolacji, lecz nikt nie zwrócił nań uwagi, chociaż dwukrotnie przedefilował obok loży, w której połączyły się zabłąkane pary. Nad stołem nakrytym na cztery osoby wartko płynęła wesoła rozmowa, wobec czego biedak odgadł bez trudu, że zapomniano o nim tak dokładnie, jak gdyby nigdy na świat się nie narodził.

– Byłbym piątym kołem u wozu – mruknął, spoglądając zazdrośnie na rozbawioną lożę. – Lepiej pójdę obejrzeć pustelnika.

Z tymi słowy odwrócił się od gwaru ludzkich głosów i rozgardiaszu biesiady, aby cienistą ścieżką zawędrować przed chatę, w której mieszkał ów doskonale wszystkim znany samotnik. Niewiele to pomogło i biedny Dobbin nie odzyskał dobrego humoru, czemu nie należy się dziwić, gdyż wiem z własnego doświadczenia, że samotna wędrówka po Vauxhall jest najgorszą zabawą, jaką może sobie wymyślić kawaler.

Tymczasem w restauracyjnej loży dwie młode pary bawiły się wybornie i rozmawiały nader żywo i dowcipnie. Joseph Sedley był naprawdę w swoim żywiole. Władczym tonem rzucał rozkazy kelnerom, własnoręcznie przyprawiał sałatę, własnoręcznie odkorkowywał butelki szampana, własnoręcznie ćwiartował kurczęta i sam wypijał albo zjadał niemal wszystko, co znalazło się na stole. Wreszcie począł domagać się wazy arakowego ponczu. Wszak w Vauxhall wszyscy piją arakowy poncz!

– Kelner! Hej, kelner! Dawaj arakowy poncz!

Ten właśnie napój stał się przyczyną dalszego ciągu naszej kroniki. Nic w tym dziwnego. Czara arakowego ponczu może być równie dobrą przyczyną jak cokolwiek innego. Przecież czara kwasu pruskiego była przyczyną rozstania się z tym światem Pięknej Rozamundy¹⁶. Czara wina spowodowała przedwczesny zgon Aleksandra Wielkiego – a przynajmniej takiego zdania jest uczony doktor Lempriere¹⁷. Podobnie czara arakowego ponczu wywarła znamienny wpływ na losy bohaterów „powieści bez bohatera” i odmieniła bieg ich życia, jakkolwiek większość z nich nawet nie tknęła ustami zgubnego trunku.

Damy nie piły go oczywiście, a George Osborne bardzo go nie lubił. W rezultacie otyły smakosz i obżartuch wysączył całą zawartość wazy, co wywołało w nim zdumiewające ożywienie, które stało się wkrótce kłopotliwe i niemiłe. Jos począł gadać i chichotać tak głośno, że ku wielkiemu zmieszaniu swojego Bogu ducha winnego towarzystwa zgromadził wokół loży dziesiątki słuchaczy. Jak gdyby nie dość tego było, jął śpiewać rzewną piosenkę. Fałszywym dyszkantem, charakterystycznym dla podchmielonych dżentelmenów, odciągał publiczność zgromadzoną koło orkiestry przed pozłacaną muszlą i od coraz liczniejszych słuchaczy dostawał raz po raz huczne oklaski.

– Brawo, tłuścioch! Brawo!

– Bis! Bis!

– Śpiewa jak Daniel Lambert.

– Co za talia! Tylko go ubrać w cyrkowe trykoty! – zawołał jakiś dowcipniś ku niezmiernemu zakłopotaniu młodych dam i irytacji George’a Osborne’a.

– Na miłość boską, Jos! Kończmy już i chodźmy! – zawołał młody oficer, a panienki wstały z miejsca.

– Stój! Stój! Poczekaj! Moja naj-naj-naj-ukochańsza pie-pie-pieszczoteczko! Du-du-du-duszyczko! – darł się poborca z Boggley Wollah, waleczny teraz jak lew.

Mocno obejmował wpół Rebeccę, ta zaś szamotała się i próbowała się oswobodzić, nie mogła jednak wyrwać ręki z krzepkiego uścisku. Gapie rechotali coraz głośniej, a Jos pił, zalecał się, śpiewał, mrugał znacząco w stronę widzów i wywijając kielichem, proponował wszystkim razem i każdemu z osobna, by skosztowali jego ponczu. Pan Osborne zamierzał właśnie dać kuksańca jednemu dżentelmenowi w butach z cholewami, który serio potraktował zaproszenie, i awantura zdawała się nieunikniona, gdy na scenie zjawił się w samą porę kapitan Dobbin, odbywający dotąd spacery po parku.

– Na bok, hołota! – rzucił, roztrącając łokciem pokaźne zbiegowisko.

Gapie pierzchnęli na widok srogiej miny i trójgraniastego kapelusza z pióropuszem, a oficer, wielce wzburzony, wkroczył do loży.

– Na Boga, Dobbinie! Gdzie się podziewałeś? – krzyknął Osborne i chwyciwszy biały kaszmirski szal, otulił nim Amelię. – Może choć teraz będzie z ciebie korzyść! Zajmij się tym osłem, a ja odprowadzę damy do karety!

Jos jął protestować, ale Osborne pchnął go jednym palcem i posadził na fotelu, dzięki czemu mógł odstawić panie w bezpieczne miejsce. Poborca z Boggley Wollah sapał, dyszał, posyłał odchodzącej trójce całusy i wołał głosem przerywanym czkawką:

– Bóg z wami! Bóg z wami!

Potem uczepił się ramienia nieszczęsnego Dobbina i – płacząc gorzko – wyznał mu swoje sekrety miłosne. Kocha, uwielbia to dziecię, które przed chwilą odeszło! Kocha małą Becky, wie jednak, że złamał jej serce, bo postępował niegodnie. Ale to furda! Jutro rano weźmie z nią ślub w kościele Świętego Jerzego przy Hannover Square!

– Jak Boga kocham! – wrzeszczał. – Jutro rano! U Świętego Jerzego przy Hannover Square! Zaraz jadę do Lambeth! Żebym miał drzwi wywalić, obudzę arcybiskupa Canterbury! Jak Boga kocham! Niech czeka w pogotowiu!

Kapitan Dobbin skorzystał z tego pomysłu i chytrze wywiódł grubasa z Vauxhall, aby udać się prosto do pałacu arcybiskupiego w Lambeth. Skoro znalazł się z nim za bramą, bez trudu usadowił pijaka w dorożce i dowiózł cało do jego kawalerskich apartamentów.

Tymczasem Osborne odtransportował panie, a kiedy zamknęły się za nimi drzwi domu, wracał pieszo przez Russell Square i śmiał się tak ochoczo, że dziwiło to strażników nocnych.

Wchodząc na schody, Amelia posępnie spoglądała na przyjaciółkę, a na piętrze pocałowała ją i bez słowa udała się na spoczynek.

Jutro musi się oświadczyć – medytowała Rebecca. – Cztery razy nazwał mnie ukochaniem swojej duszy. Ściskał mi rękę w obecności Amelii. Jutro musi mi się oświadczyć.

Podobnego zdania była panna Sedley. Myślała o dniu następnym, ponadto zaś o toalecie, w której wystąpi jako druhna, o prezentach dla uroczej młodej bratowej, o obrzędzie drugich zaślubin, kiedy to jej przypadnie główna rola… o wielu, bardzo wielu rozmaitych sprawach.

Niemądre, naiwne istoty! Jak mało wiecie o skutkach arakowego ponczu! Wieczorny zamęt w głowie jest niczym wobec tortur następnego ranka. Jako mężczyzna i człowiek doświadczony mogę zaręczyć, że nie ma migreny dorównującej migrenie po ponczu w Vauxhall. Po dwudziestu latach nie zapomniałem bolesnych następstw dwóch kieliszków. Honorem ręczę: dwóch! i to od wina! A Joseph Sedley, tłuścioch ciężko chory na wątrobę, wytrąbił co najmniej kwartę tej ohydnej cieczy!

Następny ranek (który, jak sądziła Rebecca, miał jej przynieść uśmiech fortuny) zastał Josepha w nieopisanej męce i usłyszał jego żałosne jęki. Wody sodowej nie wynaleziono jeszcze i lekkie piwo uchodziło za jedyny napój neutralizujący skutki hulaszczych nocy. Kiedy więc George Osborne wszedł do jego pokoju, poborca z Boggley Wollah wił się na sofie i z niesmakiem popijał ów nieszkodliwy trunek. Dobbin był już obecny i poczciwie pielęgnował biedaka, którym zaopiekował się poprzedniego wieczora. Dwaj oficerowie patrzyli na powalonego Bachusa, następnie zaś wymieniali znaczące uśmiechy pełne nieograniczonego współczucia. Nawet lokaj pana Sedleya – mężczyzna o minie i postawie karawaniarza i z reguły nienagannie poprawny – z trudem panował nad swą ponurą gębą, obserwując niefortunnego chlebodawcę.

