Tytuł oryginału: The Posthumous Papers of the Pickwick Club

Wydawca: Joanna Laprus-Mikulska
Redaktor prowadzący: Paulina Kostrzyńska
Korekta: Bożenna Burzyńska, Agata Bołdok, Karolina Saganowska

Copyright © for this edition by Dressler Dublin Sp. z o.o., 2024

ISBN 978-83-681-0900-9

Wydawnictwo Świat Książki
02-103 Warszawa, ul. Hankiewicza 2

Warszawa 2024

Księgarnie internetowe: www.swiatksiazki.pl www.ksiazki.pl

Dystrybucja:
Dressler Dublin Sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki ul. Poznańska 91
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. +48 22 733 50 31/32
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Tom 1

Rozdział 1

Pickwickczycy

Pierwsze promienie światła, które rozjaśniły grube ciemności towarzyszące ukazaniu się nieśmiertelnego Pickwicka na horyzoncie uczonego świata, pierwszą urzędową wzmiankę o tym niepospolitym mężu znajdujemy w protokołach Klubu Pickwicka. Wydawca niniejszego dzieła szczęśliwym się mieni, że może przedstawić je swym czytelnikom jako dowód sumienności, uwagi, usilnej pracy i zdolności badawczych, jakie rozwinął przy poszukiwaniach w licznych powierzonych mu starych dokumentach.

Dnia 12 maja 1827, przewodniczący Józef Smigger Esq.¹ D. W. P C. K. P² Postanowiono jednogłośnie:

„Towarzystwo z uczuciem niczym nie zamąconego zadowolenia i bezwzględnego uznania wysłuchało czytania dokumentów udzielonych przez Samuela Pickwicka Esq., D. P C. K. P, a zatytułowanych:

«Badania spekulatywne stawów hampstedzkich³ tudzież niektóre spostrzeżenia nad teorią skakania żab».

Towarzystwo wyraża swoje najszczersze podziękowanie rzeczonemu Samuelowi Pickwickowi Esq., D. P C. K. P

Towarzystwo, uznając wielkie korzyści, jakie nauka odnieść powinna z wyżej przytoczonego dzieła, jak również z niezmordowanych poszukiwań Samuela Pickwicka w Hornsey, Highgate, Brixton i Camberwell, nie może także nie uznać nieobliczalnych skutków, jakie by, o ile sobie pochlebiać można, miało to dla rozpowszechnienia pożytecznych wiadomości i rozwoju oświaty, gdyby prace tego znakomitego męża przeniesione zostały na rozleglejsze pole, to jest gdyby podróże jego i spostrzeżenia obszerniejszy obejmowały zakres.

Dlatego też Towarzystwo poddało gruntownej rozwadze wniosek wyżej wymienionego Samuela Pickwicka Esq. D. P. C. K. P i trzech innych pickwickczyków wymienionych poniżej, mający na celu utworzenie nowego związku zjednoczonych Pickwickczyków pod nazwą: Korespondujący Oddział Klubu Pickiwicka.

Po przyjęciu i zatwierdzeniu wzmiankowanego wniosku przez Towarzystwo, Oddział Korespondujący Klubu Pickwicka uznaje się niniejszym za ukonstytuowany. Samuel Pickwick Esq. D. R. K. C. P, August Snodgrass Esq. C. K. P, Nataniel Winkle Esq. C. K. P, Tracy Tupman Esq. C. K. P zostają również wybrani i mianowani członkami rzeczonego stowarzyszenia korespondentów, z zaleceniem, ażeby od czasu do czasu przesyłali Towarzystwu Klubu Pickwicka w Londynie autentyczne szczegóły o swych podróżach i poszukiwaniach, spostrzeżenia nad charakterem i obyczajami, na koniec opisy przygód, jak również opowiadania i inne utwory będące wynikiem uwag nad miejscowymi wydarzeniami lub wynikiem wspomnień w związku z nimi pozostających.

Towarzystwo z wdzięcznością zatwierdza zasadę, że członkowie Oddziału Korespondującego sami będą ponosić koszty podróży, i nie ma nic przeciw temu, ażeby członkowie rzeczonego stowarzyszenia robili swe poszukiwania, dopóki im się będzie podobać, byle poszukiwania te odbywały się na tych samych warunkach.

Na koniec uwiadamia się niniejszym członków wyżej wymienionego oddziału, że wniosek ich w sprawie opłacenia portorii od listów i posyłek roztrząsany był przez Towarzystwo, że Towarzystwo wniosek ten poczytuje za godny wielkich umysłów, z których łona wyszedł, i udziela mu swego zupełnego zatwierdzenia”.

Powierzchowny obserwator – dodaje sekretarz, z którego papierów zaczerpujemy opowiadanie – powierzchowny obserwator może by nie dostrzegł nic nadzwyczajnego w łysej głowie i okrągłych okularach, stale zwróconych na jego (sekretarza) twarz, gdy ten czyta wyżej przytoczone statuty; był to jednak widok ze wszech miar godny zastanowienia dla każdego, kto wiedział, że potężny mózg Pickwicka pracował pod tą łysiną i że wyraziste oczy Pickwicka błyszczały poza tymi okularami. W samej rzeczy mąż, który dotarł aż do źródeł stawów hampsteadzkich, który poruszył cały świat uczoną swoją teorią o żabim skoku, siedział tam tak spokojny i nieruchomy jak wody tych stawów, gdy je lód zetnie, albo raczej jak pojedynczy egzemplarz żaby w przepaścistych głębiach gliniastych jam.

Ale o ileż widok ten stał się bardziej zajmujący, gdy na wielokrotne wołania: „Pickwick! Pickwick!”, które jednocześnie wyrwały się z ust wszystkich jego wielbicieli, znakomity ów mąż podniósł się, pełen życia i wzruszenia, wstąpił powoli na prostą ławkę, na której przedtem siedział, i przemówił do klubu, którego był założycielem. Jakim to studium dla artysty mogłaby być ta zajmująca scena! Wymowny Pickwick stał przed nami, jedną rękę wdzięcznie kryjąc pod połą fraka, drugą poruszając w powietrzu dla nadania większej wyrazistości swej gorącej wymowie. Wzniesione stanowisko mówcy pozwalało widzieć jego obcisłe spodnie z kamaszami, na które nie zwrócono by pewnie wielkiej uwagi, gdyby okrywały innego człowieka, ale które uświetnione, ilustrowane, jeżeli tak można wyrazić się, osobą Pickwicka, mimowolnie przejmowały widzów uszanowaniem i czcią.

Otaczali go ludzie, którzy oświadczyli gotowość podzielenia niebezpieczeństw jego podróży i których przeznaczeniem było dzielić sławę jego odkryć. Po prawej jego ręce siedział pan Tracy Tupman, wielce zapalny Tupman, który z mądrością wieku dojrzałego łączył uniesienie i zapał młodego chłopca w tym, co dotyczy najbardziej zajmującej i najgodniejszej przebaczenia słabości ludzkiej – miłości. Czas i dobre jadło rozszerzyły mu kibić niegdyś tak romantyczną; czarna jedwabna kamizelka uwypuklała się coraz więcej; złoty łańcuch od zegarka znikał cal po calu sprzed własnych jego oczu; szeroki podbródek coraz więcej wyłaniał się spoza białego krawata, ale dusza Tupmana nie zmieniła się: uwielbienie dla płci pięknej było w niej zawsze górującym uczuciem.

Na lewo od mistrza siedział poetyczny Snodgrass, tajemniczo otulony w niebieski płaszcz podszyty psami. Obok niego Winkle, myśliwiec, rybak, jeździec, bokser, sportsmen, z wdziękiem ukazywał zupełnie nową kurtkę, szkocki krawat i szaraczkowe spodnie.

Mowa pana Pickwicka i rozprawy, które się wywiązały następnie, przytoczone są w protokołach klubu. Przedstawiają one uderzające podobieństwo do rozpraw najznakomitszych zgromadzeń, a ponieważ budujące jest zawsze porównanie czynów wielkich ludzi, podajemy tu protokół tego pamiętnego posiedzenia.

„Pan Pickwick zrobił uwagę – mówił sekretarz – że sława jest droga sercu każdego człowieka. Sława poetycka jest droga sercu jego przyjaciela Snodgrassa. Sława miłosnych podbojów jest tak samo droga jego przyjacielowi Tupmanowi, a żądza zdobycia sobie sławy we wszystkich ćwiczeniach ciała płonie w wysokim stopniu w piersi jego przyjaciela Winkle’a. On (pan Pickwick) nie może zapomnieć, że i na niego samego wywierają wpływ namiętności ludzkie, ludzkie uczucia (oklaski), może nawet ludzkie słabości (głośne wołania: – Nie! Nie!). Ale powie i to, że jeżeli kiedy ogień miłości własnej zapałał w jego łonie, to wnet tłumiła go żądza, aby być pożytecznym rodzajowi ludzkiemu. Chęć zjednania sobie szacunku rodu ludzkiego była zawsze jego bodźcem, filantropia jego gwiazdą przewodnią. (Gwałtowne oznaki uznania). Czuł on pewną dumę, wyznaje to otwarcie, i niech jego przyjaciele zużytkują to wyznanie, jeżeli im się podoba, czuł on pewną dumę, gdy przedstawił uczonemu światu swoją teorię skoku żab. Teoria ta może być znakomitą albo nią może nie być. (Jeden głos: – Jest nią! – Głośne oklaski). Zgadza się mówca ze zdaniem szanownego pickwickczyka, którego głos usłyszał. Teoria jego jest znakomita. Ale choćby sława tego traktatu doszła do krańców uczonego świata, i wtedy duma, jaką by uczuwał autor tego dzieła, nie była niczym wobec uczucia dumy, jakiego doznaje w tej chwili najszczęśliwszej w jego życiu (oklaski). Jest on tylko bardzo mizerną jednostką (– Nie! Nie!); nie może jednak nie uznać tego, że powołany został przez Towarzystwo do czynności wielkiej wagi, połączonej z pewnym narażeniem się, dziś zwłaszcza, gdy nieład panuje na wielkich drogach, a woźnice są zdemoralizowani. Spojrzyjcie na stały ląd Europy i na sceny zdarzające się we wszystkich krajach. Wszędzie wywracają się dyliżanse, konie ponoszą, statki idą na dno, kotły parowe pękają. (Oklaski. Jeden głos: Nie!) Nie?!… (Oklaski). Byłażby to zbita z tropu miłość własna człowieka… nie chcę powiedzieć niedowarzonego (żywe oklaski), który zazdroszcząc pochwał oddanych może niezasłużenie uczonym pracom mówcy i urażony skarceniem, jakiego doznały jego własne słabe wystąpienia, natchniony zazdrością, powodowany zatem niskim uczuciem…

Pan Blotton (z Algate) powstaje i żąda przywołania pana Pickwicka do porządku oraz zapytuje, czy szanowny pickwickczyk do niego robił aluzję? (Wołania: – Do porządku! Tak! Nie! Słuchajcie! Dość tego! itd.).

Pan Pickwick oświadcza, że go nie zastraszą te hałasy. Tak, zrobił aluzję do szanownego gentlemana! (Żywe wzburzenie).

W takim razie pan Blotton odpowie w dwóch tylko słowach: z największą pogardą odrzuca on zarzut szanownego gentlemana, jako fałszywy i oszczerczy (głośne oklaski). Szanowny gentleman jest blagier (okropne wzburzenie. Wielkie krzyki: – Do porządku!).

Pan Snodgrass wstaje, żądając przywołania do porządku pana Blottona (– Słuchajcie! Słuchajcie!). Zapytuje, czy nie zostanie zamknięta niewłaściwa dyskusja między dwoma członkami klubu (– Słuchajcie! Słuchajcie!).

Prezydent jest przekonany, że szanowny pickwickczyk cofnie wyrażenie, którego użył.

Pan Blotton, pomimo całego szacunku dla prezydenta, oświadcza, że tego nie uczyni.

Prezydent jest zdania, że obowiązek nakazuje mu zapytać szanownego gentlemana, czy wyrażenie, które mu się wyrwało, użył w znaczeniu, jakie mu się nadaje pospolicie.

Pan Blotton nie waha się odpowiedzieć, że nie i że użył tego wyrażenia w znaczeniu pickwickowskim (– Słuchajcie! Słuchajcie!). Czuje się w obowiązku oświadczyć, że osobiście przejęty jest najgłębszym szacunkiem dla tak szanownego gentlemana, jakim jest pan Pickwick. Nazwał go blagierem tylko z punktu widzenia czysto pickwickowskiego (– Słuchajcie! Słuchajcie!).

Pan Pickwick oświadcza, że najzupełniej poprzestaje na szlachetnym i szczerym wyjaśnieniu swego szlachetnego przyjaciela. Życzy on sobie, by należycie zostało zrozumiane, iż własne jego spostrzeżenia powinny być także pojmowane w znaczeniu czysto pickwickowskim (oklaski)”.

Tu kończy się protokół. I w samej rzeczy dyskusja nie mogła już być prowadzona dalej, doszedłszy do konkluzji tak zadowalającej i jasnej. Nie mamy urzędowych dowodów co do faktów, jakie czytelnik znajdzie w rozdziale następnym, lecz ułożone one zostały podług listów i innych dokumentów rękopiśmiennych, których autentyczność nie podlega wątpliwości.

Rozdział II

Pierwszy dzień podróży i pierwszy wieczór przygód z ich skutkami

Słońce, ten punktualny sługa pracy, zaledwie wstało i rzuciło światło na poranek trzynastego maja 1827 roku, gdy pan Pickwick, podobny do drugiego słońca, wyrwał się z objęć snu; otworzył okno i spojrzał na świat. Ulica Goswell leżała u jego stóp, ulica Goswell po prawej ręce – jak daleko wzrok sięgał – ulica Goswell po lewej ręce; a naprzeciwko niego druga strona ulicy Goswell.

„Takie to są – pomyślał pan Pickwick – ciasne poglądy filozofów poprzestających na badaniu powierzchni rzeczy i nie usiłujących zbadać ukrytych tajemnic. I ja mógłbym tak jak oni poprzestać na badaniu ulicy Goswell, nie robiąc żadnych usiłowań, by dostać się do otaczających ją nieznanych okolic!”.

Wynurzywszy tę szczytną myśl, pan Pickwick zajął się ubieraniem i układaniem rzeczy w torbie podróżnej. Wielcy ludzie bardzo rzadko bywają wybredni pod względem ubrania, toteż golenie brody, toaleta i śniadanie następowały szybko po sobie. Po upływie godziny pan Pickwick znajdował się już na placu St. Martin le Grand z torbą podróżną pod pachą i perspektywą w kieszeni surduta, w kieszeni zaś kamizelki umieścił notatnik do zapisywania godnych upamiętnienia odkryć, jakie dałyby się zrobić.

– Dorożka! – zawołał pan Pickwick.

– Jestem, panie! – odpowiedział szczególny gatunek rodzaju ludzkiego w bluzie i płóciennym fartuchu, z blachą numerowaną na szyi, jakby był skatalogowany w jakiej kolekcji osobliwości. Był to miejscowy posługacz dorożek.

– Jestem, panie! Hej! Kolejna dorożka!

Gdy woźnica wyszedł z szynku, gdzie palił fajkę, pan Pickwick i jego torba wsadzeni zostali do powozu.

– Golden Cross – rzekł pan Pickwick.

– Nędzny kurs szylingowy. Tomie! – zawołał woźnica w złym humorze, dla informacji posługacza, gdy powóz ruszał.

– Ile lat, mój przyjacielu, ma ten koń? – zapytał pan Pickwick, pocierając sobie nos szylingiem przygotowanym na zapłacenie.

– Czterdzieści dwa – odrzekł woźnica, spojrzawszy bokiem na pana Pickwicka.

– Co? – zawołał znakomity człowiek, sięgając ręką po notatnik.

Woźnica powtórzył swe twierdzenie, pan Pickwick uważnie spojrzał mu w oczy, ale nie dostrzegł w ich wyrazie żadnego wahania i bezzwłocznie fakt zanotował.

– I jak długo bywa w zaprzęgu? – pytał dalej pan Pickwick, zawsze starający się o zbieranie pożytecznych wiadomości.

– Dwa albo trzy tygodnie.

– Dwa albo trzy tygodnie w zaprzęgu! – zawołał filozof, pełen zdumienia, i znowu wyciągnął notatnik.

– Stajnie – dodał obojętnie woźnica – znajdują się w Pentonwill, ale on tam rzadko staje, z powodu osłabienia.

– Z powodu osłabienia? – powtórzył Pickwick ze zdumieniem.

– Tak, pada, jak się go tylko wyprzęże z dorożki, a przeciwnie, gdy jest zaprzężony jak należy i lejce trzyma się krótko, to nawet się nie potknie. Mamy przy tym parę znakomitych kół, tak że byle koń ruszył, już się toczą za nim; musi więc biec, nie może się oprzeć!

Pan Pickwick zapisał każdy wyraz tego opowiadania, by udzielić klubowi wiadomości o tym szczególnym dowodzie żywotności koni w okolicznościach najmniej przyjaznych. Kończył właśnie pisać, gdy dorożka dotarła do Golden Cross. Woźnica zeskoczył, pan Pickwick wysiadł z wszelką ostrożnością, panowie Tupman, Snodgrass i Winkle, z niecierpliwością oczekujący na przybycie swego znakomitego mistrza, przystąpili, aby go przywitać.

– Masz – rzekł pan Pickwick, podając woźnicy szylinga.

Ale jakież było zdziwienie uczonego męża, gdy ów nieobliczalny człowiek, rzuciwszy pieniądze na bruk, oświadczył w mowie wielce wyrazistej, iż nie żąda innej zapłaty, jak tylko przyjemności przeboksowania z panem Pickwickiem całego szylinga.

– Szalony! – zawołał pan Snodgrass.

– Pijany! – dodał pan Winkle.

– I jedno, i drugie – dorzucił pan Tupman.

– Dalejże! – krzyknął woźnica, rękami wyczyniając w powietrzu mnóstwo młynków przygotowawczych. – Występujcie wszyscy czterej.

– A to gratka! – zawołało pół tuzina innych woźniców. – Do roboty, Samie! – I z wielkim zadowoleniem ustawili się w półkole.

– Co to, Samie? – zapytał jakiś gentleman, właściciel mankietów z czarnego perkalu.

– Co to? – odrzekł woźnica. – Ten stary zanotował mój numer.

– Nie notowałem numeru! – odpowiedział z oburzeniem pan Pickwick.

– A więc dlaczegoś go pan zapisywał? – zapytał woźnica.

– Nie zapisywałem! – zawołał pan Pickwick tonem jeszcze większego oburzenia.

– Czy uwierzycie – ciągnął dalej woźnica, zwracając się do tłumu – czy uwierzycie, że ten oto szpicel siadł do mej dorożki, zapisał numer i notował każde powiedziane słowo! (Notatnik, jak błysk światła, przychodzi na myśl panu Pickwickowi).

– Zrobił to? – mruknął inny woźnica.

– Tak, zrobił. A teraz, swymi szykanami doprowadziwszy mnie do wyznania, ma gotowych trzech świadków przeciwko mnie. Ale zapłaci mi za to, choćbym miał pół roku siedzieć!… Występuj!

I w uniesieniu, ze szczytną obojętnością dla własnych ruchomości, woźnica cisnął swój kapelusz na bruk, zrzucił okulary panu Pickwickowi, zaaplikował jedno uderzenie pięścią w nos pana Pickwicka, drugie uderzenie pięścią w piersi pana Pickwicka, trzecie w oko pana Snodgrassa, czwarte dla rozmaitości w kamizelkę pana Tupmana, potem jednym skokiem wypadł na środek ulicy, następnie wskoczył znów na chodnik i w końcu wyparł tę odrobinę powietrza, jaką zawierały jeszcze płuca pana Winkle’a. Wszystko to odbyło się w jakie dwanaście sekund.

– Czy nie ma tu konstabla? – zapytał pan Snodgrass.

– Wpakujcie ich pod pompę – doradzał jakiś przekupień z gorącymi pasztecikami.

– Zapłacisz mi za to! – zawołał pan Pickwick, oddychając z trudnością.

– Szpicel! – krzyknęło kilka głosów z tłumu.

– Występujcie! – bełkotał woźnica nie przestając przez ten czas młynkować pięściami w próżni. Aż dotąd tłum zachowywał się biernie wobec tej sceny; ale kiedy z ust do ust przeszła wiadomość, że pickwickczycy są policyjnymi szpiegami, obecni zaczęli roztrząsać z wielkim roznamiętnieniem, czy nie należałoby postąpić według wniosku przekupnia z gorącymi pasztecikami. Niepodobna odgadnąć, do czego by to doprowadziło, gdyby interwencja pewnej nowo przybyłej osobistości nie położyła końca tej awanturze.

– Co to jest? – zapytał młody wysmukły człowiek w zielonym fraku, wychodzący z biura postoju dorożek.

– Szpicel! – wrzasnął tłum.

– To fałsz! – zawołał pan Pickwick z wyrazem, który powinien był przekonać każdego nieuprzedzonego słuchacza.

– Czy tak? Czy tak? – pytał młody człowiek, torując sobie drogę przez tłum za pomocą niezawodnego sposobu polegającego na szturchaniu łokciami na prawo i na lewo.

Pan Pickwick w kilku zwięzłych słowach przedstawił mu rzeczywisty stan rzeczy.

– Jeśli tak, to chodźcie – rzekł zielony frak, pociągając za sobą znakomitego człowieka i nie przestając mówić przez całą drogę. – Ty, nr 924, weź, co ci się należy za kurs, i wynoś się. To szanowany gentleman, ja odpowiadam za niego. Żadnych głupstw. Tędy, panie! Gdzie pańscy przyjaciele? Jak widzę, zaszła omyłka. Mniejsza o to… wypadek… każdemu to się może zdarzyć… odwagi! Od tego nikt nie umarł… Trzeba mężnie stawić czoło przeciwnościom. Zaskarż go pan do komisarza… A to łotry!

Wygłaszając z niepospolitą potoczystością długi szereg podobnych sentencji, nieznajomy wprowadził pana Pickwicka i jego uczniów do pokoju, gdzie zwykle podróżni czekają na odejście dyliżansów.

– Chłopcze! – zawołał nieznajomy, targając za dzwonek z nadzwyczajną gwałtownością – szklanek dla wszystkich, gorącego grogu, mocno ucukrzonego i sporo. Oko podbite, panie! Chłopcze! Kawałek surowego mięsa na oko dla pana. Nic tak nie pomaga na sińce jak surowe mięso. Słup latarni gazowej także doskonały, ale niewygodny. Strasznie głupio stać pół godziny na ulicy z okiem przyłożonym do latarnianego słupa. Dobry żart, co? Cha! Cha!

I nieznajomy, nie zatrzymując się nawet dla nabrania oddechu, przełknął od razu pół kwarty gorącego ponczu, potem rozwalił się na krześle z taką obojętnością, jakby nic nadzwyczajnego nie zaszło.

Pan Pickwick miał teraz czas przyjrzeć się ubiorowi i postawie tego nowego znajomego, a tymczasem trzej jego towarzysze zajęci byli wyrażaniem wybawcy swej wdzięczności.

Był to mężczyzna średniego wzrostu, ale że był szczupły i miał długie nogi, wydawał się więc nierównie słuszniejszy. Jego zielony frak musiał być niegdyś elegancki, za owych pięknych dni fraków o krótkich połach; na nieszczęście w owych dniach był on na pewno robiony na mężczyznę znacznie niższego aniżeli nieznajomy, ponieważ zabrudzone rękawy dochodziły mu zaledwie do łokcia. Bez względu na poważne lata tego ubioru nieznajomy zapiął go pod sam podbródek, narażając tym na pęknięcie na grzbiecie. Szyja nieznajomego okręcona była czarną chustką, ale nie dostrzegłbyś na niej ani śladu kołnierza od koszuli. Wąskie spodnie ukazywały tu i ówdzie połyskujące miejsca, co znamionowało długą służbę; były mocno naciągnięte za pomocą strzemiączek na połatanych zapewne trzewikach, ażeby ukryć pończochy niegdyś białe, które zdradzały się jednak pomimo tej zbytecznej ostrożności. Z każdej strony jego kapelusza o podniesionych kryzach spadały w zaniedbanych kędziorach długie, czarne włosy, a pomiędzy rękawiczkami a rękawami ubrania widać było nagie części rąk. Na koniec twarz jego była blada i wychudzona, a cała osoba tchnęła bezwstydem, niedbalstwem i niczym nie zachwianą zarozumiałością.

