Tytuł oryginału: VILLETTE

Wydawca: Joanna Laprus-Mikulska
Redaktor prowadzący: Paulina Kostrzyńska
Korekta: Mirosława Kostrzyńska

Copyright © for this edition by Dressler Dublin Sp. z o.o., 2022

ISBN 978-83-828-9540-7 Warszawa 2022

Wydawnictwo Świat Książki
02-103 Warszawa, ul. Hankiewicza 2

Księgarnia internetowa: swiatksiazki.pl

Dystrybucja:
Dressler Dublin Sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki ul. Poznańska 91
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. +48 22 733 50 31/32
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Rozdział I

BRETTON

Moja chrzestna matka mieszkała w ładnym domu wiekowego schludnego miasta Bretton. Rodzina jej męża osiadła tutaj od wielu pokoleń, nosząc nawet nazwisko jednobrzmiące z nazwą kolebki jej rodu: Brettonowie z Bretton. Czy stało się to jedynie dzięki osobliwemu zbiegowi okoliczności, czy też jakiś daleki przodek był osobistością odpowiednio wybitną i dostatecznie doniosłego znaczenia, aby przekazać swoje nazwisko zamieszkiwanej przez niego okolicy – nic mi o tym nie wiadomo.

Kiedy byłam małą dziewczynką, jeździłam do Bretton mniej więcej dwa razy do roku, zawsze bardzo rada tym odwiedzinom. Dom i jego mieszkańcy szczególnie przypadli mi do gustu. Obszerne, ciche pokoje, starannie dobrane umeblowanie, wielkie, jasne okna, balkon zewnętrzny, wychodzący na piękną, starą ulicę, na której zdawał się stale panować odświętny niedzielnie nastrój – taka cicha i spokojna była jej atmosfera, takie czyste chodniki i jezdnia. Wszystko to podobało mi się niezmiernie. W domu, zajmowanym wyłącznie przez ludzi dorosłych, przedmiotem ogólnego zainteresowania bywa zazwyczaj jedyne znajdujące się wśród nich dziecko. I mną również wielce interesowała się – w sposób zrównoważony – pani Bretton, owdowiała, zanim jeszcze ją poznałam, i mająca tylko jedynego syna. Jej mąż, lekarz, umarł, kiedy była jeszcze młodą i przystojną kobietą.

Nie pamiętam jej młodą, była jednak w czasie, kiedy ją poznałam, wciąż jeszcze przystojna, wysoka, dobrze zbudowana. Mimo że miała ciemną cerę jak na Angielkę, jej smagłe policzki zawsze jaśniały rumieńcem zdrowia, tryskającego również z jej pięknych, pogodnie patrzących w świat, czarnych oczu. Uważano powszechnie za godny pożałowania fakt, że nie przekazała cery synowi, którego oczy były niebieskie – jakkolwiek już nawet w chłopięcym wieku nader przenikliwe – a także koloru jego długich włosów, których barwy nie odważali się przyjaciele określać ściślej, nazywając je złotymi, ilekroć padał na nie blask słońca. Odziedziczył natomiast po matce rysy twarzy, jak również jej białe zęby, wzrost (a raczej zapowiedź wzrostu, nie był jeszcze bowiem rozwinięty w pełni), a nade wszystko, co znacznie lepsze, nieskazitelne zdrowie oraz usposobienie równe i pogodne, warte więcej, aniżeli posiadanie największej fortuny.

Na jesieni roku… bawiłam w Bretton, dokąd zabrała mnie moja matka chrzestna, przyjechawszy po mnie do krewnych, u których stale mieszkałam w owym czasie. Przypuszczam, że wówczas już musiała przewidywać przyszły bieg wypadków, których ja osobiście nie podejrzewałam nawet, jakkolwiek nieokreślone, mętne ich przeczuwanie wystarczało do omroczenia cieniem smutku mojego ówczesnego życia: zadowolona też byłam z tej zmiany środowiska i otaczających mnie osób.

Czas upływał dla mnie zawsze mile przy boku matki chrzestnej, nie z zawrotną szybkością wprawdzie, ale łagodnie niby wezbrana rzeka, przepływająca przez równinę. Moje odwiedziny u niej podobne były do pobytu Christiana i Hopeful nad pewnym miłym strumykiem, obsadzonym po obu brzegach zielonymi drzewami i łąkami, pięknie pstrzącymi się przez cały rok liliami i innym kwieciem. Nie było tu uroku urozmaicenia ani podniety nieprzewidzianych wydarzeń; tak jednak lubiłam spokój i tak mało żądna byłam podniet, że kiedy przyszły wreszcie, odczułam je raczej jako niepożądane zakłócenie spokoju, żałując, że nie pozostały z dala ode mnie.

Pewnego dnia nadszedł list, którego treść była dla pani Bretton niespodzianką, a zarazem niemile ją zaskoczyła. Myślałam w pierwszej chwili, że to wiadomość od moich krewnych, donoszących o Bóg wie jakiej katastrofie; nie było jednak w liście żadnej wzmianki o mnie. Chmura zdawała się rozpraszać.

Nazajutrz, kiedy po powrocie z długiej przechadzki weszłam do zajmowanej przeze mnie sypialni, zastałam w niej niespodziewaną zmianę. Oprócz mojego francuskiego łóżka, któremu charakter mile ocienionego ustronia nadawały osłaniające je kotary, stało w rogu udrapowane na biało łóżeczko, a oprócz mojej komody – mała komódka z różanego drewna.

Wpatrzyłam się zdumiona.

– Co oznaczają te sprzęty? – zapytałam.

Odpowiedź była wyraźna i jasna:

– Przybywa nowy gość. Pani Bretton oczekuje jeszcze kogoś.

Przy obiedzie, na który zeszłam niebawem, wyjaśniło się wszystko. Otrzymam niedługo towarzyszkę, małą dziewczynkę, córeczkę przyjaciela i dalekiego krewnego nieboszczyka doktora Brettona. Dziewczynka ta – wyjaśniono mi – straciła niedawno matkę, jakkolwiek – dodała pani Bretton – strata nie była tak wielka, jak mogłoby zrazu się zdawać. Pani Home (tak brzmiało nazwisko rodziców spodziewanego małego gościa) była kobietą bardzo przystojną, ale płochą, zaniedbującą swoje dziecko i sprawiającą mężowi wiele rozczarowań i zawodów. Związek ich okazał się tak bardzo daleki od małżeńskiej harmonii, że doszło wreszcie do separacji, za zgodą obopólną, bez przeprowadzania tej sprawy przez sądy. Rychło po tym pani Home, przemęczywszy się zbytnio na balu, zaziębiła się, zapadła na gorączkową chorobę i wkrótce umarła. Mąż jej, człowiek wielce uczuciowy i wrażliwy z natury, wstrząśnięty nagłym zakomunikowaniem mu tej wiadomości, wmówił sobie – i niepodobna było przekonać go, aby mogło być inaczej – że jego nadmierna surowość względem żony, brak cierpliwości i wyrozumiałości dla niej przyczyniły się do przyśpieszenia tragicznego końca. Tak bardzo trapił się tą myślą, że oddziałało to w końcu ujemnie na jego psychikę. Lekarze zalecili mu odbycie dłuższej podróży, licząc na skuteczny wpływ zupełnej zmiany warunków i otoczenia. Pani Bretton zaofiarowała się zaopiekować na ten czas jego małą córeczką.

– Mam nadzieję – rzekła moja chrzestna – że dziecko nie wda się w matkę i nie będzie taką płochą, trzpiotowatą, o ptasim móżdżku zalotnicą, z jaką prawdziwie rozsądnemu człowiekowi nie wpadłoby na myśl się żenić. Pan Home może być, co prawda, uważany za człowieka rozsądnego – po swojemu – jakkolwiek niezbyt praktycznego. Rozmiłowany w nauce, spędza pół życia w laboratorium na robieniu doświadczeń – czego jego motylkowata żona nie była nigdy w stanie zrozumieć ani znieść. Muszę przyznać – dodała szczerze moja chrzestna matka – że i mnie samej nie bardzo podobałoby się to.

Na zadane jej przeze mnie w tej sprawie pytanie wyjaśniła mi w dalszym ciągu, że, jak utrzymywał nieboszczyk mąż, pan Home odziedziczył naukowe upodobania po wuju z linii macierzystej, znanym francuskim uczonym. Albowiem pan Home był pochodzenia mieszanego: francuskiego i szkockiego, i miał zamieszkałych we Francji krewnych, z których niejedni pisali swoje nazwisko z poprzedzającym je arystokratycznym „de” i uważali swój ród za szlachecki.

Tego samego wieczora został wysłany służący na spotkanie kolasy pocztowej, którą miał przybyć nasz mały gość. Pani Bretton i ja siedziałyśmy w salonie w oczekiwaniu na przyjazd dziecka, same, ze względu na nieobecność Johna Grahama, który pojechał w odwiedziny do jednego ze swoich kolegów szkolnych, mieszkającego na wsi. Moja matka chrzestna skracała sobie czas oczekiwania czytaniem gazety wieczornej, a ja szyłam. Noc była burzliwa i słotna, deszcz siekł o szyby, wiatr dął nieustannie, zawodząc żałośnie.

– Biedne dziecko! – wzdychała pani Bretton od czasu do czasu. – Jaka okropna pogoda do podróżowania! Chciałabym, aby znalazła się już tutaj bezpiecznie.

Na krótko przed dziesiątą jęknął dzwonek przy drzwiach wejściowych, oznajmiając powrót Warrena (tak nazywał się wysłany po małą służący). Gdy tylko zdążono otworzyć drzwi na dole, zbiegłam do holu, gdzie stał już kufer oraz kilka tekturowych pudeł, przy nich młoda piastunka, u podnóża schodów zaś Warren, niosący na rękach i tulący do siebie jakiś poowijany w szale tłumoczek.

– Czy to jest przywiezione dziecko? – zapytałam.

– Tak, proszę panienki.

Chciałam odwinąć szale, aby zobaczyć twarz małej, jednak pośpiesznie odwróciła się i ukryła na ramieniu Warrena.

– Proszę mnie spuścić na podłogę – szepnęło dziecko cichutkim głosikiem w chwili, kiedy Warren otwierał drzwi salonu – i zdjąć ze mnie ten szal – dodało, usiłując jednocześnie wyciągnąć maleńką rączką szpilkę przytrzymującą szal, aby z rodzajem kapryśnego pośpiechu zrzucić z siebie niezdarne opatulenie. Istotka, która wyłoniła się spod niego, zrobiła umiejętną próbę złożenia szala, okazał się on jednak zbyt ciężki i wielki, aby mogła mu sprostać siła drobniutkich rączek i ramion.

– Proszę to dać Harriet – rozkazała maleńka – już ona złoży go jak trzeba.

Po wydaniu tego rozporządzenia zwróciła się ku pani Bretton, w której twarzy utkwiła badawcze spojrzenie.

– Chodź, kochanie – zachęciła pani Bretton. – Muszę zobaczyć, czy nie przemokłaś i nie przeziębłaś. Chodź, ogrzejesz się przy kominku.

Dziecko pośpieszyło na to wezwanie. Uwolniona z opatulenia figurka okazała się niepomiernie drobna, zarazem zgrabniutka, lekka jak piórko, przedziwnie kształtna i pociągająca. Siedząc na kolanach mojej matki chrzestnej, sprawiała wrażenie lalki raczej niż dziecka. Podobieństwo do lalki potęgowała w moich oczach jej szyjka, cieniuchna i delikatna jak utoczona z wosku, a także główka, okryta gąszczem jedwabistych loków.

Pani Bretton, rozcierając rączki, nóżki i ramiona małej, przemawiała do niej krótkimi, pieszczotliwymi zdaniami. Dziecko zrazu odpowiadało na nie wpatrywaniem się w starszą kobietę z wnikliwą ciekawością, rychło jednak opromienił jej twarzyczkę uśmiech pełen ujmującego wdzięku. Pani Bretton nie należała na ogół do osób nazbyt łatwo i hojnie darzących pieszczotami; nawet w stosunku do wielbionego przez nią jedynego syna rzadko dawała powodować się sentymentem, często wręcz przeciwnie nawet, była, czy udawała, oschła. Kiedy jednak ta drobna dziecina się uśmiechnęła, pocałowała ją i zapytała:

– Jak cię zwą, ptaszyno?

– Panienką.

– A jak jeszcze, prócz panienki?

– Polly – nazywa ją ojczulek.

– A czy Polly chętnie zamieszka u mnie?

– Nie na zawsze; tylko dopóki nie powróci ojczulek. Odjechał – dodała, potrząsając wymownie główką.

– Ojczulek powróci do swojej Polly albo przyśle po nią.

– Na pewno powróci, proszę pani? Czy pani wie o tym?

– Myślę, że tak.

– A Harriet myśli, że nie; przynajmniej, że nie tak prędko. Jest chory.

Oczy jej zaszkliły się łzami. Wysunęła rączkę z ręki pani Bretton i spróbowała zsunąć się z jej kolan, napotkawszy wszakże na opór, rzekła:

– Chciałabym zejść już, proszę pani. Mogę siedzieć na stołeczku.

Pani Bretton pozwoliła jej się ześlizgnąć, a wówczas mała wzięła stołeczek i przeniosła go do kącika pogrążonego w najgłębszym cieniu, i tutaj usiadła pośpiesznie. Pani Bretton, jakkolwiek natura władcza, a w rzeczach poważnych nieubłaganie stanowcza nawet, bywała często bierna i ustępliwa w drobiazgach: nie sprzeciwiała się też dziecku, pozostawiając małej wolną wolę.

– Nie zwracaj na nią uwagi na razie – ostrzegła mnie.

Ja jednak zwróciłam na małą uwagę, a raczej nie odwracałam ani na chwilę uwagi od niej, obserwując ją – kiedy opierała drobny łokietek na drobniuchnym kolanku, a główkę na rączce. Dostrzegłam, że wyjęła z kieszonki lalczynej spódniczki czworokątną, cieniuchną szmateczkę batystu, która miała służyć jej za chustkę do nosa. Po chwili do wyjątkowo wrażliwych moich uszu doleciał cichutki odgłos łkania. Inne dzieci zwykły, kiedy je coś boli czy smuci, płakać głośno, hałaśliwie, nie wstydząc się ani powstrzymując łez. Ta maleńka istotka natomiast łkała prawie niedosłyszalnie, od czasu do czasu tylko zdradzając swoje wzruszenie leciutkim pociąganiem noskiem. Pani Bretton nie słyszała tego, na szczęście. Niebawem głosik, dochodzący z ciemnego kąta, zapytał:

– Czy można zadzwonić na Harriet?

Zadzwoniłam. Wezwana piastunka przyszła niebawem.

– Trzeba mnie położyć do łóżka – rozkazała jej malutka pani. – Musisz zapytać, gdzie będę spała.

Harriet wyjaśniła, że zdążyła już się tego dowiedzieć.

– Zapytaj, czy wolno ci będzie spać ze mną – powtórzyła mała.

– Nie, panienko – odparła Harriet. – Ma panieneczka spać w jednym pokoju z tą panią. – Wskazała głową na mnie.

„Panieneczka” nie wyszła z ciemnego kąta, zauważyłam jednak, że jej oczy mnie szukają. Po paru chwilach niemego badania wyłoniła się ze swojego kącika.

– Życzę pani dobrej nocy – rzekła, zwracając się do pani Bretton, mnie wszelako ominęła w milczeniu.

– Dobranoc ci, Polly – powiedziałam.

– Nie ma potrzeby mówić mi dobranoc; mamy przecież spać w tym samym pokoju – odparła, po czym zniknęła za drzwiami salonu. Usłyszałyśmy jeszcze tylko propozycję Harriet zaniesienia jej na górę.

– Nie ma potrzeby – brzmiała powtórnie ta sama odpowiedź. – Nie ma potrzeby! Nie ma potrzeby! – wołała, wspinając się mozolnie po schodach, o czym świadczył odgłos wleczenia za sobą wyraźnie znużonych drobnych stópek.

Kiedy w godzinę później przyszłam do sypialni, żeby położyć się spać, zastałam małą wciąż jeszcze czuwającą. Ułożyła poduszki w taki sposób, aby mogły podtrzymać ją w pozycji siedzącej: obie rączki spoczywały na kołdrze, splecione gestem osobliwie niedziecięcej cichej rezygnacji. Przez jakiś czas nie odzywałam się do niej, przed samym wszakże zgaszeniem świecy poradziłam, aby położyła się wygodniej.

– I to przyjdzie – brzmiała odpowiedź.

– Ale zaziębisz się w ten sposób, mała panienko.

Wzięła z krzesła stojącego przy łóżeczku drobną sztukę ubrania i narzuciła sobie na ramionka. Pozwoliłam jej robić, co chciała. Wsłuchując się przez chwilę poprzez ciemności, zdałam sobie sprawę, że maleńka wciąż jeszcze płacze, usiłuje jednak czynić to możliwie najciszej i najpowściągliwiej.

Obudziwszy się o świcie, usłyszałam kapanie wody, ściekającej jak gdyby cienką strużką. Spojrzałam w stronę, skąd dochodził ten odgłos, i ujrzałam małą Polly, która wstała już i wdrapawszy się na krzesło przy umywalni, z wysiłkiem przechylała dzbanek (którego nie była w stanie udźwignąć i podnieść), aby przelać jego zawartość do miski. Ciekawy był jej widok myjącej się i ubierającej. Drobna figurka uwijała się przy tych czynnościach tak żywo, a zarazem tak bezszelestnie! Widoczne było, że nie przywykła obywać się przy ubieraniu bez cudzej pomocy: guziki, haftki, wstążeczki, tasiemki i dziurki nastręczały jej wiele trudności, które usiłowała pokonywać ze wzruszającą wytrwałością. Złożyła porządnie koszulkę nocną, wygładziła jak tylko umiała najlepiej fałdy posłania, po czym, cofnąwszy się do kącika, w którym ukrywały ją zwoje drapujących łóżeczko białych muślinowych firanek, zachowywała się cichutko. Uniosłam się na łóżku i wyciągnęłam głowę, aby zobaczyć, co robi. Klęczała, oparłszy czoło na dłoniach. Widoczne było, że odmawia pacierze.

Piastunka zastukała do drzwi. Mała się zerwała.

– Jestem ubrana, Harriet – rzekła. – Sama się ubrałam, na pewno jednak nie jestem pozapinana porządnie. Popraw na mnie wszystko.

– Dlaczego panieneczka ubrała się sama?

– Cicho, Harriet! Nie mów tak głośno, żeby nie obudzić tej dziewczyny (oczywiste było, że mówi o mnie, przypuszczając, że śpię, ponownie bowiem położyłam się i zamknęłam oczy). Ubrałam się umyślnie sama, żeby umieć, gdy odjedziesz ode mnie.

– Czy panienka chce, żebym odjechała?

– Kiedy byłaś zła, nieraz chciałam, żebyś odeszła od nas, ale teraz nie. Zawiąż mi porządnie szarfę w pasie i przygładź mi włosy jak się należy, proszę cię.

– Szarfa panieneczki leży jak ulana. Jaka z panieneczki porządnicka.

– Nie, nie, trzeba zawiązać ją jeszcze raz. Proszę cię, zrób to.

– Dobrze już, dobrze. Ale gdy pojadę, musi panieneczka prosić tę młodą panią, żeby dopomogła przy ubieraniu.

– Za nic w świecie.

– Dlaczego? Jest bardzo miła. Spodziewam się, że panieneczka będzie grzeczna dla niej i nie będzie zadzierała na nią nosa po swojemu.

– Nie chcę, żeby mnie ubierała! Nie chcę, słyszysz? Za żadne skarby!

– Śmieszne z panieneczki stworzenie.

– Nie robisz mi równego przedziału, Harriet. Będzie znów pokręcony.

– Kto by tam kiedy dogodził panience. No, a teraz dobrze?

– Tak sobie. Dokąd mam iść teraz, kiedy jestem ubrana?

– Zaprowadzę panieneczkę do pokoju śniadaniowego.

– Dobrze. Chodźmy.

Skierowały się ku drzwiom. Nagle mała się zatrzymała.

– O, Harriet, dlaczego to nie jest dom ojczulka! Nie znam tych wszystkich ludzi!

– Niech panieneczka będzie grzeczna. Nie kaprysi.