– Pan Sedley strasznie się wczoraj awanturował – szeptał poufnie George’owi Osborne’owi, gdy ów wchodził na schody. – Koniecznie chciał się bić z dorożkarzem, proszę pana porucznika. Pan kapitan musiał go przynieść na górę w ramionach, całkiem jak niemowlę.

Mówiąc to, pan Brush uśmiechał się dyskretnie, ale oblicze jego przybrało znowu wyraz niezgłębionej powagi, gdy – otworzywszy drzwi saloniku – meldował:

– Pan Osbin!

– Jak się masz, Sedley? – zaczął młody żartowniś po krótkiej lustracji stanu swej ofiary. – Żadna kość nie złamana? W hallu siedzi dorożkarz z podbitym okiem i obandażowaną głową. Zaklina się na wszystkie świętości, że poda cię do sądu.

– Jak to do sądu? – zapytał grubas słabym głosem.

– No, wytoczy ci proces z racji lania, jakie wczoraj oberwał. To była walka! Prawda, Dobbin? Atakowałeś niczym Molyneux. A strażnik nocny mówił, że jak żyje nie widział, by ktoś leciał z nóg tak gładko jak ten dorożkarz. Spytaj Dobbina.

– Rzeczywiście, odbył pan jedną rundę z dorożkarzem i muszę przyznać, wykazał pan bojowego ducha – potwierdził kapitan.

– Albo ten facet w białym surducie! Jak Jos rzucił się na niego! Jaki wrzask podniosły baby! Na Jowisza! Serce się radowało na twój widok, Sedley. Myślałem, że cywile nie umieją trzymać fasonu. Ale teraz za nic nie chciałbym wejść ci w drogę, kiedy masz w czubie. Za nic, Jos!

– Tak, w gniewie muszę być straszny – rzekł cierpiący na sofie grubas, a zrobił przy tym tak komiczną minę, że dobre wychowanie Dobbina i Osborne’a nie wytrzymało próby i obydwaj wybuchnęli gromkim śmiechem.

Porucznik bezlitośnie wykorzystywał swoją przewagę. Poborcę z Boggley Wollah uważał za półgłówka. Wiele zastanawiał się nad groźbą jego małżeństwa z Rebeccą. Nie był zachwycony, że syn rodziny, w którą on – George Osborne z takiego to a takiego pułku – ma się wżenić, popełni mezalians, biorąc sobie nie wiadomo kogo, jakąś małą guwernantkę gminnego pochodzenia!

– Aleś trafił, biedaku! W samo sedno – ciągnął George. – Ty i straszny! Na Boga, człowieku, ledwie stałeś na nogach, ubawiłeś całe Vauxhall! Wszyscy pękali ze śmiechu, chociaż ty zalewałeś się łzami. Byłeś rozczulający, Jos! Nie pamiętasz swoich popisów wokalnych?

– Czego, proszę? – zaniepokoił się Sedley.

– Wyłeś jakąś sentymentalną śpiewkę, a tę Rose czy Rebeccę… jak tam tej przyjaciółeczce Amelii?… nazywałeś swoją pie-pie-pieszczoteczką!

Niemiłosierny żartowniś chwycił wpół Dobbina i ku zgrozie pana Josepha Sedleya odtworzył końcową scenę z Vauxhall, choć dobroduszny kapitan zaklinał go, żeby przestał dręczyć swoją ofiarę.

– Dlaczego miałbym go oszczędzać – tłumaczył przyjacielowi, gdy pożegnali chorego, zostawiwszy go w rękach doktora Gollopa. – Jakim prawem zaczął od robienia protekcjonalnych min i klepania wszystkich po ramieniu, by w rezultacie zrobić z nas durniów w Vauxhall? Co to za jedna, ta mała pensjonarka, która wdzięczy się i robi oko do tego durnia? Do diabła! I bez niej ta rodzina jest wystarczająco kiepska! Guwernantka może być całkiem przyzwoitą osobą, wolałbym jednak mieć za szwagierkę damę z towarzystwa. Jestem liberalny, nawet bardzo liberalny, ale mam ambicję i znam swoje miejsce, niechże i ona zna swoje. Słowo daję! Wezmę w garść tego spasionego nababa i nie pozwolę mu robić z siebie osła jeszcze większego, niż jest w istocie. Dlatego właśnie powiedziałem, żeby się miał na baczności, bo ta mała może dochodzić swoich pretensji na drodze prawnej.

– Sądzę, że wiesz, co robisz – powiedział Dobbin. – Zawsze byłeś torysem. Twój ród należy do najstarszych w Anglii, ale…

– Słuchaj, Dobbin – przerwał porucznik. – Chodźmy teraz na Russell Square. Może spróbujesz poumizgać się trochę do tej panny Sharp?

Ale Dobbin pokręcił tylko głową. Nie miał ochoty towarzyszyć przyjacielowi podczas jego codziennych odwiedzin u młodych dam.

Idąc z Holborn, George minął Southampton Row i roześmiał się na głos, gdy ujrzał rezydencję Sedleyów i dwie głowy wychylone z okien na dwóch różnych piętrach.

Panna Amelia spoglądała z salonu ku przeciwległej stronie placu, gdzie mieszkał porucznik Osborne. Rebecca z okna gościnnego pokoju na drugim piętrze obserwowała bacznie, czy imponująca postać pana Josepha ukazuje się już w polu widzenia.

– Stęskniona dama wypatruje ze szczytu baszty swojego rycerza. Na próżno. Nikt nie przyjedzie – powiedział Osborne Amelii i wielce rad z siebie, opisał barwnie i ze śmiechem pożałowania godny stan jej brata i własne poranne żarty.

– To bardzo brzydko, George. Nie trzeba drwić z biednego Josa – zaprotestowała nieśmiało dobra panienka, ale młody kpiarz śmiał się tym głośniej i nie zwracał wcale uwagi na smutną i zatroskaną minkę ukochanej.

W dalszym ciągu uważał swoje dowcipy za wyborne, a kiedy panna Sharp zeszła do salonu, jął dokuczać jej z racji piorunującego wrażenia, jakie wywarła na opasłym cywilu.

– Ach, panno Sharp! – wołał. – Gdyby go pani mogła widzieć dzisiaj rano! Miał na sobie jedwabny szlafrok w kwiaty. Wił się na sofie, jęczał, stękał. Szkoda, że nie widziała pani, z jaką miną pokazywał język swojemu nadwornemu medykowi, panu Gollopowi!

– Bardzo przepraszam, o kim pan mówi? – zapytała sucho Rebecca.

– O kim mówię? Naturalnie o kapitanie Dobbinie, któremu, nawiasem mówiąc, okazaliśmy wczoraj wszyscy wiele uprzejmych względów.

– Mój Boże! Byliśmy dla niego wyjątkowo niegrzeczni. – Amelia zarumieniła się mocno. – Przyznaję, że… że zupełnie o nim zapomniałam w Vauxhall.

– Nic dziwnego, Amelio – roześmiał się raz jeszcze młody galant. – Trudno wymagać, by wszyscy myśleli ciągle o jakimś Dobbinie. Prawda, panno Sharp?

– Prawda. Myśli się o nim, tylko kiedy przy stole przewraca kieliszek z winem – odrzekła Rebecca i robiąc godną minę, dumnie podniosła czoło. – Ja ani przez chwilę nie zdawałam sobie wczoraj sprawy z istnienia pana kapitana Dobbina.

– Słusznie, panno Sharp. Nie omieszkam mu tego powtórzyć.

W czasie tej rozmowy Rebecca zaczynała odczuwać dziwną podejrzliwość i niechęć do młodego oficera, który nie miał oczywiście pojęcia, że budzi podobne uczucia.

On chce drwić ze mnie. On! – myślała młoda dama. – Może ośmieszył mnie już wobec Josepha? Może go spłoszył? Może Joseph w ogóle nie przyjedzie?

Mgła przesłoniła jej oczy i serce poczęło kołatać gwałtownie.

– Wciąż pan żartuje, panie George – powiedziała z uśmiechem najsłodszym, na jaki stać ją było. – Kpij pan zdrów! Przecież za mną nikt się nie ujmie.

Kiedy wyszła z salonu, Amelia zaś spojrzała z wyrzutem na młodego oficera, przykro mu się zrobiło, że on, mężczyzna, był tak nielitościwy dla bezbronnej, słabej istoty.