Takiemu to indywiduum pan Pickwick przypatrywał się przez okulary (które na szczęście znalazły się) i w wyborowych słowach wyrażał swe podziękowanie, gdy trzej jego znajomi wyczerpali już swoje dziękczynienia.

– Nie mówmy więcej o tym – rzekł nieznajomy, przerywając komplementy – dość tego. Zresztą woźnica dzielnie wywijał pięściami; ale gdybym był na miejscu pańskiego przyjaciela w myśliwskiej kurtce, to – niech mnie Bóg skarze! – rozwaliłbym mu głowę w jednej sekundzie… i temu przekupniowi z pasztecikami także, słowo honoru.

Mowa ta, wygłoszona jednym tchem, przerwana została przez konduktora z Rochester, oznajmiającego, że Kommodor odjeżdża.

– Kommodor! – mruknął nieznajomy, wstając. – W tym powozie mam miejsce. Miejsce na imperiale. Płaćcie za ten grog – trzeba by zmienić banknot pięciofuntowy – w obiegu jest dużo fałszywej monety – znamy to.

I potrząsnął głową z przebiegłą miną.

Właśnie pan Pickwick i jego trzej towarzysze zamierzali zrobić pierwszy przystanek w Rochester. Oświadczyli więc nowemu swojemu znajomemu, że jadą tą samą drogą, co on, i umówili się, że zajmą miejsca z tyłu powozu, gdzie pomieszczą się wszyscy pięciu.

– Hop! Do góry! – zawołał nieznajomy, pomagając Pickwickowi wgramolić się na imperial z pośpiechem, który materialnie naruszył zwykłą powagę filozofa.

– Pakunków nie ma pan? – zapytał woźnica.

– Kto? Ja? – odparł nieznajomy. – Pakiecik zawinięty w bibułę, to wszystko! Resztę wyprawiłem wodą! Wielkie skrzynie obite gwoździami, wielkie jak domy! Ciężkie, ciężkie, diabelnie ciężkie!

To mówiąc pakował do kieszeni pakiet owinięty w brązowy papier, a zawierający, jak można było wnosić z powierzchowności, koszulę i chustkę do nosa.

– Ostrożnie! ostrożnie z głowami! – krzyczał gadatliwy nieznajomy, gdy przejeżdżali pod jednym ze sklepień – straszne to miejsce – bardzo niebezpieczne – niedawno – pięcioro dzieci – matka – słuszna kobieta – jadła chleb z masłem… zapomniała o sklepieniu; trach! dzieci oglądają się – matka bez głowy!… chleb z masłem w ręku, a nie ma gęby, by go włożyć – głowa rodziny zginęła. Okropność! Okropność! Pan przypatruje się pałacowi Whitehall? – piękny pałac – małe okienka; tu także zleciała jedna głowa!… Także nie uważał!⁴ Och! och! panowie! och!

– Myślałem właśnie – rzekł pan Pickwick – o dziwnej zmienności rzeczy ludzkich.

– A! domyślam się. Dziś wchodzi się do pałacu drzwiami, jutro wylatuje się oknem. Pan filozof?

– Badacz natury ludzkiej, panie.

– Ja także, jak większa część ludzi nie mających nic lepszego do roboty, a jeszcze mniej do zarobienia. Pan poeta?

– Mój przyjaciel, pan Snodgrass, ma bardzo wybitne zdolności poetyckie – odpowiedział pan Pickwick.

– Ja także – rzekł nieznajomy – napisałem poemat epiczny – dziesięć tysięcy wierszy – rewolucja lipcowa – stworzony na miejscu – w dzień Mars – w nocy Apollo – w dzień karabin – w nocy lira.

– Czy był pan obecny przy tych sławnych zdarzeniach? – zapytał pan Snodgrass.

– Obecny? Tak, cokolwiek; mierzyłem w Szwajcarów i wymierzyłem wiersze – spisywałem je w handlu win – na ulicy pif! paf! nowa myśl! – wracam do handlu – pióro, atrament – na ulicy siekanina. Szczytny czas, panie. Pan myśliwy? – zapytał, zwracając się nagle do pana Winkle’a.

– Trochę – odrzekł zagadnięty.

– Piękne zajęcie! Bardzo piękne! A pies?

– Teraz nie mam.

– Ach, powinien by pan mieć. Szlachetne zwierzę – istota inteligentna! Miałem niegdyś psa – legawca – zdumiewający instynkt. Pewnego dnia, polując, wchodzę do lasu – gwiżdżę – pies nie rusza się – gwiżdżę znowu: Ponto! Nic nie pomaga – stoi jak wryty. Ponto! Ponto! – ani drgnie. Skamieniał przed jakąś tablicą. – Napis: Strażnicy leśni mają rozkaz zabijać wszystkie psy, które się znajdą w tym lasku. – Nie chciał iść dalej. Zadziwiający pies. Sławny pies! O tak! Sławny!

– Szczególny wypadek! – rzekł pan Pickwick. – Czy pozwoli pan, bym go zanotował?

– Owszem, owszem: sto innych anegdot o tym samym zwierzęciu. Piękna dziewczyna, panie – mówił nieznajomy, zwracając się do pana Tracy’ego Tupmana, który zajęty był antypickwickowskim zerkaniem na młodą kobietę idącą brzegiem drogi…

– Bardzo piękna – odpowiedział pan Tupman.

– Angielki niewarte Hiszpanek – szlachetne istoty! Włosy hebanowe – oczy czarne – kształty ponętne – słodkie istoty – cudne!

– Byłeś pan w Hiszpanii? – zapytał pan Tracy Tupman.

– Wieki tam przeżyłem.

– Musiał pan mieć wiele przygód miłosnych…

– Przygód miłosnych? Tysiące! Don Bolaro Fizzgig – grand hiszpański – córka jedynaczka – donna Krystyna – wspaniała dziewica – kochała mię do szaleństwa. Ojciec zazdrosny – córka namiętna – Anglik piękny – donna Krystyna w rozpaczy – kwas pruski – pompa do płukania żołądka w mojej torbie podróżnej – wykonywam operację – stary Bolaro w uniesieniu – zgadza się na nasz związek – łączy ręce – strumień łez – historia romantyczna – bardzo romantyczna.

– Czy dama ta znajduje się obecnie w Anglii? – przerwał pan Tupman, na którym opis tylu wdzięków żywe wywarł wrażenie.

– Umarła, panie, umarła! – odrzekł nieznajomy, przykładając do oczu szczątki batystowej chustki. – Nigdy nie przyszła do siebie po operacji z pompą do płukania żołądka – delikatna konstytucja wstrząśnięta – ofiara miłości.

– A ojciec? – zapytał poetyczny Snodgrass.

– Wyrzuty sumienia – nagłe zniknięcie – gadanina o tym w całym mieście. Szukają po wszystkich kątach – nie ma! Wtem fontanna na publicznym placu zatrzymuje się – mija jakiś czas – nie ma wody – rzemieślnicy biorą się do roboty – mój teść w wielkiej rurze wodociągowej – w prawym bucie wyznanie, że zgryzoty skłoniły go do samobójstwa. Wydobywają go – fontanna tryska w najlepsze.

– Pozwoli mi pan spisać ten mały romans? – zapytał pan Snodgrass, głęboko rozczulony.

– Z największą chęcią, z największą chęcią. – Pięćdziesiąt innych do usług pańskich. Dziwna to historia – nienadzwyczajna – ale ciekawa.

Nie przestawał mówić w ten sposób przez całą drogę, zatrzymując się tylko na przystankach dla przełknięcia szklanki piwa; coś w rodzaju interpunkcji. Toteż gdy powóz przytoczył się do Rochester, notatniki panów Pickwicka i Snodgrassa były całkowicie zapełnione opisem jego przygód.

Gdy ujrzano stary zamek, pan August Snodgrass zawołał z cechującym go poetycznym zapałem:

– Co za wspaniałe zwaliska!

– Jakie studium dla archeologa! – to były słowa wyrzeczone przez samego pana Pickwicka w chwili, gdy przykładał perspektywę do oka.

– Piękna miejscowość – odrzekł nieznajomy. – Wspaniała masa! Ciemne mury – zburzone arkady – ponure przejścia – zawalone schody. Stara katedra! Także zapach stęchlizny – stopnie wydeptane nogami pielgrzymów – małe furtki saksońskie – konfesjonały jak budki kontrolerów odbierających bilety w teatrze… Dziwni to ludzie ci zakonnicy – ci papieże – ci przełożeni i wszelkiego rodzaju nieboszczyki o wielkich obliczach, o obtłuczonych nosach, których wykopują codziennie. Pasy z bawolej skóry – muszkiety – sarkofagi. Piękne miejsce – stare legendy – szczytne historie – zadziwiające.

Nieznajomy ciągnął ten monolog, dopóki powóz nie zatrzymał się na ulicy Wielkiej przed oberżą „Pod Bykiem”.

– Czy pan zatrzymuje się tutaj? – zapytał go pan Nataniel Winkle.

– Tu? Nie, panie. Ale radzę panom, byście tu się zatrzymali, dom dobry, łóżka czyste. Tuż obok jest hotel „Wright”, bardzo drogi; pół korony dopisują do rachunku za spojrzenie na garsona; każą płacić drożej, gdy się je obiad w mieście, niż gdyby się jadło w hotelu; szczególni ludzie, doprawdy.

Pan Winkle zbliżył się do pana Pickwicka i szepnął mu parę słów do ucha. Szeptanie przeszło od pana Pickwicka do pana Snodgrassa, od pana Snodgrassa do pana Tupmana, a gdy następnie zamieniono pomiędzy sobą znaki zgody, pan Pickwick tak przemówił do nieznajomego:

– Dziś rano wyświadczył nam pan ważną usługę. Zechciej pan zatem przyjąć słaby dowód naszej wdzięczności i zrób nam zaszczyt, obiadując z nami.

– Z wielką przyjemnością… Nie chciałbym wyjawić panom swego gustu, ale pieczony drób i grzyby rzecz wyśmienita – o której godzinie?

– Teraz – rzekł pan Pickwick, wyjmując zegarek – jest około trzeciej. O piątej, jeśli pan chce.

– Bardzo dobrze, punkt o piątej; aż do tej chwili niech się panowie zajmą swoimi sprawami.

Tak powiedział nieznajomy, a potem podniósł o kilka cali swój kapelusz o zadartych kryzach, niedbale osadził go znowu na bakier, przeszedł dziedziniec z miną zamyśloną i skręcił w ulicę; pakiet owinięty w brązowy papier sterczał mu ciągle z kieszeni.

– Widocznie wielki to podróżnik po rozmaitych krajach i skrupulatny obserwator ludzi i rzeczy – rzekł pan Pickwick.

– Chciałbym widzieć jego poemat – dodał pan Snodgrass.

– A ja psa – rzekł pan Winkle.

Pan Tupman nie mówił nic, ale myślał o donnie Krystynie, pompie do płukania żołądka i fontannie – i oczy jego napełniły się łzami…

Zamówiwszy osobny pokój jadalny, obejrzawszy łóżka i ułożywszy dania obiadu, nasi znajomi wyszli, by przyjrzeć się miastu i jego okolicom.

Pilnie przewertowaliśmy notaty pana Pickwicka o czterech miastach: Strood, Rochester, Chatham i Brompton, ale nie sądzimy, by zdanie jego o nich różniło się co do istotnej treści od zdania innych uczonych, którzy zwiedzali te same miejsca. Opis jego można streścić w tych wyrazach:

Głównymi produktami tych miast są, zdaje się, żołnierze, majtkowie, Żydzi, kreda, raki, oficerowie i urzędnicy marynarki. Najważniejsze towary, wystawione na ulicach, to: zboże dla floty, cukier lodowaty, jabłka, ryby i ostrygi. Ulice są wielce ożywione, co jest po największej części wynikiem dobrego humoru wojskowych. Mężni ci ludzie, pod wpływem nadmiaru wesołości i napojów spirytusowych, wyśpiewując i robiąc zygzaki po ulicach, przedstawiają widok prawdziwie zajmujący dla umysłu filantropijnego, zwłaszcza jeżeli zważymy, jakiej niewinnej i taniej uciechy dostarczają wszystkim miejskim ulicznikom biegającym za nimi i przedrzeźniającym ich. Nic – dodaje pan Pickwick – nie zdoła dorównać ich dobremu humorowi. W przeddzień mego przybycia jeden z wojskowych został w pewnej oberży grubiańsko obrażony. Dziewczyna nie chciała mu pozwolić więcej pić. Wskutek tego, z prostej swawoli, żołnierz wydobył bagnet i ranił ją w ramię, lecz już nazajutrz zuch ten udał się do oberży i sam oświadczył pierwszy, że nie zachowuje żadnej urazy i zapomina o tym, co zaszło.

Konsumpcja tytoniu musi być w tym mieście bardzo znaczna – pisze dalej pan Pickwick – a zapach tej rośliny, rozchodzący się po wszystkich ulicach, musi być szczególnie przyjemny dla lubiących palić. Podróżnik nie zgłębiający istoty rzeczy może by krytykował błoto charakteryzujące ulice miejskie, gdy przeciwnie, przedstawia ono prawdziwy przedmiot zadowolenia dla tych, którzy widzą w tym dowód ruchu i pomyślności handlowej.

Piąta godzina sprowadziła jednocześnie obiad i nieznajomego. Pozbył się on pakietu w brązowym papierze, ale nie dokonał żadnej zmiany w swym kostiumie i jak przedtem, odznaczał się gadatliwością.

– Co to? – spytał, gdy garson zdejmował pokrywę z półmiska.

– Flądry, panie.

– Flądry! ach! kapitalna ryba! wszystkie flądry pochodzą z Londynu! przedsiębiorcy dyliżansów popierają obiady polityczne – całe wozy fląder – tuziny koszów – chytre sztuki – szklaneczkę wina, panie?

– Z przyjemnością! – odrzekł pan Pickwick. I nieznajomy napił się wina naprzód z nim, potem z panem Snodgrassem, potem z panem Tupmanem, potem z panem Winkle’em, wreszcie z całym zebranym towarzystwem, a wszystko to uczynił, nie przestając mówić ani na chwilę.

– Jakieś szczególne bachanalie na schodach. Wnoszą ławki, uwijają się stolarze – szklanki – arfa. Co to znaczy, garsonie?…

– Bal, panie.

– Piknik?

– Nie, panie. Bal publiczny, panie, na rzecz ubogich, panie…

– Powiedz mi pan – zapytał pan Tupman z żywym zajęciem – czy w tym mieście kobiety są piękne?

– Pyszne, wspaniałe. Kent, panie. Cały świat zna hrabstwo Kent słynące z jabłek, wiśni, chmielu i kobiet. Szklankę wina?

– Z wielką przyjemnością – odparł pan Tupman. Nieznajomy nalał swoją szklankę i wychylił.

– Bardzo bym chciał pójść na ten bal – rzekł pan Tupman – bardzo bym chciał.

– Bilety, panie, mamy w kantorze, po pół gwinei – rzekł garson.

Pan Tupman powtórnie wyraził życzenie, że chce być obecny na tej uroczystości, ale nie znajdując żadnej odpowiedzi w pociemniałym oku pana Snodgrassa ani w roztargnionym wzroku pana Pickwicka, rzucił się z nowym zajęciem do wina porto i do deseru, który przyniesiono. Garson oddalił się, a towarzystwo mogło rozkoszować się spokojem kilku poobiednich godzin.

– Za pozwoleniem panów – rzekł nieznajomy – butelka drzemie, zmuśmy ją do krążenia jak słońce.

I wypił szklankę, którą napełnił był przed dwiema minutami, po czym nalał sobie drugą, ze świadomością człowieka przyzwyczajonego do podobnych manipulacji.

Wypito wino i żądano więcej, nieznajomy rozprawiał, pickwickczycy słuchali, pan Tupman co chwila odczuwał coraz to większą ochotę pójścia na bal, twarz pana Pickwicka jaśniała wyrazem uniwersalnej filantropii, panowie Winkle i Snodgrass wpadli w głęboki sen.

– Na górze już zaczynają – rzekł nieznajomy – słuchajcie! Stroją skrzypce, a teraz arfę, już zaczęli!

W samej rzeczy dźwięki orkiestry zapowiadały początek kontredansa.

– Bardzo bym chciał pójść na ten bal – powtórzył pan Tupman.

– Ja także. Przeklęte bagaże, statek opóźnił się, nie mam w co się ubrać.

Powszechna uprzejmość była charakterystycznym rysem pickwickczyków, a pan Tupman był nią obdarzony w wyższym od innych stopniu. Przeglądając protokoły klubu zdumiewać się trzeba, ile razy ten zacny człowiek odsyłał do innych członków towarzystwa rozmaitych biedaków udających się do niego z prośbą o stare suknie lub pieniężną zapomogę.

– Byłbym szczęśliwy, gdybym mógł panu na ten bal pożyczyć mego fraka – rzekł do nieznajomego – ale pan jest dość szczupły, a ja…

– Dość otyły. Stary zdemontowany Bachus w pantalonach. Zlazł z beczki! Winne liście, do diabła! Cha! cha! Przysuń no pan wino!

Nie umiemy powiedzieć, czy pan Tupman był oburzony zbyt swobodnym tonem, z jakim nieznajomy wzywał go, by przysunął wina, które tak szybko przesuwało się znów przez gardło, lub też czy słusznie zgorszony tym, że wpływowy członek Klubu Pickwicka porównany został do zdemontowanego Bachusa – ale przysunąwszy wino odchrząknął dwa razy i patrzał na nieznajomego przez kilka sekund z surową stanowczością. Jednak, gdy indywiduum to zachowało najzupełniejszy spokój i pogodę pod tym badawczym spojrzeniem, pan Tupman zmniejszył stopniowo jego natężenie i znowu zaczął mówić o balu.

– Chciałbym właśnie powiedzieć panu – odezwał się – że gdyby moje ubranie było dla pana za przestronne, suknie mego przyjaciela, pana Winkle’a, mogłyby być dla niego w sam raz.

Nieznajomy zmierzył pana Winkle’a i zawołał z zadowoleniem:

– Takich właśnie nam trzeba!

Pan Tupman spojrzał dokoła. Wino, które wywarło swój wpływ usypiający na panów Snodgrassa i Winkle’a, ciążyło również nad zmysłami pana Pickwicka. Gentleman ten kolejno przeszedł wszystkie fazy poprzedzające obezwładnienie wywołane obiadem i winem. Przeszedł wszystkie stopnie od nadmiaru wesołości do bezdennego smutku. Jak płomień gazowy na ulicy, gdy wiatr dostanie się do rury, roztaczał on chwilami to nadzwyczajną jasność, to znów tak malał, iż zaledwie go można było dojrzeć; po krótkiej przerwie błysnął oślepiającym blaskiem, potem drgnął i zgasł zupełnie. Głowa pochyliła mu się na piersi i jednostajne chrapanie, któremu czasem towarzyszyło głuche mruczenie, były jedynymi dowodami słuchowymi mogącymi świadczyć o istnieniu tego wielkiego męża.

Pana Tupmana opanowała gwałtowna pokusa znalezienia się na balu, aby wydać sąd o pięknościach hrabstwa Kent. Chciało mu się również zaprowadzić tam nieznajomego, słyszał bowiem, że mówi o mieszkańcach miasta, jak gdyby mieszkał w nim od urodzenia, gdy on sam znajdował się w miejscu zupełnie mu obcym. Pan Winkle spał głęboko, a pan Tupman zbyt dobrze znał z doświadczenia stan, w jakim się znajdował jego towarzysz, by nie wiedzieć, że według zwykłego przebiegu praw natury przyjaciel jego, przebudziwszy się, nie będzie myślał o niczym innym, tylko o tym, by się jakoś dowlec do łóżka. Mimo to jednak był jeszcze niezdecydowany.

– Napełnij pan sobie szklankę i przysuń wino – rzekł niezmordowany gość.

Pan Tupman spełnił to żądanie i ta ostatnia, uzupełniająca szklanka wymogła na nim postanowienie.

– Z sypialnego pokoju pana Winkle’a – rzekł do nieznajomego – są drzwi do mojego pokoju, a gdybym go teraz obudził, nie potrafiłbym mu dać do zrozumienia, czego żądam; ale wiem, że w swej torbie podróżnej ma on kompletne ubranie. Gdyby pan przywdział je na bal, a po powrocie zdjął, mógłbym je łatwo złożyć na tym samym miejscu, nie niepokojąc mego przyjaciela.

– Doskonale – odparł nieznajomy – wyborny plan! Głupie położenie, śmieszne. Czternaście fraków mieć w swoim kufrze i być zmuszonym przywdziewać cudzy! Bardzo głupio! Doprawdy.

– Trzeba wziąć bilety – rzekł pan Tupman.

– Nie warto mieniąc gwinei. Zagrajmy, kto zapłaci za obu. Rzuć pan złotą monetę w górę, ja będę zgadywał. Zaczynaj pan. Kobieta, kobieta, kobieta czarodziejka!

Złoty pieniądz upadł i ukazała się postać smoka przez grzeczność nazywanego kobietą. Skazany losem pan Tupman zadzwonił, wziął bilety i zażądał światła. Po kwadransie nieznajomy był kompletnie ustrojony w szaty pana Nataniela Winkle’a.

– To frak zupełnie nowy – rzekł Tupman, podczas gdy nieznajomy z zadowoleniem przyglądał się sobie – to pierwszy frak, który zastał ozdobiony guzikami naszego klubu.

I wskazywał towarzyszowi duże złocone guziki, na których wyryte były litery K. P. po obu stronach popiersia pana Pickwicka.

– K. P. – powtórzył nieznajomy – śmieszna dewiza, portret tego dziada i K. P! Co to znaczy to K. P? Komiczny portret? Co?

Pan Tupman z wielką powagą i źle ukrywanym oburzeniem objaśnił mistyczny symbol Klubu Pickwicka, a tymczasem nieznajomy wykręcił się, by zobaczyć tył fraka, którego stan dochodził mu do połowy pleców.

– Stan cokolwiek za krótki, co? Jak kurtki tragarzy: śmieszne ubiory, robi się bez miary, na hurt; tajemnicze drogi Opatrzności, wszystkim ludziom małego wzrostu dostają się długie ubrania, wszystkim słusznego – krótkie.

Mieląc w ten sposób językiem nowy towarzysz pana Tupmana kończył poprawiać swe ubranie, a raczej ubranie pana Winkle’a i w chwilę potem dwaj miłośnicy balu weszli razem na schody.

– Nazwiska panów? – zapytał jakiś jegomość przy drzwiach stojący. Pan Tupman podszedł, by wygłosić swe tytuły i charakter, gdy nieznajomy zatrzymał go, mówiąc:

– Żadnych nazwisk! – i mruknął do ucha panu Tupmanowi: – Po co nazwiska? Nieznajomi! Doskonałe nazwisko, w swoim rodzaju incognito, to przyjemność! Gentlemani z Londynu, szlachetnie urodzeni i basta.

Po tych ostatnich wyrazach, głośno wymówionych, otworzyły się drzwi i pan Tupman wraz z nieznajomym weszli do sali balowej.

Był to długi pokój z karmazynowymi kanapami wzdłuż ścian i oświetlony świecami w kryształowym żyrandolu. Muzykanci byli umieszczeni na estradzie: trzy lub cztery koła kontredansowe rozwijały się i zwijały systematycznie. W bocznym pokoju znajdowało się parę stołów do gry, przy których cztery stare damy, z taką samą liczbą otyłych mężczyzn, z całą powagą grały w wista.

Po przetańczeniu ostatniej figury tancerze zaczęli przechadzać się po sali, a nasi dwaj znajomi stanęli w kącie, by przyjrzeć się towarzystwu.