– Jestem grzeczna, ale boli mnie tutaj. – Dotknęła ręką okolicy serca i, pojękując z cicha, wyszła z pokoju.

– Ojczulku! Ojczulku! – zawodziła płaczliwie.

Podniosłam się, aby położyć kres tej scenie, dopóki jeszcze można było zapobiec gwałtownemu wybuchowi.

– Niech panienka powie dzień dobry młodej pani – nakazała Harriet.

Rzuciła pośpieszne „dzień dobry”, po czym wyszła za piastunką z pokoju.

Harriet wyjechała tego samego dnia, udając się do znajomych, mieszkających w sąsiedztwie.

Zszedłszy na dół, zastałam Paulinę (dziecko mówiło o sobie jako o Polly, pełne jej wszakże, niezdrobniane imię brzmiało: Paulina Maria) siedzącą tuż przy stole śniadaniowym obok pani Bretton. Stał przed nią kubek mleka, a mała kromka chleba wypełniała rączkę, która leżała bezczynnie na obrusie. Mała nie jadła.

– Nie mam pojęcia, jak damy sobie radę z tym stworzonkiem – zwróciła się do mnie moja matka chrzestna po śniadaniu i odejściu Polly. – Nic nie bierze do ust, a po jej oczach i po całej twarzy poznać wyraźnie, że nie spała.

Uspokoiłam panią Bretton, wyrażając ufność w upływ czasu i serdeczne obchodzenie się z dzieckiem.

– Gdyby polubiła kogoś w naszym domu, przyzwyczaiłaby się wkrótce, nie wcześniej jednak – odparła pani Bretton.

Rozdział II

PAULINA

Upłynęło kilka dni i, jak się zdawało, trudno było liczyć, aby dziecko miało polubić kogoś szczególniej w domu nowej opiekunki. Nie była właściwie niegrzeczna ani kapryśna: niepodobna byłoby nawet nazwać ją nieposłuszną, trudno wszakże znaleźć istotę, która mniej niż ona nadawałaby się do ukojenia, kierowania, a chociażby do przystosowania jej do nowych warunków. Była zgnębiona, tak wyraźnie zgnębiona, że żadna osoba dorosła nie mogłaby równie bezsprzecznie wyrażać smutku układem twarzy i całej postaci. Żadne pożłobione zmarszczkami oblicze dorosłego wygnańca, tęskniącego za Europą i przebywającego na antypodach lądu europejskiego, nie mogłoby zdradzać wyraźniejszych oznak tęsknoty za domem rodzinnym aniżeli twarzyczka tego dziecka. Zdawała się starzeć, szczupleć i marnieć w oczach. Ja osobiście, nieobdarzona udręką nazbyt bujnej i przeczulonej wyobraźni, dziwnego zawsze doznawałam uczucia, ilekroć otworzywszy drzwi, zastawałam małą samą jedną, przykucniętą w kącie i opierającą główkę na drobniuchnej rączce. Pokój, w którym przebywała, wydawał mi się niezamieszkany, ale nawiedzony przez zjawę upiorną.

A kiedy znów, budząc się w noc księżycową, dostrzegałam jej maleńką, białą figurkę, wyraźnie odcinającą się w nocnej koszulce, klęczącą na łóżku i modlącą się żarliwie jak gorąca katoliczka czy metodystka – sprawiała na mnie wrażenie świętej w ekstazie zachwycenia. Nie wiedziałam wówczas, co mam o tym myśleć, czułam jednak, że fantazjuję tak samo niezdrowo i nielogicznie, jak ta, trawiona niedziecięcą tęsknotą, mała dziewczynka.

Rzadko podchwytywało moje ucho pojedyncze słowa jej modlitwy, tak cichuteńko ją szeptała; czasem nawet modlitwa była zupełnie niema, niewypowiadana artykułowanymi dźwiękami. Jeżeli jednak w rzadkich chwilach udawało mi się rozróżnić jakieś słowa, było nimi niezmienne wezwanie: „Ojczulku, drogi mój ojczulku!”.

Zrozumiałam, że mam przed sobą osobę zdradzającą skłonności maniakalne, które uważałam zawsze za największą klęskę, jaką może być dotknięta natura ludzka, bez różnicy mężczyzn czy kobiet nimi obciążonych.

Trudno przewidzieć, do czego mogłoby w końcu doprowadzić małą jej samoudręczanie, gdyby trwało w dalszym ciągu, nieudaremnione przez nikogo. Na szczęście wszakże nastrój dziecka uległ nagłemu, niespodziewanemu zwrotowi.

Pewnego dnia pani Bretton, chcąc wydostać małą z kąta, w którym stale zaszywała się, i zająć czymś umysł, posadziła ją na ławeczce pod oknem i poleciła policzyć, ile pań i panów przejdzie ulicą w ciągu określonego czasu. Ale dziecko siedziało tępo, obojętnie, nie patrząc prawie, a już na pewno nie licząc, kiedy nagle – nie spuszczałam z niej przez cały czas oczu – dostrzegłam na jej twarzy błyskawiczną zmianę. Takie niebezpiecznie przewrażliwione (jak to się zwie) natury nastręczają wiele ciekawych spostrzeżeń obserwującym je osobom, szczęśliwie chronionym – dzięki chłodniejszemu temperamentowi – przed podleganiem nierównym nastrojom i czczemu fantazjowaniu. Wpatrzone w jeden punkt oczy dziewczynki rozpaliły się, drobne, stale nachmurzone czółko rozjaśniło się promiennie, wyraz smutku i zgnębienia znikł, jak gdyby zdmuchnięty czarem z twarzyczki, ustępując miejsca nagłemu ożywieniu i podnieceniu.

– Tak! To on! – wyrwało się z jej ust.

I z szybkością ptaka czy wyrzuconej z cięciwy strzały pomknęła do pokoju. W jaki sposób udało jej się otworzyć ciężkie drzwi wejściowe na dole, nie mam pojęcia, chyba że szczęśliwym dla niej trafem były uchylone. A może zetknęła się z Warrenem, który nie mógł oprzeć się jej żądaniu – wyobrażam sobie, jak dalece natarczywemu i gwałtownemu! Faktem jest w każdym razie, że wypatrując z zaciekawieniem przez okno, ujrzałam maleńką figurkę w czarnej sukience i zgrabnym drobno zaplisowanym fartuszku (niepodobna było skłonić Polly do noszenia ochraniających całą sukienkę fartuchów, tak wielki żywiła do nich wstręt) biegnącą pędem przez połowę długości jezdni i w chwili kiedy zamierzałam zwrócić się do pani Bretton, aby ostrzec ją, że mała wybiegła jak oszalała na ulicę i że należałoby natychmiast pośpieszyć po nią, ujrzałam dziecko pochwycone przez kogoś i ukryte na czyjejś piersi zarówno przed moim okiem, jak przed zdumionymi spojrzeniami przechodniów. Porwania tego dokonał jakiś pan, który teraz, osłoniwszy maleńką swoim płaszczem, skierował się wraz z nią ku domowi, skąd wybiegła.

Przypuszczałam, że odda dziecko służącemu, a sam odejdzie, wbrew mojemu przewidywaniu jednak wszedł i on także i po zatrzymaniu się przez chwilę na dole, towarzyszył małej na górne piętro.

Sposób przyjęcia go przez panią Bretton ujawnił mi od razu, że osoba jego była jej dobrze znana. Powitała go serdecznie, wydając się jednak spłoszona, zdziwiona i nieco niemile zaskoczona. Niemy wyrzut, jaki przybyły wyczytał znać w jej spojrzeniu, skłonił go do wyjaśnienia:

– Nie byłem w stanie oprzeć się, droga pani; nie mogłem opuścić kraju, nie przekonawszy się osobiście, czy moja maleńka przyzwyczaiła się do nowego otoczenia.

– Pańskie przybycie znów ją od niego odzwyczai.

– Mam nadzieję, że nie. I cóż, jak się ma i co porabia najsłodsza kruszynka ojczusiowa?

Z zapytaniem tym zwrócił się do Pauliny, siadając na krześle i stawiając ją na posadzce przed sobą.

– Jak się ma i co porabia kruszynka ojczusiowa? – powtórzyła pytanie, przytulona do kolan ojca i wpatrzona w zachwyceniu w jego twarz.

Była to cicha i poza tymi kilkoma słowami niema scena, tak głęboka wszakże, wzruszająca dzięki modlitewnemu nieledwie skupieniu, w jakim się odbyła, że tym bardziej gnębiące sprawiała na mnie wrażenie. Przy wszelkich niepowściąganych siłą woli, nieopanowanych wybuchach sprawia widzowi ulgę poczucie pewnej ich śmieszności i stąd wzgardy dla nich; za najbardziej przytłaczającą natomiast uważałam zawsze tego rodzaju wrażliwość, która gnębi siłą własnej potęgi – olbrzym niewolnik uginający się pod panowaniem trzeźwego rozsądku.

Pan Home był mężczyzną o surowych – może nawet powiedzieć należałoby – twardych rysach; czoło miał pobrużdżone, kości policzkowe wystające. Była to twarz typowo szkocka, w oczach jego wszakże malowała się niezwykła u Szkotów głębia uczucia, w tej chwili ujawnionego wyraźnie w podnieceniu, jakiego niezdolny był pokonać. Jego północny akcent harmonizował z całą fizjonomią. Wyglądem sprawiał zarazem wrażenie człowieka dumnego i prostolinijnego.

Położył dłoń na podniesionej ku niemu główce dziecka, które szepnęło:

– Pocałuj swoją Polly, ojczulku!

Pocałował ją. Pragnęłam usłyszeć z ust dziecka jakiś okrzyk spazmatyczny, który przyniósłby mi ulgę i przywróciłby spokój. Mała zachowywała się wszakże zadziwiająco cicho: jak gdyby spełniło się wszystko, czego pragnęła, i dlatego była upojona szczęściem i radością.

Nie przypominając rodzica ani rysami, ani wyrazem twarzy, była przecież nieodrodną jego córką: usposobienie jej kształtowało się pod jego wpływem, umysł zapełniony był treścią jego umysłu, niczym filiżanka płynem wlanym do niej z dzbanka.

Pan Home umiał niewątpliwie po męsku panować nad sobą, niezależnie od uczuć, jakie miotały nim w ukryciu.

– Polly – rzekł, wpatrzony w swoją małą córeczkę – zejdź do holu; leży tam na krześle moje palto; przeszukaj jego kieszenie, znajdziesz w jednej z nich chustkę do nosa, którą przyniesiesz mi tutaj.

Usłuchała od razu, poszła i powróciła szybko, czekając posłusznie z chustką w rączce. Wyglądała prawdziwie jak obrazek z tą swoją zgrabną, drobniutką figurką, opartą o kolana Home’a. Widząc jednak, że ojciec nie przestaje rozmawiać, jak gdyby nieświadomy jej powrotu, ujęła jego rękę, otworzyła nieopierające się temu gestowi palce, wsunęła pomiędzy nie chustkę i zamknęła ponownie. Przez chwilę zdawał się w dalszym ciągu nie widzieć małej i nie czuć jej obecności, rychło jednak pochylił się ku niej i posadził na swoich kolanach, a ona przytuliła się do niego, i mimo że żadne z nich ani nie patrzyło na drugie, ani też nie zamieniło słowa w ciągu godziny, byli, jak przypuszczam, oboje zadowoleni w pełni.

Podczas popołudniowej herbaty ruchy i zachowanie małej istotki sprawiały, jak zazwyczaj, prawdziwą rozkosz oczom obecnych. Zaczęła od pokierowania Warrenem, jak ma ustawić krzesła.

– Proszę ustawić krzesło mojego ojczulka tutaj, a moje tuż obok, pomiędzy ojczulkiem a panią Bretton: muszę podać mu herbatę.

Usiadła i wskazała obok siebie miejsce ojcu.

– Usiądź obok mnie, jak gdybyśmy byli u nas w domu.

A potem, kiedy wzięła dla niego filiżankę napełnioną herbatą, którą własnoręcznie osłodziła i do której wlała śmietankę, dodała:

– Zawsze w domu robiłam to dla ciebie; nikt nie umiał ci tak dogodzić jak ja, nawet ty sam, ojczulku, nie umiałeś.

Przez cały czas posiłku uwijała się w dalszym ciągu, usługując ojcu w sposób chwilami zabawnie niedorzeczny. Szczypce do cukru były za wielkie dla jednej rączki, musiała też użyć obu przy posługiwaniu się tym instrumentem. Podźwignięcie srebrnego dzbanuszka do śmietanki, półmiska z kromkami chleba z masłem, a nawet filiżanki i spodeczka było zadaniem przerastającym jej siły i możność; odważnie jednak usiłowała mu sprostać, manewrując każdym z tych przedmiotów po kolei, szczęśliwie też podołała wszystkiemu, nie przelawszy nic ani nie uszkodziwszy. Prawdę mówiąc, uważałam ją za małą kręcicką, ojciec jej wszakże, zaślepiony, jak wszyscy rodzice, zdawał się z wielkim zadowoleniem przyjmować jej usługi, cudownie nawet ukojony krzątaniem dookoła niego.

– To jedyna moja pociecha w życiu – nie mógł powstrzymać się od uczynienia wyznania pani Bretton. Moja matka chrzestna miała taką samą własną „pociechę”, niezrównanie tylko większych rozmiarów, w danym momencie nieobecną w domu, w zupełności też potrafiła zrozumieć i odczuć słabą stronę gościa.

Ta druga „pociecha” ukazała się na widowni jeszcze tego samego wieczora. Wiedziałam, że na ten dzień oznaczony był jego powrót, zdawałam też sobie sprawę, że pani Bretton pozostawała od rana już w transie oczekiwania. Siedzieliśmy wszyscy po herbacie dookoła kominka, kiedy Graham przyłączył się do naszego koła. Należałoby raczej powiedzieć: przerwał je i wprowadził zamieszanie; zjawienie się młodego chłopca wywołało oczywiście nagły rozgwar, wobec tego zaś, że świeżo przybyły pościł przez cały dzień, jak utrzymywał, trzeba było zakrzątnąć się dookoła solidnego posiłku dla niego. On i pan Home przywitali się jako dawni dobrzy znajomi; na małą dziewczynkę Graham nie zwrócił na razie wcale uwagi.

Po ukończeniu posiłku i odpowiedzi na niezliczone pytania matki chłopiec wstał od stołu i usiadł przy kominku. Naprzeciwko niego siedział pan Home i tuż przy nim dziecko. Mówiąc o niej jako o dziecku, używam niewłaściwego, bynajmniej nieokreślającego jej wyrażenia. Pojęcie „dziecko” nasuwa wszystko inne raczej, aniżeli wizje poważnej, skupionej małej osóbki w żałobnej sukience i białym fartuszku, mogącym nadawać się równie dobrze na ubranie lalki większych rozmiarów. Osóbka ta umieszczona była na wysokim krzesełku obok stolika z białą, z politurowanego drewna szkatułką do ręcznych robót i trzymała w rączce kawałek batystu, który pilnie obrębiała, przekłuwając go raz w raz igłą, podobną w jej paluszkach nieledwie do noża kuchennego. Manewrując nią nieporadnie, kłuła się wciąż i pozostawiała na białym batyście szereg maleńkich czerwonych plamek; od czasu do czasu wzdrygała się, ilekroć przekorne narzędzie wymykało się spod jej władzy i wpijało się głębiej niż zazwyczaj w maleńki paluszek. Nie ustawała jednak w pracy, cicha wciąż, pilna, przejęta dokonywanym zadaniem, prawdziwa mała kobietka.

Graham był w owym czasie przystojnym szesnastoletnim wyrostkiem, którego wygląd nie wzbudzał jednak nazbyt wielkiego zaufania do jego solidności. Zaznaczam ten rys nie dlatego, aby chłopiec miał być w istocie szczególnie przewrotny z natury, ale dlatego, że określenie to wydaje mi się odpowiednie do opisania jego urody jasnej, celtyckiej (niesaksońskiej), falujących jasnokasztanowych włosów, smukłej, kształtnej postaci oraz często goszczącego na jego twarzy uśmiechu, niepozbawionego ani pociągającego uroku, ani przebiegłości (nie w ujemnym sensie jednak). Był w owym okresie psutym, samowolnym chłopcem.

Przez dłuższy czas przyglądał się w milczeniu drobnej figurynce, siedzącej naprzeciw niego z poważną skupioną minką, a kiedy chwilowa nieobecność w pokoju pana Home’a przestała zmuszać go do nieśmiałego półuśmiechu – jedynego u niego objawu onieśmielenia – zwrócił się do pani Bretton.

– Mamo – rzekł – widzę w naszym towarzystwie młodą damę, której nie miałem dotychczas zaszczytu być przedstawionym.

– Masz pewno na myśli małą córeczkę pana Home’a – odparła matka.

– Tak, w samej rzeczy, łaskawa pani – skłonił się syn. – Uważam jednak sposób wyrażania się łaskawej pani nazbyt mało ceremonialny; mówiąc o młodej damie, którą mam na myśli, nazwałbym ją panną Home.

– Słuchaj, Grahamie, nie pozwolę ci droczyć się z dzieckiem. Nie wyobrażaj sobie, że zgodzę się, abyś zrobił z niej swoją ofiarę.

– Łaskawa pani – zwrócił się do małej, niestropiony bynajmniej naganą z ust matki – czy mogę mieć zaszczyt przedstawienia się pani, skoro nikt inny nie zdradza chęci wyświadczenia pani ani mnie tej uprzejmości? Powolny sługa łaskawej pani, John Graham Bretton.

Spojrzała na niego, wstającego z krzesła i składającego przed nią głęboki ukłon. Odłożyła rozważnie naparstek, nożyczki i robotę, zeszła ostrożnie z wysokiego krzesła i dygając przed nim nisko z niewypowiedzianą powagą, przywitała go uprzejmym:

– Jak się pan ma?

– Cieszę się pozostawaniem w dobrym zdrowiu, nieco tylko znużony jestem pośpieszną podróżą. Mam nadzieję, łaskawa pani, że i panią także widzę dobrze się mającą.

– Wcale znoś…śnie – brzmiała ambitna odpowiedź małej kobietki, która usiłowała zająć swoje uprzednie wysokie stanowisko; czując jednak, że nie będzie mogła tego dokonać bez pewnego wysiłku i niezgrabnego wspinania się pod górę – a nie mogła przecież narazić w ten sposób na szwank swojej godności – z drugiej zaś strony nie decydując się za nic na świecie na szukanie cudzej pomocy w obecności tego młodego panicza, zrzekła się wysokiego krzesła na korzyść niskiego stołeczka. Ku stołeczkowi temu przysunął Graham swoje krzesło.

– Mam nadzieję, łaskawa pani, że jej obecna rezydencja, dom mojej matki, wydaje się pani odpowiednią siedzibą?

– Nie-nad-zwy-czaj-nie; chciałabym wrócić do domu.

– Zupełnie naturalne i godne pochwały dążenie, łaskawa pani; będę jednak czynił, co tylko będzie w mojej mocy, aby mu się przeciwstawić. Liczę na to, że uda mi się uzyskać dzięki pani odrobinę cennego pierwiastka, zwanego zabawą, której matka moja i tu obecna panna Snowe nie były zdolne mi zapewnić.

– Wyjadę z moim ojczulkiem i nie będę długo pozostawała u matki łaskawego pana.

– Tak, tak, pozostanie pani u nas, ze mną, jestem pewien. Mam kucyka, na którym będzie pani jeździła, i mnóstwo książek z obrazkami, które będę pani pokazywał.

– Czy i pan będzie teraz tutaj mieszkał?

– Mieszkam tutaj. Jest pani z tego zadowolona? Podobam się pani?

– Nie.

– Dlaczego?

– Wydaje mi się pan jakiś dziwny.

– Moja twarz, łaskawa pani?

– Twarz pana i wszystko w panu. Ma pan długie czerwone włosy.

– Kasztanowe, jeśli łaska: mama nazywa je kasztanowymi czy złotymi. Tego samego zdania są o nich wszystkie jej przyjaciółki. Ale nawet z moimi „długimi czerwonymi włosami” (potrząsnął z rodzajem triumfu bujną czupryną, o której on sam dobrze wiedział, że ma płowy odcień i dumny był z tej lwiej barwy) nie mógłbym być dziwniejszy niż wasza łaskawość, szanowna pani.

– Nazywa mnie pan dziwną?…

– Oczywiście.