– Najdroższa Amelio – powiedział. – Jesteś za dobra, za litościwa. Nie znasz świata. Ja znam go dobrze. Twoja przyjaciółka, panna Sharp, powinna wiedzieć, jakie miejsce jej przynależy.

– Czy twoim zdaniem Jos zechce…

– Na Boga! Nie mam pojęcia. Może zechce, może nie zechce. Nie jestem jego panem. Wiem tylko, że to bardzo niemądry, próżny jegomość i że wczoraj wieczorem postawił moją najmilszą panienkę w niezręcznej i kłopotliwej sytuacji. Moja pie-pie-pie-pie-szczoteczko!

Roześmiał się znowu i zrobił tak pocieszną minę, że biedna Amy zawtórowała mu serdecznie.

Jos nie zjawił się tego wieczora, lecz Amelia nie żywiła obaw z tej racji. Aby przebiegle zbadać sytuację, wysłała młodego chłopca, pomocnika pana Sambo, z listem do brata. Prosiła go o obiecaną książkę i wiadomości tyczące stanu zdrowia. Odpowiedzi udzielił pan Brush, lokaj poborcy z Boggley Wollah: pan Sedley zaniemógł i właśnie jest u niego doktor. Amelia spodziewała się, że grubas przyjdzie nazajutrz, lecz nie śmiała rzec przyjaciółce bodaj słówka na ten temat. Becky nabrała wody w usta i przez cały dzień po owym fatalnym wieczorze w Vauxhall nie wspomniała o panu Sedleyu.

Atoli dnia następnego, kiedy panienki, siedząc na otomanie, udawały, że haftują, piszą listy lub czytają powieści, do salonu wszedł Sambo z ujmującym uśmiechem na ustach, pakietem pod pachą i listem na tacy.

– Od pana Josepha, proszę panienki – oznajmił wiemy sługa.

Amelia drżącymi rękami otwierała list, który brzmiał, jak następuje:

Droga Amelio!

Posyłam Sierotę z lasu. Wczoraj czułem się bardzo słabo i przyjść nie mogłem. Dzisiaj wyjeżdżam do Cheltenham. Bardzo cię proszę o usprawiedliwienie przed czarującą panną Sharp mojego przedwczorajszego zachowania w Vauxhall. Wytłumacz mnie jakoś, jeżeli to w ogóle możliwe, i przeproś za niebaczne słowa, które mogłem wypowiedzieć, gdy po fatalnej kolacji nie bardzo wiedziałem, co czynię. Po kuracji nieodzownej ze względu na opłakany stan zdrowia zamierzam wyjechać na kilka miesięcy do Szkocji. Łączę serdeczne uściśnienia.

Joseph Sedley

Był to wyrok śmierci. Wszystko obróciło się wniwecz. Amelia nie spojrzała w zarumienioną twarz i gorejące oczy przyjaciółki. Rzuciła list na kolana Rebeki, umknęła do swojego pokoju na piętrze i rozpłakała się gorzko, jak gdyby pęknąć miało jej małe, poczciwe serduszko.

Pani Blenkinsop, zaufana gospodyni, znalazła tam swoją panienkę i nie szczędziła jej słów pociechy. Amelia długo szlochała w jej ramionach, na koniec wszakże doznała znacznej ulgi.

– Niech się panienka nie martwi – mówiła pani Blenkinsop. – Nie chciałam tego mówić, ale nikt z nas nie lubił tej panny Sharp. Podobała się nam tylko z samego początku. Na własne oczy widziałam, jak czytała listy mamusi naszej panienki. A Pinner mówi, że ona ciągle grzebała w szkatułkach i szufladach panienki i we wszystkich szafach i schowkach. Na pewno to prawda. Pinner mówi także, że ona włożyła do swojego kuferka białą szarfę panienki.

– Sama jej dałam.

Ale pani Blenkinsop nie zmieniła opinii o Becky.

– Posłuchaj, Pinner – rzekła tego wieczoru do pokojowej. – Ja tam w ogóle nie mam przekonania do guwernantek. Udają prawdziwe panie i zadzierają nosa, a zasługi biorą nie większe niż ty albo ja.

Cały dom oprócz biednej Amelii był teraz zdania, że panna Sharp winna odjechać, i państwo (z tym samym jednym wyjątkiem) oraz służba uważali pośpiech za wielce wskazany. Stroskana panna Sedley szperała po wszystkich swoich szufladach, szafach, schowkach i szkatułkach, wybierając suknie, chusteczki, wstążki, jedwabne pończochy, koronki, hafty i inne drobiazgi, aby stworzyć z tego wszystkiego wcale pokaźny stos darów dla Rebeki. Następnie wybrała się do papy, zacnego londyńskiego kupca starej daty, który obiecał dać córce tyle gwinei, ile lat ukończyła ostatnio. Ze łzami poprosiła go, aby pieniądze te dał biednej Becky, bo sierocie przydadzą się bardzo, a jej samej przecież niczego nie brakuje.

Ba! Panna Sedley potrafiła skarotować nawet George’a Osborne’a, który wybrał się na Bond Street i kupił najpiękniejszy, jaki można było dostać, kapelusz i żakiecik. Zrobił to bez niechęci, miał bowiem równie szczodrą rękę, jak i inni oficerowie brytyjskiej armii.

– To prezent od George’a dla ciebie, moja najmilsza Rebecco – powiedziała Amelia, wręczając z dumą pudło przyjaciółce. – Podziwiam jego dobry smak. Chyba nie ma pod słońcem równego mu człowieka!

– Na pewno nie ma! Jestem mu szczerze wdzięczna – odrzekła Rebecca, dodając w myśli ze stosownym uczuciem: To George Osborne udaremnił moje małżeństwo.

Skromnie czyniła przygotowania do odjazdu, przyjmując wszystkie drobne upominki Amelii z wahaniem nie krótszym i nie dłuższym, niż wypadało. Oczywiście ślubowała dozgonną wdzięczność pani Sedley, lecz nie narzucała się jej, gdyż zacna matrona czuła się trochę nieswojo i wyraźnie unikała kłopotliwego gościa. Kiedy pan Sedley wręczał Becky sakiewkę z gwineami, pokornie ucałowała dłoń starego dżentelmena i ze łzami w oczach prosiła, by w przyszłości pozwolił jej uważać siebie za dobrotliwego, łaskawego przyjaciela i opiekuna. Było to tak wzruszające, że pan Sedley miał ochotę wypisać czek na dodatkowe dwadzieścia funtów, rychło jednak pohamował niepożądany przypływ uczuć. Przed gankiem czekała kareta, która miała go zawieźć na bankiet do Mansion House¹⁸, odwrócił się więc i mamrotał, wychodząc z salonu i z domu:

– Niech dobry Bóg ma cię w swojej pieczy, kochane dziecię. Pamiętaj o nas, ilekroć będziesz w Londynie. Te drzwi są zawsze otwarte dla ciebie. Do ratusza, James!

Wreszcie nadeszła chwila rozstania przyjaciółek – scena, na którą wolę zarzucić zasłonę. Wystarczy powiedzieć, że obie młode damy stanęły na wysokości zadania, gdyż jedna dawała wyraz prawdziwym uczuciom, druga zaś była urodzoną aktorką. Po stosownie odmierzonej dozie czułych uścisków, rzęsistych łez, soli trzeźwiących i zapewnień o dozgonnej miłości Amelia i Rebecca pożegnały się przy akompaniamencie tkliwych zapewnień panny Sedley, że nigdy, nigdy, nigdy nie przestanie kochać biednej Becky.

VII. Crawley z Queen’s Crawley

VII

Crawley z Queen’s Crawley

Pośród dostojnych nazwisk zamieszczonych pod literą „C” w Almanachu Dworskim na rok 18.. figurował: „Crawley – sir Pitt, baronet, Great Gaunt Street (Londyn) oraz Queen’s Crawley (Hampshire)”. Przez szereg lat ta nazwa widniała stale w rejestrze posłów do Parlamentu w związku z tym, że wielu innych zacnych mężów reprezentowało kolejno w Izbie Gmin to miasto.

O początkach statutu miejskiego Queen’s Crawley krąży interesująca legenda. Królowa Elżbieta podczas jednej ze swych podróży wstąpiła na śniadanie do dworu Crawley i tak zasmakowała w słynnym piwie z Hampshire, którym potraktował monarchinię ówczesny dziedzic (postawny dżentelmen z brodą w klin i nader kształtnymi łydkami), że należącej doń osadzie nadała godność miasta uprawnionego do wybierania dwóch posłów do Parlamentu. Owej głośnej monarszej wizycie miasto zawdzięcza nazwę Queen’s Crawley, którą szczyci się i obecnie. Po upływie lat, odmieniających do niepoznania państwa, stolice i prowincjonalne dziury, Queen’s Crawley przestało być miejscowością tak ludną jak w czasach królowej Bess i, prawdę rzekłszy, spadło do poziomu miasteczek zwanych potocznie „zgniłymi”. Mimo to sir Pitt Crawley zwykł mówić z właściwą mu elegancją i znaczną dozą słuszności:

– Zgniłe, bo zgniłe, ale zawsze miasteczko i, do stu diabłów, przynosi mi co rok całkiem świeże półtora tysiąca.