– Śliczne kobiety! – rzekł z westchnieniem pan Tupman.

– Zaczekaj no pan. Zobaczysz jeszcze. Matadory jeszcze się nie pojawiły. Śmieszne zwyczaje! Wyżsi urzędnicy marynarki nie rozmawiają z niższymi urzędnikami; niżsi urzędnicy nie rozmawiają z mieszczaństwem; komisarz rządowy nie rozmawia z nikim.

– Co to za jasnowłosy chłopak z czerwonymi oczyma i w fantastycznym ubraniu?

– Ts! Milcz pan, jeżeli możesz! Czerwone oczy! Fantastyczne ubranie! Chłopak!… Ho, ho! Ciszej, ciszej, to chorąży z 97 pułku, szanowny Wilmot Snipe. Snipy wielka rodzina, liczna rodzina.

– Sir Tomasz Clubber, pani Clubber i panny Clubber – zawołał donośnym głosem anonsujący.

Głębokie wrażenie owładnęło całą salę, gdy wszedł ogromny gentleman w niebieskim fraku ze złotymi guzami, z nim dorodna dama w niebieskim atłasie tudzież dwie młode panienki, wykrojone według tegoż modelu, w strojnych sukniach takiej samej barwy.

– Komisarz rządowy, naczelnik marynarki, wielki człowiek, niezaprzeczalnie wielki! – cicho mówił nieznajomy do pana Tupmana, gdy gospodarze balu prowadzili sir Tomasza Clubbera na drugi koniec sali. Szanowny Wilmot Snipe i znakomici goście pospieszyli złożyć swe uszanowanie pannom Clubber, a sir Tomasz Clubber, wyprostowany jak głoska I, majestatycznie spoglądał na zgromadzonych z wysokości swego czarnego krawata.

– Pan Smithie, pani Smithie i panny Smithie – zaanonsowano następnie.

– Co to za państwo Smithie? – zapytał pan Tupman.

– Także coś z marynarki – odpowiedział nieznajomy.

Pan Smithie ukłonił się z uszanowaniem sir Tomaszowi Clubber, a sir Tomasz Clubber oddał mu ukłon z widoczną przychylnością. Lady Clubber przez lornetkę przypatrywała się pani Smithie i jej córkom, a znowu pani Smithie z góry spoglądała na jakąś damę, której mąż nie służył w marynarce.

– Pułkownik Bulder, pani Bulder, panna Bulder.

– Dowódca garnizonu – rzekł nieznajomy, odpowiadając na pytający wzrok pana Tupmana.

Panna Bulder bardzo serdecznie została przyjęta przez panny Clubber; powitanie pani Bulder i lady Clubber było najczulsze, pułkownik Bulder i sir Tomasz Clubber poczęstowali się nawzajem tabaką i obaj spojrzeli dokoła jak para Aleksandrów, władców wszystkiego, co ich otaczało.

Podczas gdy miejscowa arystokracja, Buldery, Clubbery i Snipy, zachowywała w ten sposób swoją godność na honorowym miejscu w sali, inne klasy towarzystwa naśladowały ich na szarym końcu, ile tylko mogły. Najmniej arystokratyczni oficerowie 97 pułku poświęcali się rodzinom pomniejszych urzędników marynarki, żona adwokata i żona kupca win stały na czele dwóch osobnych frakcji, żona piwowara składała swe uszanowanie państwu Bulder, a pani Tomlinson, żona dyrektora biura pocztowego, zdawało się, za poszechną zgodą obrana została na przewodniczącą partii kupieckiej.

Jedną z najpopularniejszych osobistości w swym kółku był mały, tłusty człowieczek o łysej głowie, otoczonej wieńcem czerwonych, twardych włosów. Był to doktor Slammer, chirurg 97. pułku. Doktor Slammer zażywał tabakę ze wszystkimi, śmiał się, tańczył, żartował, grał w wista, był wszędzie, robił wszystko. Do tych i tak już licznych zajęć doktor dołączył jeszcze jedno: największymi i niezmordowanymi względami otaczał starą, małą wdowę, której toaleta i liczne klejnoty znamionowały znaczny majątek, co czyniło z niej pożądany dodatek do ograniczonych dochodów.

Oczy pana Tupmana i jego towarzysza były już od niejakiego czasu zwrócone na doktora i wdowę, gdy nieznajomy przerwał milczenie.

– Kupa pieniędzy – stara baba – doktor zawraca jej głowę – wyborna myśl – doskonała sztuka!

Podczas gdy te uwagi, niezbyt zrozumiałe, wybiegały z ust nieznajomego, pan Tupman patrzał nań okiem badawczym.

– Pójdę tańczyć z wdową.

– Kto to?

– Nie wiem, nigdy nie widziałem. Wykurzyć doktora! Naprzód marsz!

Domawiając to nieznajomy przeszedł salę, oparł się o gzyms kominka, i utkwił wzrok, z wyrazem uwielbienia i melancholii, w tłuste policzki starej wdowy. Pan Tupman patrzał na to oniemiały z podziwu. Nieznajomy robił widocznie szybkie postępy; doktor tańczył z inną damą. Wdowa upuściła wachlarz; nieznajomy zerwał się i podał go jej pośpiesznie: uśmiech, ukłon, wymiana kilku grzeczności. Nieznajomy zuchwale przeszedł przez salę, by wyszukać mistrza ceremonii, powrócił z nim do pani Budger i po kilku chwilach przedwstępnej prezentacji pochwycił swą zdobycz za rękę i stanął z wdową do kontredansa.

Zdziwienie pana Tupmana na widok tego sumarycznego trybu postępowania było wielkie, ale zdziwienie doktora, zdaje się, było jeszcze większe. Nieznajomy był młody, pochlebiało to wdówce; nie zwracała już teraz uwagi na nadskakiwania doktora – a jego oburzenie nie wywarło żadnego wrażenia na rywalu. Doktor Slammer stał jakby paraliżem tknięty. On, doktor Slammer, z 97 pułku, w jednej chwili wniwecz obrócony przez człowieka, którego nikt dotąd nie widział, nikt nie znał! Doktor Slammer! Doktor Slammer z 97. pułku! To nie do uwierzenia! To być nie może! A jednak tak było! Dobrze. Oto nieznajomy przedstawia swego przyjaciela! Doktor nie wierzy własnym oczom. Patrzy znowu i znajduje się w przykrej konieczności uznania, że go nie łudzą jego nerwy wzrokowe. Pani Budger tańczy z panem Tupmanem; trudno mylić się. Jego wdowa, z ciałem i kośćmi, jest tu przed nim i hasa z niezwykłą energią! Jest tu także przed nim i pan Tupman, wyskakujący to w prawo, to w lewo, z miną pełną powagi, tańczący (co się zresztą zdarza wielu osobom) tak, jak gdyby kontredans był jakąś uroczystą próbą, dla której odbycia trzeba zawsze uzbroić swą moralną stronę w niewzruszoną stanowczość.

Doktor zniósł to wszystko w milczeniu i cierpliwie. Widział, jak nieznajomy podawał wdowie poncz, potem odnosił szklanki, rzucił się na biszkopty; widział tysiące wzajemnych umizgów i nie powiedział nic. Ale w kilka sekund po zniknięciu nieznajomego z panią Budger, którą rywal odprowadził do powozu, doktor wyleciał z sali, a każdy atom jego długo powstrzymywanego gniewu, zdawało się, tryskał mu z twarzy strumieniem.

Nieznajomy powrócił i począł rozmawiać po cichu z panem Tupmanem; śmiał się, był rozpromieniony i triumfował. Mały doktor zapragnął jego życia.

– Panie – odezwał się groźnie, podając swój bilet wizytowy i odchodząc nieco na stronę – nazwisko moje Slammer, doktor Slammer, panie! Z 97. pułku, koszary Chatham. Oto mój bilet, panie! Bilet mój!

Chciał mówić dalej, ale oburzenie mowę mu odjęło.

– A! – odrzekł nieznajomy, jakby od niechcenia – Slammer, bardzo dobrze, dziękuję, teraz nie jestem chory. Slammer… Gdy zachoruję, udam się do pana.

– Pan… jesteś intrygant… jesteś tchórz… jesteś nikczemny… jesteś głaz… jesteś… jesteś… Czy pan zdecyduje się dać mi swój bilet?

– A! rozumiem – rzekł nieznajomy półgłosem – poncz za mocny – przyjęcie zbyt hojne – limoniada lepsza – w pokojach za gorąco – gentleman już w pewnym wieku – nazajutrz daje się to odczuć – nieznośne cierpienia… – i zrobił kilka kroków.

– Mieszkasz pan w tym domu! – krzyknął wzburzony mały jegomość. – Teraz jesteś pan pijany, panie! ale usłyszysz pan o mnie jutro rano, panie! Dowiem się, coś pan za jeden! Dowiem się, kto pan zacz!

– Prędzej dowie się pan, kto jestem, niż gdzie mieszkam! – odrzekł niewzruszony nieznajomy.

Doktor Slammer spojrzał na niego z nieopisaną zawziętością i oddalił się, nasuwając na głowę kapelusz w sposób wymownie świadczący o oburzeniu.

Nieznajomy poszedł do pana Tupmana, by zwrócić garderobę pożyczoną u niewinnego pana Winkle’a, którego znaleziono w głębokim śnie; zwrot został niebawem dokonany. Nieznajomy był nadzwyczaj żartobliwie usposobiony, a pan Tupman, oszołomiony winem, ponczem, światłem i widokiem tylu kobiet, całą tę sprawę uważał za doskonały żart. Po odejściu nowego swego przyjaciela napotkał pewne trudności przy szukaniu otworu szlafmycy, wywrócił lichtarz i dopiero po licznych wielce skomplikowanych ewolucjach zdołał dostać się do łóżka. Pomimo tych drobnych wypadków rychło znalazł pożądany spoczynek.

Na drugi dzień rano, zaledwie wybiła siódma, uniwersalny umysł pana Pickwicka został gwałtownym kołataniem do drzwi wyrwany ze stanu odrętwienia, w którym pogrążył go sen.

– Kto tam? – zawołał filozof, podnosząc się.

– Garson, panie.

– Czego chcesz?

– Czy nie może mi pan powiedzieć, który z towarzyszy pańskich ma niebieski frak ze złoconymi guzikami i literami na nich?

„Zapewne wziął go do wyczyszczenia – pomyślał pan Pickwick – i zapomniał, do kogo należy”.

– Pan Winkle – odrzekł – trzecie drzwi na prawo.

– Bardzo panu dziękuję – odpowiedział garson i odszedł.

– Co się stało? – zawołał pan Tupman, gdy głośne stukanie do jego drzwi wyrwało i jego ze snu.

– Czy mogę mówić z panem Winkle’em? – spytał czyścibut zza drzwi.

– Winkle! Winkle! – zawołał pan Tupman do pokoju w głębi.

– Halo! – odpowiedział słaby głos spod kołdry.

– Pytają o ciebie… ktoś przy drzwiach – zmusiwszy siebie do wypowiedzenia aż tylu słów, pan Tracy Tupman odwrócił się do ściany i zasnął.

– Pytają o mnie! – zawołał pan Winkle, wyskakując z łóżka i nakładając na siebie coś niecoś z garderoby. – Pytają o mnie! W takiej odległości od Londynu! Kto, do licha, może mieć do mnie interes?

– Jakiś gentleman na dole w kawiarni, panie… Powiada, że chce tylko chwilkę pomówić z panem, ale nie chce czekać.

– To dziwne – mruknął pan Winkle. – Powiedz mu, że zaraz przyjdę.

Zawinął się w szlafrok, szyję obwiązał chustką i poszedł. Stara baba i dwaj chłopcy zamiatali kawiarnię. Przy oknie stał jakiś oficer, który, ujrzawszy wchodzącego pana Winkle’a, skłonił mu się zimno, potem kazał wyjść sprzątającym, starannie zamknął drzwi i powiedział:

– Pan Winkle, jak sądzę?

– Tak jest, panie, nazywam się Winkle.

– Przychodzę tu w imieniu mego przyjaciela, doktora Slammera, z 97. pułku. To pana nie powinno dziwić.

– Doktora Slammera? – powtórzył pan Winkle.

– Doktora Slammera. Polecił mi, bym oznajmił panu w jego imieniu, że postępowanie pańskie wczorajszego wieczora było niehonorowe i że człowiek honorowy darować tego nie może.

Zdumienie pana Winkle’a było zbyt prawdziwe i widoczne, by go nie dostrzegł wysłannik doktora Slammera, który też tak dalej mówił:

– Przyjaciel mój, doktor Slammer, jest zdaje się najmocniej przekonany, że przez znaczną część wieczoru był pan mocno podchmielony i niemal bez możliwości zrozumienia wyrządzonej mu obrazy. Polecił mi przeto oznajmić panu, że jeżeli w ten sposób wytłumaczysz się ze swego postępowania, on przyjmie takie tłumaczenie, napisane przez pana własnoręcznie tak, jak ja je panu podyktuję.

– Tłumaczenie na piśmie! – powtórzył znowu pan Winkle tonem najwyższego zdumienia.

– W przeciwnym razie – mówił dalej oficer – wiadomo panu, czym się to powinno skończyć.

– Czy zlecenie, którego się pan podjął, dotyczy mnie? – zapytał pan Winkle, którego siły umysłowe doszczętnie zdezorganizowała ta niezwykła rozmowa.

– Nie byłem obecny przy tej scenie, a więc i przy tym, jak pan uparłeś się, by nie dać swej karty doktorowi Slammerowi. Uprosił więc mnie, bym się dowiedział, kto jest właścicielem fraka niebieskiego ze złoconymi guzikami i literami K. P.

Pan Winkle aż drgnął ze zdziwienia, usłyszawszy tak szczegółowy opis swego ubioru. Przyjaciel doktora Slammera mówił dalej:

– Dowiedziałem się, że właściciel rzeczonego fraka przybył tu wczoraj z trzema innymi panami. Posłałem do tego z nich, który zdaje się być przewodniczącym całego towarzystwa, a ten odesłał mnie do pana.

Gdyby wielka wieża zamku Rochester zlazła nagle ze swych fundamentów i stanęła naprzeciw okien, zdziwienie pana Winkle’a nie byłoby większe nad to, jakiego doznał usłyszawszy te wyrazy. Pierwszą jego myślą było, że mu skradziono frak. Rzekł więc oficerowi:

– Czy zechce pan zaczekać tu na mnie przez chwilę?

– Dobrze – odpowiedział niepożądany gość.

Pan Winkle pobiegł prędko po schodach i drżącą ręką otworzył swą torbę podróżną. Niebieski frak leżał w zwykłym miejscu; ale przypatrzywszy się mu starannie, można było poznać, że był w użyciu poprzedniej nocy.

– Prawda! – powiedział do siebie pan Winkle, upuszczając frak. – Za wiele piłem wczoraj po obiedzie i coś mi się marzy, jakobym potem chodził po mieście i palił cygaro. Faktem jest, żem był tęgo ścięty. Musiałem zmienić ubranie i łazić gdzieś; musiałem kogoś obrazić – to pewne… i oto jakie okropne skutki!

Dręczony tymi myślami, zeszedł do kawiarni z ponurym postanowieniem przyjęcia wyzwania śmiałego doktora i poddania się najgroźniejszym tego skutkom.

Rozmaite względy doprowadziły go do takiej decyzji. Naprzód dbałość o swą reputację w klubie. Tam uchodził zawsze za pierwszorzędną powagę we wszystkim, co dotyczyło ćwiczeń ciała, tak zaczepnych jak odpornych i bezspornych. Gdyby się cofnął przy pierwszej próbie, w oczach prezydenta klubu stanowisko jego byłoby na zawsze stracone. Po wtóre, przypomniał sobie, iż słyszał (od niewtajemniczonych), że świadkowie zwykle umawiają się i nie kładą kul do pistoletów. Na koniec sądził, że gdy wybierze sobie za świadka pana Snodgrassa i przedstawi mu całe niebezpieczeństwo, gentleman ten uwiadomi pewno o wszystkim pana Pickwicka, który niezawodnie da znać władzy miejscowej, zapobiegając zabiciu albo uszkodzeniu jego ucznia.

Obliczywszy wszystkie te szanse powrócił do sali i oświadczył, iż przyjmuje wyzwanie doktora.

– Czy zechce mi pan wskazać swego świadka, bym się z nim ułożył co do czasu i miejsca spotkania? – zapytał wtedy oficer nader uprzejmie.

– To zbyteczne, wskaż mi pan tylko czas i miejsce, świadek przyjdzie razem ze mną.

– Niech i tak będzie – rzekł oficer obojętnie – dziś o zachodzie słońca, jeżeli pan nie ma nic przeciw temu.

– Bardzo dobrze – odparł pan Winkle, myśląc w duchu, że bardzo źle.

– Zna pan warownię Pitt?

– Widziałem ją wczoraj.

– Pójdzie pan więc polem, koło wałów, potem ścieżką na lewo od rogu fortyfikacji, a potem prosto, aż tam, gdzie ja stać będę. Następnie pójdziemy razem w miejsce ustronne, gdzie rzecz odbędzie się bez żadnej przeszkody.

„Bez przeszkody!” – pomyślał pan Winkle.

– Sądzę, że nie mamy nic więcej do omówienia.

– Zdaje się, że nic.

– A więc żegnam.

– Żegnam.

I oficer odszedł, wygwizdując jakąś wesołą melodię.

Przy śniadaniu w dniu tym było jakoś niewesoło naszym podróżnikom.

Pan Tupman po niezwykłych zdarzeniach ubiegłej nocy nie był w stanie podnieść się z łóżka; pan Snodgrass, zdawało się, doświadczał poetyckiego zaćmienia umysłu; sam pan Pickwick okazywał niezwykłą skłonność do sodowej wody i milczenia; co do pana Winkle’a ten szukał przede wszystkim sposobności do porozumienia się ze swym świadkiem. Sposobność ta wkrótce się nadarzyła; pan Snodgrass zaproponował zwiedzenie zamku, a ponieważ z całego towarzystwa jeden tylko Winkle był usposobiony do tej przechadzki, poszli więc we dwóch.

– Snodgrass – rzekł pan Winkle, gdy znaleźli się na ulicy – Snodgrass, mój przyjacielu! Powiedz mi, czy mogę liczyć na twoją dyskrecję?

A mówiąc to pragnął gorąco, by na nią liczyć nie mógł.

– Możesz – odparł pan Snodgrass. – Przysięgam…

– Nie, nie! – przerwał mu Winkle; przerażony myślą, iż przyjaciel jego najniepotrzebniej może się zobowiązać do niewydania go. – Nie przysięgaj! To zbyteczne.

Pan Snodgrass opuścił rękę, którą podniósł był poetycznie ku niebu, i przybrał postawę wyczekującą.

– Potrzebuję, mój przyjacielu, twych usług w sprawie honorowej.

– Gotów jestem – odparł pan Snodgrass, ściskając rękę swego towarzysza.

– Z doktorem, doktorem Slammerem, z 97. pułku – dorzucił pan Winkle, chcąc przedstawić rzecz jak można najpoważniej. – Sprawa jest z oficerem, który będzie miał za świadka innego oficera. Dziś przed zachodem słońca, w ustronnym miejscu, poza warownią Pitt.

– Możesz liczyć na mnie – odrzekł pan Snodgrass, zdziwiony, ale nie przejęty. I rzeczywiście, nie masz nic godniejszego uwagi nad obojętność, z jaką dowiadujemy się o podobnego rodzaju sprawach, gdy sami nie jesteśmy główną stroną działającą.

Pan Winkle zapomniał o tym. Sądził o uczuciach swego przyjaciela według własnych uczuć.

– Skutki mogą być okropne – przemówił pan Winkle.

– Spodziewam się, że nie.

– Doktor, jak sądzę, strzela bardzo dobrze.

– Większa część wojskowych strzela dobrze – zauważył pan Snodgrass ze spokojem – ale i ty strzelasz doskonale.

Pan Winkle odpowiedział twierdząco, lecz widząc, że niedostatecznie przeraził swego towarzysza, zmienił baterię.

– Snodgrass – rzekł doń głosem drżącym ze wzruszenia – jeżeli zginę, znajdziesz w moim pugilaresie list do…

Ten atak także się nie udał. Pan Snodgrass był wzruszony, ale zobowiązał się doręczyć list, i to z taką łatwością, jakby przez całe życie był listonoszem.

– Jeżeli zginę – mówił dalej pan Winkle – albo jeżeli doktor zginie, ty, mój przyjacielu, będziesz sądzony jako wspólnik czy nu działający z rozmysłem. Czyż mam narażać przyjaciela na wygnanie? Może dożywotnie więzienie?

Tym razem pan Snodgrass zawahał się: ale heroizm jego był niepokonany.

– Dla przyjaciela – zawołał z zapałem – gotów jestem na wszystkie niebezpieczeństwa.

Bóg to jeden wie, jak nieszczęśliwy pan Winkle przeklinał w duchu poświęcenie swego przyjaciela. Przez jakiś czas szli w milczeniu, obaj pogrążeni w myślach. Dzień upływał, a z nim znikała wszelka nadzieja ratunku.

– Snodgrass – zawołał wreszcie pan Winkle stanąwszy nagle – nie wydaj mnie przed miejscową władzą, nie żądaj konstablów dla zapobieżenia pojedynkowi; nie staraj się o to, by przytrzymano mnie albo doktora Slammera z 97. pułku, obecnie mieszkającego w koszarach Chatham. Proszę cię, byś nie czynił tego w zamiarze niedopuszczenia do pojedynku.

Pan Snodgrass pochwycił rękę swego przyjaciela i zawołał z uniesieniem:

– Nie! Za nic w świecie!

Dreszcz przeszedł po ciele pana Winkle’a, gdy się przekonał, że i z tej strony nie ma się czego spodziewać i że nieodwołalnym jego przeznaczeniem jest służyć za żywy cel.

Opowiedziawszy sobie ze wszystkimi szczegółami powody pojedynku wstąpili obaj do rusznikarza. Tu wynajęli skrzynkę z pistoletami, używanymi zwykle przy dawaniu satysfakcji, i dołączyli do tego odpowiednią ilość prochu, kapsli i kul. Potem powrócili do oberży: pan Winkle, by rozmyślać o mającej nastąpić walce, pan Snodgrass, by uporządkować broń.

Gdy udali się następnie na niemiłą wyprawę, nadchodził wieczór, smutny i jakiś ociężały. Pan Winkle z obawy, by nie być spostrzeżonym, owinął się w szeroki płaszcz, pan Snodgrass pod swoim płaszczem niósł narzędzia zniszczenia.

– Czyś wziął ze sobą wszystko, co potrzeba? – zapytał pan Winkle głosem wzruszonym.

– Wszystko. Mam zapasowe naboje na wypadek, gdyby pierwszy strzał nie dał rezultatu, ćwierć funta prochu w skrzynce i dwa dzienniki w kieszeni dla zrobienia przybitek, gdy będzie potrzeba.

Były to dowody przyjaźni, za które niepodobna było nie czuć wdzięczności. Przypuszczać należy, iż wdzięczność tę pan Winkle uczuwał aż nadto żywo, aby mógł ją wyrazić, gdyż nie wyrzekł ani słowa, tylko zaczął iść nieco wolniej.

– Przybywamy w sam czas – powiedział pan Snodgrass, przechodząc przez miedzę pierwszego zagonu – właśnie słońce zachodzi.

Pan Winkle spojrzał na czerwoną tarczę chylącą się za widnokrąg i z boleścią pomyślał, iż może już jej nie zobaczy więcej.

– Oto oficer! – zawołał po niejakim czasie.

– Gdzie? – zapytał pan Snodgrass.

– Tam! Ten gentleman w niebieskim płaszczu.

Oczy pana Snodgrassa zwróciły się w kierunku palca pana Winkle’a i ujrzał drugą figurę, która dała znak ręką i poszła przodem. Dwaj nasi przyjaciele podążyli za nią w milczeniu.