(Po chwili milczenia).

– Myślę, że powinnam już iść spać.

– Takie małe stworzonko powinno od wielu godzin już być w łóżeczku, ale czekała pani na pewno na mnie, aby przyjrzeć mi się, jak wyglądam, prawda?

– Nie. Wcale nie.

– Jestem pewien, że powodem tego opóźnionego pójścia spać była chęć korzystania z przyjemności, jaką darzy pani moje towarzystwo. Wiedziała pani, że przyjadę dzisiaj, i stąd to czekanie na możność zobaczenia mnie?

– Nie poszłam spać dlatego, że jest tutaj mój ojczulek, a nie kto inny.

– Ślicznie, łaskawa pani. Stanę się na pewno ulubieńcem pani: polubi pani wkrótce moje towarzystwo bardziej jeszcze niż towarzystwo swojego ojczulka, ośmielę się wyrazić przypuszczenie.

Powiedziała dobranoc pani Bretton i mnie; zawahała się, niepewna, czy Graham zasługuje na te same względy, ale on w tej samej chwili pochwycił ją i uniósł w górę jedną ręką, i trzymał wysoko ponad swoją głową. Ujrzała w lustrze własne odbicie w tej pozycji. Nagłość i łobuzowska bezceremonialność tego gestu, a nade wszystko okazany przez Grahama brak szacunku dla jej osoby, były nie do zniesienia.

– Mógłby się pan wstydzić, panie Grahamie! – krzyknęła z oburzeniem – proszę mnie opuścić! – A kiedy stanęła ponownie na podłodze, dodała z powagą: – Ciekawa jestem, co pomyślałby pan o mnie, gdybym chciała zrobić to samo z panem i podniosła pana jedną ręką (pogroziła mu imponującą górną kończyną) jak służący Warren podnosi małą kotkę.

Powiedziawszy to, wyszła z godnością z pokoju.

Rozdział III

TOWARZYSZE ZABAWY

Pan Home pozostał dwa dni. Przez cały czas pobytu niepodobna było skłonić go do wyjścia z domu: siedział przez cały czas przy ogniu kominkowym, chwilami w milczeniu, czasem znów słuchając uprzejmie uwag i zapytań pani Bretton i odpowiadając na nie. Gawędy pani Bretton były odpowiednio dostrojone do chorobliwie zgnębionego nastroju jej gościa. Umiała być nie nazbyt litującą się, zarazem jednak współczującą i rozsądną; zdobywała się nawet na ton macierzyński. Była o tyle starsza od niego, że mogła sobie pozwolić na podobną rolę.

Co się tyczy małej Polly, była ona równocześnie uszczęśliwiona i milcząca, pochłonięta i czujna. Ojciec często sadzał ją sobie na kolana; siedziała wówczas cichutko, przytulona do niego, dopóki nie poczuła, czy też nie wyobraziła sobie, że zaczyna się kręcić niespokojnie. Zwracała się wówczas do niego, mówiąc:

– Opuść mnie, ojczulku, na podłogę, zanadto ci ciążę.

Z tymi słowami zsuwał się potężny ciężar z ojcowskich kolan na dywan, na którym przykucał przy samych nogach „ojczulka”, wydostawszy z białej skrzynki do robót ręcznych poplamiony krwią batystowy kwadracik. Miała to być, jak się zdawało, chusteczka, przeznaczona na upominek dla „ojczulka”, musiała więc być obrębiona przed jego wyjazdem; stąd pilność małej szwaczki, niezdolnej obrobić więcej niż kilkanaście ściegów w ciągu pół godziny.

Wieczór, sprowadzający Grahama pod dach macierzyński (cały dzień spędzał chłopiec w szkole), był dla nas równocześnie hasłem wzmożonego ożywienia – nieosłabionego bynajmniej scenami, jakie rozgrywały się nieodmiennie pomiędzy nim a „panną Pauliną Home”.

Wynikiem jej oburzenia na jego zachowanie pierwszego wieczora był pełen wyniosłej obcości sposób traktowania zuchwalca: stałą jej odpowiedzią, ilekroć zwracał się do niej, było:

– Nie mogę dotrzymać panu towarzystwa: mam o tylu innych rzeczach do myślenia.

Na błagania, aby wyjawiła, o jakich rzeczach, odpowiadała:

– O ważnych interesach.

Graham próbował skusić ją otwieraniem swojego biurka i opróżnianiem go z niezmiernie różnorodnej zawartości: wyjmował śliczne pieczątki, barwne pałeczki wosku, scyzoryki z rozmaitymi napisami, niektóre nawet wesoło kolorowane i skrzętnie przez niego gromadzone. Nie można było nawet utrzymywać, aby kuszenie to miało być zupełnie daremne: spojrzenia małej, rzucane ukradkiem sponad roboty, zerkały z zaciekawieniem w stronę biurka, usianego pociągającymi obrazkami. Rycina z wizerunkiem dziecka bawiącego się ze swoim wiernym towarzyszem, potulnym wyżłem, upadła na podłogę jak gdyby przypadkiem.

– Ładny piesek! – zawołała zachwycona.

Graham przezornie udawał, że nie słyszał jej słów. Po chwili, wysunąwszy się ze swojego kącika, podeszła bliżej, aby móc lepiej obejrzeć śliczny obrazek. Nie była w stanie oprzeć się czarowi wielkich oczu psa i długich uszu, a także kapelusza i strojnej sukienki dziecka.

– Ładny obrazek! – przyznała łaskawie.

– Proszę go sobie wziąć, jeżeli się jaśnie panience podoba – rzekł Graham.

Zdawała się wahać. Chęć posiadania ślicznego obrazka była przemożna, przyjęcie byłoby jednak ustępstwem z krzywdą własnej godności. Nie. Odłożyła rycinę i odeszła.

– Nie chcesz więc jej wziąć, Polly? – zapytał, przechodząc w zwracaniu się do niej na ton naturalnie poufały, koleżeński.

– Nie. Wolę nie. Dziękuję.

– Chcesz wiedzieć, co zrobię z tą ryciną, jeśli jej nie weźmiesz?

Zawróciła w połowie drogi, aby wysłuchać.

– Potnę ją na fidibusy do zapalania świecy.

– Nie!

– Właśnie, że tak zrobię.

– Proszę, nie!

Graham pozostał jednak nieugięty pomimo jej błagalnego tonu i wyjął nożyczki z koszyka do robót swojej matki.

– Uwaga, tnę! – rzekł, robiąc groźny gest. – Widzisz, tędy, przez sam środek głowy Fida i przy tym odetnę połowę nosa małemu Harry’emu.

– Nie! Nie! Nie!

– To chodź do mnie! Ale prędziutko, bo inaczej zrobię, co mówię.

Zawahała się, ociągała się chwilkę i wreszcie uległa.

– A teraz, chcesz ją mieć?

– Proszę.

– Ale będę żądał zapłaty.

– Ile?

– Całusa.

– Proszę naprzód dać mi obrazek do ręki.

Teraz Polly z kolei sprawiała wrażenie podstępnej. Graham dał jej rycinę. W tej samej chwili wymknęła się swojemu wierzycielowi i uciekła do ojca, znajdując bezpieczne schronienie na jego kolanach. Graham udał wielce zagniewanego i podskoczył za nią. W strachu przed nim ukryła twarz w fałdach ojcowskiej kamizelki.

– Ojczulku!… Ojczulku!… Każ mu odejść!

– Nie odejdę! – zagroził Graham.

Z odwróconą twarzą wyciągnęła rączkę gestem odpychającym, aby nie dopuścić go do siebie.

– W takim razie pocałuję cię w rękę – rzekł, w tej samej chwili jednak rączka zacisnęła się w miniaturową piąstkę, która wymierzyła mu zapłatę w drobnej monecie, niepodobnej bynajmniej do pocałunku.

Graham – na swój sposób nie ustępując przebiegłością małej towarzyszce zabaw – odskoczył na pozór mocno skonfundowany i rzucił się na kanapę, tuląc głowę do poduszki, jak gdyby w przystępie gwałtownego bólu. Polly, zdumiona jego milczeniem, zerknęła na niego ukradkiem. Twarz chłopca i ręce ukryte były w dłoniach. Zaniepokojona, odwróciła się w jego stronę, nie schodząc jednak z kolan ojca, i wpatrywała się z niepokojem w swojego przeciwnika. Graham jęknął.

– Ojczulku, co mu się stało? – szepnęła.

– Sama go lepiej zapytaj, Polly.

– Czy uderzyłam go tak mocno? – (Powtórny jęk).

– Sądząc z jego jęków, należałoby przypuścić, że bardzo mocno – odparł pan Home.

– Mamo – jęknął Graham słabym głosem – myślę, że należy chyba posłać po doktora. O! Moje oko! – (Ponowna cisza, zakłócona tylko jękami Grahama). – Co będzie, jeżeli oślepnę?! – zawołał.

Krzywdzicielka jego nie była w stanie znieść podobnej myśli.

– Proszę mi pokazać oko; nie chciałam trafić w nie, tylko w usta. Nie przypuszczałam, że uderzyłam tak bardzo mocno.

Odpowiedzią było milczenie. Twarzyczka jej zaczęła drgać.

– Tak mi przykro! Tak mi przykro…!

Wzruszenie znalazło ujście w łkaniu.

– Dość już dręczenia dziecka! – oburzyła się pani Bretton.

– To tylko żarty, moja pieszczotko – zawołał pan Home.

W tej chwili Graham podniósł się nagłym skokiem, raz jeszcze porwał ją wysoko w górę, a ona powtórnie ukarała go, i targając za lwią czuprynę, obsypywała go gradem wyzwisk:

– Ty najniegodziwszy, najgorszy, najniegrzeczniejszy człowieku! Ty najstraszniejszy kłamczuchu, jaki tylko może być na całym świecie!

Z rana w dniu wyjazdu pana Home’a on i jego córka odbyli rozmowę sam na sam, ukryci na ławeczce za firankami okiennymi.

– Czy nie mogłabym zapakować swojej skrzynki i pojechać razem z tobą, ojczulku? – szepnęła zupełnie poważnie.

Potrząsnął przecząco głową.

– Sprawiłabym ci kłopot?

– Tak, Polly.

– Dlatego że jestem mała?

– Dlatego że jesteś mała i wątła. Podróżować mogą tylko dorośli, silni ludzie. Nie miej jednak takiej smutnej minki, małe moje kochanie; łamiesz mi tym serce. Ojczulek powróci wkrótce do swojej Polly.

– Nie jestem wcale smutna, wcale nie jestem smutna, ojczulku.

– Przykro byłoby mojej Polly, gdyby miała sprawić ból swojemu ojczulkowi, prawda?

– Jeszcze przykrzej niż przykro.

– W takim razie moja Polly musi być wesoła: nie płakać przy pożegnaniu i nie smucić się po moim wyjeździe. Musi myśleć o tym, że będziemy znów rychło razem, i starać się być wesołą do tego czasu. Czy mogę liczyć na to, że moja ptaszyna będzie się starała być wesoła?

– Będzie się starała.

– Wierzę, że tak będzie. Żegnaj więc, kochanie. Czas już na mnie.

– Teraz?! Już teraz?!…

Podała ojcu drgające usteczka. Ojciec jej załkał, ale ona – zauważyłam to – nie płakała. Zsunąwszy ją ze swoich kolan, uścisnął na pożegnanie ręce wszystkich obecnych i odjechał.

Kiedy drzwi wejściowe do holu zamknęły się za nim, opadła na kolana przy krześle z okrzykiem: „Ojczulku!”.

Okrzyk był przyciszony, ale przeciągły. Brzmiało w nim bolesne pytanie: „Dlaczego mnie opuściłeś…?” Widziałam, że przez pierwszych kilka minut dziecko cierpi męki. W tym krótkim ułamku swojego dziecięctwa doznała wzruszeń, jakich nigdy nie przeżywają niektórzy. Leżało to w jej naturze, zapowiadając, że czeka ją więcej takich chwil, jeżeli będzie żyła. Nikt nie przemówił ani słowa. Pani Bretton, jako matka, uroniła kilka łez. Graham, zajęty pisaniem, podniósł głowę i utkwił wzrok w Polly. Ja, Lucy Snowe, nie zatraciłam równowagi.

Mała istotka, pozostawiona w ten sposób w spokoju i nienagabywana przez nikogo, dokonała dla samej siebie tego, czego nikt inny nie mógłby dla niej uczynić – pogodziła się z bólem nie do zniesienia, jak się zdawało, i niebawem opanowała go nawet. Ani tego dnia, ani następnego nie byłaby zdolna przyjąć pocieszenia przez nikogo. Stopniowo, z czasem, stała się bardziej bierna.

Trzeciego wieczora, kiedy cicha i zgnębiona siedziała na podłodze, Graham, który wszedł do pokoju, podniósł ją łagodnie, nie mówiąc ani słowa. Nie opierała mu się, przytuliła się nawet do niego, jak gdyby wyczerpana. Kiedy usiadł, złożyła główkę na jego ramieniu i po chwili zasnęła; uśpioną zaniósł na górę do jej łóżeczka. Nie byłam wcale zdziwiona, kiedy nazajutrz z rana pierwszym jej pytaniem było:

– Gdzie jest pan Graham?

Traf chciał, że Graham nie zszedł tego dnia na śniadanie. Miał do napisania jakieś wypracowanie, które zmuszony był wręczyć tego rana jeszcze nauczycielowi w klasie, poprosił więc matkę, aby przysłała mu filiżankę herbaty do pokoju. Polly sama się zaofiarowała, że zaniesie ją: musi przecież zająć się czymś, dbać o kogoś. Filiżanka, nalana po brzegi, została jej powierzona; mimo że była małą kręcicką, odznaczała się wielką starannością i ostrożnością. Pokój, w którym Graham odrabiał lekcje, położony był naprzeciwko pokoju śniadaniowego, a że oba pokoje miały drzwi jedne naprzeciwko drugich po obu stronach przedzielającego je korytarza, mogłam łatwo śledzić małą.

– Co pan robi? – zapytała, wchodząc do pokoju Grahama.

– Piszę.

– Dlaczego nie przychodzi pan na śniadanie, żeby zjeść je razem ze swoją mamą?

– Jestem zanadto zajęty.

– Chce pan dostać śniadanie?

– Naturalnie.

– Proszę, przyniosłam je.

Rzekłszy to, postawiła filiżankę na dywanie, niby dozorca więzienny przynoszący więźniowi kubek wody do drzwi jego celi, i cofnęła się. Po chwili powróciła.

– Co pan chciałby dostać do jedzenia… oprócz herbaty?

– Coś dobrego. Przynieś mi coś szczególnie dobrego, jak prawdziwa dobra mała kobietka.

Polly powróciła do pani Bretton.

– Proszę, niech pani pośle swojemu synowi coś bardzo dobrego.

– Sama wybierz dla niego, Polly. Jak myślisz, co mamy mu posłać?

Mała wzięła po porcji ze wszystkiego, co było najlepsze na stole, ale niebawem powróciła, prosząc szeptem o osobliwą jakąś marmoladę, której tu nie było. Otrzymała żądany przysmak (pani Bretton nie odmawiała nigdy niczego swojemu spadkobiercy) i wnet potem usłyszeliśmy Grahama, wychwalającego pod niebiosa małą opiekunkę i przyrzekającego jej, że jak będzie miał własny dom, przyjmie ją za gospodynię, a może nawet – jeżeli okaże prawdziwy talent kulinarny – za kucharkę. Kiedy po zaniesieniu Grahamowi owej żądanej marmolady nie powróciła do jadalni, poszłam po nią i zastałam oboje, ją i Grahama, śniadających tête-à-tête. Stała obok niego i dzieliła jego porcję, z wyjątkiem marmolady, której z wielkim taktem nie chciała tknąć, w obawie, aby, jak przypuszczam, nie wydawało się, że postarała się o nią zarówno ze względu na samą siebie, jak i na niego. Stale ujawniała podobnie miłe porywy, świadczące o niezwykłej delikatności uczuć.

Związek przyjaźni, zadzierzgnięty w ten sposób, nie rozwiał się już pośpiesznie. Okazało się wprost przeciwnie, że czas i okoliczności przyczyniły się raczej do umocnienia niż do osłabienia go. Mimo że oboje byli, jak można najbardziej, niedobrani wiekiem, płcią, dążeniami i wszystkim w ogóle, w niewytłumaczony wszelako sposób mieli sobie wzajem bardzo wiele do powiedzenia. Co się tyczy Polly, zauważyłam, że jej właściwa natura ujawniała się w pełni jedynie w towarzystwie młodego Brettona. Kiedy na dobre już oswoiła się i przywykła do domu pani Bretton, okazała się dzieckiem łatwym do prowadzenia. Moja matka chrzestna zupełnie dobrze dawała sobie z nią radę. Całymi dniami siadywała dziewczynka na stołeczku u stóp pani Bretton, ucząc się zadanych lekcji albo też szyjąc czy pisząc cyfry szyferkiem na tabliczce, nigdy jednak nie odzywając się z niczym oryginalnym ani też nie zdradzając żadnego przebłysku swojej osobliwej natury. Przestałam też obserwować ją w tych warunkach, jako że nie mogła budzić w takich chwilach większego zainteresowania. Kiedy wszakże wieczorem rozlegało się pukanie do drzwi powracającego do domu Grahama, dokonywało się w małej momentalne przeistoczenie. W jednej sekundzie była na górnym podeście klatki schodowej. Jej powitanie bywało stale wymówką albo groźbą.

– Nie wytarłeś (tykała go już) jak się należy nóg o słomiankę. Powiem twojej mamie!

– Już jesteś mała wiercipięto?!

– Tak, ale nie możesz mnie dosięgnąć. Stoję wyżej niż ty – chwaliła się, wysuwając główkę przez pręty balustrady (nawet podnosząc się na czubki palców, nie mogła przechylić się ponad nią).

– Polly!

– Co, drogi chłopcze? – (tak nazywała go często, przejąwszy od jego matki ten sposób zwracania się do niego).

– Umieram ze zmęczenia – oświadczał Graham, opierając się o ścianę pasażu i udając zupełne wyczerpanie. – Doktor Digby, nasz dyrektor, pokonał mnie do reszty, zbijając mnie całkiem z nóg dodatkowymi zadaniami. Zejdź na dół i dopomóż mi zanieść na górę książki i zeszyty.

– O, wiem! wiem! Chcesz mnie złapać!

– Wcale nie. Mówię najprawdziwszą prawdę. Jestem słaby jak trzcinka. Zejdź dopomóc mi.

– Oczy twoje są spokojne, jak u burej kotki, ale boję się, że skoczysz na mnie.

– Ja?! Skoczyć?! Nic podobnego! Nie mam sił do skakania. Zejdź, a się przekonasz.

– Może nawet zeszłabym, jeżeli mi przyrzekniesz, że nie tkniesz mnie; że nie porwiesz mnie w górę i nie będziesz kręcił mną jak wiatrakiem.

– O! Nie byłbym w stanie tego zrobić! – jęczał, osuwając się bezsilnie na krzesło.

– No, dobrze; połóż książki na pierwszym schodku, a sam odejdź o trzy kroki w tył.

Kiedy stawało się wedle jej życzenia, zbiegała na dół, nie spuszczając oka z osłabionego Grahama. Oczywiście, że jej zbliżenie się galwanizowało go od razu, budząc w nim nagły, gwałtowny przypływ sił: zabawa musiała udać się w tych warunkach. Czasem wpadała w prawdziwy gniew, czasem jednak odbywało się wszystko względnie gładko; słyszeliśmy ją w takich razach mówiącą przy prowadzeniu go po schodach:

– A teraz, drogi chłopcze, chodź i napij się herbaty. Jestem pewna, że potrzeba ci tego.

Zabawnie było obserwować ją siedzącą przy Grahamie podczas jego posiłku. W jego nieobecności była cichą, milczącą osóbką; przy nim ożywiała się od razu, zaaferowana, nadskakująca mu, ruchliwa jak żywe srebro. Przychodziło mi nieraz na myśl, że lepiej byłoby, gdyby myślała więcej o sobie i była spokojniejsza. Nic z tego jednak: jej własna osoba schodziła zupełnie na drugi plan; cała jej uwaga zaprzątnięta była nim wyłącznie. W jej pojęciu nie mógł być ani dostatecznie, ani dość starannie obsłużony; Wielki Mogoł był w jej oczach niczym w porównaniu z nim. Gromadziła dookoła niego jeden po drugim wszystkie półmiseczki i koszyki z pieczywem i ciastem, a kiedy należało już przypuścić, że miał pod ręką wszystko, czego mógł zapragnąć, wpadała na nowy pomysł.