Sir Pitt Crawley (nazwany tak ku czci głośnego parlamentarzysty) był synem Walpole’a Crawleya, pierwszego baroneta, który za panowania Jerzego II piastował urząd Wielkiego Pieczętarza i był sądzony za nadużycia finansowe, jak wielu godnych panów w owych czasach. Nie trzeba dodawać, iż sir Walpole Crawley miał za ojca Johna Churchilla Crawleya, nazwanego tak na cześć słynnego wodza z czasów królowej Anny. Na drzewie genealogicznym (wiszącym we dworze Queen’s Crawley) znajduje się niżej Karol Stuart Crawley, syn tego Crawleya z czasów Jakuba I, a wreszcie ów elżbietański Crawley – odziany w zbroję szlachcic ze spiczastą brodą. Z jego brzucha (jak zwykle w takich przypadkach) wyrasta drzewo, na którego szeroko rozgałęzionych konarach widnieją wymienione już historyczne imiona. Obok sir Pitta Crawleya baroneta, osoby wkraczającej obecnie w wątek naszej kroniki, znajduje się jego brat, wielebny Bute Crawley (słynny parlamentarzysta popadł w niełaskę tuż przed narodzinami owego dżentelmena), proboszcz parafii Crawley i Snailby, a nieco dalej inni liczni Crawleyowie płci obojga.

Pierwszą żoną sir Pitta była Gryzelda, szósta córka Mungo Binkie, lorda Binkie, a co za tym idzie, kuzynka pana Dundasa. Dama ta wydała na świat dwóch synów. Pitt otrzymał imię przez wzgląd nie tyle na ojca, ile na opatrznościowego premiera, a Rawdon Crawley na cześć najbliższego przyjaciela księcia Walii, o którym król Jerzy IV zapomniał później tak kompletnie. W wiele lat po zgonie małżonki sir Pitt powiódł do ołtarza Rose, córkę pana G. Dawsona z Mudbury. Dała mu ona dwie córki, do opieki nad którymi zaangażowana została panna Rebecca Sharp. Jak stąd wynika, młoda osóbka miała trafić do prawdziwie wykwintnego towarzystwa i obracać się odtąd w środowisku nieporównanie wyższym niż skromna rodzina z Russell Square, pozbawiona wszelkich godnych uwagi koligacji.

Skierowany do Becky rozkaz objęcia funkcji guwernantki był wypisany na starej kopercie, a brzmiał, jak następuje:

Sir Pitt Crawley prosi, żeby panna Sharp i bagasz był tu we ftorek, bo do Queen’s Crawley odjeżdża jutro całkiem rano.

Great Gaunt Street

Rebecca nie widziała nigdy baroneta, a przynajmniej nie widziała świadomie, kiedy więc uporała się z innymi sprawami, zaczęła wyobrażać sobie, jak wygląda i jakie ma maniery osobistość aż tak wysoko postawiona. Atoli najprzód musiała pożegnać najdroższą Amelię, przeliczyć gwinee w sakiewce ofiarowanej przez hojnego pana Sedleya i odjąć chusteczkę od oczu, co, nawiasem mówiąc, zrobiła w chwili, gdy kareta skręciła w najbliższą przecznicę.

Ciekawe – zastanawiała się – czy baronet nosi stale gwiazdę Orderu Podwiązki. Bo ja wiem? Może gwiazdę noszą tylko lordowie? W każdym razie musi być pięknie ubrany w strój dworski z koronkową krezą. I perukę ma lekko upudrowaną jak pan Wroughton na scenie teatru Covent Garden. Chyba taki baronet jest uosobieniem pychy, więc będę traktowana lekceważąco, pogardliwie. Trudno. Każdy los zniosę godnie i z uśmiechem. Przynajmniej trafię do prawdziwie wykwintnego towarzystwa. Nie będę się obracać pośród ordynarnych mieszczuchów.

Panna Sharp uśmiechnęła się złośliwie i o zacnej rodzinie z Russell Square poczęła myśleć na filozoficzną modłę, przypisywaną lisowi w bajkach i przypowieściach o zielonych winogronach.

Z Gaunt Square kareta skręciła w Great Gaunt Street i zatrzymała się przed wysoką, ponurą kamienicą, stojącą między dwoma wysokimi, ponurymi kamienicami ozdobionymi herbowymi tarczami spowitymi kirem na znak żałoby. Taki widok spotyka się często przy tej ulicy, jak gdyby śmierć sprawowała tam swoje funkcje nader regularnie. W rezydencji sir Pitta niemal wszystkie żaluzje na pierwszym piętrze były opuszczone i tylko okna jadalni były na wpół otwarte, a rolety starannie zawinięte w stare pisma.

Stangret John, który odwoził pannę Sharp bez asysty czarnego Sambo, nie raczył sam zeskoczyć z kozła, żeby zadzwonić, lecz poprosił przechodzącego chłopca z mleczarni, by zań to zrobił. Dzwonek brzęknął, w szparach żaluzji jednego z okien mignęła jakaś twarz i niebawem otworzyły się drzwi od ulicy. Stanął w nich stary mężczyzna w sztylpach i welwetowych spodniach do konnej jazdy, w znoszonym surducie i przepoconym halsztuku zawiązanym niedbale niby sznurek pod brodą niegoloną od dawna. Człowiek ów miał błyszczącą łysinę, rumianą, chytrą twarz, małe, mrugające, szare oczka i wąskie wargi, wykrzywione ironicznym uśmiechem.

– Tu mieszka sir Pitt Crawley? – krzyknął John z kozła.

– Aha. Bo co? – odpowiedział mężczyzna.

– Bo nic. Ściągaj bagaż.

– Sam go sobie ściągaj.

– Nie mogę. Nie zostawię przecież koni. No, bierz się, bracie, do roboty. Nie pożałujesz. Panna da ci na piwo.

John roześmiał się na całe gardło. Nie szanował już panny Sharp. Wiedział o jej kłopotliwym rozstaniu z państwem i o tym, że na odjezdnym nie zostawiła nic dla służby.

Łysy mężczyzna wyjął ręce z kieszeni spodni, zbliżył się do karety i zarzuciwszy sobie na ramię kuferek guwernantki, ruszył w stronę domu.

– Proszę też zabrać szal i ten koszyczek. I otworzyć drzwi – rozkazywała panna Sharp i opuszczając karetę, powiedziała gniewnie pod adresem stangreta: – O waszym zachowaniu, John, nie omieszkam poinformować pana Sedleya.

– Eee tam – odrzekł wierny sługa. – Chyba panna nic nie zapomniała, co? Zabrała stare kiecki panny Amy? Te, które miała dostać pokojówka? Cha, cha, cha! Myślę, że będą pasować. Zamknij no drzwi, stary. Od takiej – wskazał kciukiem pannę Sharp – niewiele zarobisz. Nic dobrego, powiadam ci, nic dobrego.

Z tymi słowy stangret z Russell Square odjechał. Nic dziwnego, że był rozdrażniony. Przecież jego przyjaciółka, pokojowa, została ograbiona ze słusznie należnych jej podarków.

Na zaproszenie osobnika w sztylpach Rebecca weszła do jadalni, gdzie panowała atmosfera równie miła jak zazwyczaj w takich komnatach podczas pobytu wytwornych rodzin na wsi. Wierne pokoje zdają się wtedy oblekać żałobą i biadać nad nieobecnością państwa. Turecki dywan zwinął się i skromnie schował pod kredensem, portrety ukryły smętne oblicza za arkuszami papieru do pakowania, wiszący u sufitu żyrandol wdział na się zgrzebny brunatny worek, story w oknach zniknęły za okryciami ze szmat i starych gazet. Marmurowe popiersie sir Walpole’a Crawleya oglądało z ciemnego kącika nagie deski podłogi, grubo naoliwione metalowe pogrzebacze i szczypce do węgla, puste patery i wazony na półkach. Szafka na wina stanęła skromnie koło zwiniętego dywanu, nogi ustawionych parami krzeseł sterczały szeregiem pod ścianą, a w ciemnym kąciku naprzeciw rzeźby staroświecka skrzynka na srebra usadowiła się na nie mniej staroświeckim stoliku o potrójnym blacie.