Wieczór nadchodził. Melancholijny wiatr dął po pustym polu, rzekłbyś – daleki poświst olbrzyma nawołującego psy. Wszystko to wywarło ponure wrażenie na panu Winkle’u. Przechodząc obok rogu warowni zadrżał: wydawało mu się, iż widzi jakiś olbrzymi grobowiec.

Wtem oficer zeszedł ze ścieżki i przeskoczywszy przez płot wszedł na ustronne pole. Tu czekało dwóch panów. Jeden młody, tłusty, czerwonowłosy; drugi słuszny i przystojny mężczyzna w surducie z potrzebami, siedział na składanym krześle w najdoskonalszym spokoju.

– Nasi przeciwnicy – rzekł pan Snodgrass – jak mi się zdaje, z chirurgiem. Przełknij no łyk wódki.

Pan Winkle chciwie chwycił oplataną butelkę, podaną mu przez towarzysza, i długim łykiem wciągnął w siebie wzmacniający płyn.

– Mój przyjaciel, pan Snodgrass – rzekł potem do zbliża jącego się oficera.

Świadek doktora Slammera ukłonił się i podał szkatułkę podobną do tej, jaką przyniósł ze sobą pan Snodgrass.

– Sądzę, mój panie, że nie mamy sobie nic do powiedzenia – zauważył zimno, otwierając szkatułkę. – Żadne tłumaczenie nie wchodzi w grę.

– Nie wchodzi – odpowiedział pan Snodgrass, któremu zaczęło się robić niedobrze.

– Czy zechce pan wymierzyć ze mną plac? – zapytał oficer.

– Naturalnie – odparł pan Snodgrass.

– Może jest pan zdania, że moje pistolety są lepsze niż panów. Widziałeś pan, jak je nabijałem. Czy ma pan co przeciwko temu byśmy się nimi posłużyli?

– Nie mam nic – odpowiedział pan Snodgrass. Propozycja ta wybawiła go z wielkiego kłopotu, gdyż wiadomości jego o sposobie nabijania pistoletów były cokolwiek nieokreślone i niejasne.

– Sądzę więc, iż możemy ustawić przeciwników – dalej oficer z taką obojętnością, jakby chodziło o partię szachów.

– Sądzę, że możemy – odparł pan Snodgrass, który by zresztą zgodził się na każdą inną propozycję, gdyż nic a nic nie znał się na tego rodzaju sprawach.

Oficer podszedł ku doktorowi Slammerowi, a tymczasem pan Snodgrass zbliżył się do pana Winkle’a.

– Wszystko gotowe – rzekł, wręczając pistolet. – Daj mi twój płaszcz.

– Masz tu mój pugilares – rzekł nieszczęśliwy pan Winkle.

– Wszystko pójdzie dobrze. Zachowaj spokój i mierz prosto w piersi.

Pan Winkle pomyślał, iż rada ta była podobna do rady dawanej zwykle przez widzów przypatrujących się borykaniu dwóch uliczników: – Powal go na ziemię i trzymaj pod sobą. – Doskonała rada, byle tylko wiedzieć, jak ją wykonać! Ale koniec końców pan Winkle zdjął płaszcz w milczeniu (płaszcz ten miał tę właściwość, że zdejmowanie go wymagało dość długiego czasu) i wziął pistolet. Świadkowie odeszli na bok: jegomość ze składanym krzesłem, a także dwaj wrogowie poczęli podchodzić ku sobie.

Pan Winkle odznaczał się zawsze wysokim humanitaryzmem. Są poszlaki pozwalające przypuszczać, że i tym razem wstręt, jakiego doznawał, widząc się zmuszonym do szkodzenia z rozmysłem jednemu ze swych bliźnich, zniewolił go do zamknięcia oczu w chwili, gdy się zbliżał do fatalnego punktu, i że ta właśnie okoliczność nie dozwoliła mu dostrzec niczym nie wytłumaczonego postępowania doktora Slammera. Człowiek ten, zbliżając się do pana Winkle’a zadrżał, otworzył szeroko oczy, jak tylko mógł, i w końcu zawołał:

– Stójcie! stójcie!

– Co to ma znaczyć? – mówił dalej, gdy pan Snodgrass wraz z jego świadkiem nadbiegli. – To nie ten.

– Nie ten? – zawołał świadek doktora Slammera.

– Nie ten? – zawołał pan Snodgrass.

– Nie ten? – zawołał jegomość ze składanym stołkiem pod pachą.

– Nie ten – powtórzył raz jeszcze doktor. – Tak, to nie ten człowiek, który mnie wczoraj obraził!

– To szczególne! – zawołał oficer.

– Szczególne – powtórzył jegomość ze stołkiem. – Ale teraz – dodał – zachodzi następująca kwestia. Czy pan znajdujący się obecnie na placu nie powinien by być dla zachowania formalności uznany za osobę, która wczoraj wieczorem obraziła naszego przyjaciela, doktora Slammera?

Rzuciwszy tę nową myśl, z miną niezwykle mądrą i tajemniczą, jegomość ze stołkiem zażył tęgi niuch tabaki i spojrzał dokoła z powagą osoby przywykłej być autorytetem.

Ale teraz i pan Winkle otworzył oczy, a także i uszy, usłyszawszy, że przeciwnik jego żąda zawieszenia kroków nieprzyjacielskich. Domyśliwszy się z tego, co następnie powiedziano, iż zaszła jakaś omyłka co do osoby, pojął od razu, ile może zyskać jego reputacja, jeżeli ukryje rzeczywiste powody, które go skłoniły do pojedynkowania się. Poszedł więc śmiało naprzód i powiedział:

– Wiem dobrze, że to nie ja jestem przeciwnikiem doktora.

– W takim razie – rzekł jegomość ze stołkiem – jest to afront dla doktora Slammera, a co za tym idzie, dostateczny powód do pojedynku.

– Daj pokój, Payne – przerwał świadek doktora. A potem, zwracając się do pana Winkle’a, zapytał:

– Dlaczego nie powiedział mi pan tego dziś rano?

– Tak! tak! Dlaczego nie powiedział dziś rano? – wyrwał się znowu oburzony jegomość ze stołkiem.

– Proszę cię, Payne, daj spokój! – odezwał się świadek i znów, zwracając się do pana Winkle’a, dodał: – Czy mam powtórzyć moje pytanie?

– Ponieważ – odrzekł pan Winkle, który miał już czas obmyślić odpowiedź – ponieważ powiedział mi pan, iż osoba, o którą chodzi, ubrana była we frak, który ja tylko mam honor nosić, który sam wynalazłem. Jest to uniform zaprojektowany dla Klubu Pickwicka w Londynie. Czuję się w obowiązku bronić honoru tego uniformu i w takim to celu, bez dalszych wyjaśnień, przyjąłem wyzwanie.

– Kochany panie – odrzekł na to mały, poczciwy doktor, podając mu rękę – szanuję pańską odwagę. Pozwól mi pan dodać, iż wysoko cenię jego postępowanie i że bardzo żałuję, żem go niepotrzebnie fatygował.

– Nie mówmy o tym więcej – odrzekł grzecznie pan Winkle.

– Będę miał sobie za zaszczyt bliżej poznać pana – ciągnął dalej mały doktor.

– I dla mnie, panie, będzie to największą przyjemnością – odpowiedział pan Winkle.

Następnie uścisnął rękę doktora, jego świadka, porucznika Tappletona, jegomościa ze składanym stołkiem, na koniec pana Snodgrassa, który z niesłychanym uwielbieniem patrzył na szlachetne zachowanie się swego bohaterskiego przyjaciela.

– Sądzę, że teraz możemy się rozejść – rzekł porucznik Tappleton.

– Naturalnie – odpowiedział doktor.

– Chybaby pan Winkle – wtrącił jegomość ze stołkiem – chybaby pan Winkle czuł się obrażony wyzwaniem. W takim razie jestem zdania, iż ma prawo żądać satysfakcji.

Pan Winkle, z najdalej idącą abnegacją swego własnego „ja”, oświadczył, że czuje się najzupełniej usatysfakcjonowany.

– Może – zaczął znowu jegomość ze stołkiem – może świadek pana Winkle’a czuje się osobiście obrażony niektórymi mymi uwagami w początkach tego spotkania. W takim razie gotów jestem dać mu bezzwłocznie satysfakcję.

Pan Snodgrass pośpieszył oświadczyć, że jest wdzięczny za tę uprzejmą propozycję i że tylko jedno stoi mu na przeszkodzie do jej przyjęcia, a mianowicie to, że czuje się wielce usatysfakcjonowany obrotem, jaki wzięła sprawa.

Po tak szczęśliwym rozwiązaniu świadkowie powkładali do skrzynek mordercze przyrządy i opuścili plac boju, nierównie weselsi, niż gdy tam szli.

– Czy pan długo tu pozostanie? – zapytał doktor Slammer pana Winkle’a, gdy powracali.

– Sądzę, że odjedziemy pojutrze.

– Bardzo bym był szczęśliwy, gdybyś pan po tym śmiesznym qui pro quo zrobił mi zaszczyt i zechciał odwiedzić mnie wraz ze swym przyjacielem. Czy jest pan gdzie zaproszony?

– Mam kilku przyjaciół w oberży „Pod Bykiem” i chciałbym być z nimi. Ale bardzo by nam było przyjemnie, gdybyście panowie spędzili wieczór z nami.

– Z największą chęcią. Czy nie będzie późno o dziesiątej godzinie?

– Bynajmniej. Bardzo mi będzie miło przedstawić panów moim przyjaciołom, panu Pickwickowi i panu Tupmanowi.

– I mnie także – odpowiedział doktor, nie przypuszczając, że zna pana Tupmana.

– Więc panowie przyjdą z pewnością? – zapytał pan Snodgrass.

– O, najniezawodniej.

Tak rozmawiając wyszli na gościniec. Pożegnano się z wielką serdecznością. Doktor ze swymi przyjaciółmi udał się do koszar, a panowie Winkle i Snodgrass wesoło powrócili do oberży.

Rozdział III

Nowa znajomość • Opowieść włóczęgi • Niemiła przeszkoda • Przykre spotkanie

Pan Pickwick doznawał pewnego niepokoju z powodu za długiej nieco nieobecności dwóch swoich przyjaciół, przypomniawszy sobie zwłaszcza niepojęte ich ranne zachowanie się. Toteż z prawdziwą przyjemnością powitał ich i z niezwykłym zajęciem zapytał, gdzie bawili tak długo. W odpowiedzi na to pan Snodgrass zabierał się już do treściwego opisu zaszłych wypadków, gdy spostrzegł między panem Tupmanem a towarzyszem ich podróży w zielonym fraku jakiegoś nowego nieznajomego, wyglądającego nie mniej oryginalnie. Był to człowiek widocznie zestarzały wśród trosk, którego wychudłym policzkom, sterczącym kościom, błyszczącym, chociaż mocno zapadłym oczom nadawały jeszcze ostrzejszego wyrazu czarne, długie włosy spadające w nieładzie na kołnierz. Szczęki jego były tak długie i tak chude, iż można by sądzić, że naumyślnie je wyciągał, gdyby nieruchomość rysów i na pół otwarte usta nie przekonywały, że jest to zwykły jego wygląd. Szyję miał okręconą zielonym szalem, którego szerokie końce, spadające na piersi, wyglądały spomiędzy guzików starej kamizelki. Miał na sobie długi, czarny surdut, spodnie z grubego sukna i buty mocno sfatygowane.

Oczy pana Winkle’a zatrzymały się na tej nie umytej figurze; pan Pickwick, dostrzegłszy to, powiedział, wskazując ręką na nieznajomego:

– Przyjaciel naszego nowego przyjaciela. Dziś rano odkryliśmy, że nowy nasz przyjaciel jest zaangażowany do tutejszego teatru, chociaż nie życzy sobie, by to rozgłaszano. Gentleman należy również do tej profesji i właśnie, gdyście wchodzili, miał nam opowiedzieć pewną anegdotę.

– Masa anegdot! – rzekł nieznajomy w zielonym fraku, podchodząc do pana Winkle’a i dodając po cichu: – Szczególnego rodzaju człowiek, nie artysta, grywa role drugorzędne, dziwny człowiek, wszelkiego rodzaju nędza. Nazywamy go Jakubem Ponurym.

Panowie Winkle i Snodgrass skłonili się gentlemanowi noszącemu to dziwne przezwisko i zasiadłszy do stołu zażądali grogu, naśladując w tym resztę towarzystwa.

– Teraz, panie – rzekł pan Pickwick – zechciej zrobić nam tę przyjemność i zacznij.

Jakub Ponury wyjął z kieszeni zwój zasmolonego papieru i zwracając się do pana Snodgrassa zapytał ochrypłym głosem, będącym w najdoskonalszej harmonii z jego powierzchownością:

– Czy pan jest poetą?

– Tak… próbuję sił w tej dziedzinie – odrzekł pan Snodgrass, nieco zmieszany niespodziewanym zapytaniem.

– O! Poezja jest dla życia tym, czym światło i muzyka dla teatru. Ogołoć pan jedno z jego fałszywych ozdób, a drugie ze złudzeń, cóż zajmującego pozostanie w obu? Tak na przykład: przed kinkietami patrzy pan na królewski orszak, podziwia pan jedwabne szaty świetnego tłumu, a stanąwszy za kulisami jesteś ludem wyrabiającym te piękne stroje, motłochem nic nie znaczącym i pogardzanym, który może upadać i podnosić się, żyć i umierać, jak się podoba losowi, i nikogo to nie obchodzi.

– Niewątpliwie – odpowiedział pan Snodgrass, gdyż zapadłe oczy nieznajomego były weń utkwione, czuł więc potrzebę powiedzenia czegokolwiek.

– No, Jakubie – zawołał hiszpański podróżnik – nabierz no otuchy, dość tego skrzeczenia.

– Czy pozwoli pan jeszcze jedną szklaneczkę przed zaczęciem? – zapytał pan Pickwick.

Ponury człowiek przyjął propozycję, nalał sobie szklankę grogu, z wolna odpił połowę, rozwinął rulon papieru i zaczął ni to czytać, ni to opowiadać następujące zdarzenie, które zostało wniesione do protokołów klubu jako Opowieść włóczęgi.

OPOWIEŚĆ WŁÓCZĘGI

– W tym, co chcę państwu opowiedzieć, nie ma nic cudownego – powiedział ponury człowiek – nawet nic nadzwyczajnego. Niedostatek i choroba nazbyt są znane w wielu warunkach życia, aby zasługiwały na większą uwagę, niż w ogóle okazuje się najpowszechniejszym słabostkom natury ludzkiej. Zebrałem tu luźne notatki, gdyż przedmiot ich był mi dobrze znany od wielu lat. Śledziłem jego upadek, krok za krokiem, aż wreszcie osiągnął to dno nędzy, z którego nigdy nie mógł się już podnieść.

Człowiek, o którym mówię, był nędznym aktorem pantomimicznym. I jak wielu ludzi tej sfery, zwyczajnym opojem; za lepszych swoich dni, zanim wyczerpały go hulanki i wyniszczyły choroby, otrzymywał dobre honorarium, które, gdyby był rozsądny i zapobiegliwy, mógłby otrzymywać jeszcze przez jakiś czas, niezbyt długi, gdyż ci ludzie albo umierają wcześnie, albo przez nadmierne opodatkowanie swojej energii cielesnej tracą przedwcześnie owe fizyczne uzdolnienia, na których wyłącznie mogą oprzeć swoje istnienie. Uparty nałóg opanował go jednak tak szybko, że było rzeczą niemożliwą używać go w sytuacjach, w których naprawdę był pożyteczny teatrowi. Karczmy miały dla niego urok, któremu nie potrafił się oprzeć. Gdyby nie zmienił na czas kursu, choroba i beznadziejna nędza oczekiwałyby go równie pewnie jak śmierć; a że go nie zmienił, więc rezultatu łatwo się domyślić. Nie mógł otrzymać engagement i nie miał na kawałek chleba.

Każdy choć trochę obeznany ze sprawami teatru wie, że całe zastępy obdartych, zjedzonych nędzą ludzi kręcą się koło sceny większych przedsiębiorstw teatralnych; nie są to aktorzy stale zaangażowani, ale baletnicy, ludzie z tłumu, akrobaci itp., których się bierze do jakiejś pantomimy lub przedstawienia wielkanocnego, a potem zwalnia do czasu, aż nowe uroczyste przedstawienie da sposobność do korzystania z ich usług. Do tego rodzaju życia został zmuszony ów człowiek. Gdyby znalazł zajęcie co noc w którymś z podrzędnych teatrów, miałby o kilka szylingów więcej tygodniowo i jednocześnie mógłby hołdować swojemu dawnemu nałogowi. Ale i te źródła zawiodły go wkrótce. Zanadto brykał, by mógł zarobić sobie na nędzne pokrzepienie, i wkrótce został doprowadzony do stanu graniczącego z głodem; zaledwie od czasu do czasu zdobywał marne grosze, gdy udało mu się pożyczyć od którego z dawnych kompanów lub gdy pozwolono mu pokazać się w którymś z mniejszych teatrów, a gdy zdobył w końcu jakieś pieniądze, trwonił je w zwykły sposób.

W tym czasie, kiedy mniej więcej od roku żył nie wiadomo z czego, otrzymałem małe engagement w jednym z teatrów na brzegu rzeki od strony Surrey. Tam spotkałem owego człowieka, którego od dawna straciłem z oczu, gdyż podróżowałem po prowincji, on zaś wałęsał się po alejach i zaułkach Londynu. Ubrałem się do wyjścia i właśnie przechodziłem przez scenę, gdy uderzył mnie po ramieniu. Nigdy nie zapomnę odpychającego widoku, jaki ujrzały moje oczy, gdy się odwróciłem! Był ubrany do pantomimy z całą absurdalnością błazeńskiego stroju. Upiorne postacie Tańca Śmierci, najpotworniejsze kształty, jakie najbardziej utalentowany malarz kiedykolwiek rzucił na płótno, ani w połowie nie były tak upiorne. Jego opuchłe ciało i drżące nogi – efekt ten tysiąckrotnie powiększał fantastyczny strój – szkliste oczy stanowiły potworny kontrast z grubą warstwą białej szminki pokrywającej twarz. Groteskowe przybranie głowy, trzęsącej się jak u paralityka, i długie, kościste ręce wysmarowane białą kredą – wszystko to nadawało mu straszny i nienaturalny wygląd. Najdokładniejszy opis nie może dać o tym właściwego pojęcia – dziś jeszcze drżę na to wspomnienie. Głos miał głęboki i tremolujący, gdy odciągnął mnie na stronę. Urywanymi słowami wygłosił długą litanię chorób i braków, kończąc, jak zwykle, gorącą prośbą o pożyczenie mu trochę pieniędzy. Włożyłem mu kilka szylingów do ręki, a kiedym się odwrócił, usłyszałem wybuch śmiechu towarzyszący jego skokom na scenie.

W parę wieczorów później jakiś chłopiec wsunął mi do ręki brudny skrawek papieru, na którym było kilka słów donoszących, że ów człowiek jest niebezpiecznie chory i prosi, abym po przedstawieniu odwiedził go w jego mieszkaniu na jakiejś tam ulicy – zapomniałem już nazwy – niezbyt odległej od teatru. Obiecałem stawić się, jak tylko będę wolny; gdy kurtyna zapadła, poszedłem spełnić swą smutną misję.

Było późno, gdyż grałem w ostatniej sztuce. A ponieważ był to wieczór benefisowy, przedstawienie ciągnęło się niezwykle długo. Noc była ciemna, zimna, przejmujący wicher gnał strumienie deszczu w okna i fronty domów. Kałuże wody potworzyły się w nieuczęszczanych i wąskich zaułkach, a ponieważ większość latarni olejnych zgasił wicher, przechadzka była nie tylko niewygodna, ale i niepewna. Szczęśliwie poszedłem we właściwym kierunku i po pewnych trudnościach udało mi się odnaleźć dom, do którego mnie skierowano – skład na węgle z jednopiętrową nadbudówką. W ubogim pokoju, w głębi, leżał przedmiot moich poszukiwań.

Kobieta o nędznym wyglądzie, żona owego człowieka, spotkała mnie na schodach i mówiąc, że właśnie wpadł w rodzaj otępienia, wprowadziła mnie ostrożnie i przysunęła mi krzesło do łóżka. Chory leżał z twarzą obróconą do ściany, a ponieważ nie zwrócił żadnej uwagi na moją obecność, miałem możność rozejrzeć się, gdzie jestem.

Leżał na lichym łóżku; zniszczone szczątki poszarpanych firanek wisiały w głowie łóżka, aby zasłonić chorego od wiatru, który pomimo to torował sobie drogę do ubogiego pokoju przez liczne szpary we drzwiach i dął w rozmaitych kierunkach. Na żelaznym ruszcie tlił się ogień. Zniszczony trójkątny stół, na nim kilka flaszek od lekarstw i stłuczona szklanka. Na prowizorycznym posłaniu na podłodze stało dziecko, przy nim na krześle siedziała kobieta. Pod ścianą – półki, na nich kilka talerzy, kubków i salaterek; obok para trzewików teatralnych i kilka blach. Z wyjątkiem garści szmat i gałganów, rzuconych niedbale w kąt, nic więcej nie było w pokoju.

Miałem czas dostrzec te szczegóły i zauważyć ciężki oddech oraz gorączkowe ruchy chorego, zanim on zdał sobie sprawę z mojej obecności. Niespokojnie szukając miejsca, w którym mógłby położyć głowę, wyciągnął rękę z łóżka i dotknął mojej ręki. Zerwał się i spojrzał badawczo w moją twarz.

– Pan Hutley, Johnie – powiedziała żona – pan Hutley, po którego posyłałeś wieczorem.

– A! – powiedział chory, trąc ręką czoło – Hudey… Hudey… pozwólcie… – Przez chwilę usiłował zebrać myśli, po czym schwycił mnie za przegub dłoni i zawołał: – Nie zostawiaj mnie… nie zostawiaj mnie… Ona mnie zamorduje, zamorduje mnie!

– Czy to już dawno? – spytałem, zwracając się do płaczącej niewiasty.

– Od wczoraj wieczorem – odpowiedziała. – John! John! Czy mnie nie poznajesz?!

– Nie puszczaj jej do mnie! – zawołał chory i wzdrygnął się. – Zabierz ją! Nie znoszę jej obecności. – Spojrzał na nią dziko, z wyrazem śmiertelnego przestrachu, po czym szepnął mi do ucha: – Biłem ją, Jakubie. Biłem ją wczoraj i nieraz przedtem… Głodziłem ją i małego również. A teraz, kiedy jestem słaby i bezbronny, ona mnie zamorduje. Jakubie, wiem, że mnie zamorduje! Gdybyś słyszał ją, jak płacze – ja słyszałem! – też byś wiedział, że mnie zamorduje! Nie dopuszczaj jej do mnie! – Zwolnił uścisk i wyczerpany, opadł na poduszkę.

Wiedziałem aż nadto dobrze, co to znaczy. Gdybym miał choć cień wątpliwości, jedno spojrzenie na bladą twarz niewiasty i na jej wychudzoną postać wytłumaczyłoby mi dostatecznie całą prawdę. – Lepiej niech pani nie podchodzi – powiedziałem do nieszczęśliwej. – Nic mu pani nie pomoże. Może się uspokoi nie widząc pani. – Usunęła mu się z oczu. Otworzył powieki po chwili i obejrzał się trwożliwie.

– Poszła? – spytał gorączkowo.

– Tak, tak! – potwierdziłem z zapałem. – Nic ci nie zrobi!

– Coś ci powiem, Jakubie – powiedział cichym głosem. – Ona już mi coś robi… Jest w jej oczach coś, co budzi w moim sercu taki strach, że dochodzę do szaleństwa! Przez całą zeszłą noc jej badawcze oczy i blada twarz były tuż przy mnie. Gdzie ja się obróciłem, obracały się i one. Ile razy budziłem się ze snu, siedziała przy łóżku, patrząc na mnie. – Kazał mi się przysunąć bliżej i mówił głębokim, trwożliwym szeptem: – Jakubie, to musi być zły duch! Diabeł! Brr! Wiem, że jest diabłem! Gdyby była kobietą, dawno by umarła. Kobieta nie zniosłaby tego, co ona.