– Proszę pani – przybiegała, szepcząc na ucho pani Bretton. – Może syn pani chciałby zjeść ciastko – wiem, że jest tutaj. – Wskazywała paluszkiem na kredens. Pani Bretton była z zasady przeciwna jedzeniu ciastek do herbaty, prośba Polly bywała jednak szczególnie natarczywa. – Jedno maleńkie ciasteczko, proszę pani, tylko dla niego, musi przecież jeszcze raz iść do szkoły – dziewczętom takim jak ja i panna Snowe nie jest potrzebne dogadzanie, ale jemu – tak. Lubi tak bardzo ciastka…

Graham w istocie bardzo lubił ciastka i prawie stale je dostawał. Należy oddać mu sprawiedliwość, że miał zawsze najszczersze intencje dzielenia się nimi z tą, której je zawdzięczał. Nigdy jednak nie zgadzała się na to. Naleganie na nią w tej mierze było niezawodnym sposobem zepsucia jej humoru na cały wieczór. Jedyną nagrodą, jakiej pragnęła za swoje starania, była możność krzątania się przy nim, stania przy jego kolanach i zagarniania podczas tych posiłków na wyłączną własność całej jego uwagi i towarzystwa, nie zaś dzielenia się z nim słodyczami.

Ze zdumiewającą gotowością przystosowywała się do tematów, które mogły go interesować. Można było pomyśleć, że dziecko to nie ma własnego życia ani zainteresowań, musi więc z konieczności żyć, poruszać się i istnieć cudzymi. Teraz, kiedy ojciec jej był daleko, przylgnęła do Grahama, zdając się zdolna do odczuwania jedynie jego wrażliwością. Umiała wyliczać z pamięci nie tylko wszystkie nazwiska, ale i wszystkie przezwiska jego kolegów szkolnych; przejęła od Grahama sposób określania każdego z nich z osobna; jedno jego słówko wystarczało jej, aby domyślić się, o kim mówi. Nigdy nie zapominała ani nie zamieniała charakterystycznych cech żadnego, nie myląc się nigdy co do tego; zdarzało jej się nieraz całymi wieczorami mówić z Grahamem o jego kolegach i nauczycielach, których nie widziała ani razu w życiu, zdając się najzupełniej świadoma ich wyglądu, gestów, sposobu zachowywania i upodobań. Potrafiła nawet naśladować ich: jeden z młodszych nauczycieli, do którego Bretton czuł osobliwą odrazę, wyróżniał się jakimiś słabostkami, które w mig podchwyciła z opowiadań Grahama i nauczyła się przedrzeźniać ku wielkiej uciesze swojego towarzysza. Pani Bretton zganiła ją jednak surowo i zakazała podobnej zabawy.

Młoda parka rzadko się sprzeczała. Raz wszakże wynikła pomiędzy obojgiem scysja, która zadała dotkliwy cios jej uczuciom.

Pewnego dnia Graham miał z racji swoich urodzin przyjąć u siebie kilku przyjaciół – chłopców w jego wieku. Pani Bretton zaprosiła ich na obiad. Polly żywo zainteresowała się tą wizytą; tak często mówiła z Grahamem o jego spodziewanych gościach; należeli oni do tych, o których opowiadał jej najczęściej. Po obiedzie pozostawiono młodych chłopców samych w jadalni, gdzie zrobiło się niebawem bardzo wesoło, jak świadczyły dolatujące stamtąd hałasy. Przechodząc przypadkiem przez hol, zobaczyłam małą Polly, siedzącą samotnie na najniższym stopniu schodów, wpatrzoną w połyskujące kolorowe szyby oszklonych drzwi stołowego pokoju, w których odbijało się światło lampy z holu. Drobne czółko dziewczynki zasępione było ponurym rozmyślaniem.

– O czym tak myślisz, Polly?

– O niczym nadzwyczajnym; chciałabym tylko, żeby ta szyba była przezroczysta: mogłabym zajrzeć przez nią. Chłopcy są tacy weseli. Chciałabym móc wejść do nich, chciałabym być z Grahamem i przyjrzeć się jego kolegom.

– Cóż ci przeszkadza wejść?

– Boję się. Ale, jak pani myśli, czy mogłabym? Czy mogłabym zapukać do drzwi i poprosić, żeby mnie wpuścili?

Przypuszczałam, że chłopcy nie będą mieli nic przeciwko dopuszczeniu jej do swojego towarzystwa i dlatego zachęciłam ją do zapukania.

Zapukała zbyt słabo zrazu, aby można było usłyszeć przez zamknięte drzwi, po ponowionej wszakże przez nią próbie drzwi zostały uchylone i w ich otworze ukazała się głowa Grahama, rozbawionego, zarazem jednak zniecierpliwionego.

– Czego chcesz, mała małpko?

– Wejść do was.

– Tylko tyle? Bardzo nam tu jesteś potrzebna! Ciekaw jestem, co zrobilibyśmy z tobą. Zmykaj do mamy i do panny Snowe i powiedz im, żeby położyły cię spać.

Kasztanowa grzywa i zaczerwieniona twarz Grahama znikły; drzwi zatrzasnęły się za nim z hałasem. Polly stała oszołomiona, oniemiała.

– Dlaczego mówił do mnie tak ostro? – szepnęła po chwili. – Nigdy nie mówi do mnie w taki sposób. Co mu zrobiłam złego?

– Nie, Polly, nie zrobiłaś mu nic złego, tylko widzisz, Graham zajęty jest swoimi kolegami.

– Tak. I lubi ich bardziej niż mnie! Odpędza mnie teraz, bo ma ich u siebie!

Chciałam ją pocieszyć, a zarazem skorzystać ze sposobności wpojenia w nią paru podstawowych maksym filozoficznych, których pokaźny zasób miałam zawsze w pogotowiu. Powstrzymała mnie jednak przy pierwszym wypowiedzianym słowie, zatkawszy sobie uszy paluszkami, i rzuciła się na słomiankę, twarzą do fliz kamiennej posadzki. Ani Warrenowi, ani kucharce nie udało się jej podnieść, pozostawiliśmy ją więc w spokoju i pozwoliliśmy leżeć, dopóki sama z własnej woli nie uważała za właściwe wstać i odejść.

Graham tego samego jeszcze wieczora zapomniał o swoim zniecierpliwieniu i po odejściu kolegów zwrócił się jak zwykle do małej towarzyszki zabaw. Wyrwała mu się wszakże z ręki, oczy jej rozbłysły gniewem; nie chciała powiedzieć mu dobranoc, nie chciała patrzeć na niego. Nazajutrz zachował się wobec niej obojętnie, a ona była sztywna i zimna jak marmur. Kiedy po przeminięciu w ten sposób jeszcze jednego dnia zaczął drażnić ją dopytywaniem, jaki jest właściwie powód jej dąsania, nie otworzyła ust. Nie mógł, oczywiście, gniewać się na nią prawdziwie; zbyt niedobraną stanowili pod każdym względem parę; zrazu też próbował ułagodzić ją, a potem zadręczać dopytywaniem się:

– Dlaczego jesteś taka zagniewana na mnie? Co ci zrobiłem złego?

Za całą odpowiedź rozpłakała się, a wtedy ukoił ją pieszczotami, które przywróciły dawną przyjaźń. Należała jednak do istot, po których podobne wydarzenia nie prześlizgują się bez śladu. Zauważyłam, że po tym odtrąceniu nigdy już więcej nie szukała go, nie wpraszała się do jego towarzystwa ani też nie narzucała mu się w żaden inny sposób. Poleciłam jej pewnego razu, aby zaniosła mu jakąś książkę, kiedy siedział zamknięty w swoim pokoju do nauki.

– Poczekam, aż wyjdzie – odparła dumnie. – Nie chcę, żeby przeze mnie wstawał od biurka i otwierał mi drzwi.

Młody Bretton miał ulubionego kucyka, na którym wyjeżdżał często na spacer; Polly śledziła zawsze przez okno jego odjazd i przyjazd. Ambicją jej było móc objechać na kucyku raz jeden chociażby podwórze dookoła, nigdy jednak nie prosiła o dostąpienie tego zaszczytu. Pewnego dnia zaszła na podwórze, aby być obecną przy zsiadaniu Grahama z konia. Kiedy stała tak, oparta o furtkę, pragnienie przejechania się na kucyku płonęło ogniem tęsknoty w jej oczach.

– Cóż, Polly, masz ochotę się przejechać? – zapytał Graham nieco niedbale. Przypuszczam, że ton jego wydał jej się zbyt obojętny i lekceważący.

– Nie, dziękuję ci – odparła, odwracając się z doskonale udawaną oziębłością.

– Radzę ci, przejedź się – powtórzył. – Wiem, że sprawi ci to przyjemność.

– Nie wyobrażaj sobie, że dbam chociaż trochę o to – odparła wyniośle.

– Nieprawda. Powiedziałaś Lucy Snowe, że bardzo pragniesz móc się przejechać.

– Lucy Snowe jest plotkarką – brzmiała jej odpowiedź (lekkie seplenienie i przekręcanie liter w niektórych wyrazach było jedyną jej cechą prawdziwie dziecięcą, najmniej przedwczesną). Powiedziawszy to, weszła do domu. Graham, który powrócił wkrótce po niej, odezwał się do matki:

– Mamo, myślę, że to stworzenie musi być chyba pomylone; istny gabinet osobliwości. Nudno jednak byłoby mi bez niej. Bawi mnie daleko więcej aniżeli ty i Lucy Snowe.

– Panno Lucy – zwróciła się do mnie Polly (powoli przywykła wdawać się ze mną w pogawędkę, kiedy byłyśmy same w naszym pokoju wieczorem) – wie pani, którego dnia w tygodniu najbardziej lubię Grahama?

– Skądże mogłabym wiedzieć coś równie dziwnego? Czy możliwe, aby istniał taki dzień spośród siedmiu, w którym Graham jest inny niż w pozostałe sześć?

– Rozumie się, że jest! Jak to?! Czy pani tego nie rozumie? Nie wie pani takiej prostej rzeczy? Jest najdoskonalszy w niedzielę, bo mamy go w niedzielę cały dzień, i jest wtenczas taki spokojny, a wieczorem jest taki dobry.

Uwaga nie była bynajmniej bezpodstawna: chodzenie do kościoła i inne tego rodzaju obowiązki nastrajały Grahama w niedzielę na nutę spokoju; wieczory niedzielne poświęcał przeważnie niewinnym, może tylko nieco gnuśnym rodzajom zabawy przy ogniu kominkowym. Najczęściej brał w posiadanie kanapkę i wzywał do siebie Polly.

Graham był chłopcem niezupełnie podobnym do innych rówieśników; nie szukał wyłącznej rozkoszy w czynie; był skłonny do wpadania od czasu do czasu w momenty zadumy; znajdował także przyjemność w czytaniu, a jego lektura nie była dobierana dorywczo, byle jak, na oślep. Miał wyraźne, charakterystyczne upodobania, a nawet przebłyski intuicyjnego gustu w wyborze. Rzadko, co prawda, robił uwagi o tym, co czytał, niejednokrotnie jednak widywałam go siedzącego i rozmyślającego o przeczytanym dziele.

Polly klęczała przy nim na małej poduszeczce, umieszczonej na dywanie. Rozmowa, która zawiązywała się pomiędzy obojgiem, rozpoczynała się zazwyczaj szeptem, przyciszonym, ale dosłyszalnym. Tu i ówdzie podchwytywałam jej urywki, w istocie też przyznać musiałam, że jakiś lepszy i podnioślejszy nastrój aniżeli zwykły, z dni powszednich, zdawał się usposabiać Grahama osobliwie łagodnie.

– Nauczyłaś się nowych hymnów w tym tygodniu, Polly?

– Nauczyłam się bardzo ładnego. Ma cztery wersety. Chcesz, abym je wypowiedziała?

– Dobrze, ale mów ładnie. Nie śpiesz się.

Po wypowiedzeniu, a raczej po na wpół śpiewnym wyrecytowaniu przez nią hymnu półgłosem, przystępował do wykazania błędów jej recytacji, udzielając wsłuchanej w jego słowa dziewczynce formalnego wykładu na ten temat. Uczyła się łatwo i z równą łatwością naśladowała podany wzór, nade wszystko zaś przyjemność, jaką sprawiało jej poczucie, że zadowoliła Grahama, czyniła z niej doskonały materiał na uczennicę. Po hymnie następowało głośne czytanie – czasem rozdziału z Biblii: tutaj rzadko potrzebne było poprawianie; dziecko czytało płynnie i wnikliwie wszelkie ustępy opisowe, a kiedy natrafiła na temat, który była w stanie zrozumieć, a zwłaszcza jeżeli mógł ją zainteresować, wyrazistość i głębia uczucia jej recytacji stawała się wręcz zdumiewająca. Józef wrzucony do studni, Daniel w jaskini lwów – były najulubieńszymi jej opowieściami: szczerze wzruszała ją zwłaszcza pierwsza.

– Biedny Jakub! – wołała często drżącymi usteczkami. – Jak bardzo kochał swojego syna Józefa! Tak bardzo – dodała pewnego razu – tak bardzo, Grahamie, jak ja kocham ciebie; gdybyś miał umrzeć – otworzyła ponownie księgę, odszukała werset i odczytała go – „Odmawiałabym wszelkich słów pociechy i zestąpiłabym do twojego grobu w żałobie”.

Przy wypowiedzeniu tych słów objęła Grahama drobnymi ramionkami, przyciągając ku sobie głowę okrytą gęstą grzywą włosów. Gest ten uderzył mnie wówczas – dobrze to pamiętam – jako nieopanowanie porywczy; sprawiało to wrażenie, jakiego można by doznać na widok zwierzęcia, groźnego z natury, sztucznie wszakże na wpół oswojonego i nazbyt nieostrożnie darzonego pieszczotami. Nie dlatego, abym miała obawiać się, że Graham wyrządzić jej może istotną krzywdę albo też nazbyt szorstko ją odtrącić, przychodziło mi jednak na myśl, że mała naraża się na niecierpliwe czy obojętne potraktowanie jej, co byłoby gorsze dla niej niemal aniżeli faktyczny cios.

Na ogół wszakże Graham przyjmował takie wybuchy miłości z jej strony raczej biernie: czasem nawet wyraz zadowolonego zdumienia wobec jej poważnych oświadczyn rozpalał wesołe błyski w oczach. Pewnego dnia powiedział:

– Lubisz mnie prawie tak samo, jak gdybyś była moją małą siostrzyczką, prawda, Polly?

– O, tak, lubię cię – odrzekła – lubię cię bardzo!

Nie było mi dane zabawiać się długo studiowaniem ciekawego charakteru dziewczynki. Zaledwie od dwóch miesięcy przebywała w Bretton, kiedy nadszedł list od pana Home’a, donoszącego, że osiedlił się obecnie na kontynencie w pobliżu swojej rodziny z linii macierzystej. Wobec tego zaś, że nic go nie ciągnie do Anglii, która stała mu się zdecydowanie niemiła, nie myśli powrócić tutaj w ciągu długich lat, życzy sobie też niezwłocznego powrotu małej córeczki.

– Ciekawa jestem, jak mała przyjmie tę wiadomość? – rzekła pani Bretton po przeczytaniu listu. I ja także byłam ciekawa tego, podjęłam się też zakomunikowania Polly ważkiej dla niej nowiny.

Udawszy się do salonu – gdzie, ze względu na jego ciszę i ozdobność, lubiła przebywać sama i gdzie można było śmiało ją pozostawić, nie dotykała bowiem niczego, a w każdym razie nie brudziła niczego dotknięciem swoich paluszków – zastałam ją siedzącą w pozie odaliski na kanapce, na wpół ocienionej opadającymi fałdami kotar sąsiedniego okna. Wydawała się szczęśliwa; wszystkie jej narzędzia pracy umieszczone były dookoła niej: biała drewniana skrzyneczka do robót, parę kawałków batystu, trochę wstążeczek – słowem: wszystko, co mogło jej być potrzebne do sfabrykowania kapelusza dla lalki. Lalka w nocnym stroju spoczywała w łóżeczku; jej opiekunka usypiała ją nuceniem kołysanki, zdając się najgłębiej przeświadczoną o usypiającym wpływie własnego śpiewu. Równocześnie zajęte jej oczy były książką z obrazkami, spoczywającą na kolanach.

– O, panno Lucy – szepnęła – to cudowna książka! Kandusia – lalka, ochrzczona tym imieniem przez Grahama – usnęła teraz, mogę więc opowiedzieć pani o książce, ale musimy obie mówić cichutko, żeby jej nie obudzić. Dał mi tę książkę Graham; opisuje ona dalekie kraje, do których trzeba bardzo długo jechać z Anglii; żaden podróżnik nie może dostać się tam, nie przepływając tysięcy mil po morzach. W krajach tych mieszkają dzicy ludzie, wie pani? Ubierają się zupełnie inaczej niż my, niektórzy z nich nie noszą prawie żadnego ubrania, bo chcą, żeby im było chłodno. Tam u nich, widzi pani, jest strasznie gorąco. Niech pani przyjrzy się – tutaj, na tym obrazku, są ich tysiące na pustynnym miejscu – nic tylko piaski i piaski. Wszyscy oni zebrali się dookoła jakiegoś pana w czarnym ubraniu – dobrego, dobrego Anglika misjonarza, który ma do nich kazanie pod drzewem palmowym – wskazała paluszkiem na kolorową rycinę. – A tutaj – dodała – są obrazki jeszcze zadziwiajątsze – w zapale opowiadania zapomniała o prawidłach gramatycznych. – O, tutaj, widzi pani, jest ten cudowny Wielki Mur Chiński; a tutaj chińska pani; ma nóżki jeszcze mniejsze niż moje. A tutaj dziki koń tatarski… O, a tutaj coś jeszcze dziwniejszego niż wszystko – kraj samych śniegów i lodów, bez zielonych pól, ogrodów i lasów. W tym kraju znaleziono – mówi Graham – kości jakiegoś mamuta: teraz nie ma tam już mamutów. Jestem pewna, że pani nie wie, panno Lucy, jak taki mamut wyglądał, ale ja wiem, mogę go pani opisać, bo Graham opowiedział mi o nim. Strasznie wielki. Taki wysoki jak ten pokój i taki długi jak nasz hol, ale niedrapieżny i niemięsożerny – tak myśli Graham. Mówi, że gdybym spotkała takiego mamuta w lesie, nie pożarłby mnie, chyba że podeszłabym do niego bardzo, ale to bardzo blisko. Wtedy mógłby stratować mnie swoimi wielkimi łapami pośród krzewów, tak samo jak ja mogłabym stratować konika polnego wśród łąki i nic nie wiedziałabym o tym.

Gwarzyłaby tak bez końca, gdybym nie przerwała jej pytaniem:

– Chciałabyś podróżować, Polly?

– Nie teraz jeszcze – odparła przezornie. – Może za jakie dwadzieścia lat, kiedy będę dorosłą kobietą, taką dużą jak pani Bretton, będę mogła podróżować z Grahamem. Chcemy pojechać do Szwajcarii i dostać się tam na Mount Blanc – tak się nazywa ich największa góra. A kiedyś może nawet popłyniemy do Ameryki Południowej i wdrapiemy się na Kim… kim… borazo.

– A nie chciałabyś podróżować teraz z twoim ojczulkiem?

Odpowiedź, której udzieliła mi nie od razu, ale po dłuższej pauzie dopiero, wykazała skłonność małej do niespodziewanych wybuchów rozdrażnienia.

– Na co się zdało mówienie o takich niemożliwych głupstwach?! – zawołała. – Dlaczego wspomniała pani o ojczulku? Co panią może obchodzić mój ojczulek? Zaczęłam już właśnie się uspokajać i nie myśleć o nim tak dużo, i znów wszystko zacznie się na nowo.

Usteczka jej drgały. Pospieszyłam zakomunikować wiadomość o liście otrzymanym od jej ojca, który pisze, że ona i Harriet mają niezwłocznie pojechać tam, gdzie zamieszkał teraz.