Dwa stołki kuchenne, okrągły stolik, czarny żelazny pogrzebacz i wyszczerbione szczypce do węgla znajdowały się w pobliżu kominka, na którym tlił się wątły ogieniek i skwierczało coś w rynce. Na stole było trochę chleba i sera, bardzo cienka świeca oraz półkwartowy kufel z odrobiną porteru.

– Chyba pani po obiedzie? – zagadnął jegomość. – Nie bardzo tutaj ciepło, co? Może łyk piwka?

– Gdzie jest sir Pitt Crawley? – zapytała z godnością panna Rebecca Sharp.

– Hi! hi! hi! Ja jestem sir Pitt Crawley. Należy mi się na kufelek za dźwiganie rzeczy, co? Hi! hi! hi! Proszę zapytać Tinker, czy to nie ja. Pani Tinker, panna Sharp, czyli panna guwernantka i pani posługaczka. Hi! hi! hi!

Osoba nazwana panią Tinker weszła właśnie do jadalni, niosąc fajkę i szczyptę tytoniu w papierku, po co została wysłana tuż przed przyjazdem panny Sharp. Bez słowa wręczyła sprawunek baronetowi, który zdążył tymczasem usadowić się przed kominkiem.

– Gdzie ćwierć pensa, Tinker? – zapytał. – Dostałaś półtora pensa. Gdzie reszta?

– Ma pan – odparła kobieta, rzucając na stół pieniążek. – Tylko baronet może zawracać sobie głowę ćwierćpensówkami.

– Ćwierć pensa na dzień czyni siedem szylingów rocznie – odparł poseł do Parlamentu – a siedem szylingów to uczciwy procent od siedmiu gwinei. Dbaj, Tinker, o ćwierćpensówki, a gwinee same zatroszczą się o siebie.

– A widzi panna – odezwała się cierpko pani Tinker. – To na pewno sir Pitt Crawley, bo dba o ćwierćpensówki. Niedługo lepiej go panna pozna.

– I polubi, polubi, panno Sharp – dokończył baronet niemal uprzejmym tonem. – Najprzód trzeba być sprawiedliwym, później dopiero hojnym.

– Sir Pitt nie zmarnował ani jednego pensa, jak długo żyje – uzupełniła posługaczka.

– Aha. Nie zmarnowałem i nigdy nie zmarnuję. To przeczy moim zasadom. Skocz no, Tinker, do kuchni, przynieś trzeci stołek, jeżeli masz ochotę usiąść. Pora na wieczerzę.

Baronet sięgnął widelcem do rynki i wygrzebał trochę duszonych flaków i cebuli. Zrobił z tego dwie bardzo szczupłe porcje i sprawiedliwie podzielił się z Tinker.

– Widzi pani, panno Sharp – powiedział – jak nie ma mnie w Londynie, Tinker dostaje strawne; jak jestem, siada do stołu z państwem. Hi! hi! hi! Dobrze się składa, że panna Sharp niegłodna, prawda, Tink?

Po skromnej kolacji sir Pitt Crawley wziął się do fajki, kiedy zaś ściemniało zupełnie, zapalił cienką świeczkę, dobył z bezdennej kieszeni wielki plik papierów i jął przeglądać je i układać w porządku.

– Przyjechałem tu, moja droga, na sprawę w sądzie – rzekł po niejakim czasie. – Dzięki temu w powrotnej drodze będę miał miłą i ładną towarzyszkę. Hi! hi! hi!

– On zawsze ma jakieś sprawy w sądzie – wyjaśniła Tinker, sięgając przez stół po porter.

– Pij, pij, na zdrowie – podjął baronet. – Tak, moja droga. Tinker ma rację. Przegrałem i wygrałem więcej procesów niż ktokolwiek inny w Anglii. O, proszę spojrzeć: Crawley (baronet) contra Snaffle. Nie nazywam się Pitt Crawley, jeśli nie puszczę łajdaka z torbami!… Albo tutaj: Podder i inni contra Crawley (baronet), a dalej: Rada parafii Snaily contra Crawley (baronet). Na pewno nie dowiodą, że to pastwisko gminne. Uparłem się, bo ziemia moja! Tak samo należy do gminy jak do pani, panno Sharp, czy do obecnej tu Tinker. Wygram, choćbym miał wydać tysiąc gwinei. Proszę przejrzeć te papiery. Tak, moja droga, nie mam nic przeciwko temu, jeżeli kwestie prawne interesują panią. Ma pani ładny charakter pisma, panno Sharp? Tak? Bardzo pięknie! Przyda mi się pani, jak już będziemy w Queen’s Crawley. Odkąd nie żyje stara dama, strasznie mi kogoś potrzeba.

– Była nie lepsza od niego – zwróciła się Tinker do Rebeki. – Procesowała się ze wszystkimi dostawcami i w ciągu czterech lat odprawiła czterdziestu ośmiu lokai.

– Tak, miała wymagania, surowe wymagania – powiedział z prostotą baronet. – Ale dla mnie była nieoceniona. Niemało oszczędzałem, bo przy niej mogłem nie trzymać rządcy.

Rozmowa potoczyła się dalej w równie poufnym tonie i przez czas dłuższy bawiła nową guwernantkę. Sir Pitt Crawley mógł mieć takie lub inne zalety czy wady, lecz w każdym razie nie chował ich pod korcem. Nieustannie rozprawiał o sobie raz chłopską gwarą z Hampshire, raz przybierając tony światowca. Wreszcie życzył pannie Sharp dobrej nocy, polecając, by nazajutrz była gotowa do drogi o piątej rano.

– Prześpi się pani z Tinker – dodał. – Łóżko jest dość obszerne dla dwóch osób. Umarła na nim lady Crawley. Przyjemnych marzeń.

Pan domu wyszedł szybko, a posępna Tinker ze stoczkiem w ręku zaprowadziła Rebeccę na wielkie kamienne schody, aby na piętrze minąć okazałe drzwi salonu (klamki były owinięte papierem) i wejść do przestronnej sypialni, gdzie lady Crawley zasnęła na wieki. Komnata, podobnie jak łoże, sprawiała żałosne, pogrzebowe wrażenie. Można było uwierzyć nie tylko, że umarła tam lady Crawley, lecz również, że duch jej zamieszkuje ten pokój nadal. Mimo to Becky jęła żywo krzątać się po pokoju, w czasie gdy stara posługaczka odmawiała pacierze. Zaglądała do wszelkich szaf i schowków, próbowała otwierać zamknięte na klucz szuflady, bacznym wzrokiem oceniała wiszące na ścianach ponure malowidła i rozstawione na toalecie przybory.

– Wolałabym, panienko, nie spać w tym łóżku, gdybym nie miała czystego sumienia – powiedziała wreszcie pani Tinker.

– Dosyć w nim miejsca na nas dwie i pół tuzina duchów – roześmiała się młoda osoba. – Droga, kochana pani Tinker! Proszę opowiedzieć mi dużo o lady Crawley i baronecie, i o wszystkich, wszystkich, wszystkich!

Ale stara Tinker nie dała się wciągnąć w uboczne rozmowy. Zauważyła tylko, że łóżko jest przeznaczone do spania, i zwinąwszy się w swoim kąciku, zaczęła chrapać tak, jak potrafi to robić tylko ktoś o czystym sumieniu. Rebecca długo nie mogła zmrużyć oka. Medytowała o dniu jutrzejszym, o nowym świecie, w który wkracza, i o czekających ją tam sukcesach. Stoczek migotał słabo w misce z wodą. Kominek rzucał ponury cień na połowę wyblakłej makaty (niewątpliwie dzieło nieboszczki jaśnie pani) oraz na dwa portrety rodzinne wyobrażające młodych chłopców. Jeden z nich miał na sobie uniwersytecką togę, drugi – czerwony wojskowy mundur. Gdy panna Sharp usnęła wreszcie, jęła śnić o tym drugim.

Kiedy o czwartej rano Tinker zbudziła towarzyszkę łoża, letni ranek był tak promienny i różowy, że nawet Great Gaunt Street sprawiała miłe wrażenie. Ponura niewiasta poleciła pannie Sharp sposobić się do drogi, odryglowała i otwarła frontowe drzwi domu (hałas, jaki przy tym robiła, obudził chyba całe bliższe i dalsze sąsiedztwo) i podążyła ku Oxford Street, by z narożnego postoju sprowadzić dorożkę. Obojętny jest numer tego pojazdu oraz powód, dla którego dorożkarz znajdował się o tak wczesnej porze w pobliżu Swallow Street. Miał zapewne nadzieję, iż jakiś złoty młodzieniec wracający z knajpy skorzysta z jego usług i wynagrodzi z pijacką hojnością. Obojętny jest również fakt, że nadzieje te spełzły na niczym, gdyż sir Pitt Crawley nie zwykł płacić chociażby pensa ponad taksę.