Słabo mi się zrobiło na myśl o tym potwornym zaniedbywaniu żony i znęcaniu się nad nią, które musiało go doprowadzić do takiego wniosku. Nie znalazłem odpowiedzi; któż bowiem znalazłby wyrazy nadziei lub pociechy dla tej nikczemnej kreatury, którą miałem przed oczyma?

Siedziałem przy nim około dwóch godzin. Przez ten czas rzucał się, jęczał z bólu lub niecierpliwości, nieustannie wymachiwał rękami i przewracał się z jednego boku na drugi. W końcu popadł w stan pół świadomości, w której myśli wędrują od sceny do sceny bez kontroli rozumu. Niezdolny był jednak uwolnić się od cierpienia. Przekonawszy się ze skoków jego myśli, że zaszedł ten właśnie wypadek, i widząc, że według wszelkiego prawdopodobieństwa gorączka natychmiast się podniesie, opuściłem go, obiecując nieszczęsnej żonie, że ponowię swoje odwiedziny następnego wieczora, a jeżeli zajdzie tego potrzeba, będę czuwał nad chorym w nocy.

Dotrzymałem obietnicy. Ostatnie 24 godziny sprowadziły straszliwą zmianę. Oczy, olbrzymie, głęboko zapadłe, błyszczały tak, że trudno było wytrzymać ich spojrzenie. Wargi miał spieczone i popękane w wielu miejscach. Sucha skóra była rozpalona. W twarzy tego człowieka wyczytałem jakiś niesamowity wyraz strachu, zdradzający jeszcze wyraźniej postępy choroby. Gorączka doszła do najwyższego stopnia.

Siadłem na krześle, które zajmowałem poprzedniej nocy, i siedziałem przy nim długie godziny, słuchając dźwięków, które trafić muszą do głębi serc najbardziej zatwardziałych ludzi. Było to potworne bredzenie konającego. Z tego, co usłyszałem od felczera, wiedziałem, że nie ma żadnej nadziei. Siedziałem przy łożu śmierci. Patrzyłem na schorzałe kończyny, które przed kilkoma godzinami wykrzywiały się ku uciesze burzliwej galerii, wijące się w mękach gorączki, słyszałem ostry śmiech klowna poprzez charczenie konającego.

Jest to moment wzruszający, gdy słyszy się, jak mózg czepia się zwykłych zajęć i zdrowia, a ciało leży bezsilne i słabe. Ale gdy charakter owych zajęć jest najbardziej krańcowym przeciwieństwem naszych pojęć o tym, co uważamy w życiu za uroczyste i poważne, natenczas wrażenie jest jeszcze potężniejsze. Teatr i karczma – oto główne tematy majaczeń nieszczęśliwego. Zdawało mu się, że jest wieczór; ma grać tej nocy; jest już późno, musi natychmiast wyjść z domu. Dlaczego go zatrzymują? I nie dają mu iść! Straci zarobek – musi iść! Nie! Nie! Nie puszczają go! Ukrył twarz w rozpalonych dłoniach i słabym głosem skarżył się na swoją słabość i na okrucieństwo swego otoczenia. Krótka pauza – a potem wyrzucił z siebie kilka wierszydeł o podłych rymach; ostatnie, których się nauczył. Podniósł się na łóżku. Zmógł się w sobie i przybrał dziwaczną pozycję; był w teatrze… Chwila milczenia, po czym szeptem zaczął śpiewać jakąś piosenkę. Jest znowu w swoim starym domu! Na koniec! Jak ciepło w tym pokoju! Był chory, bardzo chory, ale już jest zdrów i bardzo szczęśliwy. Napełnić szklankę! Kto to odejmuje ją od warg?! Ten sam prześladowca, który dokuczał mu przedtem. Znowu opadł na poduszki, jęcząc głośno. Krótki okres zapomnienia, i oto znowu wędruje przez szereg niskich, sklepionych izb – tak niskich, że chwilami musi zginać ręce i nogi, żeby móc przejść. Ciemno tu było i ciasno, w którąkolwiek stronę się zwrócił, wszędzie napotykał przeszkody. Roiło się tam od insektów – wstrętne, pełzające stworzenia z oczyma utkwionymi w niego, zdawało się, wypełniały powietrze – błyszczały groźnie w nieprzepartym mroku. Ściany i sufit były jakby żywe od ruszających się płazów. Sklepienie przybierało potworne rozmiary – straszne postacie uwijały się wszędzie – twarze ludzi, których znał, wykrzywione grymasem, migały między nimi. Przypiekały go rozpalonym żelazem, ściskały głowę sznurami, aż krew krzepła. Wściekle walczył o życie.

Po jednym z takich ataków (z trudem utrzymałem go na łóżku) popadł w stan, który wydawać się mógł snem. Zmęczony czuwaniem i mocowaniem się z nim, zamknąłem na chwilę oczy, gdy nagle uczułem, że ktoś schwycił mnie za ramię. Zbudziłem się natychmiast. Uniósł się tak, że prawie siedział na łóżku. Twarz miał strasznie zmienioną, ale wróciła mu przytomność – gdyż wyraźnie poznał mnie. Dziecina, którą dawno już zbudziły jego jęki, podniosła się na swym posłaniu i biegła do ojca, krzycząc ze strachu – matka szybko pochwyciła ją w ramiona, bojąc się, że ojciec skrzywdzi ją w napadzie szału. Ale przerażona zmianą, jaka w nim zaszła, stanęła nieruchomo przy łóżku. Konwulsyjnie schwycił mnie za ramię i dotknął ręką piersi… Rozpaczliwie próbował wydobyć z piersi głos… Nie mógł. Wyciągnął do nich ręce – i zrobił jeszcze jeden rozpaczliwy wysiłek… Charkot – błysk oczu – stłumiony jęk – i opadł z powrotem… nieżywy!

*

Sprawiłoby nam najwyższą radość, gdybyśmy mogli zaprotokołować opinię pana Pickwicka o opowiedzianej przed chwilą anegdocie. Nie wątpimy, że moglibyśmy przedstawić tę opinię naszym czytelnikom, gdyby nie pewne nieszczęśliwe okoliczności.

Pan Pickwick postawił na stół szklankę, której podczas ostatnich zdań opowiadania nie wypuszczał z rąk. Pan Pickwick gotował właśnie swój wzniosły umysł do wypowiedzenia w tej sprawie sądu i nawet otworzył już usta (o czym mamy wiadomości z notatek pana Snodgrassa), gdy garson wszedł do pokoju i powiedział:

– Panie, przybyło tu kilku panów.

Pan Pickwick surowo spojrzał na garsona, a potem po całym towarzystwie, jakby zapytując, kto by to mógł przyjść.

– O! – zawołał pan Winkle, wstając – to moi przyjaciele, proś, niech wejdą.

A gdy garson oddalił się, rzekł:

– Bardzo przyjemni ludzie, oficerowie z 97. pułku, z którymi zaznajomił mnie dość szczególny traf. Pewny jestem, że będą się podobać nam wszystkim.

Pogoda powróciła na twarz pana Pickwicka. Garson wprowadził do pokoju trzech gentlemanów i pan Winkle począł ich przedstawiać.

– Porucznik Tappleton; pan Pickwick – doktor Payne; pan Pickwick… Panowie znają już mego przyjaciela, pana Snodgrassa… Przyjaciel mój, pan Tupman. Doktor Slammer; pan Pickwick… pan Tup…

Tu pan Winkle nagle zatrzymał się, dostrzegłszy wielkie wzruszenie doktora i pana Tupmana.

– Już spotkałem raz tego gentlemana – rzekł doktor z energią.

– A! a! – zawołał pan Winkle.

– I to indywiduum także, jeżeli się nie mylę – mówił dalej doktor Slammer, utkwiwszy badawczy wzrok w nieznajomego w zielonym fraku. – Sądzę, że zeszłej nocy wystosowałem do tego indywiduum aż nazbyt dosadne wezwanie, które uznał za właściwe odrzucić.

Wymawiając te wyrazy, doktor rzucił na nieznajomego wzrok pełen oburzenia i począł rozmawiać po cichu, ale żywo z porucznikiem Tappletonem. Gdy skończył, porucznik zawołał:

– Czy tak?

– Tak – odpowiedział doktor Slammer.

– Trzeba z nim skończyć od razu – rzekł z największą powagą właściciel składanego stołka.

– Proszę cię, Payne, bądź spokojniejszy – odezwał się porucznik, potem zwracając się do pana Pickwicka, szczególnie zaintrygowanego całym tym niegrzecznym zachowaniem, mówił dalej:

– Pozwoli pan zapytać, czy ta osoba należy do towarzystwa panów?

– Nie, panie – odrzekł pan Pickwick – to tylko jeden z naszych gości.

– Sądzę, że jest członkiem klubu?

– Bynajmniej.

– I nie nosi nigdy klubowego uniformu?

– Nigdy – odpowiedział zdumiony pan Pickwick.

Porucznik Tappleton zwrócił się do swego przyjaciela, doktora Slammera, lekko wzruszywszy ramionami, co zdawało się wyrażać pewne powątpiewanie o dokładności wspomnień doktora.

Doktor był w najwyższym stopniu rozgniewany, ale zarazem jakby zbity z tropu. Uprzejme zachowanie się pana Pickwicka doprowadziło pana Payne’a niemal do wściekłości.

– Pan byłeś na balu zeszłej nocy! – wykrzyknął nagle doktor do pana Tupmana tonem, od którego ten drgnął tak widocznie, jak gdyby kto niespodzianie wsadził mu szpilkę w łydkę.

Pan Tupman odpowiedział słabym głosem: – Tak – nie przestając patrzeć na pana Pickwicka.

– Ten jegomość był z panem? – mówił doktor dalej, wskazując na niczym niewzruszonego nieznajomego.

Pan Tupman stwierdził to.

– Teraz, mój panie – powiedział doktor do nieznajomego – zapytuję pana raz jeszcze w obecności wszystkich tych gentlemanów, czy chce mi pan dać swą kartę i być traktowanym jak gentleman, czy też chce mnie pan zmusić do skarcenia go osobiście tu, w tym miejscu?

– Za pozwoleniem – przerwał pan Pickwick – nie mogę zgodzić się na dalsze posuwanie się tej sprawy bez pewnych wyjaśnień. Tupman, opowiedz, jak to było.

Pan Tupman, wezwany w sposób tak uroczysty, opowiedział całą rzecz w niewielu słowach; lekko dotknął szczegółu wypożyczenia fraka, szeroko rozwiódł się nad tym, że stało się to po obiedzie, wynurzył nieco żalu, jeśli chodzi o jego osobę, i pozostawił nieznajomemu wydobywanie się z kłopotu, jak umie.

Ten zabierał się właśnie do przemówienia, gdy porucznik Tappleton, który przypatrywał mu się z wielką ciekawością, zapytał tonem wyniosłym:

– Czy nie widziałem pana na scenie?

– Bardzo być może – odrzekł nieustraszony nieznajomy.

– To wędrowny komediant! – zawołał porucznik z pogardą, a potem, zwracając się do doktora Slammera, dodał: – Gra w sztuce, którą na żądanie oficerów 52. pułku dają jutro. Nie możesz więc, doktorze, prowadzić dalej tej sprawy. Wykluczone!

– Wykluczone! – powtórzył doktor Payne.

– Przykro mi, żem wprowadził pana w tak niemiłe położenie – rzekł następnie porucznik Tappleton do pana Pickwicka. – Ale pozwól pan powiedzieć sobie, że najlepszym sposobem uniknięcia podobnych scen w przyszłości jest zachowanie większej rozwagi w dobieraniu sobie towarzystwa. Najniższy sługa!

I rzekłszy to, wyszedł z pokoju.

– I pozwól pan także powiedzieć sobie – dodał drażliwy doktor Payne – że gdybym ja był na miejscu porucznika Tappletona lub Slammera, to nakręciłbym uszu panu i wszystkim obecnym tu indywiduom. Nazwisko moje jest Payne, doktor Payne z 43. pułku. Dobranoc.

Ukończywszy tę przemowę, której ostatnie wyrazy wygłoszone były głosem bardzo doniosłym, poszedł majestatycznie za porucznikiem, a za nim Slammer, który wprawdzie nic nie powiedział, ale użył swej żółci rzuciwszy na całe towarzystwo wzrok pełen pogardy.

Podczas tych długich prowokacji niesłychane oburzenie i gniew, wzmagający się straszliwie, napełniły szlachetną pierś pana Pickwicka tak, że omal nie pękła mu kamizelka. Stał jak skamieniały, spoglądając na miejsce zajmowane przed chwilą przez doktora Payne’a, aż trzask zamykanych drzwi opamiętał go nieco. Rzucił się tedy naprzód, z gniewną twarzą i błyskawicami w oczach. Ręka jego była już na klamce. Jeszcze chwila, a znalazłaby się na gardle doktora Payne’a z 43. pułku, gdyby pan Snodgrass nie pochwycił czcigodnego swego mentora za połę i nie począł ciągnąć w tył.

– Winkle! Tupman! – zawołał z wyrazem rozpaczy – trzymajcie go! Nie powinien narażać swego drogiego życia w podobnej sprawie.

– Puśćcie mnie! – krzyczał pan Pickwick.

– Trzymajcie! – wołał pan Snodgrass. Aż dzięki połączonym wysiłkom całego towarzystwa udało się posadzić pana Pickwicka w fotelu.

– Dajcie mu spokój – rzekł wtedy nieznajomy w zielonym fraku. – Szklankę grogu! A to dzielny stary! Przełknij no pan trochę. Znakomity napój.

Mówiąc to i wprzód sam pociągnąwszy spory łyk dymiącego płynu, nieznajomy przyłożył szklankę do ust pana Pickwicka, aż reszta tego, co się w niej znajdowało, znikła w niedługim czasie w gardle znakomitego filozofa. Nastąpiła krótka pauza; grog skutkował i wkrótce znowu pogoda zajaśniała na obliczu pana Pickwicka. Nieznajomy odezwał się:

– Oni nie są godni pańskiej uwagi.

– Ma pan słuszność – odparł pan Pickwick – nie są godni. Wstydzę się, żem tak puścił wodze moim namiętnościom. Przysuń pan swe krzesło.

Komediant nie dał się prosić dwa razy. Wszyscy zasiedli dokoła stołu i harmonia zapanowała znowu. Tylko pan Winkle, zdawało się, był nieco zirytowany. Czyżby przyczyną tego usposobienia była samowolna pożyczka fraka? Ale tak błaha okoliczność nie mogła wzbudzić uczucia gniewu, choćby przelotnego, w sercu pickwickisty. To pewne, że wyjąwszy ten szczegół, dobry humor powrócił w towarzystwie i wieczór zakończył się wesoło, tak jak się zaczął.

Rozdział IV

Mała wojna • Nowi znajomi • Zaproszenie na wieś

Wielu autorów upiera się przy zasadzie nie tylko głupiej, ale właściwie nieuczciwej, żeby nie podawać źródeł, z których czerpią najważniejsze informacje. Nie podzielamy tych zasad. Będziemy starali się jedynie o to, by wywiązać się w sposób właściwy z obowiązków, jakie nakłada na nas nasz zawód wydawcy. I jakkolwiek w innych okolicznościach ambicja skłoniłaby nas, byśmy rościli sobie prawa do autorstwa tych przygód, wzgląd na prawdę pozwala nam jedynie przypisać sobie zasługę opracowania szczegółów i nadania im formy bezstronnej opowieści. Za źródła służą nam dokumenty pickwickowskie. Można nas więc porównać z Kompanią Eksploatacji Nowych Źródeł Wody. Praca innych stworzyła dla nas olbrzymie rezerwuary doniosłych faktów. Zbieramy je po prostu i za pośrednictwem tych stronic w postaci wesołego i wartkiego strumienia dajemy do użytku tym, którzy są spragnieni wiedzy pickwickistów.

Działając w tym duchu i odważnie wprowadzając w czyn postanowienie wymieniania autorytetów, do których zwracaliśmy się o radę, wyznajemy otwarcie, że notatnikowi pana Snodgrassa zawdzięczamy szczegóły umieszczone w tym rozdziale. Szczegóły te (teraz, gdyśmy ulżyli swemu sumieniu) podamy bez dalszych komentarzy.

Cała ludność Rochester i okolicznych miasteczek zerwała się nazajutrz wcześnie z łóżek, bardzo wzruszona i podekscytowana. Wielka rewia miała się odbyć na Błoniach. Orli wzrok dowódcy miał dokonać przeglądu pół tuzina pułków. Wzniesiono tymczasową twierdzę, którą miano oblegać, zdobyć szturmem i w końcu wysadzić w powietrze.

Czytelnicy nasi mogli już wywnioskować z notat pana Pickwicka o mieście Chatham, że mąż ów był namiętnym wielbicielem wojska. Nic też nie mogło być przyjemniejszego, tak dla niego, jak i dla jego towarzyszy, jak widok małej wojny. Wcześnie więc zerwali się i szybkim krokiem poszli ku twierdzy, dokąd już ze wszystkich stron zdążały tłumy ciekawych.

Wszystko zapowiadało, że manewry będą niezwykle świetne. Ustawiono warty, by zabezpieczyć wolny plac dla wojska. Sierżanci biegali na wszystkie strony, roznosząc kartki z rozkazami. Pułkownik Bulder, w galowym mundurze, galopował to w jedną, to w drugą stronę, cofał swego konia na ciekawych, kazał mu wykonywać wolty i kurbety i krzyczał tak głośno, iż twarz mu poczerwieniała i głos zachrypł, chociaż nikt nie mógł pojąć, na co to się wszystko przyda. Oficerowie latali tu i tam, odbierali rozkazy od pułkownika Buldera, powtarzali je sierżantom, potem znikali w galopie. Nawet szeregowcy patrzyli spoza płotu błyszczących luf z minami tajemniczo uroczystymi, co dostatecznie tłumaczył wyjątkowy charakter sytuacji.

Pan Pickwick i trzej jego towarzysze umieścili się w pierwszym rzędzie ciekawych, cierpliwie oczekując na rozpoczęcie manewrów. Tłum powiększał się ciągle, a wysiłki, jakie zmuszeni byli czynić dla utrzymania się na swych stanowiskach, dostatecznie im zapełniły dwie godziny oczekiwania. Czasami odczuwano nagłe pchnięcie od tyłu i pan Pickwick wylatywał naprzód z szybkością i elastycznością nie bardzo zgodną ze zwykłą powagą jego ruchów. To znowu żołnierze wzywali widzów do cofnięcia się, opuszczając kolby karabinów na nogi pana Pickwicka, by przypomnieć mu, aby się nie wysuwał naprzód, lub też rzeczone kolby przykładali mu do piersi, wzywając do utrzymania się w szeregu. Innym razem żartobliwy jakiś gentleman, nacisnąwszy pana Snodgrassa, doprowadziwszy go w ten sposób do możliwie najmniejszej objętości i wystawiwszy na najostrzejsze tortury, zapytał go, dlaczego pozwala sobie tak się rozpychać. Zaledwie pan Winkle miał czas wyrazić całe swe oburzenie na tę niczym nie usprawiedliwioną pretensję, gdy jakieś indywiduum, stojące tuż za nim, wtłoczyło mu kapelusz na oczy, prosząc, by był na tyle grzeczny i schował do kieszeni swą głowę. Te dowcipy, połączone z niepokojem, jakim napełniało ich nagłe i niepojęte zniknięcie pana Tupmana, sprawiały, że w ogóle położenie naszych znajomych było bardziej niewygodne aniżeli przyjemne.

Na koniec rozległ się w tłumie gwar, zapowiadający, że nadchodziło to, na co tak długo czekano. Oczy wszystkich zwróciły się ku twierdzy i ujrzano bataliony jedne po drugich rozwijające się na równinie, z wdzięcznie powiewającymi sztandarami i bronią połyskującą od słońca. Wojsko zajęło stanowiska. Zwięzłe słowa komendy przebiegły po całej linii; broń zaprezentowano ze szczękiem; naczelny dowódca, pułkownik Bulder, z licznym sztabem przejechał galopem przed frontem. Nagle zagrała muzyka wszystkich pułków, konie stanęły dęba i cofnęły się; psy poczęły szczekać, tłum krzyczeć, wojsku zakomenderowano: – Baczność! – a jak daleko sięgał wzrok, na prawo i na lewo, widać było tylko długi szereg czerwonych mundurów i białych spodni, nieruchomych, jakby skamieniałych.

Pan Pickwick był tak zajęty cofaniem się i wymijaniem nóg końskich, iż nie miał czasu zachwycać się tym widokiem. Gdy wreszcie udało mu się odzyskać nieco równowagi, wojsko stało już nieruchomo, jak to opisaliśmy wyżej; wtedy zachwyt filozofa doszedł do najwyższego punktu.

– Czy jest coś piękniejszego, cudniejszego? – rzekł do pana Winkle’a.

– Oczywiście, że nie – odpowiedział ten ostatni, który od kwadransa dźwigał na sobie dwóch wyrostków.

– Tak! – zawołał pan Snodgrass, w którego łonie zapłonął nagle ogień poezji. – Tak, wspaniałe to i wzniosłe widowisko, gdy tylu mężnych obrońców ojczyzny rozwija się w świetnych szeregach przed spokojnymi obywatelami. Twarze ich nacechowane są nie tyle wojowniczą gwałtownością, ile raczej duchem cywilizacji, ich oczy nie błyszczą dzikim ogniem rozboju i zemsty, ale łagodnym światłem inteligencji i ludzkości.

Pan Pickwick najzupełniej zgadzał się z tymi pochwałami, jeśli chodzi o ducha, który je natchnął, ale niezupełnie przystawał na wyrażenia. Bo rzeczywiście łagodne światło inteligencji błyszczało tu dość słabo, zważywszy, że znowu zakomenderowano: – Baczność! – i widzowie mieli przed sobą nie mniej niż kilka tysięcy par oczu, spoglądających prosto przed siebie i najzupełniej pozbawionych wszelkiego wyrazu.

Tymczasem tłum z wolna usunął się i podróżnicy nasi pozostali prawie sami.

– Teraz jesteśmy w doskonałym punkcie – rzekł pan Pickwick, spoglądając dokoła siebie.

– Doskonałym – odpowiedzieli panowie Winkle i Snodgrass.

– Zda… zdaje mi się… – wybełkotał nagle pan Winkle, blednąc – zdaje mi się, że będą strzelać…

– Ale cóż znowu! – zawołał szybko pan Pickwick.

– Sądzę… sądzę, że… że Winkle ma słuszność – dodał Snodgrass, cokolwiek przerażony.

– To być nie może! – powtórzył pan Pickwick.

Zaledwie jednak wymówił te słowa, gdy sześć pułków, jak jeden mąż i jakby miały jeden cel tylko, skierowało lufy na nieszczęśliwych pickwickczyków i rozległ się huk, jaki może nigdy nie wstrząsnął ziemią ani odwagą gentlemana w latach dojrzałych.

W tym krytycznym położeniu, wystawiony na ciągły ogień ślepych nabojów, zaniepokojony ruchami wojska, dla którego nadchodziły nowe posiłki, rozwijające swe szeregi z tyłu, poza panem Pickwickiem, mąż ten okazał zimną krew, nieodstępną towarzyszkę wielkich umysłów. Uchwyciwszy za rękę pana Winkle’a i umieściwszy się między nim a panem Snodgrassem, przedstawiał im przekonywająco, że wyjąwszy niebezpieczeństwo ogłuchnięcia od strzałów, nie ma się czego obawiać.

– Ale… ale… – rzekł pan Winkle, blednąc – przypuśćmy, że który z żołnierzy ma ostry nabój… przez pomyłkę… Słyszałem ostry świst tuż koło…

– Czy nie byłoby dobrze położyć się plackiem na ziemię? – zapytał pan Snodgrass.

– Nie, nie, wszystko już się skończyło – odrzekł pan Pickwick.

Gdy mówił to, usta jego mogły drżeć, policzki blednąc, ale żaden okrzyk strachu lub niepokoju nie wyrwał się z ust tego nieśmiertelnego męża.