– I cóż, Polly, jesteś zadowolona? – dodałam.

Nic nie odpowiedziała. Upuściła książkę na podłogę i przestała kołysać swoją lalkę, wlepiwszy we mnie oczy z niezwykłą nawet u niej powagą.

– Czyżbyś nie miała ochoty jechać do swojego ojczulka?

– Rozumie się, że mam ochotę – odcięła się zwykłym, ostrym, stanowczym tonem przemawiania do mnie, zupełnie odmiennym od jej sposobu mówienia z panią Bretton i zasadniczo znów różniącym się od brzmienia jej głosu, kiedy zwracała się do Grahama.

Pragnęłam poznać bliżej bieg jej myśli, nie chciała jednak rozmawiać ze mną więcej na ten temat i pobiegła od razu do pani Bretton, aby zapytać, czy wiadomość, której udzieliłam jej, jest prawdziwa. Usłyszała, oczywiście, z ust mojej matki chrzestnej najzupełniejsze potwierdzenie ścisłości mojej informacji. Doniosłe znaczenie tej nowiny utrzymało ją przez cały dzień w poważnym nastroju. Wieczorem, w chwili otwierania przez Grahama drzwi wejściowych do holu, podbiegła do mnie i zaczęła niespodziewanie poprawiać rozluźnioną wstążkę, którą miałam dookoła szyi, wyjmować i przekładać grzebyki, podtrzymujące moją fryzurę. Była zajęta tym, kiedy wszedł do pokoju Graham.

– Niech go pani przygotuje powoli do tego, że odjeżdżam – szepnęła mi do ucha.

Zakomunikowałam mu najświeższą nowinę w trakcie picia przez nas wszystkich popołudniowej herbaty. Głowa chłopca była w danej chwili zaprzątnięta pewnym, rozpisanym przez szkołę zadaniem konkursowym do nagrody, o którą i Graham także zamierzał się ubiegać. Tak był zamyślony, że musiałam powtórzyć mu dwa razy wiadomość, zanim dotarła ona wreszcie w sposób właściwy do jego świadomości, a nawet i wówczas przemknęła przez nią przelotnie tylko.

– Co takiego?! Polly ma odjechać?! Jaka szkoda! Droga, kochana Myszka. Szkoda mi będzie ją utracić!… Ale musi przyjechać do nas znów, mamo!

I przełknąwszy pośpiesznie herbatę, wziął świecę, którą postawił wraz ze swoimi książkami na małym stoliku, i po chwili pogrążył się niepodzielnie w pracy.

„Kochana Myszka” przysunęła się do niego i przykucnęła na dywanie u nóg, opuściwszy główkę tak nisko, że niemal dotykała nią dywanu. Niema i nieporuszona, utrzymała tę pozycję aż do chwili pójścia spać. W pewnym momencie dostrzegłam, że Graham – prawdopodobnie zupełnie nieświadomy jej obecności tak blisko – popchnął ją końcem będącej w nieustannym ruchu nogi. W następnej chwili jedna rączka, wysunięta spod ukrywającej się pod nią twarzyczki dziecka, czule pogłaskała nieuważną stopę. Na zwróconą jej uwagę, że czas już iść spać, podniosła się i wyszła posłusznie z pokoju, złożywszy wszystkim obecnym bardzo przyciszonym głosem życzenia dobrej nocy.

Nie powiem, abym obawiała się pójścia w godzinę później na górę do naszej wspólnej sypialni, poszłam jednak z wyraźnym uczuciem niepokoju, przeczuwając, że nie zastanę małej uśpioną, jak należałoby. Przeczucia nie omyliły mnie. Polly, zziębnięta i czuwająca, siedziała jak skulony mały ptaszek na krawędzi łóżeczka. Nie wiedziałam, jak się do niej zbliżyć, niepodobna było przecież postąpić z nią, jak należałoby postąpić w takim wypadku z każdym innym dzieckiem. Ona sama jednak zwróciła się do mnie pierwsza. W chwili, kiedy zamknąwszy za sobą drzwi postawiłam na toalecie zapaloną świecę, jęknęła:

– Nie mogę… nie mogę spać… I tak samo nie mogę… nie mogę żyć!

Zapytałam, co jej dolega.

– Steraszne zmart…wienie – wysepleniła, jak zwykle w momentach wielkiego wzruszenia.

– Czy mam poprosić tutaj panią Bretton?

– To byłoby zupełnie głupie – brzmiała zniecierpliwiona odpowiedź małej. Ja sama, co prawda, wiedziałam, że na odgłos kroków pani Bretton wsunęłaby się pod kołdrę cichutko jak myszka. Nie krępując się wcale z ujawnianiem swoich dziwactw wobec mnie – dla której nie siliła się udawać nawet szacunku ani serdeczniejszych uczuć – nie zdradzała nigdy wobec mojej matki chrzestnej ani cienia właściwej swojej istoty, zachowując się zawsze jak grzeczne, posłuszne, może nieco tylko niezwykłe dziewczątko. Spojrzałam na nią: policzki jej były szkarłatne, oczy o rozszerzonych źrenicach płonęły, dręcząco rozbiegane. Zdałam sobie sprawę, że nie można pozostawić dziecka w tym stanie przez całą noc. Domyśliłam się, co tak strasznie jej doskwierało.

– Może chciałabyś powiedzieć raz jeszcze dobranoc Grahamowi – zapytałam. – Nie poszedł jeszcze do swojego pokoju.

Wyciągnęła do mnie od razu oba drobne ramionka, aby ją podnieść. Otuliwszy małą ciepłym szalem, zaniosłam ją z powrotem do salonu. Graham wychodził właśnie stamtąd.

– Nie może zasnąć, dopóki się nie zobaczy i nie pomówi z panem raz jeszcze – rzekłam. – Martwi się na myśl, że będzie musiała rozstać się z panem.

– Rozpieściłem ją – odparł, biorąc małą z moich rąk i całując jej rozgorączkowaną twarzyczkę i płonące usteczka.

– Czy naprawdę miałabyś kochać mnie więcej niż swojego ojczulka?

– Tak, kocham cię, ale ty wcale mnie nie kochasz – szepnęła w odpowiedzi.

Zapewnił ją, że jest w błędzie, pocałował raz jeszcze, a potem oddał mi dziecko ponownie, abym odniosła je z powrotem do łóżeczka, niestety, wcale nieukojone.

Kiedy wydawało mi się, że zdolna jest mnie wysłuchać, powiedziałam:

– Nie powinnaś zamartwiać się, Polly, że Graham nie kocha cię tak bardzo jak ty jego. Tak być musi.

Jej podniesione badawczo oczy wyraźnie pytały, dlaczego tak być musi.

– Dlatego że jest chłopcem, a ty dziewczynką; on ma szesnaście lat, a ty sześć dopiero; on jest silny i wesoły z natury, a ty masz usposobienie zupełnie odmienne.

– Ale ja kocham go tak bardzo; powinien kochać mnie choć troszeczkę.

– Kocha cię. Kocha cię prawdziwie. Jesteś jego ulubienicą.

– Naprawdę jestem ulubienicą Grahama?

– Tak. Bardziej niż którekolwiek z dzieci, które znam.

Zapewnienie to uspokoiło ją nieco. Uśmiechnęła się nawet.

– Nie żądaj jednak od niego zbyt wiele – dodałam – żeby mu się nie uprzykrzyć, bo wtedy będzie po wszystkim.

– Po wszystkim – jęknęła słabym głosem. – O, w takim razie będę dobra i spokojna. Będę starała się być dobra i spokojna, panno Lucy.

Położyłam ją do łóżka.

– Czy tylko wybaczy mi ten jeden raz? – usłyszałam jej pytanie, kiedy zaczęłam już się rozbierać. Zapewniłam, że jej wybaczy, że, jak dotychczas, kocha ją po dawnemu i że musi być tylko ostrożna na przyszłość.

– Nie będzie żadnej przyszłości – rzekła. – Odjeżdżam. Czy kiedyś… jeszcze… zobaczę go, jak wyjadę z Anglii?

Uspokoiłam ją zapewnieniem, że niewątpliwie zobaczy go kiedyś ponownie. Zgasiłam świecę. Upłynęło jeszcze pół godziny. Przypuszczałam, że Polly usnęła, kiedy nagle maleńka biała postać uniosła się na łóżeczku i cichy głosik zapytał:

– Lubi pani Grahama, panno Lucy?

– Tak. Dość go lubię.

– Tylko dość? Czy lubi go pani tak samo, jak ja go lubię?

– Myślę, że nie. Nie, nie tak jak ty.

– A czy lubi go pani bardzo?

– Powiedziałam ci przecież, że lubię go tylko dość. Tak sobie. Dlaczego miałabym kochać go tak bardzo? Ma tak wiele wad.

– Naprawdę?

– Wszyscy chłopcy mają wiele wad.

– Więcej jeszcze niż dziewczynki?

– Tak mi się wydaje. Mądrzy ludzie mówią, że nierozsądkiem jest uważać jakiegokolwiek człowieka za doskonałość, a co się tyczy lubienia i nielubienia powinniśmy być życzliwie i przyjacielsko usposobieni do wszystkich, nie ubóstwiać jednak nikogo.

– Czy pani, panno Lucy, jest mądrą osobą?

– Chciałabym być nią. Ale teraz śpij.

– Nie mogę usnąć. Czy panią nie boli tutaj? – zapytała, kładąc maleńką, ni to lalczyną rączkę na równie miniaturowej piersi. – Nie czuje pani bólu tutaj na myśl, że będzie pani musiała opuścić Grahama? Bo przecież to nie jest pani dom?

– Doprawdy, Polly, nie powinno cię to tak bardzo boleć; masz przecież jechać do twojego ojczulka, z którym będziesz wkrótce razem. Czy nie pragniesz już być jego małą towarzyszką?

Martwa cisza zapadła po tym pytaniu, na które nie otrzymałam odpowiedzi.

– Połóż się, maleńka, i uśnij – prosiłam.

– Tak wyziębło moje łóżko – jęknęła. – Nie mogę się ogrzać.

Widziałam, że mała istotnie drży z zimna.

– Chodź do mnie – rzekłam, pragnąc, zarazem jednak nie mając nadziei, aby przyjęła moje zaproszenie. Była takim niesłychanie dziwnym, kapryśnym, małym stworzonkiem, kapryśnym zwłaszcza i nierównym w stosunku do mojej osoby. Natychmiast wszakże przyszła do mnie, prześlizgnąwszy się bezszelestnie po dywanie, niby drobny, biały duszek. Przytuliłam ją do siebie. Była skostniała. Ogrzałam ją w moich ramionach. Drżała nerwowo. Udało mi się uspokoić ją powoli. Ukojona wreszcie i upieszczona przeze mnie, zasnęła.

Wyjątkowe dziecko, pomyślałam, przyglądając się jej uśpionej w mdłym świetle księżyca i ostrożnie osuszając cienką batystową chusteczką mokre od płaczu powieki i policzki.

W jaki sposób zdoła przejść przez życie i zwalczać jego przeciwności? Jak będzie znosić jego ciosy i rozczarowania, upokorzenia i klęski, które, jak pouczają mnie książki i jak podszeptuje mi mój własny rozum, przeznaczone są każdej żyjącej istocie?

Odjechała nazajutrz, drżąc jak listek w momencie pożegnania, usiłując wszakże opanować się, i względnie panując nad sobą.

Rozdział IV

PANNA MARCHMONT

Opuściwszy Bretton w parę tygodni po wyjeździe małej Polly – nie przewidywałam wówczas, że nigdy już więcej nie odwiedzę miłej tej siedziby i nigdy stąpać nie będę ponownie po cichych uliczkach wiekowego miasteczka – powróciłam do domu po półrocznej nieobecności. Należałoby przypuścić, że byłam zadowolona z powrotu na łono rodziny. W naturalnym takim przypuszczeniu nie może w żadnym razie być niczego uwłaczającego ani krzywdzącego, nie starajmy się więc zadawać temu kłamu. Nie myśląc też bynajmniej czynić tego, pozwalam, aby Czytelnik wyobraził mnie sobie drzemiącą w ciągu najbliższych ośmiu lat, niby łódź w pogodę bezwietrzną na nieporuszonych jak szkło wodach przystani, gdy sternik leży wyciągnięty na deskach pokładu z twarzą zwróconą ku niebu i zamkniętymi oczami, pogrążony, można by przypuścić, w długiej modlitwie. Panuje powszechne mniemanie, że wielki zastęp kobiet i dziewcząt spędza życie swoje w taki właśnie sposób, dlaczegóż bym więc i ja nie miała iść ich śladem?

Wyobraź mnie sobie, Czytelniku, pulchną i zadowoloną, pławiącą się bezczynnie w słońcu, na wysłanym miękko pokładzie, stale ogrzewaną słonecznymi promieniami i kołysaną na fali łagodnie poruszanej powiewem lekkiego wietrzyka. Nie da się jednak zataić, że gdyby tak być miało, należałoby wyobrazić sobie, że uległam znać w jakiś sposób katastrofie, że zostałam wyrzucona poza burtę albo też, że łódź moja uległa rozbiciu. I ja sama także pamiętam czas – długi okres – chłodu, niebezpieczeństw, zwad. Do dnia dzisiejszego, ilekroć dławi mnie zmora nocna, doznaję ponownie w krtani owego uczucia słoności, napływającej mi do przełyku wody i jej mroźnego ucisku na płuca. Wiem nawet, że rozpętała się burza, i to burza, która trwała nie godzinę czy tylko jeden dzień. W ciągu wielu dni i nocy nie zajaśniało słońce ani też nie wybłysnęły na niebie gwiazdy; własnymi rękami wyrzucaliśmy takielunek z naszego statku; nad naszymi głowami srożył się sztorm, straciliśmy wszelką nadzieję, że uda nam się uratować. W końcu statek uległ rozbiciu, a cała załoga poszła na dno.

O ile mogę sięgnąć pamięcią, nie uskarżałam się nigdy przed nikim na ciężkie przejścia. Przed kim właściwie miałabym się uskarżać? Panią Bretton od dawna straciłam z oczu. Przeszkody, wzniesione przez osoby trzecie, przed laty już stanęły pomiędzy nami, uniemożliwiając porozumienie się. Nadto przyniósł czas zmiany i w jej życiu także: pokaźna fortuna, na której straży stała, aby ją przekazać nietkniętą synowi, umieszczona w pewnym przedsiębiorstwie jako jego kapitał zakładowy, skurczyła się, jak utrzymywano, do drobnej cząstki pierwotnej swojej wartości. Graham, o czym słyszałam ze źródeł postronnych, obrał zawód lekarza i wraz z matką opuścił Bretton, aby, o ile było mi wiadomo, osiedlić się w Londynie.

Nie istniała dla mnie w ten sposób możliwość liczenia na czyjąkolwiek pomoc, musiałam sama myśleć o sobie. Nie wydaje mi się, abym należała do natur samodzielnych czy przedsiębiorczych; zarówno jednak samodzielność, jak przedsiębiorczość zostały mi narzucone przez warunki, w jakich się znalazłam, na równi zresztą z tysiącami innych ludzi oprócz mnie. Kiedy więc przysłała po mnie panna Marchmont, starsza niezamężna dama, zamieszkała w naszej okolicy, posłuszna byłam z całą gotowością jej wezwaniu w nadziei, że poruczy mi do pełnienia jakąś misję, której potrafię podołać.

Panna Marchmont była osobą zamożną, zamieszkiwała piękną rezydencję, była wszelako zreumatyzowaną, zniedołężniałą kaleką, pozbawioną od dwudziestu lat władzy w rękach i nogach. Przebywała stale na górnym piętrze swojej siedziby, nie schodząc nigdy na dół. Salon jej przytykał do jej sypialni. Słyszałam wiele o niej i o dziwactwach (miała opinię wielce ekscentrycznej), nigdy jednak jeszcze do owego czasu nie miałam okazji widzenia jej ani mówienia z nią. Wprowadzona do jej pokoju, znalazłam się wobec pomarszczonej, siwowłosej kobiety o poważnym wyglądzie, który mógł być wynikiem zarówno jej długotrwałego osamotnienia, jak jej dolegliwości fizycznych. Temu może również należało przypisać jej drażliwość i kapryśność. Jak się okazało, jej panna służąca, a właściwie towarzyszka, która pielęgnowała ją przez wiele lat, miała wyjść za mąż, słysząc więc o osamotnieniu moim i o trudnych warunkach, w jakich się znalazłam, posłała panna Marchmont po mnie w nadziei, że potrafię może zastąpić przy niej tamtą. Kiedy więc po wypiciu pospołu popołudniowej herbaty siedziałyśmy obie przy kominku, zrobiła mi odpowiednią propozycję.

– Nie będzie to łatwe życie – uprzedziła mnie lojalnie – wymagam wiele obsługi, będzie też pani przez większą część dnia zamknięta tutaj ze mną; może jednak, w przeciwstawieniu do życia, jakie wiodła pani dotychczas, wyda się pani zajęcie u mnie dość znośne.

Rozważyłam w myśli uczynioną mi propozycję; ofiarowane mi stanowisko powinno byłoby oczywiście wydać mi się znośne – usiłowałam przekonać sama siebie – okazało się jednak, że wskutek szczególnego ciążącego na mnie fatum przewidywania te nie ziściły się. Nie mogły, co prawda, uśmiechać mi się osobliwe widoki stałego przebywania tutaj, w tym szczelnie zamkniętym pokoju, będąc świadkiem nieustannych cierpień – czasem może ofiarą złego humoru – i spędzenia w ten sposób reszty mojej młodości, wiedząc, że wszystko, co było, minęło, wyrażając się najoględniej, nie nazbyt szczęśliwie! Zabrakło mi na chwilę odwagi, wnet jednak odzyskałam ją, jakkolwiek bowiem zmuszałam się do uprzytomnienia sobie złych stron, byłam jednak zbyt przyziemna, aby idealizować je, a tym samym wyolbrzymiać nadmiernie.

– Nie jestem pewna, czy starczy mi sił potrzebnych do pełnienia tych zadań – rzekłam.

– I ja także mam ten skrupuł – zgodziła się. – Sprawia pani wrażenie zmizerowanej, wyczerpanej.

Byłam zmizerowana i wyczerpana. Zajrzałam do lustra i zobaczyłam w nim siebie samą w sukni żałobnej, dziwnie wyblakłą, z głęboko wpadniętymi, podkrążonymi oczami. Tak. Nie był to widok obiecujący. Te oznaki przywiędnięcia były jednak tylko zewnętrzne, tak wydawało mi się przynajmniej: czułam wciąż jeszcze w sobie życie, tętniące, niezamarłe w jego źródle.

– Czy ma pani coś innego na widoku?

– Jak dotychczas nic wyraźnego, mogłabym jednak znaleźć, przypuszczam.

– Tak sobie pani wyobraża, może nie bez słuszności. Dobrze. Niech więc pani próbuje w dalszym ciągu poszukiwań na własną rękę. Jeśli jednak zawiodą one panią, proszę powrócić do mojej oferty. Pozostawiam pani otwartą możność przyjęcia jej w ciągu trzech miesięcy.

Było to wielce uprzejme z jej strony postawienie sprawy. Powiedziałam, co o tym myślę, i wyraziłam moją wdzięczność. W tej samej chwili schwycił ją ostry atak bólu. Zajęłam się cierpiącą, zastosowałam wskazane mi przez nią środki, i zanim jeszcze zdążyły one przynieść ulgę, zawiązał się pomiędzy nami obiema rodzaj poufniejszego stosunku. Co się mnie tyczy, przekonałam się ze sposobu, w jaki zniosła ten ostry atak, że mam przed sobą dzielną, cierpliwą kobietę (cierpliwą wobec dolegliwości fizycznych, czasem tylko może podrażnioną pod wpływem toczącego ją moralnego raka), ona zaś, widząc moją dobrą wolę, przekonała się, że może wzbudzić we mnie współczujący odzew na swoje cierpienia. Przysłała po mnie zaraz nazajutrz, powtarzając te wezwania pięć czy sześć dni z rzędu. Bliższe poznanie jej, mimo że ujawniło mi niektóre cechujące ją dziwactwa i wady, przekonało zarazem, że mam do czynienia z charakterem zdolnym wzbudzić szczery szacunek. Bywała, co prawda, surowa czasem, a nawet ponura, nie przeszkadzało mi to jednak pielęgnować jej i siedzieć przy niej ze spokojem, jaki dany jest nam zawsze zachować, ilekroć czujemy, że nasza obecność, nasze bezpośrednie zetknięcie, nasz sposób zachowania podobają się i sprawiają ulgę osobom, którym oddajemy usługi. Nawet kiedy łajała mnie, i to dość cierpko – co zdarzało się od czasu do czasu – czyniła to w sposób, który nie upokarzał mnie i nie pozostawiał dokuczliwego żądła. Przypominała raczej rozgniewaną matkę karcącą córkę, aniżeli surową chlebodawczynię, czyniącą ostre wyrzuty opłacanej przez nią pracownicy. Nie umiała zrzędzić, czasem tylko wpadała w gwałtowny gniew. Co najważniejsze jednak, umiała opamiętać się w chwilach największej pasji: logika nie zawodziła jej nawet w roznamiętnieniu. Rychło też wzrastające uczucie szczerego przywiązania pozwoliło mi w nowym zupełnie świetle rozważać myśl pozostania przy niej w charakterze towarzyszki: po tygodniu zgodziłam się na objęcie tego stanowiska.