Na próżno dorożkarz prosił i groził. Na próżno zrzucił do rynsztoka w City pudło z kapeluszami panny Sharp i przysięgał, że pasażera zaskarży do sądu.

– Lepiej nie rób tego, bracie – poradził jeden ze stajennych. – Przecie to sir Pitt Crawley.

– Masz rację, Joe! – zawołał z uznaniem baronet. – Chciałbym widzieć człowieka, który coś ze mnie wydusi!

– I ja bym chciał – mruknął Joe z posępnym uśmiechem i załadował kufer baroneta na dach dyliżansu.

– Dla mnie miejsce na koźle. Pamiętaj, Leader – zawołał sir Pitt pod adresem woźnicy.

– Będzie, proszę jaśnie pana – odrzekł ten ostatni i dotknął kapelusza, chociaż serce miał zbolałe, bo miejsce na koźle obiecał szykownemu studentowi z Cambridge i spodziewał się co najmniej pięciu szylingów.

Pannę Sharp ulokowano na tylnej ławce we wnętrzu wehikułu, który – że się tak wyrażę – miał ją zawieźć w wielki świat.

Nie będziemy opisywać szeroko, z jaką posępną miną student z Cambridge gramolił się na dach, dźwigając swoich pięć modnych okryć, ani jak rozpogodził się nieco, gdy po drodze panna Sharp, wyproszona z poprzedniego miejsca, usadowiła się koło niego, ani jak troskliwie otulał jedną z peleryn uroczą towarzyszkę podróży i stopniowo odzyskiwał dobry humor. Nie będziemy opisywać szeroko, jak we wnętrzu dyliżansu sadowili się astmatyczny dżentelmen i wdowa z podróżną flaszką brandy, i dama w dojrzałym wieku, która zaklinała się na wszystko, że jak żyje nie korzystała z publicznych środków lokomocji. W każdym dyliżansie jest taka dama… Jest? Raczej była, bo cóż się z wami teraz dzieje, dyliżansy?… Nie będziemy opisywać obszernie, jak tragarz prosił pasażerów o napiwki i od astmatycznego pasażera dostał srebrne pół szylinga, a od otyłej wdowy pięć zaśniedziałych półpensówek. Nie będziemy opisywać obszernie, jak potężna landara ruszyła wreszcie, przecisnęła się przez mroczne uliczki Aldersgate, zaturkotała w cieniu błękitnej kopuły Świętego Pawła, rączo minęła targowisko Fleet Street, które podobnie jak budynek Giełdy Exeterskiej nie istnieje dzisiaj i od dawna powędrowało do krainy cieni. Potem była oberża „Pod Białym Niedźwiedziem” przy Piccadilly i rozciągnięte wzdłuż Knightsbridge ogrody warzywne parujące rosą, i Tumham Green, Brendford, Bagshot… Nie będziemy opisywać obszernie tego wszystkiego. Wystarczy powiedzieć, że autor niniejszych stronic niejednokrotnie odbywał tę samą drogę przy równie pięknej pogodzie i wspomina owe dawne dobre czasy z uczuciem rozkosznego żalu.

Gdzie podziewa się dzisiaj ożywiony gościniec i wesołe przypadki w podróży? Czy nie ma już w Chelsea lub Greenwich szynków dla poczciwego starego woźnicy z pryszczatym nosem? Czy żyje stary Weller? A dokąd odeszli owi kelnerzy i gospody, w których posługiwali, roznosząc porcje zimnej wołowiny? Gdzie podział się krzepki stajenny z czerwonym pijackim nosem i pobrzękującym wiadrem w ręku? Gdzie on i jego pokolenie? Dla przyszłych geniuszów, odzianych teraz w dziecinne sukienki, autorów znakomitych powieści przeznaczonych dla potomstwa moich czytelników, ci ludzie i te sprawy będą legendą, podobnie jak Niniwa, Ryszard Lwie Serce, Jack Sheppard¹⁹. Dyliżans pocztowy stanie się dla nich romantycznym rydwanem, a czwórka kasztanów będzie nie mniej bajeczna niż Bucefał czy Black Bess²⁰. Ach, jak boki owych kasztanów lśniły w słońcu, gdy stajenni ściągali z nich dery i dyliżans ruszał na kształt strzały! Jak wywijały ogonami, gdy po skończonym etapie wędrowały zmęczone na podwórze zajazdu! Niestety! Nie usłyszymy już nigdy dźwięku pocztowej trąbki o północy i nigdy nie odemknie się przed nami szlaban rogatki.

Dokąd wszelako zawiezie nas wyruszający dziś z Trafalgar Square lekki dyliżans z czterema miejscami we wnętrzu? Do Queen’s Crawley. Jedźmy zatem do Queen’s Crawley wraz z panną Rebeccą Sharp i zobaczmy, jak jej tam szczęście dopisze.

VIII. Korespondencja osobista i poufna

VIII

Korespondencja osobista i poufna

Panna Rebecca Sharp do Panny Amelii Sedley
Londyn, Russell Square.

(Wolne od opłaty pocztowej: Pitt Crawley)

Najdroższa, Jedyna Amelio!

Z jakąż radością i smutkiem zarazem chwytam za pióro, by rozpocząć list do najukochańszej przyjaciółki! Wiele zmieniło się od wczoraj do dnia dzisiejszego. Jestem obecnie sama, pozbawiona przyjaciół, a wczoraj czułam się jak w domu i korzystałam z uroczego towarzystwa siostry, którą będę kochała zawsze, zawsze, zawsze!

Nie przyznam się, jak wiele łez wylałam fatalnego wieczora, co przyniósł mi rozłąkę z Tobą. We wtorek Ty wyjechać miałaś z domu, by bawić się ochoczo, mając u boku ukochaną matkę i tak Ci oddanego młodego oficera. Przez całą noc marzyłam o Tobie. Oczyma wyobraźni oglądałam, jak moja Amelia (niewątpliwie najpiękniejsza pośród młodych dam na balu) tańczy u państwa Perkinsów.

Stangret Twego ojca odwiózł mnie starą karetą do londyńskiej rezydencji sir Pitta Crawleya, gdzie ów John (stangret) potraktował mnie na odjezdnym grubiańsko. Mój Boże! Nietrudno obrażać i poniżać nieszczęśliwych i ubogich! Następnie zaopiekował się mną sir Pitt Crawley i noc kazał mi spędzić w ohydnym łóżku u boku ohydnej, starej posługaczki, która zajmuje się domem przy Great Gaunt Street. Oczywiście do rana nie zmrużyłam oka.

Sir Pitt nie przypomina wcale baroneta, o jakim marzyłyśmy (niemądre dziewczęta!), zaczytując się w Chiswick Cecylią²¹. Trudno doprawdy o kogoś mniej podobnego do lorda Orville’a²²! Wyobraź sobie, moja droga, starego, niskiego, pękatego, ordynarnego i bardzo brudnego jegomościa w bardzo znoszonym ubraniu i wytartych odwiecznych sztylpach, który pali ohydną fajkę, a na kolację sam pichci sobie coś w krzywej rynience. Sir Pitt mówi z wiejskim akcentem i klnie nieustannie, a przynajmniej wczoraj i dzisiaj wymyślał posługaczce i dorożkarzowi, który odwiózł nas do zajazdu w City. Stamtąd wyruszył dyliżans, którym odbyłam podróż, wyobraź sobie, prawie przez cały czas na dachu!

O świcie zbudziła mnie posługaczka, a kiedy przyjechaliśmy dorożką do zajazdu, zrazu dostałam miejsce we wnętrzu dyliżansu. Ale w miejscowości zwanej Leakington zjawił się pasażer do Mudbury i stanowczo zażądał miejsca w środku. Nic dziwnego, gdyż zaczęło właśnie lać jak z cebra. Wyobraź sobie, że musiałam ustąpić, bo sir Pitt Crawley jest właścicielem dyliżansu i zależy mu na pasażerach. Resztę drogi odbyłam na dachu, gdzie jakiś student z Cambridge okrył mnie bardzo uprzejmie jednym ze swoich płaszczy.

Odniosłam wrażenie, że ten młody dżentelmen zna baroneta nie gorzej niż pocztylion. Obydwaj natrząsali się z niego i zgodnie nazywali starym kutwą, czyli, jak zrozumiałam, obrzydliwym skąpcem. Podobno sir Pitt nigdy nie daje nikomu pieniędzy. (Nie znoszę takiego sknerstwa!). Sympatyczny student zwrócił mi uwagę, iż dwa końcowe etapy jechaliśmy szczególnie wolno, ponieważ sir Pitt (właściciel koni na tym odcinku traktu) siedział na koźle.