Pan Pickwick miał słuszność; strzelanie skończyło się. Myślał więc już tylko o niezawodnej trafności swej hipotezy, gdy dostrzegł na całej linii szybkie ruchy. Krzyki komendy rozległy się znowu i pierwej, nim nasi podróżni mieli czas poczynić domysły, co to może być za nowy manewr, sześć pułków przyspieszonym krokiem poszło na bagnety ku miejscu, gdzie stał pan Pickwick z towarzyszami.

Człowiek jest śmiertelny, a odwaga ludzka ma swe granice. Przez chwilę pan Pickwick spoglądał przez okulary na posuwającą się naprzód kolumnę, potem odwrócił się do niej tyłem i począł… nie powiemy uciekać, najprzód dlatego, że jest to wyrażenie ubliżające, po wtóre, że sama osoba Pickwicka zupełnie nie nadawała się do tego rodzaju odwrotu – począł tylko dreptać tak szybko, jak mu pozwalały na to niezbyt długie nogi i ciężar ciała; ale za późno ocenił całe niebezpieczeństwo położenia. Wojsko przeciwnika, którego ukazanie się z tyłu zaniepokoiło pana Pickwicka przed kilkoma sekundami, teraz rozwinęło się w szyk bojowy dla odparcia ataku oblegających twierdzę, tak że trzej nasi znajomi ujrzeli się pomiędzy dwoma długimi rzędami bagnetów, z których jeden szybko się przybliżał, a drugi w miejscu czekał na natarcie.

– Na bok! Na bok! – wołali oficerowie posuwającej się kolumny.

– Usuńcie się! – krzyczeli oficerowie kolumny nieruchomej.

– Gdzie się podziać? – krzyknęli przerażeni pickwickiści.

– Na bok! Na bok! – było odpowiedzią. Potem nastała chwila niesłychanego zamieszania; odgłos miarowych kroków, gwałtowne uderzenia, stłumione śmiechy; wojska cofnęły się pięćset kroków, a podeszwy butów pana Pickwicka ujrzeć można było w powietrzu.

Pan Snodgrass i pan Winkle wykonali również z najzupełniejszą dokładnością po jednym obowiązkowym koziołku. Właśnie pan Winkle, siadłszy na ziemi, tamował sobie chustką krew z nosa, gdy wtem ujrzeli w pewnej odległości swego czcigodnego mentora, biegnącego za kapeluszem, który oddalał się coraz bardziej, złośliwie podskakując.

Mało jest chwil w życiu, w których by człowiek doznawał większej przykrości, nie zjednywając sobie przy tym żadnego współczucia, jak wówczas gdy odbywa polowanie na swój własny kapelusz. Trzeba mieć wielki zasób zimnej krwi i zdolność do szybkiej decyzji, by go złowić. Biegnąc zbyt szybko, wyprzedza się go; jeżeli schylamy się zbyt wolno, gdyż sądzimy, iż go już trzymamy, kapelusz odbiega gdzieś daleko… Najlepsza metoda polega na tym, by biec równolegle do przedmiotu naszych zabiegów, zachować największą przezorność, umieć skorzystać ze sposobnej chwili, stopniowo wyprzedzać, potem nagle pochylić się, ująć kapelusz za rondo i mocno osadzić go na głowie, wdzięcznie uśmiechając się podczas tej gonitwy, jak gdybyśmy sami, jak wszyscy inni, widzieli w tym tak dobry żart.

Lekki wietrzyk podmuchiwał i kapelusz pana Pickwicka potoczył się przed nim, jakby igrając. Wiatr dmuchał, pan Pickwick sapał, a kapelusz bujał jak rybka w bystrym nurcie. I pewno dotoczyłby się Bóg wie jak daleko, gdyby nie trafił na opatrznościową przeszkodę w chwili, gdy nasz podróżnik zamyślał już pozostawić go nieszczęśliwemu losowi.

Pan Pickwick, niezwykle zmęczony, miał już zaniechać pogoni, gdy kapelusz wplątał się w koło jednego z kilkunastu powozów stojących rzędem. Filozof potrafił wnet skorzystać z tej pomyślnej chwili, szybko pochylił się, pochwycił niesforne nakrycie głowy, silnie nasunął je na czoło i stanął, by odetchnąć. Upłynęło może nie więcej niż pół minuty, gdy usłyszał swoje nazwisko wymówione donośnym i przyjaznym głosem. Podniósł oczy i wtedy przedstawił mu się widok, który go napełnił zarazem zdziwieniem i radością.

W wielkim otwartym powozie, od którego wyprzężono konie, stały osoby poniżej wymienione: stary dorodny gentleman w niebieskim fraku ze złoconymi guzikami, aksamitnych spodniach i długich butach; dwie młode damy w szarfach i stroikach; młody człowiek, prawdopodobnie zakochany w jednej z młodych panien; dama wieku niewątpliwego, prawdopodobnie ciotka dwóch wyżej wymienionych panien, wreszcie pan Tupman, tak spokojny i swobodny, jakby należał do rodziny od samego dzieciństwa. Z tyłu powozu przywiązane było pudło wielkich rozmiarów, jedno z tych pudeł, które przez asocjację idei wzbudzają zawsze w organizacjach spostrzegawczych myśli o kapłonach na zimno, wędzonych ozorach i butelkach dobrego wina. Na koniec, na koźle powozu, w stanie błogiej drzemki, siedział chłopak tłusty, czerwony i pyzaty, na którego badawczy spostrzegacz nie mógł patrzeć przez kilka minut, by nie dojść do wniosku, że jest to właśnie urzędowy rozdawca zawartych w pudle skarbów, gdy nadejdzie właściwa chwila ich spożywania.

Zaledwie pan Pickwick ogarnął wzrokiem wszystkie te zajmujące przedmioty, gdy wierny jego uczeń znów począł go nawoływać:

– Pickwick! Pickwick! Właź pan tu prędko!

– Chodź pan! Proszę – dodał stary gentleman. – Joe! Przeklęty chłopak! Znowu śpi! Joe! Spuść stopień!

Pyzaty chłopiec z wolna zsunął się z kozła, spuścił stopień i w uprzejmy sposób otworzył drzwiczki. W tej chwili nadeszli panowie Snodgrass i Winkle.

– Wszyscy się tu pomieścimy – zaczął znowu właściciel powozu. – Dwóch wewnątrz, jeden zewnątrz. Joe! Zrób na koźle miejsce dla jednego z panów. Teraz prosimy.

I stary gentleman wyciągnął żylastą rękę, wwindował do powozu naprzód pana Pickwicka, potem pana Snodgrassa. Pan Winkle siadł na koźle. Pyzaty chłopak pochylił się ku niemu i natychmiast zasnął.

– Cieszy mnie, że oglądam panów – mówił dalej stary gentleman – znam panów bardzo dobrze, chociaż być może, iż panowie nie przypominacie mnie sobie. Niejeden wieczór spędziłem w klubie panów ostatniej zimy. Dziś rano spotkałem mego przyjaciela, pana Tupmana, co mnie wielce uradowało. No i cóż, panie? Jak się pan ma! Wygląda pan dzielnie, ale to bardzo dzielnie!

Pan Pickwick, do którego były zwrócone te ostatnie słowa, odwdzięczył się odpowiednim komplementem i silnie uścisnął dłoń starego gentlemana.

– A pan – ciągnął dalej mówca, spoglądając z ojcowskim zajęciem na pana Snodgrassa. – Doskonale! Nieprawdaż? Tym lepiej, tym lepiej. A pan jak się ma, panie Winkle? Dobrze? To mnie cieszy. Moje córki, panowie. A to moja siostra, panna Rachela Wardle. Dziewica, a nie dziewczątko, co? Hę – dodał, śmiejąc się na całe gardło i uprzejmie szturchając łokciem w bok pana Pickwicka.

– Ależ, bracie! – zawołała miss Wardle z błagalnym uśmiechem.

– Tak, tak – zaczął znów stary gentleman – nikt temu zaprzeczyć nie może. Panowie! Przedstawiam wam mego przyjaciela, pana Trundle’a. A teraz, kiedy już wszyscy znacie się, bądźmy dobrej myśli i patrzmy, co się dzieje. Takie jest moje zdanie.

To rzekłszy włożył okulary. Pan Pickwick wydobył swoją perspektywę i wszyscy, stojąc w powozie, przypatrywali się manewrom wojskowym.

Były to manewry godne podziwu. Jeden szereg strzelał ponad głowami drugiego szeregu i natychmiast cofał się, potem drugi szereg strzelał ponad głowami trzeciego i także cofał się; formowano czworoboki z oficerami w środku; włażono po drabinach na wały, burzono barykady utworzone z koszów, a wszystko to robiono z niezrównaną odwagą. Na okopach armatnich artylerzyści pakowali ogromne naboje w działa, a gdy wystrzelili, żałosny krzyk trwożliwych kobiet długo rozlegał się w powietrzu. W powozie młode panny Wardle tak były przerażone, że pan Trundle był zmuszony podtrzymywać jedną z nich, a pan Snodgrass drugą. Nerwy miss Racheli Wardle były tak okropnie podrażnione, że pan Tupman uznał za nieodzowną konieczność ująć ją za kibić, by nie upadła. Jednym słowem, wszyscy doznali niezwykłego wzruszenia, wyjąwszy pyzatego chłopca, który przy huku dział spał tak głęboko, jak przy zwykłej piosence piastunki.

Gdy zdobyto twierdzę i tak oblężonym, jak i oblegającym zastawiono obiad, stary gentleman zawołał:

– Joe! Joe! Przeklęty chłopak, znowu śpi. Bądź pan tak dobry i uszczypnij go w łydkę. Tylko w ten sposób można go obudzić. Dziękuję panu. Joe, rozpakuj pudło.

Pyzaty chłopak, rzeczywiście rozbudzony za pomocą ściśnięcia mięsnych części nogi wielkim i wskazującym palcem pana Winkle’a, znowu zsunął się z kozła i rozpoczął rozpakowywanie pudła z nierównie większym pośpiechem, aniżeliby to można było przypuszczać po jego poprzedniej niemrawości.

– Teraz siadajmy, jak można – rzekł gentleman.

Po wielu żartobliwych napomknięciach o szerokości kobiecych sukien, po wielu rumieńcach, spowodowanych propozycją, by damy siadły na kolanach u panów, całe towarzystwo usadowiło się w powozie, a stary gentleman jął puszczać wkoło przedmioty podawane mu przez pyzatego chłopca.

– Teraz, Joe, podaj noże i widelce.

Rozdano noże i widelce. Damy i mężczyźni w powozie, a pan Winkle na koźle, zaopatrzeni zostali w te niezbędne narzędzia.

– Talerze, Joe! Talerze!

Talerze również podano w ten sam sposób.

– Teraz, Joe, podaj drób. Przeklęty chłopak, znowu śpi. – Kilka energicznych szturchańców wyrwało go z letargu.

– No, dawaj jeść!

W dźwięku tych słów było coś takiego, co zupełnie rozbudziło zaspanego chłopca. Drgnął, a jego ołowiane oczy, na pół zatopione w tłustych policzkach, miłośnie spoglądały na jadło w miarę, jak je wydobywał.

– No, żywo! – zawołał pan Wardle, bo pyzaty chłopiec pożerał wzrokiem kapłona, z którym, zdawało się, nie był w stanie rozstać się. Wreszcie westchnął głęboko, rzucił rozpaczliwe spojrzenie na pulchne pieczyste i smutno podał je panu.

– Dobrze, tylko żywiej? Teraz ozór. Teraz pasztet z gołębi. Uważaj na cielęcinę i szynkę. Pilnuj raków. Wydobądź sałatę, podaj pieprzu…

Wydając te szybkie rozkazy, pan Wardle rozdawał wewnątrz powozu wymienione wyżej artykuły i stawiał niezliczoną ilość półmisków na kolanach biesiadników.

Gdy rozpoczęto dzieło zniszczenia, wesoły starzec zapytał:

– Co? Czy nie doskonałe?

– Przewyborne – odrzekł pan Winkle, krając kawałek kapłona.

– Szklaneczkę wina?

– Z wielką przyjemnością.

– Czy nie lepiej będzie, gdy podam panu na kozioł całą butelkę?

– O! Jeśli pan tak łaskaw!

– Joe!

– Słucham pana. (Tym razem pyzaty chłopiec nie spał, gdyż zwędził kawał cielęciny).

– Butelkę wina dla pana na koźle. Za pańskie zdrowie.

– Bardzo jestem panu wdzięczny – odrzekł pan Winkle, stawiając butelkę przy sobie.

– Czy zechce pan wypić ze mną szklankę wina? – zapytał pan Trundle pana Winkle’a.

– Z największą przyjemnością – odpowiedział zapytany i obaj wychylili po szklance, a wszyscy obecni, nie wyłączając dam, naśladowali ten dobry przykład.

– Jak nasza kochana Emilka kokietuje tego młodego człowieka – szepnęła panu Wardle’owi ciotka-panna z zazdrością właściwą ciotkom-pannom.

– Ba! – odpowiedział ojciec. – Nie ma w tym nic nadzwyczajnego. To rzecz całkiem naturalna. Panie Pickwick! Szklankę wina?

Pan Pickwick, przerwawszy na chwilę głębokie poszukiwania we wnętrzach pasztetu z gołębi, przyjął propozycję z wdzięcznością.

– Emilio, moja droga – rzekła ciotka, niezadowolona – nie mów tak głośno, moje życie.

– Co ciocia mówi?

– Zdaje się, że ciotka i ten mały tłusty jegomość chcieliby, by tylko im wszystko było wolno – szepnęła panna Izabela Wardle do swej siostry Emilii. Potem obie panny poczęły serdecznie śmiać się, a stara panna wysilała się, by nadać sobie przyjemny wyraz twarzy, co się jej jednak nie udawało.

– Młode dziewczęta są zwykle takie puste! – rzekła do pana Tupmana z miną czułego ubolewania, jak gdyby wesołość była rodzajem kontrabandy i jakby nie wolno było nosić jej z sobą bez osobnego świadectwa; ale pan Tupman nie dał odpowiedzi, jakiej żądano.

– Ma pani słuszność – rzekł – to bardzo miłe.

– O! – zawołała miss Wardle z powątpiewaniem.

– Czy pozwoli pani – zaczął znowu pan Tupman, dotykając w sposób nadzwyczaj ujmujący lewą ręką dłoni ponętnej Racheli, podczas gdy prawa ręka z wolna podawała butelkę. – Czy pozwoli pani?

– O panie!

Pan Tupman przybrał postawę jeszcze bardziej ujmującą, miss Rachela wyraziła obawę, by nie strzelano z dział, co by naturalnie znowu zmusiło kawalera do podtrzymywania jej.

– Czy uważa pan, że moje siostrzenice są piękne? – szepnęła następnie ciotka bardzo słodko do ucha panu Tupmanowi.

– Uważałbym je za piękne, gdyby nie było tu ich ciotki – odpowiedział ugrzeczniony pickwickczyk, spoglądając namiętnie.

– O! Szkaradny z pana człowiek. Ale doprawdy, gdyby miały nieco więcej świeżości, czy nie wyglądałyby efektownie… przy świetle?

– Tak sądzę – odrzekł pan Tupman obojętnie.

– Kpiarz z pana. Domyślam się, co chce pan powiedzieć. Wiem, wiem! Mężczyźni mają szczególny dar dostrzegania wszystkiego! Tak! to prawda! Nie mogę temu zaprzeczyć! Bo niezawodnie, jeżeli jest co wadliwego w młodej osobie, to trzymanie się pochyło. Często jej to powtarzam, że gdy wejdzie nieco w lata, będzie szkaradna. O! Widzę, że pan jest złośliwy!

Pan Tupman, zachwycony zjednaniem sobie takiej opinii tak tanim kosztem, usiłował przybrać minę dyplomatyczną i uśmiechnął się tajemniczo.

– Co za sarkastyczny uśmiech! – zawołała zapalna Rachela. – Przestrasza mnie pan.

– Ja przestraszam?

– O! Przede mną nic się nie ukryje. Wiem ja, co ten uśmiech znaczy!

– Cóż takiego? – zapytał pan Tupman, który sam nie miał o tym najmniejszego wyobrażenia.

– Chcesz pan przez to powiedzieć – rzekła miła ciocia, jeszcze więcej zniżając głos – chce pan powiedzieć, że sztywność Izabeli jeszcze mniej podoba się panu aniżeli trzpiotowatość Emilii. To prawda, Emilia jest płocha. Nie uwierzy pan, jaką mi to nieraz sprawia przykrość. Nieraz całymi godzinami płaczę z tego powodu. Brat mój jest tak łatwowierny, iż tego zupełnie nie widzi. Ale gdyby widział, jestem pewna, że serce by mu pękło. Chciałabym wmówić w siebie, iż w gruncie rzeczy nie ma w tym nic złego. Serdecznie pragnę, by tak było. (Tu czuła ciotka westchnęła głęboko i smutno potrząsnęła głową).

– Pewna jestem, że ciotka mówi o nas – szepnęła miss Emilia Wardle do swej siostry – nie ma wątpliwości, bo przybrała bardzo złośliwą minę.

– Tak sądzisz? – zapytała Izabela. – Ciociu! Ciociu!

– Co chcesz, moja droga?

– Ciocia dostanie kataru. Proszę okręcić sobie szalem swą sędziwą główkę. W twoim wieku, ciociu, należy więcej dbać o zdrowie.

Chociaż takie wet za wet było słuszne, ale było zarazem tak dokuczliwe, iż nie wiadomo, jak by się przejawił gniew ciotki, gdyby pan Wardle nie zrobił był dywersji zawoławszy donośnym głosem:

– Joe! Przeklęty chłopiec! Znów śpi!

– Szczególny chłopak – rzekł pan Pickwick – czy zawsze taki zaspany?

– Zaspany? Ciągle śpi! Śpiąc wypełnia zlecenia, a przy stole chrapie.

– To szczególne!

– O! Bardzo szczególne! – odpowiedział stary gentleman. – Dumny jestem z tego chłopca. Za żadną cenę nie pozbyłbym się go. Jest to w swoim rodzaju osobliwość. Hej! Joe! Zabierz to wszystko i odkorkuj jeszcze jedną butelkę! Czy słyszysz?

Pyzaty chłopiec otworzył oczy, połknął wielki kawał pasztetu, który właśnie zaczął był przeżuwać, gdy zasnął, i wykonując rozkazy spoglądał czule na resztki uczty, w miarę jak je układał w pudle. Odkorkowano nową butelkę i wypróżniono bardzo prędko, pudło przymocowano na dawnym miejscu, a pyzaty chłopak znów wlazł na kozioł; okulary i perspektywy zwrócono na wojsko, które znów rozpoczęło manewry. Było jeszcze dużo huku dział i niemało przestrachu kobiet. Potem podpalono minę, ku wielkiemu zadowoleniu wszystkich. Wreszcie wojsko i widzowie rozeszli się.

Kończąc rozmowę przerwaną strzelaniem stary gentleman rzekł do pana Pickwicka, podając mu rękę:

– Pamiętaj pan, że jutro macie wszyscy nas odwiedzić.

– Niezawodnie – odrzekł pan Pickwick.

– Ma pan adres?

– Manor Farm w Dingley Dell – odpowiedział pan Pickwick, zaglądając do swego notatnika.

– Tak. I pamiętaj pan, że zatrzymam was u siebie przynajmniej tydzień. Podejmuję się pokazać wam wszystkie osobliwości okolicy, a poza tym będziemy studiowali wiejskie życie. O! Tylko przyjedźcie! Joe! Przeklęty chłopak! Znów śpi! Joe! Pomóż Tomowi zaprzęgać konie.

Konie zaprzężono; woźnica siadł na koźle, pyzaty chłopiec umieścił się obok niego; nastąpiły pożegnania i powóz potoczył się. W chwili gdy pickwickiści odwrócili się, by jeszcze raz spojrzeć na odjeżdżających, zachodzące słońce oświetliło oblicze starego gentlemana i tłuste policzki pyzatego chłopca. Po chwili głowa tego ostatniego pochyliła się i znów zasnął.

Rozdział V

zawierający między innymi opis, jak to pan Pickwick podjął się powożenia, a pan Winkle jazdy konnej, i jak się obaj z tego wywiązali

Niebo było jasne i spokojne, powietrze balsamiczne, a wszystko jakby oblane niewysłowionym urokiem. Pan Pickwick, wsparty na poręczy mostu w Rochester, przypatrywał się krajobrazowi w oczekiwaniu śniadania.

Widok, jaki miał przed oczyma, mógłby zachwycić każdego, nawet w mniejszym stopniu zdolnego do uniesień nad wiejską przyrodą. Po lewej stronie wznosił się mur, w wielu miejscach poszczerbiony, ponurą swą masą panując nad zielonymi brzegami rzeki Medway. Zwoje bluszczu smutno wieńczyły czarne blanki, a pęki morskich roślin, zwieszonych na kamieniach, drżały za powiewem wiatru. Poza tymi zwaliskami wznosił się stary zamek, którego wieża bez dachów i walące się mury świadczyły o ubogiej wielkości owych chwil, gdy szczęk broni i donośne śpiewy rozlegały się pod wspaniałymi arkadami. Po obu stronach, jak daleko wzrok sięgał, widać było brzegi rzek, pokryte łąkami i polami, spośród których tu i ówdzie wznosiły się młyny i kościoły; bogaty i urozmaicony to krajobraz, któremu jeszcze dodawały wdzięku lekkie obłoczki pływające w świetle porannego słońca. Rzeka Medway, odbijając lazur niebieski, płynęła w milczeniu, połyskując pod wiosłami rybaków posuwających się z jej nurtem w ciężkich, ale malowniczych łódkach. Widok tego uśmiechniętego krajobrazu pogrążył pana Pickwicka w słodkim marzeniu. Wyrwało go zeń głębokie westchnienie, które usłyszał tuż koło siebie, i lekkie dotknięcie ramienia. Odwrócił się i poznał Jakuba Ponurego.

– Przypatruje się pan krajobrazowi? – zapytał ten poważnym głosem.

– Tak jest – odparł pan Pickwick.

– I jest pan rad, żeś wstał tak rano?

Pan Pickwick przytaknął temu skinieniem głowy.

– O! to prawda! Trzeba wcześnie wstać, by oglądać słońce w całym jego przepychu, bo jasność jego rzadko trwa cały dzień. Początek dnia i początek życia są, niestety, aż nadto podobne do siebie.

– Ma pan słuszność.

– Często mówią – ciągnął dalej Jakub Ponury – często mówią: ranek zbyt piękny, to nie potrwa długo. Jakże trafnie można zastosować tę uwagę do naszego istnienia! Czegóż bym nie dał, by mi wróciły dni mojej młodości albo bym o nich zapomniał na zawsze!

– Miał pan wiele smutnych przejść? – zapytał pan Pickwick ze współczuciem.

– Miałem – odrzekł Jakub Ponury drżącym głosem – więcej, niżby można przypuszczać patrząc na mnie.

Zatrzymał się przez chwilę, a potem zapytał nagle:

– Czy nigdy w taki piękny poranek nie przychodziła panu myśl, że byłoby rzeczą bardzo miłą i błogą utopić się?

– Nie! Niech mię Bóg uchowa! – zawołał pan Pickwick, cofając się nieco z obawy, by nieznajomemu nie przyszła chętka zepchnąć go na próbę do wody.

– Ja często o tym myślałem – mówił dalej Ponury, który, zdawało się, nie dostrzegł tego ruchu. – Ta woda, zimna i spokojna, szmerem swym zdaje się wzywać mnie, bym w niej szukał pokoju i zapomnienia. Jeden skok!… Buch!… Szamotanie przez chwilę… Fala wznosi się nad głową… odmęt… Woda się wygładza… i koniec wszystkich cierpień!

Zapadłe oczy błyszczały mu ponuro, gdy to mówił. Ale to chwilowe uniesienie wkrótce minęło. Jakub odwrócił się i rzekł najspokojniej:

– Dajmy temu pokój! Chcę pomówić z panem o czymś innym. Wczoraj wieczorem wezwał mnie pan, bym mu odczytał powieść…

– Tak jest – odrzekł pan Pickwick – i sądzę…

– Obędę się bez pańskich sądów – przerwał Ponury – niepotrzebne mi one. Pan podróżuje dla rozrywki i kształcenia się… Rękopis nienadzwyczajny, ale zajmujący jako kartka z rzeczywistego życia. Czy odda go pan klubowi, o którym mówi pan tak często?