W ten sposób światem moim stały się dwa rozprażone, szczelnie pozamykane pokoje, a zniedołężniała, schorowana, stara kobieta moją panią, moją przyjaciółką, wszystkim dla mnie. Pełnienie służby przy niej było moim obowiązkiem; jej ból – moim cierpieniem; myśl o uldze, którą mogłam jej przynieść – jedynym moim zadaniem; jej niezadowolenie – moją karą; jej uśmiech – moją nagrodą. Zapomniałam o istnieniu pól, lasów, rzek, jezior, mórz i wciąż zmieniającego się nieba poza oślepłymi, zachodzącymi wciąż od nowa parą szybami okiennymi pokoju chorej. Rada byłam prawie temu zapomnieniu. Całe moje nastawienie zacieśniło się, wtłoczone w ramy obecnej mojej misji. Cicha i łagodna z natury, zahartowana przez los, nie tęskniłam za spacerami na otwartym powietrzu; mój głód nasycały w zupełności skromne, mikroskopijne posiłki, podawane mi w zależności od apetytu i wymagań pacjentki; co najważniejsze wszakże, dawała mi ona sama możność studiowania niezwykłości jej charakteru; podziwiania niewzruszonej stałości jej cnót, potęgi pasji, ufania szczerości uczuć. Posiadała wszystkie te cechy i z tego powodu właśnie przywiązałam się do niej.

Dla tych cech gotowa byłam pozostać przy niej przez dwadzieścia lat jeszcze, gdyby udręka jej życia miała trwać jeszcze dwadzieścia lat. Inny los wszakże przeznaczony był nam obu. Co się mnie tyczy, zdawać się mogło, że przeznaczenie moje pcha mnie nieustannie do wysiłku płodnego. Że z umysłu podnieca, pobudza, zacina biczem utajoną drzemiącą we mnie energię czynu. Drobnej kruszynie przywiązania ludzkiego, która przypadła mi w udziale i którą ceniłam niby perłę wartościową, przeznaczone były tajeć w moich rękach i przeciekać przez palce, jak gdyby była skroplonym w cieple sopelkiem gradowym. Skromne obowiązki, jakie przyjmowałam na siebie, wyrywane musiały być przemocą z mojego, zadowolonego tak małym, sumienia. Chciałam wchodzić w układy z losem: w celu uniknięcia mogących spaść na mnie wielkich klęsk, gotowa byłam przyjąć z poddaniem życie całe, na które składałyby się same wyrzeczenia i drobne dokuczliwości. Ale los nie dał się ułagodzić przeze mnie w ten sposób ani też nie zgodziła się opatrzność na usankcjonowanie gnuśnego, tchórzliwego unikania czynu.

Pewnej nocy lutowej – pamiętam dobrze ten moment – rozległ się w pobliżu siedziby panny Marchmont głos słyszany przez wszystkich mieszkańców domu, zrozumiany wszakże przez jedną tylko osobę. Po względnie zacisznej zimie przyszły burze wiosenne. Ułożyłam pannę Marchmont do łóżka, a sama usiadłam z robótką ręczną przy ogniu kominkowym. Wiatr wył i zawodził pod oknami: przez cały dzień wyprawiał swoje harce, w nocy wszakże wycie jego przybrało głębszy, surowszy ton – dziwnie przejmujący, wpadający do ucha niemal wyraźnie artykułowanymi dźwiękami ni to skargi jękliwej, boleśnie szarpiącej nerwy, drgającej w każdym nowym poświście.

O! Ucisz się! Ucisz się! – powtarzałam w duchu zgnębiona, upuszczając na kolana moją robotę i daremnie usiłując zatkać uszy, aby nie docierał do nich błagalny ten, jak gdyby wzywający pomocy, jękliwy szloch. Już dawniej słyszałam ten sam złowieszczy głos; przygodna obserwacja narzuciła mi teorię związanych z nim przepowiedni. Trzykrotnie w czasie mojego życia pouczył mnie bieg wypadków, że dziwne owe odgłosy burzy – ów nieustannie powtarzający jęk beznadziejny zapowiada stan atmosfery niesprzyjającej życiu. Doświadczenie wszczepiło mi wiarę w to, że wybuchy epidemii zapowiadane bywają często przez taki boleśnie jękliwy, łkający, zawodzący wiatr wschodni. Stąd może, jak wywnioskowałam, powstała legenda o Banshee¹. Stwierdziłam nadto – tak sobie wyobrażałam, nie posiadałam wszelako dostatecznej wiedzy, aby uchwycić związek, który mógłby zachodzić pomiędzy tymi okolicznościami – docierające do nas równocześnie ze srożeniem się takiego wichru wieści o wstrząsach wulkanicznych w dalekich częściach świata; o rzekach, które nagle wzbierały gwałtownie, wychodząc z brzegów i zalewając całą okolicę, a także o niezwykle wysoko spiętrzonych falach, wściekle zatapiających nizinne wybrzeża morskie.

Kula ziemska, mówiłam sobie wówczas, wydaje się w takich okresach szarpana i rozdzierana na części; słabsi spośród nas giną w podmuchach rozsrożonego oddechu, który wyrzuca na powierzchnię ognistą lawę jej dymiących kraterów!

Wsłuchiwałam się z zamieraniem serca w wycie wichru.

Około północy burza w ciągu pół godziny przycichła stopniowo, ustępując wreszcie miejsca imponującej ciszy. Ogień na kominku, dotychczas słabo zaledwie tlejący, buchnął żywszym płomieniem. Wyczułam od razu zmianę powietrza i wraz z nią powróciła mi otucha. Rozsunąwszy nieco firanki, wyjrzałam na zewnątrz i dostrzegłam migotanie gwiazd występujące zazwyczaj podczas ostrego mrozu.

W momencie odwrócenia się od okna moje spojrzenie padło na pannę Marchmont, zbudzoną, unoszącą głowę sponad poduszki i wpatrzoną we mnie z niezwykłą uwagą.

– Piękna dzisiaj noc? – zagadnęła mnie.

Na pytanie to dałam potakującą odpowiedź.

– Przypuszczałam, że tak być musi. Czuję się wyjątkowo silna i zdrowa. Niech mi pani pomoże podnieść się. Wydaje mi się – dodała – że jestem dziwnie odmłodzona. Tak, jestem po dawnemu młoda i tak niezwykle lekko mi na sercu; czuję się szczęśliwa. A może naprawdę nastąpił zwrot w stanie mojego zdrowia i przeznaczono mi jeszcze cieszyć się pełnią sił? Byłby to cud!

Nie, nie, to nie są dni cudów, przemknęło mi przez myśl. Zdziwiły mnie jej słowa. W dalszym ciągu skierowała rozmowę ku przeszłości, szczególnie żywo odtwarzając w pamięci wszelkie wydarzenia, sceny i osoby.

– Przyjemność sprawia mi dzisiaj wspominanie o tym wszystkim – rzekła. – Cenię pamięć, uważam ją za najlepszą przyjaciółkę. Dostarcza mi ona w tej chwili głębokiej rozkoszy; od nowa wyczarowuje w sercu rzeczywistość tętniącą minionym pięknym życiem, wszystko to, co, jak sądziłam, zmurszałe, zamarłe od dawna, wsiąkło w glinę i piasek mogiły. Odzyskałam ponownie godziny, myśli i nadzieję mojej młodości. Wskrześ w sercu moim jedyną miłość – jedyne tkliwe uczucie – jedyne przywiązanie w moim życiu… Bo widzisz, dziecko, nie jestem kobietą szczególnie dobrą, nie należę do istot, które dają się kochać.

A przecież i ja także kochałam uczuciem silnym, zogniskowanym na jedynej osobie, równie drogiej mojemu sercu w bezwzględnej wyłączności, jak drogie są dla większości ludzi, mężczyzn i kobiet, wszystkie te niezliczone istoty i rzeczy, którym poświęcają oni rozproszone względy. Wówczas, kiedy kochałam i byłam kochana, jakże cudowne wiodłam życie, jak upojnie cieszyłam się nim! Jaki wspaniały rok przypominam sobie – jak promiennie jaśnieje on teraz w moim wspomnieniu. Jaka urocza wiosna, jakie ciepłe, radosne lato, jakie srebrzyste noce księżycowe, jakie nieziemsko owiane mgłą wieczory jesienne, jaka potęga nadziei pod wodami, skutymi lodowym pancerzem i pod skibami niw zwarzonych zamrozem zimowym! Przez cały ten rok serce moje biło dla Franka pospołu z jego sercem. O, mój szlachetny Franku – mój wierny Franku – mój dobry Franku! O tyle lepszy niż ja! Teraz dopiero rozumiem to i mówię o tym: jeśli nawet niewiele kobiet cierpiało tak straszliwie, jak bolałam ja nad jego utratą, niewielu danym było zaznać tyle rozkoszy, ile ja zaznałam w jego miłości. Była to miłość niezrównanie wyższa i czyściejsza od pospolitej. Nie żywiłam żadnych wątpliwości co do niego i co do naszych wzajemnych uczuć: łączyła nas miłość nieskalana, opiekuńcza, szlachetna, uszczęśliwiająca tę, której stała się darem. Pragnęłabym rozważyć teraz, kiedy umysł mój odzyskał tak niezwykłą jasność – pragnęłabym zrozumieć, dlaczego została mi ona odebrana? Za jaką zbrodnię zostałam potępiona i skazana po jednym roku błogosławionego szczęścia na trzydzieści lat smutku i udręki?

Nie wiem – odpowiedziała samej sobie po dłuższym milczeniu. – Nie mogę, nie mogę dopatrzyć się powodu. A jednak w tej godzinie mogę powiedzieć szczerze to, czego nie próbowałam mówić nigdy dawniej: Boże, Ty, którego wyroki są niezbadane, niech się dzieje wola Twoja! W tej chwili wierzę, że śmierć zwróci mnie Frankowi, zwróci mi jego miłość. Nigdy dotychczas nie wierzyłam w to.

– Nie żyje więc? – zapytałam przyciszonym głosem.

– Słuchaj, drogie dziecko – zaczęła. – W pewną radosną Wigilię Bożego Narodzenia ubierałam się i stroiłam w oczekiwaniu na przybycie mojego ukochanego, który niebawem miał zostać moim mężem. Usiadłam, czekając. Widzę przed sobą ponownie tę chwilę. Widzę ośnieżony zmierzch przesączający się przez okno, którego firanki nie były opuszczone, chciałam bowiem dostrzec go z daleka, nadjeżdżającego konno białą ścieżką. Widzę i czuję przyćmione światło kominka, tak mile rozgrzewające mnie, rzucające tak wesołe iskierki na moją jedwabną suknię i ukazujące mi w zwierciadle odbicie młodej, promiennej postaci. Widzę księżyc, płynący po niebie w cichą noc zimową, jaśniejący zimnym światłem ponad atramentowoczarnym gąszczem krzewów i nad ośnieżonym, osrebrzonym jego blaskiem piaszczystym gruntem mojej posiadłości. Czekałam z przyspieszającym nieco mój puls zniecierpliwieniem, nie budziły się jednak w sercu moim żadne obawy ani wątpliwości. Ogień przygasł na palenisku kominka, wciąż jednak żarzyły się zwęglone szczapy; księżyc był już wysoko na niebie, widziany jednak jeszcze przez obramowanie okna. Była już blisko dziesiąta. Rzadko dawał czekać na siebie dłużej, a właściwie raz tylko czy dwa zatrzymany był aż do tej godziny.

Czyżby miał zrobić mi zawód?! Nie, nie mogłoby to się zdarzyć! Ani razu! O, oto przybywa!… Nadjeżdża pędem, aby wynagrodzić mi stracony czas.

Franku! Szalony jeźdźcze! – wołałam w myśli, wsłuchując się z radością i niepokojem zarazem w coraz bliższy tętent galopu, wyłaję cię za to. Powiem ci, że to mój kark narażasz na niebezpieczeństwo, bo przecież wszystko, co twoje, jest w stokrotnie droższym i tkliwszym znaczeniu moje własne. Nadjeżdżał już: widziałam go pędzącego ku mnie, były jednak widocznie w oczach moich łzy, zaćmił się bowiem mój wzrok. Ujrzałam konia, słyszałam tętent kopyt… spostrzegłam jakąś masę… uszy moje ogłuszył niesamowity hałas… Czy był to koń?! Cóż to za ciężkie, dziwne ciemne ciało wlokło się po ośnieżonej murawie?!… Czy mogłam rozpoznać je w świetle księżyca? Czy podobieństwem było dla mnie dać wyraz uczuciu, jakie zrodziło się nagle w mojej piersi?

Jedyne, co mogłam czynić, to wybiec koniowi na spotkanie. Wielkie zwierzę, czarny wierzchowiec Franka, stał przede mną, dygocąc całym ciałem, ciężko, chrapliwie dysząc. Trzymał go mężczyzna – Frank, jak mi się wydało.

– Co się stało? – zawołałam.

Zamiast niego jednak odpowiedział mi urywanym głosem mój służący, Tomasz:

– Niech pani wejdzie do domu!

A potem, zawezwawszy jedną ze służących, która wybiegła pędem z kuchni, jak gdyby gnana instynktownym strachem, rozkazał jej:

– Ruth, zabierz panią natychmiast do domu!

Nie pozwoliłam jednak tknąć się i padłam na kolana w śniegu obok czegoś leżącego przede mną, czegoś, co przed chwilą widziałam ciągnione po ziemi, czegoś ciężko oddychającego i jęczącego na mojej piersi, kiedy uniosłam tę nieruchomą, bezwładną masę i przytuliłam ją do siebie. Żył jeszcze; zachował nawet resztkę przytomności. Kazałam wnieść go do domu, nie dając się odciągnąć od niego ani na chwilę. Moje otoczenie próbowało traktować mnie jak dziecko, jak to zazwyczaj robi się w stosunku do ludzi, na których spadła karząca dłoń Boża. Nie ustąpiłam jednak miejsca przy nim nikomu poza chirurgiem, a kiedy zrobił on wszystko, co było do zrobienia, zajęłam się umierającym Frankiem osobiście. Miał jeszcze dość sił, aby objąć mnie ramieniem, zdobył się jeszcze na wymówienie mojego imienia, słyszał mnie modlącą się szeptem przy nim, czuł pieszczotliwe ruchy i gesty, jakimi usiłowałam przynieść mu ulgę.

– Mario – szepnął drętwiejącymi ustami – umieram z rajskim uczuciem…

Ostatnie tchnienie oddał ze słowami wiernej miłości do mnie. O świtaniu dnia Bożego Narodzenia był już mój Frank u wrót Bożych.

Stało się to – dodała – trzydzieści lat temu. Od tego czasu cierpiałam męki. Nie sądzę, abym umiała jak należy wykorzystać cios, który mnie spotkał. Natury miękkie i tkliwe wzniosłyby się pod wpływem podobnego nieszczęścia do wyżyn świętości, z umysłów silnych, ale opornych, zrobiłoby ono demony, co się zaś mnie tyczy, stałam się zgnębioną bólem i wyłącznie nim pochłoniętą samolubną kobietą.

– Robiła pani wiele dobrego – rzekłam, znana była bowiem panna Marchmont z hojności, z jaką udzielała wsparć i zapomóg.

– Chce pani powiedzieć, że nie skąpiłam pieniędzy tam, gdzie mogły one przynieść ulgę? I cóż z tego? Nie kosztowało mnie to żadnego wysiłku. Mam jednak nadzieję, że od dzisiaj rozpocznę lepsze życie, aby przygotować się godnie do spotkania z moim Frankiem. Bo widzi pani, wciąż jeszcze myślę o Franku więcej niż o Bogu, jeśli też to oddanie się jednemu człowiekowi tak bezmierne, tak wyłączne i przez tak długie lata będzie mi poczytane za bluźnienie Bogu, słabe będą moje szanse zbawienia. A co sądzi pani o tych rzeczach, kochana panno Lucy? Niech pani weźmie na siebie rolę mojego spowiednika i powie mi szczerze swoje zdanie.

Nie byłam w stanie jej odpowiedzieć: brakło mi słów. Okazało się to wszakże zbędne. Mówiła w dalszym ciągu, jak gdyby otrzymała ode mnie odpowiedź.

– Bardzo słusznie, moje dziecko. Powinnibyśmy uznać Boga za miłosiernego, mimo że wyroki Jego nie zawsze są zrozumiałe dla nas. Musimy przyjmować z poddaniem los, jaki nam zsyła, jakikolwiek byłby on, i starać się, jeśli to jest w naszej mocy, ulżyć losowi innych. Prawda? Otóż od jutra zacznę od pani, moje dziecko, i uczynię, co będę mogła, aby uszczęśliwić panią. A przynajmniej postaram się zrobić coś dla pani, coś takiego, z czego pani będzie mogła korzystać, kiedy nie stanie mnie już na tym świecie. Głowa mnie rozbolała z nadmiernego mówienia, jestem jednak zadowolona i szczęśliwa. Niech już się pani położy spać. Bije druga. O, do tak późnej godziny przesiaduje pani przy mnie, a raczej do tak późnej godziny przetrzymuję panią przy sobie w moim samolubstwie! Ale teraz niech już pani idzie spać. Może pani być zupełnie spokojna o mnie; czuję, że będę spała doskonale.

Ułożyła się do snu. I ja także położyłam się spać w pokoiku sąsiadującym z jej sypialnią. Noc przeszła spokojnie. Bardzo spokojny być musiał jej koniec: spokojny i bezbolesny. Z rana znaleźliśmy ją w łóżku nieżywą; trup jej był zimny już prawie. Na twarzy zastygł wyraz niezmąconego spokoju. Niezwykłe podniecenie i zmiana nastroju, jakie ujawniła poprzedniego wieczora, były widocznie zapowiedzią napadu tak silnego, że wystarczył do ostatecznego zerwania wątłej nici, na jakiej trzymało się przez tak długi czas jej życie, podkopywane nieustannie głębokim cierpieniem moralnym.

Rozdział V

ODWRÓCENIE NOWEJ KARTY

Pozostawszy zupełnie sama na świecie po śmierci ostatniej mojej chlebodawczyni, zmuszona byłam poszukać nowego miejsca. Nerwy moje niewątpliwie nadszarpnięte były doznanymi przeżyciami. Musiało to oczywiście odbić się ujemnie na moim wyglądzie. Byłam w istocie wychudzona, blada, z wpadniętymi głęboko oczami, sprawiając typowe wrażenie osoby zmuszonej czuwać wiele po nocach, przepracowywać się czy zamartwiać niemożnością wyplątania się ze swoich zobowiązań i długów. Czuwałam w rzeczywistości po nocach, bywałam nieraz przepracowana, długów nie miałam jednak. Nie byłam też zupełnie pozbawiona środków, jakkolwiek bowiem panna Marchmont nie zdążyła zrobić zamierzonego zapisu na moją korzyść, wypłacił mi daleki kuzyn, który został jej spadkobiercą, całą zaległą pensję. Już wówczas zdradzał jego krogulczo zaostrzony nos i osobliwie zwężona przy skroniach czaszka naturę skąpca, którym okazał się w następstwie. Stanowił pod tym względem biegunowe przeciwieństwo szczodrej, wspaniałomyślnej swojej krewnej i tym samym przyczynił się do błogosławienia po dzień dzisiejszy jej pamięci przez wszystkich korzystających z jej pomocy biedaków.