– Nie pożałuję bata w drodze do Squashmore, jak wezmę w garść lejce – powiedział student.

– Nie szkodzi, panie Jack. Dobrze to zrobi szkapom! – odrzekł pocztylion. Roześmiali się obydwaj, ja zawtórowałam im z serca, kiedy pojęłam znaczenie tej wymiany zdań i zrozumiałam, że pan Jack chce powozić i pomścić się na koniach, gdy sir Pitt opuści dyliżans.

W Mudbury (cztery mile od Queen’s Crawley) oczekiwała nas karoca z herbami zaprzęgnięta we wspaniałą czwórkę, toteż do parku baroneta wjechaliśmy niemal z dworskim przepychem. Do pałacu wiedzie długa na milę aleja, bramę wjazdową zdobi herb Crawleyów podtrzymywany przez węża i gołębia, a kobieta, która wyszła z domku odźwiernego, otworzyła tę starą żelazną, rzeźbioną bramę (podobną trochę do bramy w przeklętym Chiswick) i złożyła dziedzicowi wiele niskich ukłonów.

– To mi aleja! – powiedział sir Pitt. – Długa na milę. W samych tych drzewach tkwi desek za sześć tysięcy funtów. Jest na co spojrzeć.

Chłopski akcent baroneta śmieszył mnie niewymownie, tym więcej, że sir Pitt wiózł z Mudbury swojego rządcę, pana Hodsona, z którym przez cały czas gawędził o sekwestrach, licytacjach, melioracjach i podglebiach, a także bardzo wiele o fermach i dzierżawcach, z czego naturalnie mało mogłam zrozumieć. Jakiegoś Sama Milesa przyłapano na kłusownictwie, a Peter Bailey poszedł wreszcie do domu pracy.

– Dobrze mu tak! – zawołał sir Pitt. – Ten drań z jego rodziną okpiwa mnie na tenucie od stu pięćdziesięciu lat! – Widocznie to stary dzierżawca, który nie miał na płacenie czynszu. Pomyślałam, że baronet mógłby powiedzieć: „ Ten drań ze swoją rodziną…”. Ale cóż, bogatego właściciela ziemskiego reguły gramatyczne obowiązują mniej ściśle niż biedną guwernantkę.

Po drodze zauważyłam piękną wieżę kościelną strzelającą w niebo nad grupą starych wiązów, następnie zaś rozległy trawnik, zabudowania gospodarskie i stary dom z czerwonej cegły obrośnięty bluszczem i uwieńczony wysokimi kominami. Okna wesoło połyskiwały w słońcu.

– Czy ten kościół należy do pana baroneta? – zapytałam.

– Tak, tak, bodaj go licho! – odrzekł sir Pitt, tylko, moja droga, użył znacznie bardziej niecenzuralnego wyrażenia. – Gadaj no, Hodson, jak się miewa Bute? Bute, panno Sharp, to mój braciszek, Bute, tutejszy pleban. Najczęściej mówię o nim: ten bydlak Bute. Cha, cha, cha!

Hodson zawtórował dziedzicowi, rychło jednak spoważniał i powiedział, smutnie kiwając głową:

– Obawiam się, jaśnie panie, że brat jaśnie pana czuje się lepiej. Wczoraj wyjechał wierzchem i sam widziałem, jak gapił się na nasze zboże.

– Niech lepiej pilnuje swojej dziesięciny, bodaj go! – Baronet posłużył się tym samym niecenzuralnym wyrażeniem. – Czy nigdy nie zabije go brandy? Na honor, zdrowie ma niczym ten… jakże mu tam?… stary Metozal, co?

Rządca roześmiał się znowu i zaraz podjął:

– Panicze przyjechali z uniwersytetu. Wczoraj John Scroggins dostał od nich lanie. Mało co nie wyzionął ducha.

– Co?! – wybuchnął sir Pitt. – Mój gajowy dostał od nich lanie?

– Był na gruntach probostwa, proszę jaśnie pana – odparł Hodson, a sir Pitt zaczął kląć okropnie i przysięgać, że „niech tylko przychwyci tych szczeniaków na kłusownictwie, a jak nic wyprawi ich na zesłanie. Rychło jednak uspokoił się i podjął:

– Nie martw się, Hodson. Sprzedałem wszelkie prawa do probostwa. Żaden z tej sfory nie dostanie schedy.

Rządca przyznał dziedzicowi słuszność, a ja zrozumiałam, że braci nie łączą serdeczne stosunki, jak często bywa między braćmi, a także między siostrami. Pamiętasz w Chiswick dwie panny Scratchley? Te biły się wciąż i kłóciły. Albo Mary Box! Ileż to razy rzucała się z pięściami na małą Luizę!

Nagle sir Pitt zobaczył dwóch małych chłopców, którzy zbierali chrust w gaju, wrzasnął więc coś do rządcy, a ten z batem w ręku rzucił się w pościg za złodziejami.

– Wal ich, Hodson, wal! – ryczał baronet. – Niech poczują, że mają skórę! Wal! I sprowadź łajdaków do kancelarii. Nie nazywam się sir Pitt Crawley, jeśli nie siądą w areszcie!

Wnet usłyszeliśmy świst bata i skowyt biednych, zabeczanych malców. Sir Pitt upewnił się, że złoczyńcy zostali pojmani, kazał więc stangretowi zajeżdżać przed pałac.

Tam służba zgromadziła się na nasze przyjęcie i…

Wczorajszej nocy przerwałam w połowie zdania, gdyż przeszkodziło mi gwałtowne stukanie do drzwi. Jak myślisz, najdroższa Amelio, kogo zobaczyłam na progu? Stał tam sir Pitt Crawley w szlafmycy i w szlafroku – pocieszna figura! Cofnęłam się, zdziwiona i przestraszona wizytą o tak późnej porze, on zaś wtargnął do mojego pokoju i chwycił lichtarz.

– Nie ma świec po jedenastej, panno Becky – powiedział. – Teraz kładź się spać po ciemku, ty śliczna mała figlarko – (naprawdę tak mnie zabawnie nazwał). – A jak nie chcesz, żebym co wieczór przychodził po świecę, miej się na baczności i przed jedenastą bądź w łóżku.

Po takiej reprymendzie sir Pitt i kamerdyner jego, pan Horrocks, odeszli korytarzem, pękając ze śmiechu. Możesz być pewna, że nie dam więcej powodu do podobnych odwiedzin. Na noc spuszczają tutaj dwa okropne brytany, które wczoraj ujadały nieustannie i wyły przy księżycu.

– Pies nazywa się Jucha, bo zagryzł niegdyś człowieka – powiedział mi z rana sir Pitt. – Tyle ma siły, że poradzi sobie z buhajem. A na sukę, jego matkę, wołałem dawniej Flora, ale teraz przechrzciłem ją na Jazgotkę, bo jest za stara, żeby gryźć. Cha, cha, cha!

Pałac w Queen’s Crawley to bardzo brzydka staroświecka budowla z czerwonej cegły, z wysokimi kominami i mnóstwem facjatek w elżbietańskim stylu. Przed domem ciągnie się taras przyozdobiony rodowym wężem i gołębiem, a z tarasu wiodą podwoje do wielkiego hallu. Ach, moja droga, ten wielki hall jest niewątpliwie równie przestronny i równie posępny jak główna sień niezapomnianego zamku Udolfo²³. Jest tam kominek, w którym łatwo zmieściłaby się połowa szkoły panny Pinkerton, a nad samym paleniskiem można by upiec co najmniej całego wołu. Na ścianach wiszą portrety przedstawicieli i przedstawicielek Bóg wie ilu pokoleń Crawleyów! Są tam spiczaste brody i krezy, olbrzymie peruki i trzewiki z zadartymi nosami, długie, proste staniki i suknie sztywne niczym baszty, bujne loki przy (doprawdy, moja droga!) zupełnym niemal braku gorsetu. W głębi hallu widać monumentalne schody z czarnego dębu, tak ponure, że trudno to sobie wyobrazić, a w bocznych ścianach znajduje się czworo drzwi ozdobionych wiszącymi nad nimi jelenimi rogami. Drzwi te wiodą do pokoju bilardowego, biblioteki, wielkiego żółtego salonu i innych komnat. Na pierwszym piętrze musi być przynajmniej dwadzieścia pokoi sypialnych, a w jednym z nich przechowuje się łoże, na którym spała królowa Elżbieta. Dziś z rana moje nowe uczennice oprowadziły mnie po wszystkich tych wspaniałościach, którym nie dodaje uroku fakt, że niemal wszystkie okiennice są stale zamknięte. Otwarcie mówię, moja droga, że w półmroku każdej komnaty spodziewałam się zobaczyć upiora. Nasz pokój szkolny znajduje się na drugim piętrze między sypialniami – moją a panienek. Dalej ciągną się apartamenty pana Pitta (mówią tu o nim pan Crawley), starszego syna baroneta, i pokoje pana Rawdona Crawleya. Pan Rawdon jest oficerem (jak ktoś dobrze Ci znajomy, Amelio najdroższa!). Obecnie jego pułk przebywa za granicą. W pałacu nie brak miejsca. Możesz być tego pewna. Sądzę, że luźno dałoby się tu pomieścić mieszkańców wszystkich domów okalających Russell Square!