– Oczywiście, zamieścimy go w pamiętnikach klubu, jeżeli pan sobie tego życzy.

– Więc będzie go pan miał. Adres pański?

Pan Pickwick objaśnił, dokąd mniej więcej zamierza się udać. Jakub Ponury zanotował wszystko starannie w grubym pugilaresie, odprowadził uczonego gentlemana do oberży i wymówiwszy się od śniadania, odszedł powolnym krokiem.

Trzej towarzysze pana Pickwicka czekali właśnie na niego, by zasiąść do przekąski ustawionej na stole w sposób bardzo ponętny. Zasiedli wreszcie, a szynka, jajka, kawa, herbata i tym podobne przysmaki poczęły znikać z szybkością dającą wymowne świadectwo tak o jakości jadła, jak i o apetycie podróżnych.

– Teraz – rzekł pan Pickwick – trzeba obmyślić, jak dostaniemy się do Manor Farm.

– Najlepiej zapytać garsona – zauważył pan Tupman i zdrowa ta rada została przyjęta, jak na to zasługiwała. Wezwano garsona.

– Dingley Dell, panie? Piętnaście mil, panie, droga boczna, zła… Może bryczkę pocztową?

– W bryczce mogą się pomieścić tylko dwie osoby – odparł pan Pickwick.

– To prawda, przepraszam, ale mamy bardzo piękną czterokołową bryczkę podwójną z siedzeniem dla gentlemana powożącego… Ale przepraszam, i w tej mogą się pomieścić tylko trzy osoby.

– Cóż więc poczniemy? – zapytał pan Snodgrass.

– Może który z panów zechce odbyć drogę konno – rzekł garson, spoglądając na pana Winkle’a. – Mamy doskonałego wierzchowca. Ludzie pana Wardle’a, idąc do Rochester, mogliby go nam odprowadzić.

– Bardzo dobrze! – zawołał pan Pickwick. – Winkle, chcesz jechać konno?

W najgłębszych tajnikach swej duszy pan Winkle żywił wielką wątpliwość co do swej umiejętności konnej jazdy; ale ponieważ za nic w świecie nie chciał, by ktokolwiek go o to podejrzewał, więc natychmiast odpowiedział zuchowato:

– I owszem, bardzo mnie to cieszy! – Sam rzucił rękawicę swemu losowi i niepodobna było się cofnąć.

– Sprowadź konia i bryczkę na jedenastą – rzekł pan Pickwick do garsona.

– Dobrze, panie.

Po śniadaniu podróżni rozeszli się do swoich pokoi, by spakować rzeczy, które mieli zabrać ze sobą.

Pan Pickwick, ukończywszy te przygotowania, stał przed oknem w kawiarni i spoglądał na ulicę, gdy wszedł garson z wiadomością, że wszystko gotowe, co rzeczywiście potwierdziło ukazanie się bryczki przed domem.

Było to małe, zielone pudło, ustawione na czterech kołach, na przodzie znajdowało się wysokie siedzenie dla woźnicy, w tyle wąska ławka dla dwóch pasażerów. Interesujący ten mechanizm wprowadzony był w ruch za pomocą ogromnego karego konia, na którym z zupełną łatwością można było studiować osteologię. Chłopak stajenny trzymał dla pana Winkle’a drugiego ogromnego konia, prawdopodobnie bliskiego krewnego zwierzęcia zaprzęgniętego do powozu.

– Niech nas Bóg ma w swojej opiece! – zawołał pan Pickwick, podczas gdy układano rzeczy w bryczce. – Niech nas Bóg ma w swojej opiece. A kto będzie powoził? Nie pomyślałem o tym.

– Naturalnie, że pan – odrzekł pan Tupman.

– Naturalnie – dodał pan Snodgrass.

– Ja?! – zawołał pan Pickwick.

– Nie ma najmniejszego niebezpieczeństwa, panie – odezwał się chłopiec stajenny. – Zaręczam panu, że koń jest spokojny, dziecko mogłoby nim kierować.

– A czy nie jest lękliwy?

– Lękliwy? Nie drgnie, choćby widział przejeżdżający cały wóz małp z ognistymi ogonami.

Ostatnia pochwała była niezaprzeczalna. Pan Snodgrass i pan Tupman wleźli do pudła. Pan Pickwick usiadł na koźle, umieszczając nogi na stołku pokrytym ceratowym pokrowcem.

– Teraz, świetny Williamie – rzekł chłopak stajenny do swego pomocnika – podaj lejce gentlemanowi.

Świetny William, nazywany tak zapewne dlatego, że twarz i włosy świeciły mu się od tłuszczu, umieścił lejce w lewej ręce pana Pickwicka, a tymczasem jego przełożony wpakował bicz w prawą rękę filozofa.

– Hola! – krzyknął pan Pickwick, bo wielki czworonóg okazywał stanowczą skłonność do wjechania oknem do kawiarni.

– Hola! – zawołali panowie Tupman i Snodgrass z powozu.

– Bawi się trochę, ot i wszystko – rzekł chłopak dla ośmielenia. – Przytrzymaj no go, Williamie.

Pomocnik poskromił zapędy konia, a naczelny koniuszy pobiegł, by dopomóc panu Winkle’owi siąść w siodle.

– Nie z tej strony, panie.

– Niech mnie powieszą, jeżeli ten gentleman nie zamierza siąść twarzą do ogona – rzekł wykrzywiając się jakiś pocztylion do garsona hotelowego, który z nieopisaną rozkoszą przypatrywał się całej tej scenie.

Pan Winkle, otrzymawszy powyższą przestrogę, wgramolił się na siodło z taką niemal trudnością, jakiej by doznał, wchodząc po raz pierwszy na okręt wojenny.

– Czy już wszystko dobrze? – zapytał pan Pickwick, dręczony wewnętrznym przeczuciem, że wszystko żle.

– Wszystko dobrze – odrzekł słabym głosem pan Winkle.

– W drogę! – krzyknął posługacz stajenny. – Trzymaj go pan mocno!

I wśród głośnego śmiechu obecnych bryczka i wierzchowiec ruszyły z miejsca, z panem Pickwickiem na koźle tej pierwszej, a panem Winkle’em na grzbiecie drugiego.

– Dlaczego on tak bokiem idzie? – zapytał pan Snodgrass pana Winkle’a z głębi pudła.

– Albo ja wiem! – odpowiedział nieszczęśliwy jeździec, którego koń w samej rzeczy kroczył bokiem w sposób wielce ekscentryczny, z głową zwróconą w jedną stronę ulicy, a ogonem w drugą.

Pan Pickwick nie miał czasu zwracać uwagi na to, co się działo poza nim, gdyż sam musiał wytężać wszystkie siły umysłowe, by zdać sobie sprawę z postępowania zwierzęcia zaprzężonego do bryczki. Stworzenie to wyrabiało szczególne jakieś sztuki, mogące bardzo ubawić postronnego widza, ale wcale nie uspokajające tych, którzy znajdowali się w pewnej od niego zależności. Potrząsając nieustannie głową w sposób niesmaczny i niewłaściwy, koń szarpał zarazem tak gwałtownie, iż pan Pickwiek zaledwie był w stanie utrzymać lejce. Na domiar nieszczęścia, tenże koń znalazł szczególne upodobanie w rzucaniu się ku jednej stronie ulicy, gdzie nagle stawał, po czym znów ruszał nagle z miejsca z szybkością, którą pokonać było fizycznym niepodobieństwem. Już po raz dwudziesty wykonywał ten manewr, gdy pan Snodgrass zapytał swego towarzysza:

– Co temu koniowi?

– Nie pojmuję – odparł pan Tupman. – Czy nie jest czasem płochliwy? Coś tak mi się widzi.

Pan Snodgrass chciał odpowiedzieć, gdy wtem przerwał mu krzyk pana Pickwicka.

– Aj! – zawołał mistrz – upuściłem bicz!

W tej chwili pan Winkie, w kapeluszu nasuniętym po same uszy, nadjechał na olbrzymim koniu, który wstrząsał nim z taką gwałtownością, iż zdawało się, że jeździec się rozsypie.

– Winkle! – krzyknął pan Snodgrass – tyś dobry chłopak, podnieś no bicz!

Pan Winkle, pochylając się w tył, ściągnął konia tak silnie, że aż sam poczerwieniał. Gdy udało mu się wreszcie zatrzymać olbrzymiego rumaka, zlazł, podał bicz panu Pickwickowi i ująwszy cugle zamierzał znowu wsiąść.

Nie umiemy tego powiedzieć (jak łatwo się domyślić), czy wielki koń z niewinnej tylko wesołości chciał poigrać nieco z panem Winkle’em, czy też wyobraził sobie, że większą będzie miał przyjemność, gdy odbędzie podróż bez jeźdźca, ale czy takie, czy inne były jego motywy, faktem jest, że zaledwie pan Winkle dotknął cugli, zwierzę pochyliwszy głowę cofnęło się o całą swą długość.

– Kosiu, dobry kosiu – odezwał się pan Winkle ujmującym głosem – dobry, stary kosiu!

Ale dobry kosio nie dał się uwieść tym pochlebstwem i im bardziej pan Winkle usiłował zbliżyć się do niego, tym uporczywiej koń się odsuwał, tak że w ciągu dziesięciu minut, pomimo pieszczot i podstępów, pan Winkle i wielki koń, obracając się ciągle jeden dokoła drugiego, znajdowali się zawsze w jednej i tej samej odległości. Była to sytuacja wcale nieprzyjemna pod każdym względem, zwłaszcza na bezludnej drodze, gdzie niepodobna było znaleźć żadnej pomocy.

Gdy wirowanie to nie ustawało, pan Winkle krzyknął na swych towarzyszy:

– Co tu robić? Nie mogę dosiąść konia.

– Najlepiej doprowadzić go gdzie do jakiego płotu – odpowiedział pan Pickwick z kozła.

– Ale kiedy nie chce iść – zawołał pan Winkle. – Chodźcie no, proszę, przytrzymajcie go.

Pan Pickwick był prawdziwym uosobieniem uprzejmości i ugrzecznienia. Zsiadł więc z kozła, odprowadził konia wraz z bryczką pod płot, by nie zagradzać drogi, i zwrócił się ku swemu towarzyszowi gwoli dopomożenia mu w jego kłopocie, pozostawiając panów Tupmana i Snodgrasa w bryczce.

Gdy tylko koń ujrzał pana Pickwicka podchodzącego z wielkim biczem, wnet zaniechał ruchu kolistego, w który się dotąd bawił, i rozpoczął ruch wsteczny tak stanowczy, iż zmusił pana Winkle’a, nie chcącego wypuścić cugli, do biegnięcia za nim z nadzwyczajną szybkością w kierunku Rochester. Pan Pickwick pospieszył z pomocą, ale im prędzej biegł pan Pickwick, tym szybciej koń się cofał. Kopyta jego dźwięczały po bitej drodze, kurzawa wznosiła się w górę. W końcu pan Winkle, któremu ręka zdrętwiała od trzymania, zmuszony był puścić lejce. Koń stanął, spojrzał ze zdziwieniem dookoła, odwrócił się i pokłusował spokojnie ku stajni, pozostawiając pana Winkle’a i pana Pickwicka spoglądających na siebie i mocno skonfundowanych. Wtem jakiś podejrzany niedaleki łoskot zwrócił uwagę obu panów. Odwrócili głowy.

– Tego tylko brakowało! – zawołał pan Pickwick rozpaczliwie – i drugi koń ucieka!

Tak było rzeczywiście. Bucefał zaprzężony do bryczki przeraził się hałasu sprawianego przez towarzysza: lejce miał zarzucone na grzbiet, więc nietrudno wyobrazić sobie, co z tego wynikło. Rzucił się naprzód, szybko unosząc panów Tupmana i Snodgrassa. Niestety! trwało to niedługo. Pan Tupman, przerażony, wyskoczył z bryczki, a pan Snodgrass instynktownie poszedł za jego przykładem. Koń rozbił powóz uderzywszy nim o poręcz mostu, aż pudło oddzieliło się od kół, potem stanął nieruchomy, przypatrując się ruinom, które sprawił.

Pierwszym staraniem dwóch nie uszkodzonych przyjaciół było wydobycie spomiędzy krzaków dwóch innych przyjaciół. Po dokonaniu tego spostrzeżono z zadowoleniem, trudnym do opisania, iż ci dwaj drudzy nie ponieśli żadnego poważniejszego szwanku i tylko w wielu miejscach porozdzierali sobie ubranie i własną skórę. Natenczas wszyscy razem zajęli się wyplątaniem konia ze szczątków powozu; a ukończywszy tę skomplikowaną operację, wzięli go pomiędzy siebie i poszli wolnym krokiem, pozostawiając resztki bryczki ich smutnemu losowi.

Po godzinie drogi podróżni nasi znaleźli się przed małą oberżą stojącą pomiędzy dwoma wiązami przy drodze. Z przodu widać było wielką stągiew i ogromny szyld, z tyłu kilka popsutych narzędzi rolniczych, z jednego boku ogród warzywny, z drugiego na pół rozwalone budynki gospodarcze porosłe mchem. Wieśniak o rudych włosach pracował w ogrodzie. Pan Pickwick, ujrzawszy go, zawołał:

– Hej, ty!

Wieśniak podniósł się z wolna, przetarł oczy ręką i z najzimniejszą krwią począł przyglądać się panu Pickwickowi i jego towarzyszom.

– Hej, ty! – powtórzył pan Pickwick.

– A co tam? – zapytał rudowłosy.

– Daleko stąd do Dingley Dell?

– Siedem dobrych mil.

– A droga dobra?

– Nie! – odparł krótko wieśniak.

Potem raz jeszcze bacznie obejrzawszy naszych podróżników, wziął się do roboty, nie zajmując się nimi więcej.

– Chcielibyśmy zostawić tu konia – zaczął pan Pickwick.

– Konia zostawić? – zapytał wieśniak oparłszy się na łopacie.

– Tak – odrzekł pan Pickwick podsunąwszy się wraz z rumakiem do samego płotu.

– Jejmość! – krzyknął rudowłosy, wychodząc z ogrodu i podejrzliwym okiem spoglądając na konia. – Jejmość!

Wysoka, koścista i wyprostowana jak tyka kobieta odezwała się na to wołanie.

– Dobra kobieto – zaczął znowu Pickwick, podchodząc bliżej i nadając swemu głosowi ton ujmujący – czy nie moglibyśmy zostawić tu tego konia?

Wieśniak powiedział coś do ucha kobiecie. Ta spojrzała z góry na całą karawanę i pomyślawszy chwilę odrzekła:

– Nie! Nie mam jakoś do tego serca.

– Serca! – powtórzył pan Pickwick – co ona mówi tu o sercu?

– Już raz mieliśmy z tym kłopot – odrzekła kobieta, odchodząc do domu – i drugi raz mieć nie chcemy.

– To szczególne! – zawołał pan Pickwick, mocno zdziwiony – w żadnej mojej podróży nie zdarzyło mi się nic podobnego.

– Zdaje mi się… doprawdy, zdaje mi się – szepnął pan Winkle do swych przyjaciół – iż baba ta podejrzewa nas, że tego konia skradliśmy.

– Co?! – krzyknął pan Pickwick z oburzeniem.

Pan Winkle skromnie powtórzył swe zdanie.

– Hej, ty! Rudy! – zawołał pan Pickwick na wieśniaka – czy sądzisz, żeśmy tego konia skradli?

– Nie sądzę, ale jestem tego pewny – odpowiedział rudowłosy z uśmiechem, który mu rozszerzył usta od ucha do ucha. Powiedziawszy to wszedł do domu i starannie zamknął drzwi za sobą.

– To jakby sen! – zawołał pan Pickwick – szkaradny sen! O nieba, wystawcie sobie człowieka idącego pieszo cały dzień i ściganego przez straszliwego konia, którego nie może się pozbyć!

Zmartwieni pickwickiści szli dalej drogą ze zwieszonymi głowami; ogromny czworonóg, do którego czuli głęboką odrazę, kroczył z wolna w ślad za nimi.

Już było dobrze po południu, gdy czterej nasi przyjaciele, wciąż w towarzystwie nieznośnego zwierzęcia, doszli do drogi skręcającej ku Manor Farm. Ale chociaż byli już prawie u kresu podróży, zadowolenie ich znacznie słabło na myśl, jak głupio będą wyglądali, gdy się pokażą. Podarta odzież, podrapane twarze, powalane buty, wycieńczone postacie, a na domiar wszystkiego ten koń okropny! O! Jakże go przeklinał pan Pickwick! Od czasu do czasu rzucał na niego wzrokiem, w którym wyrażała się cała nienawiść i żądza straszliwej zemsty. Niejednokrotnie obliczał, ile mniej więcej wypadałoby zapłacić za przyjemność poderżnięcia mu gardła; chęć zamordowania go i porzucenia w pustym polu zajmowała gwałtownie jego umysł. Pomimo to szedł ciągle, aż wreszcie na jednym z zakrętów drogi okropne te myśli rozwiały się na widok dwóch osób. Był to pan Wardle i wierny jego sługa, pyzaty chłopak.

– Gdzieście to przepadli? – zapytał gościnny gentleman. – Czekam na panów dzień cały. Widzę, żeście zmęczeni. Co? Podrapani? Ale spodziewam się, żeście nie ranni? Nie? To mnie cieszy. Wywróciliście się? Nie myślmy o tym więcej: to rzecz zwyczajna w tych stronach. Joe! Przeklęty chłopak! Znowu śpi! Joe! Zaprowadź konia do stajni!

Joe ujął za uzdę fatalnego rumaka i powlókł się leniwym krokiem, a tymczasem stary gentleman pocieszał swych gości…

Przybywszy do Manor Farm zaprowadził ich najpierw do kuchni, mówiąc:

– Tu wszystko naprawimy, a potem zaprowadzę was do salonu. Emmo! Przynieś no wiśniówki! Joanno! Igły i nici! Mario! Wody i ręczników! No, dziewczęta! Żywo!

Trzy czy cztery hoże dziewczyny pobiegły szybko po żądane przedmioty, podczas gdy sprzed kominka podniosło się kilku osobników rodzaju męskiego (chociaż był to wieczór majowy, przywiązanie ich do płonących drew zdawało się nie mniej silne niż w okresie Bożego Narodzenia) o wielkich głowach i szerokich twarzach, którzy zniknęli w jakichś zakamarkach i zjawili się uzbrojeni we flaszkę czernidła i pół tuzina szczotek.

– Żywo! Żywo! – powtarzał stary gentleman. Ale to wezwanie było zbyteczne, gdyż już jedna służąca nalewała wiśniówki, druga podawała ręczniki, a jeden ze sług, pochwyciwszy pana Pickwicka za nogę i narażając filozofa na utracenie równowagi, czyścił mu buty z taką gorliwością, że aż poczerwieniały odciski. Jednocześnie drugi służący ogromną szczotką czyścił Winkle’a, wydając rodzaj świstu, właściwego masztalerzom czyszczącym konie.

Co do pana Snodgrassa, ten dokonawszy ablucyj, odwrócił się tyłem do pieca i z błogością pociągając z kieliszka, począł oglądać kuchnię.

Według jego opisu, była to obszerna izba wyłożona czerwoną cegłą. Piec miała ogromny, sufit zdobiły pęki cebul, szynki i słonina; na ścianach wisiały bicze, uzdy, siodła i stara, zardzewiała strzelba; pod nią mieścił się napis wielkimi literami: „Nabita”, który zarówno dziś, jak i przed pół wiekiem budził ten sam respekt. Stary zegar z kukułką poważnie tykał w kącie.

– Czyście już gotowi? – zapytał swych gości stary gentleman, gdy byli już umyci, wyczyszczeni i połatani jak należy.

– Zupełnie gotowi – odrzekł pan Pickwick.

– A więc chodźmy!

Trzej podróżni poszli licznymi korytarzami. Dopiero przed drzwiami salonu przyłączył się do nich pan Tupman, który pozostał z tyłu w zamiarze skradzenia Emmie całusa, ale otrzymał tylko kilka szturchańców. Stary gentleman wprowadził gości do salonu, mówiąc:

– Panowie! Witam was w Manor Farm.

Rozdział VI

Jak za dawnych czasów przepędzano wieczór na wsi • Wiersz wikarego • Powrót skazańca

Liczni goście zgromadzeni w salonie powstali dla przywitania nowo przybyłych. Gdy odbywały się ceremonialne formalności przyjęcia, pan Pickwick miał czas obejrzeć zebranych i poczynić wnioski co do ich charakterów i zajęć. Był to rodzaj rozrywki, której chętnie się oddawał, jak i wielu innych wielkich ludzi.

Bardzo stara dama, w wysokim czepku i jedwabnej wypłowiałej sukni – ni mniej, ni więcej tylko matka pana Wardle’a – zajmowała honorowe miejsce po prawej stronie kominka. Liczne dowody, że w młodości otrzymała wychowanie takie, jakie powinna była otrzymać, i że później nie sprzeniewierzyła się tym zasadom, porozwieszane były na ścianach w postaci robótek wykonanych w zamierzchłych czasach, haftowanych landszaftów z tejże epoki i czerwonego jedwabnego sznura do kociołka z nieco nowszego okresu. Ciotka-panna, dwie młode panienki i pan Wardle, ugrupowani dokoła starej damy, współzawodniczyli w okazywaniu jej nieustających względów. Jedna trzymała jej akustyczną trąbkę, druga pomarańczę, trzecia flakonik z pachnidłami, sam zaś pan Wardle starannie poprawiał poduszki, na których była wsparta.

Z drugiej strony komina siedział stary gentleman, obdarzony uprzejmą postawą i łysą głową. Był to wikary z Dingley Dell; koło niego mieściła się jego żona, zacna stara kobieta, której czerstwa twarz i ożywione rysy zdawały się świadczyć, że jeżeli była wysoce biegła w wyrabianiu rozmaitych kordiałów, jak przystoi na dobrą gospodynię, to znała się również i na właściwym ich użyciu. Mały człowieczek, właściciel głowy podobnej do jabłka, rozmawiał w kącie ze starym tłustym gentlemanem, a dwaj czy trzej inni starcy i tyleż starych pań siedziało sztywno i nieruchomo na krzesłach, litośnie spoglądając na pana Pickwicka i jego towarzyszy podróży.

– Matko! – rzekł pan Wardle, mocno natężając głos – pan Pickwick.

– Och! – zawołała stara dama, potrząsając głową – nie słyszę.

– Pan Pickwick, babciu! – głośno krzyknęły razem dwie młode panny.

– A! – odrzekła stara dama – to wszystko jedno. I tak niewiele dba o taką starą kobietę jak ja, jestem tego pewna.

– Zapewniam panią – powiedział pan Pickwick, ujmując rękę starej damy i mówiąc tak głośno, że aż łagodna twarz jego nabrała szkarłatnej barwy – zapewniam panią, iż nic mnie tak nie zachwyca jak oglądanie, na czele tak pięknej rodziny, osoby w jej wieku, która przy tym wygląda tak młodo i zdrowo.

– Ach! – zaczęła znowu stara dama po krótkim milczeniu – wszystko to bardzo pięknie, jestem tego pewna, ale nic nie słyszę.

– Babcia jest teraz źle usposobiona – rzekła łagodnie miss Izabela Wardle – ale po niejakim czasie będzie rozmawiać z panem.

Pan Pickwick okazał znakiem swą gotowość uwzględnienia ułomności wieku; potem odwrócił się i przyjął udział we wspólnej rozmowie.

– Śliczne mieszkanie! Cudna okolica! – zawołał.

– Prześliczna! – powtórzyli panowie Snodgrass, Tupman iWinkle.

– O! Pochlebiam sobie! – odrzekł pan Wardle.

– Panie – rzekł właściciel głowy podobnej do jabłka – nie ma lepszego gruntu w całym hrabstwie Kent. Doprawdy, panie, że nie ma. Jestem tego pewny, że nie ma!