Jako posiadaczka piętnastu funtów, zdrowia nadszarpniętego wprawdzie, niezałamanego jednak w zupełności oraz podobnego mniej więcej stanu ducha, mogłam, w porównaniu z wieloma innymi ludźmi, być uważana za osobę będącą w położeniu godnym zazdrości. Zarazem jednak było to położenie dość kłopotliwe. W przededniu opuszczenia dotychczasowego miejsca schronienia nie miałam jeszcze zapewnionego żadnego innego dachu nad głową.

W tych warunkach nie pozostawało mi inne wyjście poza zasięgnięciem porady jedynej bliskiej mi obecnie istoty, dawnej naszej służącej, mojej piastunki niegdyś, a obecnie gospodyni u właściciela jednego z większych majątków w bliskim sąsiedztwie siedziby zmarłej panny Marchmont. Spędziłam u poczciwej mojej piastunki kilka godzin, upieszczona przez nią i ukojona, i ona jednak także nie miała pojęcia, jaką mogłaby dać mi radę. O zmierzchu, mając uczucie pustki i mroku dookoła siebie i w sobie, opuściłam ją, czekał mnie bowiem jeszcze dwukilometrowy spacer do odbycia, a noc zapowiadała się mroźna, chociaż jasna. Pomimo osamotnienia, braku widoków na najbliższą przyszłość i naturalnego, zdawałoby się, zgnębienia tym wszystkim serce moje, podtrzymywane ufnością i energią młodości – liczyłam wówczas dwadzieścia trzy lata niespełna – biło równomiernie i wcale niesłabo. Że nie biło słabo, poznawałam po odwadze, z jaką bez drżenia puściłam się w samotną tę drogę prowadzącą przez pustynne pola, na których obszarze nie widać było nigdzie wiosek, domów mieszkalnych ani zabudowań folwarcznych. Gwiazdy jedynie, w braku księżyca, wskazywały mi słabo majaczącą w ich świetle ścieżkę. Odwaga moja i hart duszy tym bardziej godne były podziwu, że znajdowałam się w niezwykłej obecności jaśniejącej w stronie północnej ruchomej tajemnicy – w obecności Aurory Borealis. Zamiast lęku ujawniła ona w inny sposób swój wpływ na mnie – natchnęła nową siłą, jak się zdawało. Wraz z surowym, mroźnym tchnieniem wciągałam w płuca ożywczy przypływ nowej energii, aż wreszcie, opanowana nią, odważyłam się dać wyraz myśli zrodzonej w dziwnie okrzepłym intelekcie.

– Opuść tę pustkę – podszepnął mi głos wewnętrzny – i udaj się tam!

Dokąd? – zagadnęłam samą siebie.

Nie miałam potrzeby szukać odpowiedzi daleko; kierując oko mojej duszy z pustynnej okolicy ku bogatej płaszczyźnie środkowej Anglii, ujrzałam przed sobą wizję tego, czego nigdy nie oglądałam w rzeczywistości – wizję Londynu.

Nazajutrz powróciłam do mojej dawnej piastunki, aby wyjawić jej powzięty plan.

Pani Barrett – tak brzmiało jej nazwisko – była poważną, rozsądną kobietą, znającą jednak świat równie mało jak ja. Mimo całego swojego rozsądku i powagi nie zaprotestowała z oburzeniem, że musiałam chyba postradać zmysły, aby ważyć się na podobny projekt. W moim postępowaniu widać było dużo stateczności, która służyła mi zawsze za najbezpieczniejszą ostoję i przewodniczkę, skoro umożliwiła mi ona bezkarne, a bodaj nawet popierane przez nią, urzeczywistnienie zamierzeń mogących, jeśli przystąpiłabym z mniejszą równowagą i spokojem do ich wykonania, ściągnąć na mnie zarzut, że jestem marzycielką fantastką.

Pani Barrett, zajęta przygotowywaniem skórek pomarańczowych na marmoladę, próbowała zwrócić uwagę na trudności, związane z wprowadzeniem w czyn pomysłu, kiedy nagle do pokoju wpadł w podskokach mały chłopczyna. Śliczne to stworzonko, które nie było dla mnie obce, znałam bowiem jego matkę, młodą zamężną córkę chlebodawców byłej mojej piastunki, podbiegło ku mnie z czarownym uśmiechem, pośpieszyłam też wziąć je na kolana. Mimo wielkiej różnicy naszych pozycji towarzyskich matka chłopczyka i ja kształciłyśmy się na tej samej pensji. Miałam wówczas dziesięć lat, a ona szesnaście, mimo to uczęszczała do klasy niższej niż moja. Pamiętam, że była bardzo przystojna, wyglądała pospolicie wszakże i mało interesująco.

Wpatrywałam się z podziwem w przepiękne ciemne oczy malca, kiedy do pokoju weszła jego matka, pani Leigh. W jak dorodną, imponującą, a zarazem pańsko uprzejmą młodą kobietę przeistoczyła się poczciwa i dobroduszna za czasów szkolnych, ale mało rozgarnięta, tępa dziewczyna! Tak dodatnio i korzystnie wpłynęło na nią zamęście i macierzyństwo. Miałam niejednokrotnie okazję stwierdzić dobroczynny wpływ obu tych czynników na gorzej jeszcze niż ona zapowiadające się osobniki. Pani Leigh nie przypomniała mnie sobie zupełnie. I ja także się zmieniłam, obawiałam się jednak, że nie na korzyść, niestety. Nie próbowałam wcale narzucić mojej osoby jej pamięci. W jakim celu miałabym to czynić? Przyszła po swojego małego synka, aby zabrać go na przechadzkę, a tuż za nią szła piastunka, niosąca na ręku niemowlę. Wspominam o tym dlatego jedynie, że pani Leigh, zwracając się do piastunki, mówiła po francusku, bardzo lichą francuszczyzną zresztą, fatalnym akcentem, który żywo przypomniał mi nasze szkolne czasy. Mały chłopczyk natomiast paplał biegle po francusku. Kiedy cała kompania wyszła z pokoju, pani Barrett opowiedziała mi, że córka jej chlebodawców przywiozła z sobą przed dwoma laty z podróży, którą odbyła po kontynencie, cudzoziemską piastunkę, którą traktowano w domu jak guwernantkę prawie, nie każąc jej nic robić poza wynoszeniem niemowlęcia na spacer i paplaniem po francusku z małym Karolkiem.

– Pani Leigh utrzymuje – dodała zacna pani Barrett – że spotkała za granicą wiele Angielek, które zajmują takie same posady w zamożnych domach cudzoziemskich na kontynencie i są tak samo dobrze traktowane jak ta Francuzka.

Zapisałam sobie w pamięci tę przypadkową informację. Zanim rozstałam się z moją zacną przyjaciółką, dała mi adres godnego zaufania, przyzwoitego zajazdu w Londynie, w którym, jak zapamiętała, zwykli zatrzymywać się niegdyś moi stryjowie.

Podróż do Londynu była mniej awanturniczym przedsięwzięciem i narażała mnie na mniejsze ryzyko, aniżeli mógłby Czytelnik sądzić. Cała odległość wynosiła nie więcej niż pięćdziesiąt kilometrów. Środki moje, jak obliczyłam, wystarczą na podróż do stolicy, na pokrycie wydatków związanych z utrzymaniem w ciągu kilku dni oraz na ewentualną drogę powrotną, jeżeli nie znalazłabym możności pozostania w Londynie, to znaczy, gdyby nie udało mi się znaleźć tam żadnego zajęcia. Uważałam wycieczkę za rodzaj krótkich wakacji raczej, na które postanowiłam pozwolić sobie w celu rozejrzenia się, aniżeli za szukanie ostatniej deski ratunku. Nie ma nic lepszego nad skromne poczynanie sobie w życiu i krojenie na umiarkowaną skalę. Jest to najniezawodniejszy sposób utrzymania równowagi cielesnej i duchowej, gdy, przeciwnie, nieopatrzne rzucanie się na szerokie wody wielkich, zawrotnych pomysłów naraża na zbyt rychłe spalenie się ciała i ducha w nadmiernej gorączce.

Przebycie pięćdziesięciu kilometrów wymagało w owym czasie całodziennej podróży (mówię o dawno minionych czasach: włosy moje, które do niedawna jeszcze opierały się zwycięsko mrożącemu upływowi lat, są już teraz zupełnie białe pod białym czepeczkiem, niby śnieg pod śniegiem). Około dziewiątej w słotny wieczór lutowy stanęłam w Londynie.

Wiem, że Czytelnik mój nie będzie mi wdzięczny za poskąpienie mu szczegółowego, kunsztownego zdania sprawy z pierwszych moich wrażeń. Sądzę jednak, że słusznie postępuję z tego względu chociażby, iż nie miałam czasu ani też nie byłam odpowiednio usposobiona do notowania ich i przejmowania się nimi. Nie mogło w istocie natchnąć mnie szczególną wrażliwością w tym kierunku przybycie o późnej godzinie w chłodny, słotny, ciemny wieczór do Babilonu, którego obcość i przerażająca rozległość wystawiły na najcięższą próbę jasność i trzeźwość sądu, jak również zdolność panowania nad sobą, jakimi, w braku świetniejszych talentów, mogło podobać się naturze obdarzyć mnie.

Z chwilą kiedy wysiadłam z dyliżansu, uderzył mnie osobliwy sposób mówienia londyńskich dorożkarzy i innych osób zgromadzonych w oczekiwaniu przybycia karetki pocztowej. Mowa ich wydała mi się w pierwszym momencie jakaś obca, jak gdyby cudzoziemska. Nigdy do owego czasu nie słyszałam języka angielskiego siekanego w ten sposób. Udało mi się jednak zrozumieć zdania, z jakimi zwracano się do mnie, i być wzajem zrozumiana przez moich rozmówców o tyle przynajmniej, aby zostać bezpiecznie przewieziona wraz z moim bagażem do wskazanego mi przez dawną naszą piastunkę zajazdu. O, jak nieskończenie nudna, gnębiąca i zastraszająca wydała mi się moja eskapada! Znalazłam się po raz pierwszy w życiu w Londynie, po raz pierwszy w zajeździe; zmęczona podróżą, spłoszona ciemnością, zdrętwiała chłodem; pozbawiona wszelkich wskazówek, a tym bardziej doświadczenia, jak zabrać się do rzeczy, co przedsięwziąć, a przecież byłam zmuszona działać samotnie.

Postanowiłam kierować się nade wszystko własnym zdrowym rozsądkiem. Mój zdrowy rozsądek był wszelako równie zmrożony i oszołomiony, jak wszystkie inne moje cechy duchowe, jedynie też pod presją nieubłaganej konieczności dał się pobudzić do pierwszych nerwowych podrygów jakiego takiego działania. Zacięta w ten sposób biczem surowych wymagań, podyktowała mi owa właściwość mojego ducha obowiązek zapłacenia tragarzowi, przy czym trudno było wziąć jej za złe, że w takim krytycznym momencie dała się grubo oszukać; kazała mi następnie zapytać portiera zajazdu o pokój, z kolei trwożliwie zawezwać pokojówkę, i co więcej, znieść z godnością wyniosłe traktowanie mnie przez młodą tę damę, kiedy raczyła wreszcie się zjawić.

O ile sobie przypominam, pokojówka ta była wzorem miejskiego szyku i elegancji. Taką zręczną, szczupłą miała figurkę, taki zgrabny, wytworny był czepeczek, tak umiejętnie skrojona i uszyta sukienka, że przyglądałam się jej ze szczerym zdziwieniem i zaciekawieniem. Mowę jej cechował osobliwy akcent, który wraz z łatwością i płynnością przesadnego wysławiania się, wzgardliwie niejako urągały mojemu sposobowi mówienia, tak samo jak sztuczna nieco, wymuszona wytworność jej stroju zdawała się z szyderstwem podkreślać wiejską prostotę mojego ubrania.

Trudno, nie ma na to rady, pomyślałam. A zresztą i środowisko, i okoliczności są nowe. Jakoś to będzie.

Zachowaniem zupełnego spokoju i godności osobistej wobec aroganckiej dziewczyny, a potem wobec wyglądającego jak ksiądz, ubranego na czarno z białym halsztukiem kelnera, wymogłam rychło na obojgu grzeczniejszy sposób traktowania mnie. Przypuszczam, iż pierwotnie wzięli mnie oboje za służącą, wnet jednak zmienili zdanie, niezdecydowani, czy mają odzywać się do mnie w sposób wyniośle protekcjonalny, czy służalczo uprzejmy.

Trzymałam się wcale godnie, dopóki, pokrzepiona nieco jedzeniem i ogrzana przy ogniu, nie zamknęłam się bezpiecznie we własnym pokoju. Kiedy jednak usiadłam na krawędzi łóżka, oparłszy głowę na poduszce, doznałam uczucia straszliwego zgnębienia. Od razu stanęła przede mną cała upiorność mojej sytuacji. Uświadomiłam sobie jej nienormalność, rozpaczliwe osamotnienie, beznadziejność nieledwie. Co robię tu sama w tym wielkim Londynie? Co mam przedsięwziąć następnego dnia? Co czeka mnie w życiu? Jakich mam przyjaciół na świecie? Skąd przybywam? Dokąd dążę? Co mam czynić?

Łzami, które trysnęły mi z oczu, zrosiłam poduszkę, własne ramiona i włosy. Po wybuchu tym nastąpił ponury moment najbardziej gorzkich myśli, mimo wszystko jednak nie żałowałam podjętego kroku ani też nie pragnęłam cofnąć się w pół drogi. Ponad wszystkimi innymi uczuciami górowało silne, jakkolwiek mętne przeświadczenie, że lepiej jest iść naprzód, aniżeli cofać się i że mogę iść naprzód, że droga jakaś – najciaśniejsza bodaj i najtrudniejsza – otworzy się przede mną. Pod wpływem tej myśli uspokoiłam się w takim stopniu, że zdolna byłam odmówić pacierze wieczorne i przygotować się do snu. Zgasiłam właśnie świecę i położyłam się, kiedy nagle wśród nocnej ciszy zawibrował głęboki, niski potężny dźwięk. Zrazu nie wiedziałam, co mogłoby to być, gdy jednak dźwięk ten powtórzył się dwanaście razy, zrozumiałam jego znaczenie i, po przebrzmieniu długim, drżącym echem ostatniego uderzenia dzwonu, powiedziałam sobie: Leżę w cieniu katedry Świętego Pawła.

Rozdział VI

LONDYN

Nazajutrz przypadł pierwszy dzień marca i kiedy po obudzeniu wstałam i rozsunęłam zasłony okienne, ujrzałam przedzierające się poprzez mgłę promienie wschodzącego słońca. Ponad moją głową, ponad szczytami domów, ujrzałam sięgający obłoków nieledwie, potężny, kopulasty masyw, ciemno niebieszczący się i niewyraźny – KATEDRĘ. W momencie ujrzenia jej poruszyło się coś we mnie: moja istota duchowa wstrząsnęła na wpół rozwijając spętane zawsze swoje skrzydła; i równocześnie olśniło mnie nagłe poczucie, jakobym ja, która nigdy dotychczas nie żyłam naprawdę, miała wreszcie zakosztować życia. Tego rana dusza moja rozrastała się i pęczniała tak szybko jak bania, która wyrosła nad Jonaszem.

Dobrze uczyniłam, przybywając tutaj – powiedziałam sobie i zaczęłam się pośpiesznie ubierać.

Podoba mi się nastrój tego wielkiego Londynu, który czuję dookoła siebie. Kto, prócz zdecydowanych tchórzów, poprzestałby na spędzeniu całego życia w nędznej chacie, wyrzekając się na zawsze rozwinięcia swoich zdolności, pozostawionych na łup przeżerającej je rdzy mroku?

Ubrawszy się, zeszłam na dół, nie wyczerpana i zdrożona jak poprzedniego wieczora, ale świeża, ochędożona i wypoczęta. Kiedy kelner przyniósł mi śniadanie, zdołałam zwrócić się do niego stanowczo, ale pogodnie; dziesięciominutowa rozmowa, którą odbyliśmy, zbliżyła nas z sobą i zapoznała w sposób wystarczający.

Kelner był starszym, siwym mężczyzną, który, jak się okazało, pozostawał na obecnej służbie od dwudziestu lat. Stwierdziwszy to, pewna byłam, że przypomni sobie obu moich stryjów: Karola i Wilmota, którzy przed piętnastu laty bywali tutaj częstymi gośćmi. Wymieniłam ich imiona i nazwisko, które przypomniał sobie w istocie od razu, powtarzając je z szacunkiem. Z chwilą ujawnienia w ten sposób moich stosunków rodzinnych zyskałam dla siebie w oczach kelnera należne, zupełnie wyraźne stanowisko. Uważał, że jestem podobna do stryja Karola: myślę nawet, że mówił prawdę, i pani Barrett bowiem także zwykła utrzymywać to samo. Uprzejma usłużność zastąpiła teraz jego niedawny, wyraźnie lekceważący sposób zachowania się wobec mnie, nie miałam też już odtąd wątpliwości, że otrzymam grzeczną odpowiedź na każde moje rozsądne pytanie.

Ulica, na którą wychodziło okno pokoiku, była wąska, bardzo cicha i niezbyt brudna: nieliczni przechodnie przypominali wyglądem tych, których widuje się w prowincjonalnych miastach; nie było tu nic potężnego ani olśniewającego – czułam, że mogę odważyć się wyjść sama.

Po śniadaniu wyszłam istotnie. W sercu moim zagościło miłe, podniosłe uczucie: samodzielna przechadzka po ulicach Londynu wydała mi się sama przez się już nie byle przygodą. Niebawem znalazłam się na klasycznym gruncie – w alei noszącej nazwę Paternoster Row. Weszłam tu do księgarni, prowadzonej przez niejakiego Jonesa, i nabyłam książeczkę – marnotrawstwo, na które nie mogłam właściwie sobie pozwolić, przyszło mi wszelako na myśl, że będę mogła ofiarować ją – czy posłać – pani Barrett. Pan Jones, zasuszony stary kupiec stojący za ladą, wydał mi się jedną z najwspanialszych, a ja sama jedną z najszczęśliwszych istot na świecie.

Zdumiewająca była żywotność, jaka kipiała we mnie tego rana. Znalazłszy się przed katedrą Świętego Piotra, weszłam do środka i wdrapałam się aż pod szczyt jej kopuły, skąd roztoczył się przede mną Londyn ze wszystkimi kościołami, z rzeką i mostami na niej; ujrzałam odwieczny Westminster i zielone ogrody – Temple Gardens – oświetlone słońcem, które radośnie jaśniało na gładkim niebieskim niebie, zasnutym tu i ówdzie niezbyt gęstym obłoczkiem mgły.

Zszedłszy ponownie na dół, puściłam się w dalszą wędrówkę na los trafu, zachwycona, rozradowana poczuciem swobody, jakiej zaznałam w pełni. Po dłuższym wędrowaniu dotarłam – sama nie wiem, w jaki sposób – do serca miasta z jego tętniącym życiem. Ujrzałam nareszcie i poczułam prawdziwy Londyn. Znalazłam się na pobrzeżu Tamizy – na Strandzie – przeszłam przez Cornhill, wsiąknąwszy tutaj w ruch i gwar uliczny, odważając się nawet na niebezpieczeństwo przechodzenia na przełaj przez jezdnię. Świadomość, że zdobyłam się na odwagę uczynienia tego, w dodatku uczynienia tego bez niczyjej pomocy ani opieki, dała mi niewspółmierne może do wyczynu, ale prawdziwe uczucie zadowolenia. Po owym dniu oglądałam West End, parki, piękne place, nieporównanie bardziej wszakże podobało mi się serce miasta: City. Wydaje mi się ono o wiele bardziej tchnące powagą: jego ruch, panujący tu zgiełk, wszystkie te skłócone dźwięki i odgłosy są tak pełne rzeczywistego, doniosłego znaczenia. City pracuje na utrzymanie własne i całej stolicy, West End korzysta jedynie z uciech życia. West End dostarcza tylko rozrywek, City natomiast – podnieca i porusza do głębi.