W pół godziny po naszym przyjeździe zadzwoniono na obiad, zeszłam więc na dół z moimi uczennicami. Są to chude, mizerne dziewczyniny; starsza ma dziesięć lat, młodsza osiem. Nie odznaczają się niczym szczególnym. Ubrałam się w tę kochaną sukienkę z białego muślinu, podarunek od Ciebie, najdroższa Amelio, który naraził mnie na tyle przykrości ze strony zazdrosnej pani Pinner. Mam tu być traktowana jak członek rodziny i tylko we dnie oficjalnych przyjęć będę jadać u siebie wraz z uczennicami.

A więc zadzwoniono na obiad i wszyscy zebraliśmy się w małym salonie, gdzie zwykle zasiada lady Crawley. To druga lady Crawley, matka moich panienek. Jest córką kupca żelaznego z Mudbury, a więc jej małżeństwo z sir Pittem uchodziło za olśniewającą partię. Niegdyś musiała być dosyć ładna, a teraz ma minę, jakby nieustannie opłakiwała minioną urodę. Jest blada, chuda, kanciasta i nigdy nie ma nic oryginalnego do powiedzenia. W salonie był również jej pasierb, pan Crawley, uroczysty niczym karawaniarz i ubrany w nienaganny strój wieczorowy. Jest wysoki, szczupły, brzydki i małomówny. Ma cienkie nogi, zapadniętą klatkę piersiową, faworyty barwy siana i włosy koloru słomy. Jest wierną podobizną swojej świątobliwej matki (której portret wisi nad kominkiem) – Gryzeldy z dostojnego rodu Binkie.

Lady Crawley wyszła na moje spotkanie i wzięła mnie za rękę.

– Panie Crawley – odezwała się – to nasza nowa guwernantka, panna Sharp.

– Aha – odrzekł pan Crawley, odrywając na chwilę wzrok od bardzo grubej broszury, w której czytaniu pogrążony był bez reszty.

– Mam nadzieję, że będzie pani dobra dla małych – powiedziała lady Crawley i łzy napłynęły do jej wiecznie zaczerwienionych oczu.

– Ma się rozumieć, mamciu! – zawołała moja starsza pupilka, ja zaś pojęłam w mgnieniu oka, że tej kobiety mogę się nie obawiać.

– Do stołu podano, proszę jaśnie pani – oznajmił kamerdyner wystrojony w czerń i ozdobiony żabotem tak wielkim, że przypomniały mi się elżbietańskie krezy z wiszących w hallu portretów.

Na to hasło pani Pitt ujęła pod ramię pasierba, ja zaś ruszyłam za nimi, prowadząc za ręce obie dziewczynki.

W jadalni czekał sir Pitt ze srebrnym dzbanem w ręku. Przed chwilą przyszedł z piwnic. Miał na sobie również strój wieczorowy, to znaczy zdjął sztylpy i małe, krzywe nóżki ukrył w czarnych pończochach z grubej wełny. Kredens uginał się pod ciężarem lśniącej zastawy. Były tam stare srebrne i złote kubki, czary, patery, flakony do octu i oliwy – zupełnie jak w witrynie sklepowej u Rundella i Bride’a. Na stole też wszystko było srebrne, a po obydwu stronach kredensu stali dwaj rudzi lokaje w liberii kanarkowożółtej barwy. Pan Crawley odmówił bardzo długą modlitwę, sir Pitt dorzucił „Amen” i podniesiono ciężkie srebrne pokrywy.

– Co dziś na obiad, Rose? – zapytał baronet.

– O ile mi wiadomo, rosół barani – odrzekła lady Crawley.

– Mouton aux navets²⁴ – dodał kamerdyner (wymawiał to jakoś: mutonawet). – Na zupę mamy potage de mouton à pecossaise²⁵. A te salaterki zawierają pomme de terre au naturel i choufleur à l’eau²⁶.

– Nie ma nic nad baraninę – orzekł baronet. – Jest smaczna i zdrowa. Jaka to była owca, Horrocks? Kiedyście ją zarżnęli?

– Z tych szkockich, z czarnym pyskiem, jaśnie panie – odpowiedział kamerdyner. – Zarżnięta we czwartek.

– Sprzedano coś?

– Tak, jaśnie panie. Steel z Mudbury wziął comber i dwa udźce. Ale powiedział, że ta poprzednia sztuka była za młoda i diabelnie chuda. Sama wełna, powiadał, jaśnie panie.

– Pozwoli pani trochę potage, panno… ehem… panno Blunt? – zwrócił się do mnie pan Crawley.

– Kapitalny rosół po szkocku, moja mała – dorzucił sir Pitt – choć nazywają go jakoś z francuska.

– Wiadomo wszystkim, iż w dobrych towarzystwach istnieje zwyczaj nazywania tej zupy tak właśnie, jak została nazwana przeze mnie – rzekł z namaszczeniem pierworodny syn baroneta.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Przyszłam się z panią pożegnać (fr.). [wróć]

2. Thomas Lawrence (1769–1830) – słynny portrecista angielski. [wróć]

3. Benjamin West (1738–1820) – angielski malarz historyczny pochodzenia amerykańskiego. Jeden z założycieli Akademii Królewskiej i od 1792 r. jej prezes. [wróć]

4. William Guthrie (1708–1770) – bardzo niegdyś poczytny historyk i geograf angielski. [wróć]

5. Alnaschar – postać z Baśni z tysiąca i jednej nocy – szewc, który odziedziczył pięćdziesiąt sztuk srebra i marzył, ile dobrego przyniesie mu ten majątek. [wróć]

6. George Bryan Brummel (1778–1840) – słynny elegant i hulaka zwany „pięknym Brummelem”. [wróć]

7. Sykoraksa – czarownica, postać z Burzy Szekspira. [wróć]

8. Ka1iban – syn Sykoraksy, odrażająco brzydki dziki człowiek. [wróć]

9. Tęsknota do miłości (niem.). [wróć]

10. Łzy, westchnienia, szczęście (wł.). [wróć]

11. Sir William Francis Patrick Napier (1785–1860) – generał angielski, autor Historii wojny w Hiszpanii. [wróć]

12. Pismo redagowane przez Pierce’a Egana (1772–1849) i poświęcone zagadnieniom sportu. [wróć]

13. Telemak (Les Aventures de Télémaque) – opowieść epiczna prozą, o charakterze dydaktycznym, pióra Fénélona (1669). [wróć]

14. Valentine et Orson – powieść francuska z XV w., przerobiona z pieśni rycerskiej z XIII w. [wróć]

15. Ach, mój piękny panie (fr.). [wróć]

16. Piękna Rozamunda (?–1176) – kochanka Henryka II, bohaterka ballady Deloneya (1549–1600) i innych utworów literackich. [wróć]

17. John Lempriere (17657–1824) – angielski uczony. [wróć]

18. Mansion House – siedziba lorda mera Londynu. [wróć]

19. John Sheppard, popularnie zwany Jack Sheppard (1702–1724) – znany rozbójnik, angielski Rinaldo Rinaldini, bohater wielu ballad, opowiadań, a nawet powieści Ainswortha. [wróć]

20. Black Bess (Czarna Elżbietka) – klacz innego słynnego rozbójnika, Ryszarda Turpina (1706–1739), uwiecznionego również przez legendę i pieśń Ainswortha. [wróć]

21. Cecylia, czyli Pamiętnik posażnej panny – powieść Frances Bumey (1752–1840). [wróć]

22. Lord Orville– bohater innej powieści tejże autorki, pt. Ewelina. [wróć]

23. Tajemnice zamku Udolfo – głośna w swoim czasie powieść Ann Radcliffe (1764–1823). [wróć]

24. Baranina z brukwią (fr.). [wróć]

25. Rosół z baraniny po szkocku (fr.). [wróć]

26. Kartofle i kalafiory z wody (fr.). [wróć]