I spojrzał dokoła z miną triumfującą, jak gdyby ktoś zaprzeczał mu gwałtownie i jak gdyby on zmusił go do milczenia.

– Nie ma lepszego gruntu w całym hrabstwie Kent – po krótkiej pauzie powtórzył właściciel głowy podobnej do jabłka.

– Wyjąwszy Mullins – wygłosił uroczyście tłusty gentleman.

– Mullins! – wykrzyknął pierwszy z głęboką pogardą.

– To bardzo piękna ziemia – dodał inny tłusty gentleman.

– O! Piękna! – dorzucił trzeci tłusty gentleman.

– Wszyscy o tym wiedzą – nadmienił zamaszysty gospodarz.

Właściciel głowy podobnej do jabłka spojrzał z powątpiewaniem dokoła, ale znalazłszy się stanowczo w mniejszości, przybrał minę zapoznanej wyższości i nie powiedział nic więcej.

– O czym mówią? – zapytała stara dama jedną ze swych wnuczek głosem mocno podniesionym, gdyż według zwyczaju głuchych nie mogła wyobrazić sobie, by ją mógł kto usłyszeć inaczej.

– O gruntach, babciu.

– Co mówią o gruntach? Czy co się stało?

– Nie, nie. Pan Miller mówi, że nasze grunta są gorsze aniżeli w Mullins.

– Któż to utrzymuje? – zapytała dama z oburzeniem. – Miller jest samochwał, impertynent, powiedzcie mu to ode mnie.

Wypowiedziawszy to zdanie stara dama podniosła się i spojrzała surowo na delikwenta, nie wątpiąc ani na chwilę, iż mówiła tak, że wszyscy mogli ją słyszeć.

– No! No! – zawołał pan Wardle, usiłując, naturalnie, zmienić temat rozmowy. – Co powie pan o wiście, panie Pickwick?

– Lubię tę grę nade wszystko, ale proszę, byś jej pan nie aranżował dla mnie jedynie.

– O! Zapewniam pana, że moja matka bardzo lubi wista. Prawda, matko?

Stara dama, która co do tego punktu była nierównie mniej głucha, odpowiedziała twierdząco.

– Joe! Joe! – zawołał stary gentleman. – Joe! Przeklęty chłopak!… A! Jesteś! Przygotuj stoły do gry.

Flegmatyczny młodzieniec postawił dwa stoły: jeden do wista, drugi do „pół do dwunastej”. Do wista zasiedli: pan Pickwick, stara dama, pan Miller i tłusty gentleman. Reszta towarzystwa zajęła się drugą grą.

Wist prowadzony był z całą ścisłością i powagą, jakich wymaga ten uroczysty akt, który, według naszego zdania, niewłaściwie i krzywdząco nazwano grą. Ale przy okrągłym stole weselono się tak hałaśliwie, iż to przeszkadzało widocznie kombinacjom pana Millera. Nieszczęśliwy ten człowiek, nie mogąc zająć się grą, jak by należało, popełniał błędy nie do przebaczenia, wzbudzając w wysokim stopniu gniew tłustego gentlemana i w tej samej mierze dobry humor starej damy.

– Aha! – zawołał pan Miller zwycięskim tonem, biorąc siódmą lewę. – Myślę, że nie można by lepiej zagrać; niepodobna było wziąć ani jednej lewy więcej.

Stara dama niedługo go pozostawiła w tym szczęśliwym przekonaniu.

– Miller powinien był bić dzwonkę – powiedziała – prawda, panie?

Pan Pickwick skłonił się twierdząco.

Nieszczęśliwy gracz odwołał się do swego partnera, mówiąc z powątpiewaniem:

– Czy tak, panie?

– Naturalnie – odpowiedział sucho tłusty gentleman.

– Bardzo tego żałuję – odrzekł Miller, zbity z tropu.

– W samą porę – mruknął jego partner.

– Dwa honory to czyni razem osiem – rzekł z powagą pan Pickwick.

Znowu rozdano karty.

– Czy może pan zrobić jeszcze jedną lewę? – zapytała stara dama.

– Mogę – odrzekł pan Pickwick. – Dubla, sympl i rober.

– Nigdy nie widziałem takiego szczęścia! – zauważył pan Miller.

– Ani ja takich nędznych kart – dodał tłusty gentleman.

Nastąpiło uroczyste milczenie. Pan Pickwick był ożywiony, stara dama bardzo uważna, tłusty gentleman złośliwy, a pan Miller w ciągłej trwodze.

– Jeszcze jedna dubla, panie – rzekł pan Pickwick.

– Wiem o tym – odrzekł cierpko tłusty gentleman.

W ciągu drugiej partii, której rezultat był taki sam, pan Miller miał nieszczęście zrobić renons. Tłusty gentleman nie mógł dłużej powstrzymać swego gniewu. Stara dama, przeciwnie, słyszała coraz lepiej, gdy tymczasem pan Miller, zdawało się, był tak mało w swoim żywiole, jak delfin w klatce.

Gdy wista skończono, tłusty gentleman usunął się w kąt i tam przesiedział w najzupełniejszym milczeniu dwadzieścia siedem minut, po czym, wyszedłszy ze swego ustronia, podał panu Pickwickowi szczyptę tabaki ze wspaniałomyślnością człowieka, któremu miłość bliźniego nakazuje przebaczać doznane urazy.

Podczas tych wypadków gra przy okrągłym stole szła dalej wesołym trybem. Tymczasem utworzyły się nierozłączne pary: Izabela Wardle – pan Trudle, Emilia Wardle – pan Snodgrass; pan Tupman z ciotką-panną utworzyli także spółkę co do punktów i wzajemnych grzeczności. Stary Wardle był u szczytu dobrego humoru. Prowadził bank tak przebiegle, damy okazywały taką chęć wygrania, że grzmoty śmiechu rozlegały się prawie nieustannie. Była tam stara dama, ciągle płacąca najmniej za sześć kart. Wszyscy śmiali się z tego regularnie za każdym razem, a gdy stara dama, płacąc, krzywiła się, śmiano się jeszcze głośniej. Wtedy twarz jej rozpromieniała się stopniowo i kończyło się na tym, że sama śmiała się w ogólnym chórze. Gdy ciotka-panna dostawała króla do damy, inne panny parskały śmiechem, a ciotka-panna wpadała w bardzo zły humor, zaraz jednak czuła rękę pana Tupmana ściskającą jej rękę pod stołem, i twarz jej wypogadzała się natychmiast; potem przybierała minę, jakby chciała powiedzieć, że mariaż nie był bynajmniej tak daleki, jak sądzono.

Wtedy wszyscy znów śmiać się poczynali, zwłaszcza pan Wardle, którego każdy żart rozweselał przynajmniej w tym stopniu co najmłodszych.

Pan Snodgrass tymczasem ciągle szeptał do ucha swojej partnerce coś wielce poetycznego, co skłoniło pewnego starszego gentlemana do robienia żartobliwych, acz nie pozbawionych złośliwości uwag o dobieraniu sobie partnerów w kartach i w życiu, czemu towarzyszyły trącania łokciem i uśmiechy. Wesołość wzrastała jeszcze wskutek tego; szczególnie zaś cieszyła się żona wzmiankowanego gentlemana.

Pan Winkle od czasu do czasu rzucał żarty, dobrze znane w Londynie, które jednak były nowością na prowincji, a ponieważ wszyscy śmiali się z nich serdecznie i uważali je za doskonałe, pan Winkle jaśniał humorem i sławą.

Zacny duchowny spoglądał na te sceny z zadowoleniem, gdyż dobrego starca cieszył widok tylu szczęśliwych twarzy dokoła. Wesołość bowiem, choć hałaśliwa, szła z serca, nie z ust tylko, a na tym właśnie polega prawdziwa, szczera wesołość.

Wśród takich rozrywek wieczór upłynął szybko. Po prostej, lecz posilnej wieczerzy zebrano się wokół kominka, pan Pickwick oświadczył, że nigdy w życiu nie czuł się tak szczęśliwy, nigdy nie był tak usposobiony do używania teraźniejszości, niestety tak szybko przemijającej.

– To właśnie – powiedział gościnny gospodarz, który umieściwszy się wygodnie w pobliżu fotela matki, ujął jej rękę – to właśnie lubię. Najszczęśliwsze lata mego życia upływały przy tym starym kominku… Tak jestem do niego przywiązany, że każę rozpalać co wieczór ogień, chyba że upał czyni to niemożliwym. Stara matuchna, tu obecna, siadywała na tym małym taborecie, gdy jeszcze była dzieckiem. Prawda, matko?

Łzy, które napływają do oczu na niespodziewane wspomnienie dawnych czasów i minionego szczęścia, spływały po policzkach starej damy, gdy z melancholijnym uśmiechem pochyliła głowę.

– Musi pan wybaczyć, panie Pickwick, że ciągle mówię o tej starej dziurze – podjął po krótkiej pauzie gospodarz. – Ale kocham ją nade wszystko i nie znam innej; stare domy i pola są dla mnie jak żywi przyjaciele, i kościółek obrosły bluszczem również… Nasz doskonały przyjaciel napisał o nim wiersz, gdy przyjechał do nas po raz pierwszy. Panie Snodgrass, czy ma pan co w szklance?

– Pełno, dziękuję – powiedział ów gentleman, którego poetycka ciekawość została silnie podrażniona ostatnim zdaniem opowiadającego. – Przepraszam pana, ale pan wspomniał o pieśni o bluszczu.

– Musi pan zapytać o to naszego przyjaciela siedzącego tam naprzeciw – powiedział gospodarz, pochyleniem głowy znacząco wskazując wikarego.

– Czy wolno mi powiedzieć, że pragnąłbym usłyszeć tę pieśń? – zapytał pan Snodgrass.

– Co, naprawdę? – zapytał wikary. – To taka drobnostka! Mogę tylko powiedzieć na swoje usprawiedliwienie, że byłem wtedy bardzo młody. Ale jeżeli pan chce, może ją pan usłyszeć!

Odpowiedzią był oczywiście szmer zaciekawienia i stary gentleman zaczął, ponaglony przez żonę, recytować następujące wiersze:

BLUSZCZ⁵

Dziwne to ziele ów bluszcz zielony,

Co stare oplata mury!

Starannie strawę dobiera sobie

W swej celi zimnej, ponurej!

Wszystko w proch zmienić, zetlić się musi,

By mu do smaku przypadło,

A pleśń wiekowa, pleśń dawnych czasów –

Najmilsze jego jadło.

Tam, gdzie już życie zgasło w popiele,

Bluszcz pnie się. – Dziwne, dziwne to ziele!

Rzekłbyś, że leci, choć skrzydeł nie ma,

Lecz serce jakież ma czułe!

Jak tuli, pies swojego druha,

Starego dęba-gadułę!

Wesoło błyszczą mu liście szklane,

Chociaż pełzanie go trudzi –

Lecz nic to – kiedyś otuli wszystkie

Mogiły pomarłych ludzi.

Tam, gdzie śmierć przeszła na swych wojsk czele,

Bluszcz pnie się. – Dziwne, dziwne to ziele!

Mijają wieki, narody giną

I w grób się kładą miliony,

Ale bluszcz stary nie więdnie nigdy,

Liść jego zawsze zielony.

Tuczy się stary bluszcz jadłem ruin,

Przeszłością tuczy się krwawą:

Gdyż najdumniejszy twór ludzki w końcu

Dla bluszczu tylko jest strawą.

I tam gdzie Czas w swym królował kościele,

Bluszcz pnie się. – Dziwne to ziele!

Kiedy stary gentleman powtórzył wiersz po raz drugi, aby ułatwić panu Snodgrassowi notowanie, pan Pickwick nadał rysom swojego oblicza wyraz największego zainteresowania. Gdy stary gentleman skończył dyktować, a pan Snodgrass schował notatnik do kieszeni, pan Pickwick oznajmił:

– Wybaczy pan, że pozwolę sobie na zrobienie uwagi pomimo krótkiej znajomości. Gentleman, jak pan, nie mógł, sądzę, pełniąc przez długie lata służbę bożą, nie zaobserwować wielu scen i wydarzeń godnych zapamiętania.

– Niejedno, oczywiście, widziałem – odrzekł stary gentleman. – Ale ludzie i wypadki były, powiedziałbym, natury codziennej i domowej, gdyż sfera mego działania jest bardzo ograniczona.

– Sądzę, iż zanotował pan wypadek Johna Edmundsa, prawda? – zapytał pan Wardle, którego pożerała chęć wyciągnięcia na słowa przyjaciela ku zbudowaniu nowych gości.

Stary gentleman wolno pochylił głowę na znak potwierdzenia i już chciał zmienić temat, gdy głos zabrał pan Pickwick:

– Proszę mi wybaczyć, ale czy wolno mi zapytać, kto to był John Edmunds?

– Właśnie to miałem na końcu języka – dodał gorąco pan Snodgrass.

– Nie wywinie się pan – powiedział jowialnie gospodarz. – Wcześniej czy później będzie pan musiał zaspokoić ciekawość tych gentlemanów. Radzę skorzystać z miłej sposobności i opowiedzieć to zaraz.

Stary gentleman uśmiechnął się pogodnie i wysunął nieco swój fotel; całe towarzystwo zbliżyło krzesła, zwłaszcza pan Tupman i ciotka-panna (możliwe, że słuchanie sprawiało im pewną trudność); gdy podano trąbkę starej damie, a pana Millera (który zasnął podczas recytowania wierszy) zbudzono ze snu wymownym kuksańcem, który wymierzył mu ekspartner, tłusty gendeman, stary pan bez dalszych wstępów zaczął poniższe opowiadanie, któremu pozwoliliśmy sobie nadać tytuł:

POWRÓT SKAZAŃCA

– Kiedym po raz pierwszy przybył do tego miasteczka – powiedział stary gentleman – to jest równo przed 25 laty, najgorzej notowanym między moimi parafianami był człowiek nazwiskiem Edmunds, który dzierżawił małą fermę niedaleko stąd. Był to ponury, zatwardziały leniuch i rozpustnik, okrutny i zawzięty z natury. Z wyjątkiem kilku leniwych i niespokojnych włóczęgów, z którymi łaził po polach lub zalewał pałę w piwiarni, nie miał przyjaciół ani znajomych. Nikt nie chciał mówić z tym drabem, wielu się go bało, a wszyscy nienawidzili go. Kto żyw – unikał Edmundsa.

Człowiek ten miał żonę i jednego syna, który, gdym tu przybył, liczył około 12 lat. Trudno wyobrazić sobie ogrom cierpień tej kobiety oraz pogody i pokory, z jaką je znosiła, wreszcie troskliwości, z jaką wychowywała chłopca. Niech Bóg wybaczy mi moją podejrzliwość, jeżeli nie ma ona litości, ale mocno wierzę, że człowiek ów przez wiele lat systematycznie usiłował złamać serce swej żony. Ale ona znosiła wszystko ze względu na malca i jakkolwiek wielu wyda się to dziwne, ze względu na ojca. Chociaż bowiem był to brutal i okrutnie się z nią obchodził, kochała go niegdyś, a wspomnienie, czym był wtedy dla niej, budziło w jej zbolałym sercu cierpliwość i powolność, uczucia obce wszystkim stworzeniom ludzkim z wyjątkiem niewiast.

Byli ubodzy. Nie mogło być inaczej, skoro człowiek ów wybrał taki sposób postępowania. Ale ciągła i nieustanna praca tej kobiety, od rana do nocy, w świątek i w piątek, broniła ich od ostatecznej nędzy. Za trudy te otrzymywała nędzne wynagrodzenie… Ludzie, którzy mijali ich dom wieczorem, a czasami późną nocą, opowiadali, że słyszeli jęki i szlochy nieszczęśliwej kobiety oraz odgłosy razów. Nieraz dobrze już po północy chłopczyna pukał do drzwi sąsiada, wysłany przez matkę, która chciała go ochronić przed pijaną furią nieprzytomnego ojca.

Przez cały ten czas nieszczęśliwa ta kobieta chodziła stale do naszego kościółka, chociaż często nie mogła ukryć śladów znęcań i razów męża. Regularnie każdej niedzieli, z rana i po południu, zajmowała tę samą ławkę. Chłopiec siadał przy niej i chociaż oboje odziani ubogo, o wiele gorzej niż sąsiedzi, od których byli w gorszej sytuacji, zawsze wyglądali czysto i schludnie. Każdy miał przyjacielski ukłon i uprzejme słówko dla „biednej pani Edmunds” i często, gdy po nabożeństwie zatrzymywała się, by zamienić z kimś kilka słów w alei brzostowej, prowadzącej do drzwi kościoła, albo z dumą i miłością matczyną patrzyła na swego chłopaka, bawiącego się opodal z towarzyszami, jej stroskane oblicze jaśniało wyrazem głębokiej wdzięczności. Miała wówczas uśmiech, jeżeli nie wesoły, to w każdym razie zawsze spokojny i pogodny.

Upłynęło pięć czy sześć lat. Chłopak wyrósł na silnego i dorodnego młodzieńca. Czas, który wzmocnił delikatne członki chłopca i nadał męski wygląd jego kształtom, zgiął postać matki i osłabił jej kroki. Ale ramię, w którym powinna była znaleźć oparcie, nie podtrzymywało jej. Oblicze, które powinno było ją rozweselać, nie zwracało się do niej. Zajmowała tę samą ławkę. Ale miejsce obok niej było puste. Biblia była przechowywana starannie jak zawsze, odpowiednie miejsca zakreślone, kartki zagięte, ale nie miał kto czytać matce Pisma, więc łzy, ciężkie i obfite, padały na księgę i zalewały słowa przed oczyma biedaczki. Sąsiedzi byli uprzejmi jak dawniej. Skończyły się jednak pogawędki w alei brzostowej… i radosne oczekiwanie szczęścia, które przyjść miało. Nieszczęśliwa kobieta nasuwała głębiej czepek na oczy i szybko odchodziła.

Czy mam wam powiedzieć, że młodzieniec, spoglądając wstecz na lata swego dzieciństwa (do czego zmuszały go pamięć i sumienie), wracając wspomnieniami do tych chwil, nie mógł sobie przypomnieć nic, co nie byłoby w ten czy inny sposób związane z długą serią ofiar dobrowolnych, jakie matka przyjmowała na siebie przez wzgląd na niego, z krzywdą i cierpieniem swoim… wszystko dla niego?! Czy mam państwu powiedzieć, że lekkomyślnie lekceważąc jej zbolałe serce, umyślnie nie pamiętając o niczym, co uczyniła dla niego, wdał się ze zdeprawowanymi i zepsutymi ludźmi i po wariacku, bez opamiętania, zanurzył się w życie, które miało przynieść wyrok śmierci jemu, a hańbę jej! Niestety! Taka jest natura ludzka! Domyśliliście się tego, zanim wam powiedziałem.

Miara udręczeń i cierpień nieszczęśliwej kobiety miała się przepełnić. W okolicy popełniono kilka zbrodni. Sprawców nie wykryto, więc czelność ich wzrosła. Napad niezwykle śmiały i zuchwały wzmógł czujność. Złoczyńcy nie przewidzieli tego. Młody Edmunds został ujęty wraz z trzema towarzyszami. Schwytano go, aresztowano, stawiono przed trybunał, osądzono na śmierć.

Dziki i przejmujący krzyk kobiety, który rozległ się w sali sądowej, gdy uroczyście przeczytano wyrok, dotychczas dźwięczy mi w uszach! Krzyk ten przejął strachem serce zbrodniarza. Nie dokonał tego sąd ani wyrok, ani pewność śmierci. Wargi, zaciśnięte aż do tej chwili z upartym gniewem, zadrżały i rozchyliły się teraz wbrew jego woli. Twarz nabrała ziemistej barwy. Nogi ugięły się pod zbrodniarzem, aż zwalił się na ławę oskarżonych.

W pierwszym przystępie rozpaczy zbolała matka upadła u moich nóg, gorąco błagając Wszechmocnego, który dotychczas ratował ją w każdym nieszczęściu, aby zabrał ją z tego świata udręki i bólu w zamian za życie jej syna. Potem nastąpił wybuch rozpaczy takiej, jakiej nigdy nie widziałem. Czułem, że od tej chwili serce w niej zamarło, ale nigdy nie usłyszałem z jej ust skargi…

Codziennie zjawiała się na dziedzińcu więziennym, gorąco i serdecznie usiłując zmiękczyć syna. Widok ten był zaiste żałosny, bo wszystko okazało się daremne! Był wciąż ponury, uparty, niewzruszony… Nawet niespodziewana wiadomość, że wyrok śmierci zamieniono na 14 lat zesłania, ani na chwilę nie zmieniła jego ponurej zatwardziałości.

Ale duch rezygnacji i wytrwania, który tak długo podtrzymywał ją, nie mógł oprzeć się niemocy i chorobom ciała. Zaniemogła. Zwlokła się z łóżka, żeby raz jeszcze odwiedzić syna, ale siły ją zawiodły i upadła na podłogę.

Wtedy uparty chłód i obojętność młodzieńca wystawione zostały na ciężką próbę. Cios, który weń uderzył, doprowadził go niemal do szaleństwa. Dzień minął… matka nie przyszła. Minął dzień drugi… a ona się nie zjawiła… Zapadł trzeci wieczór, a on jej nie widział… A za 24 godziny miał się z nią rozstać – może na zawsze! Dawno wygasłe wspomnienia wirowały mu w mózgu, gdy biegał tam i z powrotem po ciasnym dziedzińcu, jak gdyby to bieganie mogło przyspieszyć pracę myśli! Ileż goryczy było w uczuciu beznadziejności i rozpaczy, gdy serce pojęło prawdę! Matka, jedyna krewna, leży chora – w odległości mili od tego miejsca! Gdyby był wolny, w jednej chwili znalazłby się przy niej! Biegł do furty i schwyciwszy za żelazne sztaby z taką siłą, jaką daje rozpacz, potrząsał nimi, tłukł głową o mur, jak gdyby w ten sposób mógł utorować sobie drogę! Ale twardy kamień urągał jego słabym siłom, więc gryzł ręce i płakał jak dziecko.

Przyniosłem mu do więzienia przebaczenie i błogosławieństwo matki. Do jej łoża zaś zaniosłem jego uroczyste zapewnienie poprawy i gorące modły o przebaczenie. Słuchałem z litością i współczuciem, kiedy skruszony zbrodniarz robił tysiące planów, jaką otoczy ją troskliwością, gdy powróci, ale wiedziałem, że na parę miesięcy przedtem, zanim dojedzie do miejsca swego przeznaczenia, matka jego odejdzie z tego świata.

Zabrano go tejże nocy. W parę tygodni później dusza nieszczęśliwej kobiety uleciała – ufam i wierzę głęboko – do miejsca wiecznej szczęśliwości. Pochowałem szczątki jej doczesnej powłoki. Na mogile jej nie leży kamień: smutki jej były znane ludziom, zasługi – Bogu.

Umówiłem się ze skazańcem, zanim go zabrali, że napisze do matki, jak tylko otrzyma pozwolenie, i że list adresowany będzie do mnie. Ojciec stanowczo odmówił widzenia się z synem. Było mu obojętne, czy syn żyje, czy nie. Kiedy minęła prawie połowa czasu, na jaki został zesłany, a ja nie odebrałem żadnej wieści o nim, doszedłem do przekonania, że umarł. Nie ukrywam: miałem nadzieję, że się tak rzeczywiście stało.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Esq. (skróć. Esquire) – tytuł nadawany w Anglii każdemu, kto nie należy do warstwy kupieckiej lub rzemieślniczej (przyp. tłum.). [wróć]

2. D. W. P. C. K. P. – Dożywotni Wiceprezes Członków Klubu Pickwicka. [wróć]

3. Hampstead – miejscowość w okolicach Londynu (przyp. tłum.). [wróć]

4. Karol I ścięty w 1649 r. na rusztowaniu przed oknami pałacu Whitehall, skąd go wyprowadzono (przyp. tłum.). [wróć]

5. Ten i pozostałe wiersze przełożył Wilam Horzyca. [wróć]