Omdlewająca ze zmęczenia i głodna (od lat już nie doświadczałam równie zdrowego głodu), powróciłam około drugiej po południu do cichego, ciemnego, staroświeckiego zajazdu. Obiad, który mi podano, składał się z dwóch potraw – ze sporego plastra pieczeni i z jarzyn. Obie wydały mi się wyborne; o ileż smaczniejsze od maleńkich, wyszukanych porcyjek posiłków, które przysyłała stara kucharka panny Marchmont dla mojej drogiej zmarłej chlebodawczyni i dla mnie. Rozkosznie zmęczona, urządziłam sobie posłanie z trzech krzesełek (w pokoju nie było kanapki) i wnet usnęłam, a po przebudzeniu rozmyślałam przez dwie godziny.

Mój stan ducha wraz ze wszystkimi towarzyszącymi mu okolicznościami sprzyjał nowej, śmiałej, może i ryzykownej – bodaj rozpaczliwej nawet – linii postępowania. Nie miałam nic do stracenia. Niewypowiedziana pogarda dla mojej dotychczasowej egzystencji nie dopuszczała możliwości cofnięcia się i powrotu do niej. Jeżeli nie powiedzie mi się plan, który zamierzałam urzeczywistnić, któż, poza mną jedynie, ucierpi na tym? Gdybym umarła – z dala od domu, chciałam powiedzieć, nie miałam jednak domu – z dala od Anglii, kto płakałby po mnie?

Możliwe, że czekają mnie cierpienia, przywykłam wszelako do cierpień, śmierć nawet, przyszło mi na myśl, nie jest dla mnie tak straszna, jak dla większości ludzi, bardziej niż ja szczędzonych przez los. Dotychczas myślałam o śmierci ze spokojem i bez lęku. Uzbrojona w ten sposób przeciwko wszelkim przeciwnościom i porażkom, obmyśliłam mój projekt.

Tegoż jeszcze wieczora zdobyłam od przyjaciela mojego – starego kelnera – potrzebne informacje dotyczące terminu odpłynięcia statku do upatrzonego portu na kontynencie – zwanego Boue-Marine. Uważałam, że nie mogę tracić czasu: tej nocy jeszcze muszę zająć kabinę. Mogłam, oczywiście, zaczekać z tym do rana, nie chciałam jednak narazić się na spóźnienie.

– Radzę pani zająć kabinę od razu – ostrzegł mnie kelner.

Uznając słuszność tej rady, pośpieszyłam uiścić rachunek, wynagrodziwszy przy tym usługi okazane mi przez mojego przyjaciela w sposób, który, jak obliczam teraz, był królewski nieledwie, a który w jego oczach wydał się na pewno niedorzecznym. Wsuwając do kieszeni wręczone mu przeze mnie monety, uśmiechnął się z lekka, jak gdyby chcąc dać wyraz swojej opinii o znajomości życia, jaką wykazała hojna ofiarodawczyni, po czym wyszedł, aby sprowadzić mi wehikuł. Nie poprzestał jednak na tym i polecił mnie woźnicy, nakazawszy mu, aby dojechał ze mną do samej przystani, nie pozostawiając mnie na łup przewoźników. Woźnica przyobiecał wywiązać się uczciwie z danego mu polecenia, oczywiście jednak nie dotrzymał przyrzeczenia, traktując mnie wprost przeciwnie, jak ofiarę ciągnioną na rzeź, każąc mi wysiąść pośrodku gromady przewoźników i zdając mnie na ich łaskę i niełaskę.

Naraziło mnie to na fatalne przejście. Noc była ciemna, woźnica odjechał czym prędzej z chwilą, gdy wręczyłam mu zapłatę za przejazd, i od razu rozpoczęła się zażarta walka przewoźników o moją osobę i o mój bagaż. Jeszcze teraz brzmią mi w uszach przekleństwa rzucane przez nich w trakcie tej walki: podziałały one na mój filozoficzny spokój bardziej niż ciemna noc, osamotnienie i niezwykłość sytuacji, w jakiej się znalazłam. Pochwycono mój bagaż; przyglądałam się temu z bezradną biernością, kiedy jednak inny przewoźnik chciał w taki sam sposób pochwycić mnie samą, obruszyłam się, odepchnęłam go i wsiadłam od razu do jednej z łodzi, nakazawszy władczym tonem, aby umieszczono w niej kufer obok mnie, co zostało natychmiast zrobione, jako że właściciel łodzi stał się z tą chwilą moim sojusznikiem. Odpłynęłam.

Rzeka była czarna niczym atrament; tu i ówdzie tylko ślizgały się po niej światła rzucane z okien gmachów nadbrzeżnych; na jej powierzchni kołysało się mnóstwo statków. Załoga łodzi podwoziła mnie kolejno do każdego z nich, których nazwy, wypisane wielkimi białymi literami na ciemnym tle, odczytać mogłam przy świetle latarni. „Ocean”, „Feniks”, „Książę Małżonek”, „Delfin” – nie, nie, to nie ten! „Iskra”, tak brzmiała nazwa mojego statku, który jednak, jak się zdawało, stał na kotwicy znacznie dalej.

Owa wodna podróż nasunęła mi porównanie ze Styksem i z Charonem, przewożącym samotną duszę do Krainy cieni. W dziwnej tej sytuacji, wobec wichru dmącego mi prosto w twarz i bryzgów deszczu strącanych przez ciężkie chmury ponad moją głową, mając za towarzyszy dwóch brutalnych przewoźników, dręczących moje uszy dzikimi, ciskanymi przez nich przekleństwami, pytałam samą siebie, czy jestem bardziej wystraszona niż zgnębiona. Nie byłam jednak w rzeczywistości ani wystraszona, ani zgnębiona.

Jak to możliwe? – zadałam sobie pytanie. Wydaje mi się, że jestem raczej podniecona i czujna, zamiast być wystraszona i zgnębiona?

Nie umiałam sobie tego wyjaśnić.

Wreszcie zarysował się w oddali kadłub „Iskry”, bielejący wyraźnie na tle czarnej nocy.

– Jesteśmy! – oznajmił przewoźnik, zażądawszy równocześnie zapłacenia mu sześciu szylingów.

– Żąda pan za wiele – rzekłam, w odpowiedzi jednak na mój protest odepchnął energicznie łódź od statku, oświadczając, że nie wysadzi mnie na pokład, dopóki nie otrzyma żądanej zapłaty. Na pokładzie, oparty o balustradę, stał młody mężczyzna – jak dowiedziałam się później – jeden ze stewardów okrętowych. W przewidywaniu walki, która zapowiadała się pomiędzy mną a przewoźnikiem, wyszczerzył już zęby w złośliwym uśmiechu, aby więc rozczarować go, pośpieszyłam zapłacić. Trzykrotnie w ciągu tego popołudnia dawałam korony tam, gdzie należało dawać szylingi, pocieszyła mnie jednak myśl, że za tę drogą cenę zdobywam tak niezbędne w moich warunkach doświadczenie.

– Oszukał panią! – zatriumfował steward, kiedy dostałam się wreszcie na pokład.

– Wiem o tym – odpowiedziałam z flegmą i zeszłam na dół do kajuty.

Zastałam tam korpulentną, przystojną, dobrze prezentującą się niewiastę, którą zapytałam o moją kajutę. Spojrzała na mnie ostro, mruknąwszy coś o niezwykłości przybywania pasażerów na statek o tej godzinie, skłonna, jak zdawało się, do potraktowania mnie niezbyt uprzejmie. Dziwną miała twarz – taką przystojną, a zarazem taką zuchwałą i samolubną!

– Trudno; teraz, kiedy jestem już na pokładzie, pozostanę tu, oczywiście – odpowiedziałam. – Poproszę panią o łaskawe wskazanie mi mojej kabiny.

Zastosowała się, acz z wyraźną niechęcią, do mojej prośby. Zdjęłam kapelusz, ustawiłam rzeczy i położyłam się. Miałam już za sobą wiele trudności, przy których pokonaniu odniosłam do pewnego stopnia zwycięstwo. Moja bezdomność i brak bezpiecznej ostoi w życiu mogły znów na krótki czas przestać mnie dręczyć. Dopóki „Iskra” nie zarzuci kotwicy w przystani, nie będę zmuszona zdobywać się na żaden dalszy krok. Potem jednak… O, nie byłam w stanie myśleć, co nastąpi potem. Wyczerpana, oszołomiona, leżałam w półśnie czy półodrętwieniu.

Stewardka gadała przez całą noc; nie ze mną, ale z młodym stewardem, który, jak się okazało, był jej synem, łudząco do niej podobnym. Wchodził do kabiny i wychodził nieustannie: dysputowali, kłócili się i znów się godzili, powtarzając to niezliczone razy w ciągu nocy. Powiedziała mu, że pisze list do domu – do ojca swojego – i odczytywała głośno synowi ustępy tego listu, nie zwracając najmniejszej uwagi na mnie, jak gdybym była martwą kłodą: przypuszczała prawdopodobnie, że śpię. Niektóre z tych odczytywanych głośno ustępów zawierały tajemnice rodzinne, dotyczące zwłaszcza niejakiej Charlotty, młodszej siostry, która, sądząc z brzmienia listu, była w przededniu zawarcia romantycznego, nierozważnego związku: starsza niewiasta protestowała z głośnym oburzeniem przeciwko ohydnemu postępkowi młodszej. Syn wyśmiewał szyderczo ton korespondencji matki, ona zaś wściekle broniła zajętego przez siebie stanowiska. Tworzyli osobliwą parę. Matka mogła mieć najwyżej trzydzieści dziewięć lub czterdzieści lat i musiała być kwitnącą, urodziwą dziewoją, kiedy miała lat dwadzieścia. Krzykliwa, próżna, despotyczna i ambitna, zdawała się niezmożona zarówno cieleśnie, jak duchowo. Przypuszczam, że od najmłodszych lat przywykła żyć i obracać się w miejscach publicznych; za młodu była prawdopodobnie kelnerką w barze.

Nad ranem przeszła w rozmowie swojej na inny temat: Watsonów – spodziewanej rodziny pasażerów, których znała już, jak się zdawało, i wielce ceniła ze względu na poważne napiwki, jakie jej zawsze pozostawiali. Wyraziła się, że liczyć może na wcale pokaźną sumkę, ilekroć rodzina ta odbywa podróż na ich statku.

O świcie zapanował na pokładzie wielki ruch, ponieważ wraz ze wschodem słońca przybywać zaczęli pasażerowie. Powitanie Watsonów przez stewardkę było niezmiernie hałaśliwe i wylewne; cała załoga kręciła się i uwijała tylko dookoła nich. Towarzystwo Watsonów składało się z czterech osób: dwóch mężczyzn i dwóch kobiet. Oprócz nich była jedna tylko jeszcze młoda pasażerka, którą odprowadzał na pokład wytworny, ale nieco chorowicie wyglądający pan. Obie te grupy różniły się wzajem zasadniczo, stanowiąc wybitny kontrast. Watsonowie byli niewątpliwie ludźmi bogatymi; zdradzała to pewność siebie i świadomość potęgi posiadanego majątku, cechująca cały ich sposób bycia. Kobiety ich – obie wyglądające młodo, przy czym jedna była skończoną pięknością – w sensie urody fizycznej – ubrane były szykownie i bogato, może tylko zbyt jaskrawo i niedorzecznie nieodpowiednio do okoliczności. Ich kapelusze przybrane suto kwiatami, ich aksamitne narzutki i jedwabne suknie nadawały się raczej do przechadzki po alejach parkowych, aniżeli do krążenia w nich po mokrych deskach pokładu statku. Mężczyźni byli otyli, przysadziści, brzydcy i pospolici.

Najstarszy, najbrzydszy, najbardziej otyły i krępy, był, jak rychło zmiarkowałam, mężem, a raczej narzeczonym chyba, pięknej dziewczyny, zbyt młodziutkiej, aby mogła już być mężatką. Zdumienie moje z tego powodu było niezmierne, zwłaszcza kiedy stwierdziłam, że zamiast czuć się bezgranicznie nieszczęśliwą z racji tak nieodpowiedniego związku, zdawała się niemal upojona wesołością.

Jej śmiech, przyszło mi zrazu na myśl, musi być zapamiętaniem jeno, podyktowanym rozpaczą.

W tej samej chwili wszakże, kiedy olśniła mnie ta myśl – stałam wówczas, milcząca i samotna, oparta o balustradę statku – podbiegła do mnie ta śliczna dziewczyna, mimo że zupełnie mi obca, z krzesełkiem składanym w ręku i, uśmiechnięta beztrosko w sposób iście zagadkowy dla mnie, odsłaniający wszakże dwa rzędy nieskazitelnych ząbków, zaofiarowała mi skorzystanie ze stołeczka. Odmówiłam, oczywiście, przyjęcia go z największą grzecznością, na jaką potrafiłam się zdobyć, a ona oddaliła się tanecznym krokiem, wesoła i lekka jak ptaszek. Przypuszczałam, że musi być dobra z natury; co jednak mogło ją skłonić do poślubienia tego osobnika, podobnego raczej do beczki tłuszczu aniżeli do mężczyzny?

Pasażerka, którą przywiózł na statek wytwornie wyglądający pan, była zupełnie młodą jeszcze dziewczyną, jasnowłosą i przystojną. Jej skromna gładka suknia, niczym nieprzybrany słomkowy kapelusz i duży, zręcznie zarzucony na ramiona szal przypominały strój kwakierski w swojej prostocie, było jej w nim jednak bardzo do twarzy.

Zauważyłam, że zanim towarzyszący jej mężczyzna ją opuścił, rozejrzał się badawczo po wszystkich pozostałych podróżnych, jak gdyby chciał przekonać się, w jakim towarzystwie ją pozostawia. Oko jego odwróciło się z nieukrywanym niesmakiem od obu pań w jasnych kwiecistych strojach, po czym spoczęło na mnie. Równocześnie powiedział coś swojej córce, siostrzenicy czy kimkolwiek była ona, dziewczyna zaś wyraźnie zerknęła w moją stronę i z lekka odęła ładne małe usteczka. Nie wiem, czy moja osoba, czy też niewybredne, w domu uszyte moje żałobne ubranie wywołały ten grymas pogardy: przypuszczam, że jedno i drugie pospołu. Rozległ się dźwięk gongu okrętowego, ojciec (dowiedziałam się potem, że był to jej ojciec) uściskał ją i powrócił na ląd. Statek rozwinął żagle i odpłynął.

Cudzoziemcy są zdania, że jedynie angielskie młode dziewczęta można puścić bez opieki w podróż. Tych samych cudzoziemców niezmiernie dziwi jednak lekkomyślna ufność angielskich rodziców i opiekunów. Co się tyczy młodych miss, są one za nieustraszoność swoją uważane przez niektórych za nazbyt męskie i „nieprzyzwoite”; inni znów widzą w nich bierne ofiary systemu wychowawczego oraz religijnego, uznającego surveillance, czyli wszelki nadzór za zbędny. Nie wiem, a raczej nie wiedziałam wówczas, czy owa młoda dama należała do rzędu tych, które mogą być pozostawione bezpiecznie bez opieki, rychło wszakże miało się okazać, że dostojeństwo samotności nie przypadało jej szczególnie do gustu. Zaczęła spacerować tam i z powrotem po pokładzie, spoglądając z lekkim odcieniem pogardy na szeleszczące jedwabie i aksamity, a także na nadskakujące im niezdarne niedźwiedziowate postacie opasłych mężczyzn, wreszcie zbliżyła się do mnie, pytając:

– Jest pani amatorką morskich podróży?

Wyjaśniłam jej, że moje amatorstwo w tym kierunku musi zostać wystawione dopiero na próbę pierwszego doświadczenia, dotychczas bowiem nie miałam pod tym względem żadnego.

– O, jakie to ciekawe! – zawołała. – Zazdroszczę pani nowości wrażenia: pierwsze przeżycia tego rodzaju są zawsze bardzo miłe. Co się mnie tyczy, mam ich tyle już za sobą, że zdołałam zapomnieć zupełnie o pierwszym. Jestem całkowicie zblazowana na punkcie morza i wielu innych tym podobnych doznań.

Nie mogłam powstrzymać mimowolnego uśmiechu.

– Dlaczego śmieje się pani ze mnie? – zapytała ze szczerością, która bardziej podobała mi się niż poprzednie jej odezwania.

– Dlatego że jest pani zbyt młoda, aby być zblazowaną na jakimkolwiek punkcie.

– Mam siedemnaście lat – oznajmiła tonem z lekka urażonym.

– Wygląda pani co najwyżej na szesnaście. Chętnie podróżuje pani sama?

– O, jest mi to najzupełniej obojętne! Przepłynęłam już kanał jakieś dziesięć razy bez niczyjej asysty i opieki; staram się jednak być możliwie najkrócej sama; udaje mi się zwykle zawierać miłe znajomości.

– Wątpię, czy uda się pani zawrzeć je tym razem – zauważyłam, zerknąwszy na grupę Watsonów, głośno śmiejących się teraz i czyniących niesłychany zamęt i hałas na pokładzie.

– Oczywiście z nikim spośród tych wstrętnych mężczyzn i kobiet – rzekła. – Tego rodzaju ludzie powinni byliby właściwie być pasażerami najniższej klasy. Jedzie pani na pensję?

– Nie.

– Dokąd więc w takim razie?

– Nie mam o tym najmniejszego pojęcia, poza tym, że najbliższym celem mojej obecnej podróży jest port Boue-Marine.

Spojrzała na mnie ze zdumieniem, nie przestając jednak w dalszym ciągu paplać beztrosko.

– Jadę na pensję. O, na ilu już cudzoziemskich pensjach byłam w moim życiu! Mimo to jestem zupełną ignorantką. Nie umiem nic, ale to absolutnie nic – zapewniam panią – poza tym, że pięknie gram i tańczę, umiem także naturalnie szwargotać po francusku i po niemiecku, chociaż nieosobliwie czytam i piszę w tych językach. Parę dni temu kazano mi przetłumaczyć stroniczkę łatwej niemieckiej książki na angielski, nie potrafiłam tego zrobić. Ojciec mój był bardzo zmartwiony i powiedział, że pan de Bassompierre – mój ojciec chrzestny, który płaci wszystkie rachunki za moją pensję – wyrzuca pieniądze w błoto. Bo muszę przyznać się pani, że co do historii, geografii, arytmetyki i innych podobnie nudnych przedmiotów jestem zupełnie nierozwiniętym dzieckiem jeszcze, a po angielsku piszę bardzo źle – robię pełno błędów gramatycznych i ortograficznych. W dodatku zdążyłam zapomnieć już wszystko, czego nauczono mnie z religii. Nazywają mnie protestantką, wie pani? Ale tak Bogiem a prawdą nie mam pewności, czy jestem nią, czy nie. Niezupełnie zdaję sobie sprawę z różnicy pomiędzy katolicyzmem a protestantyzmem. Jest mi to zresztą najdoskonalej obojętne. Kiedyś w Bonn – kochane, czarujące Bonn – gdzie tylu jest przystojnych młodych studentów! – byłam luteranką. Każda ładna dziewczyna na naszej pensji w Bonn miała wielbiciela. Każdy z takich panów wiedział, w jakich godzinach wychodzimy na spacer, urządzał się też tak, aby spotkać się ze swoją bogdanką i przejść tuż obok niej. Schönes Mädchen – mówił każdy damie swojego serca, a mówił to tak głośno, że wyraźnie mogłyśmy słyszeć jego słowa. Byłam rajsko szczęśliwa w Bonn!

– A gdzie jest pani teraz? – zapytałam.

– O, w… w chose² – rzekła.

Panna Ginevra Fanshave (tak brzmiało imię i nazwisko młodej osoby) zastąpiła oczywiście wyrazem chose istotną nazwę miejscowości. Używanie co chwila wyrazu chose stało się jej utartym zwyczajem, powtarzane przy każdej okazji jako bardzo wygodne słówko zastępcze zamiast brakującego właściwego słowa w każdym języku, którym mówiła w danym momencie. Dziewczęta francuskie pomagają sobie często w ten sposób i od nich właśnie przejęła panna Ginevra Fanshave ten nawyk. W danym wypadku, jak dowiedziałam się w następstwie, miało owo chose zastąpić Villette – wielką stolicę wielkiego królestwa Labassecour.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Celtycka legenda o nadnaturalnej istocie, której zadaniem jest uprzedzać rodzinę o mającej nastąpić śmierci jednego z jej członków (przyp. tłum.). [wróć]

2. Chose – rzecz. [wróć]